Metodisk rettleiing Munnleg opplæring

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Metodisk rettleiing Munnleg opplæring"

Transkript

1 Metodisk rettleiing Munnleg opplæring

2 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING 2 Metodisk rettleiing Munnleg opplæring Forfatter: Toril Kristin Sjo, førstelektorstipendiat ved Institutt for lingvistiske og nordiske studium, Universitetet i Oslo Vox 2013 ISBN: Deasign: Millimeterpress Forsidefoto: istock

3 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING 3 Innhold Munnleg opplæring 4 Tilknyting til læreplanen 4 Å utvikla munnlege ferdigheiter 4 Kva for didaktiske utfordringar kan ein møta i ein undervisningssituasjon? 6 Læringsmiljø 6 Deltaking 6 Sjølvstyring 6 Kameratlæring 6 Forventning 7 Meistring 7 Målstyring og målorientering 7 Refleksjon 8 Tilbakemelding 8 Grupper 8 Kva for verkemiddel? 9 Bilete 9 Å snakka om eller med bileta 9 Å finna rett bilete 9 Å bruka teikning 10 Å variera bruken av bileta 10 Fem perspektiv på språket i biletet 11 Samtale 11 Samtalen som lærebok 11 Samtalen som didaktisk verkemiddel 12 Å stilla gode spørsmål 12 Å bruka grupper Puslespel Samarbeidslæring å læra saman Strukturert arbeid i grupper 16 Korleis endra eiga undervisning? 16 Munnlege øvingar i gruppe 18 Grupper og andrespråksundervisning 18 Gruppeinndeling 19 Døme på øvingar med nokre filmsnuttar 19 Total Physical Response (TPR) 23 Litteraturliste 25 Tilrådd lesing 26

4 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING 4 Munnleg opplæring Denne artikkelen fokuserer på didaktiske utfordringar og korleis ein praktisk kan leggja til rette læringsaktivitetar slik at deltakarane får brukt språket mest mogleg i læringsrommet. Artikkelen handlar altså ikkje om korleis munnleg læring skjer i det enkelte individet, eller om sjølve læringsprosessen. Mange deltakarar snakkar lite norsk utanom skulesituasjonen før dei kjem seg ut i arbeid, difor er det viktig å utnytta denne arenaen mest mogleg effektivt. Her får du fleire praktiske tips til korleis du kan leggja til rette undervisninga og aktivisera deltakarane slik at alle får ein plass der dei kan bruka stemma si. Det er mange måtar å gjera det på, men dei fleste læringsteoriar strekar under verdien av at deltakarane samarbeider med kvarandre. Konkrete tips til øvingar for munnlege læringsaktivitetar i grupper finn du som eigen artikkel til sist i PDF-en. I artikkelen kan du lesa om munnlege ferdigheiter didaktiske utfordringar verkemiddel å endra undervisninga Du finn òg ei fyldig litteraturliste og forslag til lesing som er felles for dei to artiklane, til sist i PDF-en. Tilknyting til læreplanen I læreplanen er det streka under at særleg i alfabetiseringsmodulen skal det munnlege språket stå svært sentralt. Vidare er det lagt vekt på at den munnlege og den skriftlege språkbruken her må gå hand i hand. Men munnleg er like viktig for alle deltakarane i norskopplæringa. Munnlege ferdigheiter ligg til grunn for all kommunikasjon, og på alle vurderingsnivå utgjer munnlege ferdigheiter ein minst like stor del som dei skriftlege: «Den munnlege og skriftspråklege opplæringa må sjåast i samanheng, slik at ferdigheitene kan påverke og utfylle kvarandre» (side 10). Ei styrkt munnleg opplæring er ifølgje professor Ted Glynn ein suksessfaktor i lese- og skriveopplæring på eit andrespråk. (Glynn 11. sept. 2012) Innlærarar med liten eller ingen skulebakgrunn har problem med å bli like gode munnleg som dei med høgare utdanning. Læringsprosessen går saktare, og det er fare for at språket stabiliserer seg for tidleg. Éi av fleire moglege løysingar er å styrkja det munnlege språket gjennom variasjon i innputt (mengd, kjelde og intensitet) og med varierte undervisningsmetodar. Eit godt munnleg grunnlag er ikkje berre ein føresetnad for å læra å lesa og skriva eit nytt språk, men òg for å kunna delta på alle nivå i samfunnet. Å utvikla munnlege ferdigheiter Å læra eit språk dreier seg ikkje berre om motivasjon, evner og bakgrunn, men er òg avhengig av det sosiale og språklege miljøet språklæringa går føre seg i. Eit av dei viktigaste prinsippa i språkinnlæring er å bruka språket i lag med andre (Swain 1995

5 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING 5 og Painter 1985 i Gibbons 2010). Rik og variert kontakt med språket, høve til kreativ og utforskande språkbruk i sosialt samspel og balansert vekt på språkleg form er kriterium for god språklæring. Å læra å snakka eit nytt språk er også å læra ei ferdigheit. I alle teoriar og perspektiv på læring i dag er det lagt vekt på aktiv og meiningsfull deltaking. Det er ingen som i dag meiner at ferdigheitslæring skjer gjennom overføring av kunnskap frå lærar til elev. For at språkutvikling skal skje i det enkelte individet, må deltakaren sjølv vera aktiv og konstruera si eiga læring, uansett utdanningsbakgrunn. Deltakaren må sjølv fokusera på og reflektera over språkleg form i det språket han eller ho brukar og møter. Å utvikla munnlege ferdigheiter er ein evigvarande prosess. Tidleg i opplæringsløpet er opplæringa prega av lydinnlæring og innlæring av grunnleggjande vokabular og enkle strukturar. Seinare byggjer ein ut eit godt og tilpassa (nødvendig) vokabular og meir komplekse strukturar. På høgare nivå er det ynskjeleg å perfeksjonera både uttale og syntaks for å kunna vera mest mogleg komfortabel i samtalane ein deltek i. Målet er å kunna uttrykkja kva ein meiner, og å forstå det andre seier. Å lytta og å forstå trenar ein ved å få innputt frå varierte kjelder, men òg ved å måtta svara på spørsmål og kommunisera med andre. Ofte forstår ein eit meir komplisert språk enn det ein kan produsera sjølv. I munnleg opplæring skil ein gjerne mellom innhalds- eller kommunikativt orientert undervisning og struktur- eller formorientert undervisning. I kommunikative øvingar og autentiske samtalar testar og prøver deltakarane ut hypotesar om språket og utviklar ferdigheita å snakka språket. I struktur- eller formorientert undervisning ligg vekta på å trena på og forstå kva former og strukturar det er korrekt å bruka. Munnleg opplæring er noko anna enn uttaleundervisning. Uttaleundervisning er eit eige fagfelt og dreier seg om korleis ein skal uttala lydar i norsk altså med eit fonologisk og fonetisk perspektiv på språket. I munnleg opplæring blir det lagt vekt på å øva opp og kunna bruka språket til å utføra språklege handlingar, med andre ord både uttrykkja det ein ynskjer, og delta i samtalar med andre. I denne artikkelen tek eg ikkje opp uttaleundervisning, men både Huseby, Kløve, Andlem Harnes 1 og Strandskogen har laga fagbøker og artiklar om dette. Uttaleprogrammet CALST, som er nyutvikla ved NTNU, kan vera ei støtte i uttaletrening. 1 Harnæs, Liv Andlem (2004). Uttale og uttaleopplæring i norsk som andrespråk. I Selj, Elisabeth, Ryen, Else og Lindberg, Inger (red.) Med språklige minoriteter i klassen: Andrespråkslæring og andrespråksundervisning s Oslo, Cappelen Akademisk Forlag.

6 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING 6 Kva for didaktiske utfordringar kan ein møta i ein undervisningssituasjon? Læringsmiljø Læraren har stor makt og er den som planlegg aktiviteten i klasserommet. Å tilby deltakarane eit trygt og motiverande læringsmiljø med rom for rikeleg språkleg utprøving er eit ansvar læraren har. Deltaking Eit trygt læringsmiljø er ein føresetnad for at vaksne skal engasjera seg og delta i læringsaktivitetane. Dessutan er det avgjerande at det er meiningsfullt. Vaksne er selektive innlærarar, og me vil læra det me meiner er nyttig for oss. Kvifor skal me delta i samtalar og problemløysingar om noko me ikkje synest har noko med oss å gjera? Me melder oss på kurs me ynskjer å gå på, og melder oss av igjen om me ikkje synest det er relevant nok. Når ein legg til rette undervisninga slik at kommunikasjonen blir autentisk og deltakarane får brukt seg sjølve, skapar det engasjement og meiningsfull læring og aktive innlærarar som tek del i sin eigen læringsprosess. Autentisk og meiningsfull deltaking er særleg viktig for vaksne. Sjølvstyring Dei vaksne deltakarane treng òg å konstruera og ta ansvar for si eiga læring ved å vera aktive. Sjølvstyrt læring er meiningsfull læring. Sjølvstyrt læring handlar om å ta aktivt del i eiga læring og ikkje berre vera ein passiv mottakar. Kameratlæring Me lærer ofte meir av vener og kameratar enn av læraren, og me lærer meir av dei som er i vår næraste utviklingssone. Når jambyrdige lærer av og saman med kvarandre, kan dei gi støtte, reflektera og utfordra kvarandre på same nivå. Utprøving og problematisering i ei lita og trygg læringsgruppe skapar mindre stress og redsle for å delta, og større tryggleik og deltaking. Fleire tør å spørja og å prøva ut den kunnskapen dei har. Deltakarane gir kvarandre direkte og umiddelbar feedback, argumenterer, reflekterer og repeterer i problemløysing og i samtalar med kvarandre. Når dei har diskutert lærarstilte spørsmål og problemstillingar med jambyrdige før dei presenterer svaret i plenum, har langt fleire fått vore med i kunnskapskonstruksjonen. Samstundes blir det meir taletid på kvar deltakar. I kameratlæring lærer deltakarane ikkje berre faget og det å kommunisera, men òg å samarbeida, lytta til kvarandre og hjelpa kvarandre. Å bruka kvarandre systematisk i læringa er difor eit særleg godt didaktisk grep.

7 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING 7 Forventning Mange av deltakarane er motiverte og ynskjer sterkt å læra seg språket i det nye landet. Dei kan ha store forventningar til eiga språklæring. Å læra norsk er rein vinst for dei alle. Likevel kan ei lite effektiv læringsåtferd leggja hindringar i vegen for språkutviklinga. Både tidlegare og noverande negative læringserfaringar kan påverka læringseffekten. Å oppleva meistring skapar positive og gode læringsopplevingar, men berre det å tru på eigne evner er ikkje alltid nok. Det er også viktig for læringsresultatet kva forventningar læraren har til deltakaren. Læraren må ha tydelege, men realistiske forventningar til den enkelte deltakaren. Når deltakarane får høve til å visa kva dei kan, opplever meistring og blir rekna med på alvor, aukar òg motivasjonen til å prestera. Målstyring, refleksjon over og vurdering av eiga læring er gode verktøy for å konkretisera forventningar og læringsresultat. Meistring Å måtta læra eit nytt språk i vaksen alder er ei utfordring for dei fleste. Berre det å snakka verdsspråket engelsk når me ikkje er vane med det, for ikkje å snakka om å streva etter korrekt britisk engelsk tonefall og uttale, kan vera ei utfordring. Dei kjende, men likevel framande, lydane er skremmande nok. Deltakarane må oppleva meistring for å bli motiverte til læringsinnsats. Vaksne som skal læra eit nytt språk, kan kjenna seg infantiliserte, og dei kan kjenna på den folkelege fordomen og oppfatninga om at eit enkelt språk er teikn på ein enkel hjerne. Deltakarane må difor kunna kjenna seg trygge på og forstå at all språklæring startar på nivå 1, og at prøving og feiling er ein naturleg del av prosessen. Læraren må leggja til rette for rikeleg utprøving og høve til meistringsopplevingar i trygge rammer og støtta deltakarane på ein vaksen og respektfull måte. Målstyring og målorientering Målstyring er eit viktig omgrep i kognitive læringsteoriar. Me lærer betre når me veit kva me skal læra. Jo eldre ein er, desto meir meistringsretta blir ein (Anderman 2002). I vaksenklassar kan merksemd om kva målorientering deltakarane har, hjelpa læraren til å effektivisera læringsinnsatsen og gi deltakarane høve til kvalitativ langtidslæring. Kunnskapssynet til læraren kan visa seg i målformuleringar. Både læraren og dei lærande utøver, medvite eller umedvite, praksis ut frå læringsmål. Måla kan vera knytte til to ulike målorienteringar prestasjonsmål og meistringsmål. Lærande som har prestasjonsmål, ser oftast på intelligens som noko statisk og upåverkeleg. I eit klasserom der prestasjonsmål er rådande, kan det vera ekstra merksemd rundt det å vera flink, skåra betre enn andre og få gode karakterar. Feil blir sett på som teikn på inkompetanse, og både dei lærande og læraren er opptekne av å samanlikna prestasjonane. Ein person med prestasjonsmål vil stilla seg spørsmålet: Er evnene mine gode nok? Ein person med meistringsmål vil spørja seg: Korleis kan eg på beste måte forbetra evnene mine og oppnå meistring? Feil tyder då at ein har valt ein dårleg strategi, som kan endrast. Dei som har meistringsmål, legg vekt på meistring og læring. Hensikta er å auka kompetansen. Eit viktig element er også trua på at intelligens lar seg arbeida med, og at han aukar ved innsats (Dweck og Leggett 1988, Anderman et al. 2002). Med meistringsmål definerer ein læringssuksess i form av progresjon og forbetring.

8 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING 8 Innsats, bruk av feil i læringsprosessen og måten ein lærer på, er viktigare enn å samanlikna læringsresultat. Ei mental innstilling med meistringsmål fører til betre og djupare læring. Læraren bør difor hjelpa dei lærande til å setja meistringsmål i staden for prestasjonsmål og til å sjå på intelligens som noko dynamisk heller enn som noko statisk. Refleksjon Å reflektera over og vera medviten om eigne læringsprosessar er knytt tett saman med målstyring og vurdering: Kva vil eg læra? Korleis kan eg læra det? Har eg lært det? Korleis har eg lært det? I samtalar med kvarandre kan deltakarane diskutera og setja ord på si eiga språklæring. Trass i lite skulebakgrunn ser ein at dei diskuterer både form og innhald og utviklar eit metaspråk om eiga læring (Lindberg 2003). Tilbakemelding Tilbakemelding og formativ vurdering overlappar og er nært knytte til kvarandre. Ei endring frå summativ til formativ vurderingspraksis (Black og Wiliam 1998) krev endringar i åtferd og tankesett hos læraren. Vurdering kan seiast å vera den viktigaste delen av arbeidet til læraren. Mange lærarar er opptekne av retting og brukar mykje tid på dette arbeidet. Tilbakemeldingar er ein av dei faktorane som verkar sterkast på læringsresultatet (Hattie 2008), men når forsking også viser at lite målretta tilbakemeldingar kan gi negativ læringseffekt (Black og Wiliam 1998), er det viktig å vita kva slags tilbakemeldingar som har positiv effekt. Dei lærande bør reflektera over tilbakemeldingar og konsekvensar og bruka feilanalyse effektivt saman med læraren. Då blir rettingsarbeidet meir motiverande for både læraren og innlæraren. Lærarkorrigerte oppgåver og testar kan vera lærerike om dei blir brukte aktivt til vidare læring, men som summativ vurdering, der ein berre ser på karakteren, er dei lite nyttige når det gjeld å heva læringsnivået. Tilbakemeldingar berre i form av karakterar kan vera direkte demotiverande (Black og Wiliam 1998). Vektlegging av avvik i form av raude strekar på alle nivå i den skriftlege teksten, og munnlege avbrot og lite konstruktive rettingar av munnleg språk, har liten effekt. Tilbakemeldingane må vera målretta om dei skal bidra til å fremja læring. Grupper I all læringsteori blir nytta av å læra gjennom samspel i grupper streka under, men arbeid i grupper er ikkje automatisk nokon garanti for eit vellukka læringsresultat. Tvert imot kan ustrukturert arbeid i grupper vera både demotiverande, frustrerande og øydeleggjande. Gruppearbeidet må byggja på visse prinsipp for å sikra eit godt læringsmiljø. Sjå meir om dette under punktet «Å bruka grupper».

9 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING 9 Kva for verkemiddel? Deltakarar med liten eller ingen skulegang kan som nemnt ha problem med å bli like gode munnleg som dei med høgare utdanning. Samstundes er munnlege ferdigheiter avgjerande for å kunna læra å lesa og skriva. Læraren må difor ha eit stort og rikt metoderepertoar og kunna skapa språkaktivitetar som gjer at den enkelte deltakaren får rikeleg høve til å bruka språket. Materiell som er aktuelt å bruka i munnleg (begynnar)opplæring når ein ikkje har eit felles språk, er til dømes bilete, film, digitale verktøy, konkretar, skriftlege og munnlege tekstar, kroppsspråk og gestar. I tillegg er «kvarandre» eit spesielt godt læringsverktøy. Bilete Bilete er gode verktøy og viktige i munnleg opplæring. På begynnarnivå er dei nødvendige når ein ikkje har eit felles talespråk. Kva for bilete som høver til å praktisera ulik språkbruk, må læraren reflektera over. Bileta kan ha fleire funksjonar (Wright 1993:17): motivera deltakaren til å delta bringa konteksten inn i klasserommet beskriva objektivt (Dette er eit tog.) tolka (Dette er kanskje eit lokalt tog.) bli brukte subjektivt (Eg likar å reisa med tog.) gi hint eller stikkord til svar på spørsmål stimulera til og gi informasjon som kan brukast i konversasjon, diskusjon og historieforteljing Å snakka om eller med bileta Ein kan skilja mellom det å snakka om og det å snakka med biletet. Å beskriva er å snakka om. Å snakka med biletet er å bruka biletet subjektivt, som utgangspunkt for å samtala om eigne erfaringar og trekkja inn andre perspektiv. Me kan beskriva det me ser på biletet: Kva er dette? Jau, det er Oslo, hovudstaden i Noreg. Eller me kan spørja: Har du vore i Oslo? Kva opplevde du? Kva gjorde du? Korleis var vêret? Kven besøkte du? Kva likte du best? Kva likte du minst? Vil du reisa tilbake? Kvifor? Kvifor ikkje? Å finna rett bilete Kva slags bilete ein skal bruka, kjem an på kva som er målet med aktiviteten det skal brukast i. Same bilete kan brukast på alle spor. Valet av bilete skal vera knytt til hensikta med arbeidet, oppgåva ein skal løysa. Å forenkla er overdriven omtanke for deltakaren. Deltakarane er vaksne med kognitive og perseptuelle evner, men med ein annan kulturbakgrunn. Eintydige og enkle bilete er perfekte til vokabular- og omgrepslæring. Fleirtydige og komplekse bilete er perfekte for diskusjon og språkutvikling på alle nivå i opplæringa, også tidleg, for å gi høve til kreativ språkbruk og hypotesetesting. Trekk fram, vis og

10 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING 10 bruk det fleirtydige i staden for å tenkja på det som forstyrrande eller «feil». Fleire moglege tolkingar og fleire sider av same sak lar oss utvikla perspektiv og forståing. La gjerne deltakarane både velja bilete sjølve og ta med eigne, og la dei snakka om det dei ser. Eit ideelt bilete har meining, autentisitet, variasjon, heilskap og samanheng. Autentiske bilete som ein kan kjenna att, og ekspressive bilete med fleire tolkingar er eit godt grunnlag for språkleik og læring. Å bruka teikning Forskarane Victor Lowenfeld og W. Lambert Brittain gav ut boka «Creativity and Mental Growth» i Mykje av forskinga deira blir brukt framleis. Dei meinte mellom anna at born har ei medfødd evne til å uttrykkja seg i bilete, og at dersom borna får skapa fritt, vil det føra til utvikling på fleire plan, både kjenslemessig, intellektuelt, fysisk, sosialt, estetisk og skapande. Det å teikna handlar ikkje berre om å utvikla motorikken og få større visuell kontroll, men også om mange andre prosessar. Teikning er kommunikasjon og ein del av uttrykksmåten born har. Ein kan seia at teikneprosessen er ei form for visuell språkutvikling. Samstundes er dialogen i prosessen viktig; både borna sin samtale med seg sjølv, dialogen mellom borna og dialogen mellom born og vaksne. Teikningar er i liten grad i systematisk bruk i vaksenopplæring. Kan henda ligg det eit ubrukt potensial her. Å teikna forteljingar og fortelja medan ein teiknar, kan vera både frigjerande og morosamt. For deltakarar utan skulebakgrunn kan det å bruka blyanten til fargelegging og streking også vera god trening i å forma bokstavar. Wright (1993) meiner deltakarteikningar har ein særleg god funksjon når ein vil uttrykkja noko individuelt og personleg. Teikningane treng ikkje vera avanserte, tvert om Wright viser i boka si korleis ein enkelt kan læra seg å teikna gode illustrerande teikningar. Bileta kan gjerne vera enkle figurar og strekar. At det er gledesskapande å prøva å teikna, er mykje viktigare enn at det blir eit vakkert bilete, presiserer han. Å variera bruken av bileta I kontrollert, styrt og målretta bruk er enkle bilete gode å bruka. Slik bruk kan til dømes vera å læra namn på matvarer. I open og kreativ bruk, til dømes for å forklara, diskutera, konversera og uttrykkja eigne meiningar, passar komplekse bilete best. I mekanisk bruk av bilete ligg hovudvekta på grammatiske kategoriar eller uttaleøvingar. Slik praksis er ofte lærarstyrt, og læraren veit som regel kva deltakaren skal svara, til dømes: Læraren spør: Kva gjer ho? Deltakaren svarar: Ho spring. I kommunikativ bruk av bilete brukar deltakarane strukturane læraren vil dei skal bruka, men deltakaren får likevel høve til å bruka språket friare ved å gjetta. Slik bruk er til dømes når ein viser berre halvparten av biletet (til dømes overkroppen) og spør: Kva gjer ho? Då må deltakarane gjetta. Simulert bruk av bilete er når ein brukar bilete som erstatning for konkretar. Deltakarane sit til dømes i grupper eller par og har bilete av mat med biletsida ned framfor seg. Ein deltakar snur eit bilete og spør: Likar du is? Den andre svarar det som høver (ja, nei, av og til). Realistisk bruk av bilete kan til dømes vera i samband med ei spørjeundersøking i klassen. Alle spør alle om dei likar ulike matvarer (forskjellig ark til kvar deltakar). Læraren samlar inn arka og lagar klassestatistikk.

11 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING 11 Fem perspektiv på språket i biletet Arbeid med språk knytt til bilete kan ha fleire perspektiv. Wright (1993) nemner fem: strukturar (til dømes verbtider, subjekt, verb, objekt, spørjesetningar) vokabular (til dømes for nabolag og for menneske) funksjonar (til dømes høflegheitsfrasar, det å beskriva ting, det å uttrykkja kva ein likar eller ikkje) situasjonar (beskriva, laga dialog) ferdigheiter (lytta: kva stemmer, og kva stemmer ikkje?; lesa: samanlikna to tekstar om det same biletet; skriva: skriva eit referat frå ei hending på biletet; snakka: gøyma biletet og la deltakarane beskriva frå minnet) Men biletet kan òg brukast på andre måtar, til dømes ved å flasha biletet: Vis biletet i eit glimt og spør: Kva såg de? La deltakarane gjetta og snakka. I ei slik oppgåve får deltakarane ein grunn til å diskutera, samtala og lytta til kvarandres meiningar og gjettingar. Vanlegare er det at læraren viser eit bilete og ber deltakarane beskriva det dei ser. Men også her kan ein la deltakarane trekkja inn erfaringar og meiningar og «snakka med» biletet som nemnt tidlegare, eller gi dei oppgåver der dei må dikta hendingar i fram- eller fortid på bakgrunn av biletet. Fleire døme: Læraren viser bilete av familien sin eller personar ho kjenner deltakarane gjettar læraren fortel svaret til slutt. Læraren viser fleire bilete av ulike måleri deltakarane vel kva for eit dei vil «ha», kor dei vil ha det (i stova?) og kvifor. Deltakarane beskriv plassar eller personar for kvarandre og gjettar kor det er. Samtale Ein kan dela språket som deltakarane høyrer eller sjølve produserer, inn i to kategoriar: innputt og utputt. Innputten er oftast tilpassa tale (teacher talk) i språklæringa. Når det gjeld forståing, reknar ein at det å kunna ord er det viktigaste. I utputten og deltakarane sin eigen produksjon, derimot, prøver språkinnlærarane ut strukturar i språket og eksperimenterer med å laga samanhengande språkstrukturar (Crossly og McNamara 2010). I munnleg opplæring er difor høvet til å prøva ut og bruka språket avgjerande for progresjonen i læringa. Klassedialogen der læraren spør og éin og éin deltakar brukar språket, er tidkrevjande og lite effektiv. Å leggja til rette for kreativ språkbruk der flest mogleg får trena på ferdigheita «munnleg», aukar læringsutbytet for fleire enn berre dei som har gode læringsstrategiar og frå før er flinke til å ta ordet i plenum. Samtalen som lærebok I norskopplæringa skal deltakarane i prinsippet læra to ting. Dei skal først og fremst læra å snakka norsk, men dei skal samstundes læra om det norske samfunnet og om kva rettar og plikter dei har. I kollaborativ dialog og samarbeid i mindre grupper kan deltakarane prøva ut eigne hypotesar om språket og samstundes reflektera over eigen og andres språkbruk. Slik blir dei merksame på trekk i språket dei elles ikkje ville ha tenkt over, og har ein trygg stad der dei kan diskutera og undra seg. I felles problemløysing vil dei til dømes diskutera ulike løysingar, argumentera, stilla spørsmål og oppklara misforståingar. Dette

12 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING 12 gir ein dramatisk auke i språklege forhandlingar og samtalar om språket. Medvit om språkleg form er særleg nyttig når vi har med deltakarar med låg utdanningsbakgrunn å gjera (Lindberg 2000). Lindberg (2000) strekar under kor viktig samtalen er, og snakkar om korleis me kan bruka samtalen som lærebok. Samtalen er viktig på alle nivå i munnleg opplæring og har fleire funksjonar samstundes: Samtalen er ein sosial aktivitet ei fagleg kunnskapskjelde den vanlegaste måten å bruka språket på (me snakkar til og med med oss sjølve) ein relasjonsbyggjar eit apparat for å trena og utvikla munnlege ferdigheiter, refleksjonar og kognitive evner Samtalen som didaktisk verkemiddel Det er ikkje berre å setja deltakarane saman og la dei samtala. Læraren må ta nokre didaktiske grep. I beste hensikt, og for å unngå produksjon av feilaktige strukturar, brukar læraren ofte styrt interaksjon (frå behaviourismen) og kan diverre på denne måten avgrensa og hemma språkutviklinga hos deltakarane. Dei tre P-ane: Presentere Praktisere Produsere og IRO: Informasjon Respons Oppfølging er teikn på eit mekanisk syn på kommunikasjon (Gibbons 2010). I ein slik praksis overfører og formidlar læraren informasjon, medan deltakaren tek imot, lagrar og tilpassar han. Ytringar som blir produserte for å vera grammatisk korrekte for læraren, kallar ein «redigert tale». Denne praksisen er vanleg i skulen. Læraren stiller kontrollspørsmål for å sjekka at deltakaren har forstått. Kontrollspørsmål kan vera bra, men det er ikkje nok. Når læraren spør («gjett kva eg tenkjer på»), deltakaren svarar (gjettar) og læraren vurderer svaret, brukar deltakaren minimale replikkar, enkeltord og fraser. Dette er ikkje autentisk språkbruk. Dessutan, for å sikra at deltakaren kan overføra kunnskapen og bruka han sjølvstendig og fritt, er den frie samtalen nødvendig. Dei tre P-ane står i kontrast til den frie samtalen. I frie samtalar lærer elevane å ta ordet, introdusera emne, argumentera og bruka språket i mange funksjonar som ein ikkje finn i eit vanleg IRO-mønster. Samtalen er ikkje berre øvingsrom for språklege strukturar, men fundamentet for syntaktisk utvikling (Hatch 78). Språkutviklinga hos deltakarane går fortare når dei brukar utforskande og ikkje berre redigert tale (Barnes 78). Læraren stiller til vanleg mange spørsmål i klasserommet, men deltakarane svarar berre på halvparten. Allereie i 1974 (Holley og King 1974 i Lindberg 2000) gjorde ein undersøkingar der det kom fram at berre det å gi elevane nokre fleire sekundar før dei måtte svara, ville auka deltakinga. Om ein legg inn enkel «summing» i par før dei må svara, får alle høve til delta. Å stilla gode spørsmål Læraren må vera medviten om kva slags spørsmål ho stiller. Å stilla gode, språkframkallande og reflekterande spørsmål kan bidra til å betra språklæringa for alle deltakarane og på alle nivå (Cranton 2006). Døme: Lærarspørsmål: Kva gjer mannen? Svar: Går. Eller: Fortel kva du ser. Kva skjer her? Ein mann går på vegen. Kor trur du han skal?

13 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING 13 Tips frå Cranton: Ver spesifikk og direkte. Gå frå det generelle til det spesielle. Konverser. Ikkje gjenta det deltakarane svarar på spørsmåla dine. Autentisitet er viktig. Prøv å oppnå reell kommunikasjon og ikkje amputerte svar på lærarstilte spørsmål. Å levera informasjon som svar på lærarspørsmål er unaturleg språkbruk og hemmar den språklege utviklinga. I allsidig og naturleg språkbruk foreslår, problematiserer og forhandlar me om tyding og meining. Me uttrykkjer einigheit, ueinigheit, finn kompromiss, konkluderer, rosar kvarandre, takkar, ber om og tilbyr hjelp. Ikkje still ja/nei-spørsmål om du ynskjer at deltakaren skal utvikla språket. Still spørsmål som byggjer på erfaringar og interesser hos deltakarane, slik at samtalen blir meiningsfull og relevant. I vanleg autentisk kommunikasjon er det ulike «sprik», som til dømes informasjonssprik, meiningssprik og oppfatnings-/forståingssprik, som får oss til å snakka. Å laga slike sprik i klasserommet gir eit godt utgangspunkt for autentiske og meiningsfulle diskusjonar. I kvardagslivet vel me kva for skilnader og sprik me vil ta opp og diskutera. Det må vera ein grunn til at me skal engasjera oss. Å bruka grupper I førebuing til undervisning ligg det alltid visse vurderingar. Alle lærarar vel ut og vurderer innhald og aktivitet etter både medvitne og umedvitne prinsipp. Det kan vera greitt å reflektera over desse fem spørsmåla (Wright 93): 1. Er aktiviteten lett å førebu? 2. Er aktiviteten lett å organisera i klasserommet? 3. Er aktiviteten interessant for deltakarane? 4. Er aktiviteten meiningsfull og autentisk? 5. Bidreg aktiviteten til utvida språkbruk? Aller helst bør ein kunna svara ja på alle spørsmåla. Eitt verkemiddel for å byggja undervisninga på desse prinsippa kan vera strukturert arbeid i grupper. Ein kan argumentera for å bruka grupper ut frå fleire perspektiv. For det første er det ferdigheita (faget) deltakarane skal læra det munnlege språket. For det andre er deltakarane vaksne og må få bidra med eigne erfaringar og kunnskapar. For det tredje er bruk av grupper ein effektiv måte for læraren å styra undervisninga på. Det finst mange måtar å læra i samspel på, eller didaktiske måtar å organisera læring i grupper på. Her trekkjer vi berre fram tre av dei: 1. øvinga Puslespel 2. å læra saman (eller samarbeidslæring) 3. strukturert arbeid i grupper Desse tre måtane er enkle og passar særleg godt til læringsaktivitetar i norskopplæringa.

14 METODISK RETTLEIING MUNNLEG OPPLÆRING Puslespel Øvinga Puslespel er genial for både gruppesamansetning og faglæring. Puslespelet vart brukt for første gong i Austin, Texas i 1971 av psykologiprofessor Elliot Aronson for å unngå ein eksplosiv situasjon og kaotiske tilstandar då dei for første gong skulle samla kvite, afroamerikanske og latinamerikanske ungdomar i same klasserom. Læraren lagar ein tabell med oversikt over kva deltakarar som skal vera på same gruppe. Deltakarane må kunna sjå tabellen. I norskopplæring for vaksne kan ein laga tabellen direkte på tavla når ein ser kven som er til stades akkurat denne dagen. Hugs å la tabellen bli ståande, gjerne saman med læringsmåla for dagen. Ein kan gjerne bruka tabelloppsettet sjølv om ein ikkje brukar strukturen Puslespel. Med ein slik tabell får ein svært god oversikt og kan tildela roller og variera kven som skal arbeida saman, på ein effektiv og lite tidkrevjande måte. For vikarar er ein slik tabell eit godt hjelpemiddel. Læraren kan bruka namnet på deltakarane frå første stund. Det gir god kontroll. Dersom ein pleier å dela ut ein plan for dagen i klassen, kan gruppetabellen gjerne vera ein del av planen. Ein føresetnad for det er stabilt frammøte. I tabelloppsettet kan det òg stå kven som skal gjera kva. Ein annan måte å dela inn gruppene på er å dela ut små ballar (til dømes i fem ulike fargar og fire av kvar i ein klasse på tjue) eller klistremerke, eller laga andre konkretar som kan visa kva gruppe ein skal vera i. Sjå døme på korleis ein kan bruka Puslespelet i undervisninga, her. For å få kontroll over klassen og alltid vita kven som skal arbeida saman når ein brukar øvinga Puslespel, er det lurt å bruka eit tabelloppsett som vist under. Kjønnsfordelinga kan vera ulik i dei ulike klassane. Av og til kan det vera betre at det ikkje er nokon kvinner i ei gruppe, enn at det er berre éi kvinne i ei gruppe der resten er menn. To menn og to kvinner i gruppa kan vera bra. Men av og til kan det òg vera bra med reine kjønnsdelte grupper. Homogene morsmålsgrupper kan brukast der meir enn to deltakarar har same morsmål. Når det er viktig at deltakarane skal forstå innhaldet i tekstar og omgrep, eller når ein jobbar med emne knytte til landet dei kjem frå, språk og kultur, kan det å bruka morsmålet vera til god hjelp og støtte. Dei som kan mest, kan dermed forklara og vera ei støtte for dei som kan mindre. Du kan lesa meir om bruk av morsmål i artikkelen «Morsmål som støtte i opplæringen». Heterogene grupper der «ingen» har same morsmål, er fint å bruka ved rein språktrening der hensikta med aktiviteten er å bruka, styrkja og automatisera språket. På skular med få deltakarar i klassane kan ein passa på å jobba i par og byta para (om det er minst fire deltakarar) fleire gonger kvar dag, slik at kunnskapsoverføringa skjer i par i staden for i grupper.

Munnleg norsk frå B1 til B2

Munnleg norsk frå B1 til B2 Voxkonferansen 28.april 2015, Toril Kristin Sjo, Institutt for lingvistiske og nordiske studium Munnleg norsk frå B1 til B2 den sjølvstendige språkbrukaren på veg mot eit avansert språknivå Innhald Læreplanen

Detaljer

Den profesjonelle alfabetiseringslæraren, Sandefjord 19 21.september 2012 Toril Kristin Sjo, ILN, Universitetet i Oslo t.k.sjo@iln.uio.

Den profesjonelle alfabetiseringslæraren, Sandefjord 19 21.september 2012 Toril Kristin Sjo, ILN, Universitetet i Oslo t.k.sjo@iln.uio. Den profesjonelle alfabetiseringslæraren, Sandefjord 19 21.september 2012 Toril Kristin Sjo, ILN, Universitetet i Oslo t.k.sjo@iln.uio.no Plan Munnleg begynneropplæring Samtalen som læringsverktøy Bruk

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016 Hovudområda i norsk er munnleg kommunikasjon, skriftleg kommunikasjon og språk, litteratur og kultur. Kvart av kompetansemåla er brotne ned i mindre einingar. Vi sett

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

«VURDERING FOR LÆRING» Retningsliner for skulane i Lindås

«VURDERING FOR LÆRING» Retningsliner for skulane i Lindås «VURDERING FOR LÆRING» Retningsliner for skulane i Lindås 1 Forord For å kunne styrkje kvaliteten i undervisninga og vurderinga, må vi vite kva god undervisning og vurdering er. God undervisning og vurdering

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Metodiske verktøy ved kursleiing

Metodiske verktøy ved kursleiing Metodiske verktøy ved kursleiing Lærings- og Meistringssenter Helse Fonna 30.03.2015 Metodiske verktøy - LMS Helse Fonna 1 Runde Enkel måte å få alle til å delta: Gi ei enkel oppgåve som er mogeleg for

Detaljer

Metoden er et godt verktøy til å få kontroll over arbeidet i klassen og for å sikre at alle elevene både bidrar og får bidra.

Metoden er et godt verktøy til å få kontroll over arbeidet i klassen og for å sikre at alle elevene både bidrar og får bidra. Til LV Norsk start 8-10 Forklaring metoder Puslespill-metoden Puslespillklasserommet ble første gang brukt i 1971 i Austin, Texas, av psykologiprofessor Elliott Aronson. Han brukte puslespill-metoden for

Detaljer

3.2.4 Døme for vidaregåande opplæring: Religiøs, etnisk og kulturell variasjon

3.2.4 Døme for vidaregåande opplæring: Religiøs, etnisk og kulturell variasjon Uansett om elevane skal svare på den individuelle oppgåva skriftleg eller munnleg, kan læraren og elevane avtale når og korleis det kan vere formålstenleg med tilbakemeldingar. Læraren kan bruke undervegsvurderinga

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Vi lærer om respekt og likestilling

Vi lærer om respekt og likestilling Vi lærer om respekt og likestilling I Rammeplanen står det at barnehagen skal tilby alle barn eit rikt, variert, stimulerande og utfordrande læringsmiljø, uansett alder, kjønn, funksjonsnivå, sosial og

Detaljer

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Lesing er grunnlaget for suksess i neste alle skulefag. Lesesvake elevar får ofte problem med å fullføre vidaregåande skule. Lesesvake vil møte mange stengte dører

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

Skulebasert kompetanseutvikling med fokus på lesing

Skulebasert kompetanseutvikling med fokus på lesing Skulebasert kompetanseutvikling med fokus på lesing Kvifor satse på lesing? si rolle i ungdomstrinnsatsinga Praktiske eksempel / erfaringar frå piloteringa Nettresurssar Kva er tilgjengeleg for kven Eksempel

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid.

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Visjon og formål Visjon: Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Formål: Telemark Lys AS er ei attføringsbedrift som, gjennom framifrå resultat, skal medverke til å oppfylle Stortingets målsetting om

Detaljer

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen Denne eksamensrettleiinga gir informasjon om sentralt gitt eksamen, og korleis denne eksamen skal vurderast. Rettleiinga skal vere kjend for elever,

Detaljer

ALFABETISERING Geiranger 5. november 2013. Kjelder : Stoff frå Alfakursinga til VOX gjennom 2 år Vigdis Lahaug, Vigdis Alver og Toril Sjo med fleire

ALFABETISERING Geiranger 5. november 2013. Kjelder : Stoff frå Alfakursinga til VOX gjennom 2 år Vigdis Lahaug, Vigdis Alver og Toril Sjo med fleire ALFABETISERING Geiranger 5. november 2013 Kjelder : Stoff frå Alfakursinga til VOX gjennom 2 år Vigdis Lahaug, Vigdis Alver og Toril Sjo med fleire Plan for dagen Munnleg språk er utgangspunktet (Vi prøver

Detaljer

Korleis stimulera til ein god språkutvikling hjå barn?

Korleis stimulera til ein god språkutvikling hjå barn? Korleis stimulera til ein god språkutvikling hjå barn? Gode tips og idear, til alle oss som er saman med barn. Korleis stimulera til eit godt talespråk? Bruk språket Snakk med barnet. Snakk tydeleg Bruk

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 200903324-51 Arkivnr. 520 Saksh. Farestveit, Linda Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 17.09.2013 EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER

Detaljer

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 Fag: Norsk Klassetrinn: 2. Lærar: Linn Merethe Myrtveit Veke Kompetansemål Tema Læringsmål Vurderings- kriterier Forslag til Heile haust en Fortelje samanhengande om opplevingar

Detaljer

Engasjement og rekruttering

Engasjement og rekruttering Engasjement og rekruttering Det er eit viktig mål for ungdomslaga å gje god opplæring i demokratiske prosessar og å dyrke fram medlemer som engasjerer seg i lokalsamfunnet og storsamfunnet. Sameleis er

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Sjumilsstegkonferansen Loen 12. mars 2014 Ved Solrun Samnøy, prosjektleiar Psykisk helse på timeplanen Fire skular i Sogn, i tre kommunar Aurland Vik Årdal (to skular)

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Samansette tekstar. Aina, Linn og Silje

Samansette tekstar. Aina, Linn og Silje Samansette tekstar Aina, Linn og Silje Innleiing Vi vil i denne oppgåva først presentere kva ein samansett tekst er og kvifor dei samansette tekstane er eit av hovudområda i norskfaget. Deretter vil vi

Detaljer

Skjema for medarbeidarsamtalar i Radøy kommune

Skjema for medarbeidarsamtalar i Radøy kommune Skjema for medarbeidarsamtalar i Radøy kommune 1 Bedriftspedagogisk Senter A.S bps@bps.as Medarbeidarsamtalar i Radøy kommune - slik gjer vi det Leiar har ansvar for å gjennomføra samtalane sine slik det

Detaljer

Vurderingsrettleiing 2011

Vurderingsrettleiing 2011 Vurderingsrettleiing 2011 ENG0012 Engelsk 10.trinn Til sentralt gitt skriftleg eksamen Nynorsk Vurderingsrettleiing til sentralt gitt skriftleg eksamen 2011 Denne vurderingsrettleiinga gir informasjon

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Pedagogisk plattform

Pedagogisk plattform Pedagogisk plattform Visjon Fag og fellesskap i fokus Våre verdiar Ver modig Ver imøtekommande Ver truverdig Pedagogisk plattform Vi bygger på Læringsplakaten og konkretiserer denne på nokre sentrale område:

Detaljer

Årsplan i norsk, 4. klasse, 2014-2015

Årsplan i norsk, 4. klasse, 2014-2015 Årsplan i norsk, 4. klasse, 2014-2015 TID KOMPETANSEMÅL Elevane skal kunne INNHALD/LÆRESTOFF Elevane skal arbeide med ARBEIDSMÅTAR Aktuelle arbeidsmåtar i faget VURDERING Veke 34-52 Munnleg kommunikasjon

Detaljer

Kåre Kverndokken 1-2 LESE- OG SKRIVESTART

Kåre Kverndokken 1-2 LESE- OG SKRIVESTART Kåre Kverndokken 1-2 LESE- OG SKRIVESTART Til foreldre, lærarar og føresette! Stortingsmelding nr. 30, Kultur for læring, slår fast at lese- og skriveopplæringa skal starte på 1. steg. Safari 1 2, Lese-

Detaljer

Vurderingsskjema for munnleg norskprøve, nivå A1-A2 (set kryss i skjemaet).

Vurderingsskjema for munnleg norskprøve, nivå A1-A2 (set kryss i skjemaet). Kandidatnummer: NYNORSK 20.08.15 Vurderingsskjema for munnleg norskprøve, nivå A1-A2 (set kryss i skjemaet). Under A1 A1-beskrivingar A1 A2-beskrivingar A2 Formidlingskriterium OPPGÅVE A Individuell (fortelje)

Detaljer

ÅRSPLAN I NORSK FOR 3 TRINN 2015/2016 Hovudlæreverk: God i ord.

ÅRSPLAN I NORSK FOR 3 TRINN 2015/2016 Hovudlæreverk: God i ord. ÅRSPLAN I NORSK FOR 3 TRINN 2015/2016 Hovudlæreverk: God i ord. Veke TEMA MÅL (K06) LÆRINGSMÅL INNHALD (Lærebøker..) 33 og 34 Tre på rad kap.1 Finna stoff til eigne skrive- og biblioteket og internett.

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

8 tema for godt samspel

8 tema for godt samspel PROGRAM FOR FORELDRERETTLEIING BUF00032 8 tema for godt samspel Samtalehefte for foreldre og andre vaksne PROGRAM FOR foreldrerettleiing Dette heftet inngår i ein serie av materiell knytta til foreldrerettleiings

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Læreplanverket for Kunnskapsløftet

Læreplanverket for Kunnskapsløftet Læreplanverket for Kunnskapsløftet Prinsipp for opplæringa «Prinsipp for opplæringa» samanfattar og utdjupar føresegnene i opplæringslova og forskrifta til lova, medrekna læreplanverket for opplæringa,

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Idear og råd til foreldre med barn på 5. Og 7. trinn. Framleis rom for lesing heime

Idear og råd til foreldre med barn på 5. Og 7. trinn. Framleis rom for lesing heime Idear og råd til foreldre med barn på 5. Og 7. trinn Framleis rom for lesing heime Leseutviklinga held fram Dei første skuleåra lærte barnet ditt å lese. Men lesedugleik er ikkje noko som blir utvikla

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

Tarzan 3 og 4 åringane Fredagane Neste månad nformasjonstavla Nyttar høvet til å minne om :

Tarzan 3 og 4 åringane Fredagane Neste månad nformasjonstavla Nyttar høvet til å minne om : Denne månaden har me blant anna arbeid med «Barn hjelper barn» som ei førebuing til haustfesten vår 3. november, der inntektene vil gå til SOS-barnebyer Bergen. Barna har mellom anna laga epletrykk og

Detaljer

Felles forståing av ord og omgrep (1.1) Beste praksis (1.2) Fagleg grunngjeving (1.3) Kvaliteten på tilpassa opplæring er god når:

Felles forståing av ord og omgrep (1.1) Beste praksis (1.2) Fagleg grunngjeving (1.3) Kvaliteten på tilpassa opplæring er god når: Prosessplan for arbeidet med standarden Sett inn einingsnamn her Standard: Tilpassa opplæring og tidleg innsats Sist oppdatert: 15.09.2014 Sjå nedst for rettleiing utfylling og frist for innsending. For

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Halvårsplan, hausten 2011

Halvårsplan, hausten 2011 Halvårsplan, hausten 2011 Skule Straumen skule Rektor e-post Inger Marie Tørresdal imt@tysver.kommune.no Prosjektansvarleg Grete Fjeldheim Vestbø e-post GFVestbo@tysver.kommune.no Skriv kort kva skulen

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar.

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. Vårt ynskje: Alle barn skal ha eit trygt miljø i barnehagen utan mobbing.

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Namn: Klasse: 1. Gjennomgang av skjemaet «Førebuing til elev- og foreldresamtale» 2. Gjennomgang av samtaleskjemaet 3. Gjennomgang av IUP og skriving av avtale

Detaljer

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Utforskaren Hovudområdet grip over i og inn i dei andre hovudområda i faget, og difor skal ein arbeide med kompetansemåla i utforskaren samtidig med at ein arbeider

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Lokalt arbeids- og næringsliv Næringsliv, bransje, offentleg og privat sektor. Kva betyr omgrepa? Lokale arbeidsplassar Kvifor treng lokalsamfunnet eit variert

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

BARN I FLEIRSPRÅKLEGE FAMILIAR. Nasjonalt senter for fleirkulturell opplæring INFORMASJONSHEFTE

BARN I FLEIRSPRÅKLEGE FAMILIAR. Nasjonalt senter for fleirkulturell opplæring INFORMASJONSHEFTE 1 Nasjonalt senter for fleirkulturell opplæring BARN I FLEIRSPRÅKLEGE FAMILIAR INFORMASJONSHEFTE 2 forord Informasjonsheftet omhandlar 10 spørsmål som foreldre ofte stiller om den fleirspråklege utviklinga

Detaljer

Matematisk samtale og undersøkingslandskap

Matematisk samtale og undersøkingslandskap Matematisk samtale og undersøkingslandskap En visuell representasjon av de ulike matematiske kompetansene 5-Mar-06 5-Mar-06 2 Tankegang og resonnementskompetanse Tankegang og resonnementskompetansen er

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Overordna leseplan for barnehagane og skulane i Luster kommune

Overordna leseplan for barnehagane og skulane i Luster kommune Overordna leseplan for barnehagane og skulane i Luster kommune 23.07.2014 Side 1 av 8 Forord Dette er ein plan som skal vere forpliktande for alle barnehagane og grunnskulane i Luster kommune. Den skal

Detaljer

Hjelp og løysingsframlegg til nokre av oppgåvene i kapittel 3

Hjelp og løysingsframlegg til nokre av oppgåvene i kapittel 3 Hjelp og løysingsframlegg til nokre av oppgåvene i kapittel 3 Oppgåver til side 130 Oppgåve B Kommenter forholdet mellom omgrep. a) Morfem, leksikalsk morfem, grammatisk morfem, bøyingsmorfem og avleiingsmorfem.

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

9A i Opplæringslova handlar om det fysiske og psykososiale miljøet til elevane.

9A i Opplæringslova handlar om det fysiske og psykososiale miljøet til elevane. 1 Øystese barneskule Innleiing: September-2012 9A i Opplæringslova handlar om det fysiske og psykososiale miljøet til elevane. Skulen skal aktivt driva eit kontinuerleg og systematisk arbeid for å fremja

Detaljer

Læringsleiing. Skulesjefen, Fjell kommune.

Læringsleiing. Skulesjefen, Fjell kommune. Læringsleiing. Skulesjefen, Fjell kommune. Fire skular var i perioden januar 2012 t.o.m. juni 2013 med i Utdanningsdirektoratet si satsing Vurdering for Læring (VfL). Målsetjinga var utvikling av ein vurderingskultur

Detaljer

Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013. I sak Ud-6/12 om anonym retting av prøver gjorde utdanningsutvalet slikt vedtak;

Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013. I sak Ud-6/12 om anonym retting av prøver gjorde utdanningsutvalet slikt vedtak; saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 14.08.2013 49823/2013 Sverre Hollen Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013 Anonym retting av prøver våren 2013 Bakgrunn I sak Ud-6/12 om anonym

Detaljer

6. trinn. Veke 24 Navn:

6. trinn. Veke 24 Navn: 6. trinn Veke 24 Navn: Takk for ei fantastisk fin førestilling i går! Det var veldig kjekt å sjå dykk, både på formiddagen og på ettermiddagen. Eg vart veldig stolt! No må vi få rydda opp og pakka litt

Detaljer

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Alternative titlar: Vurderingsarbeid: Arbeid med kvalitet i skolen i spenning mellom

Detaljer

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår?

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Innlevert av 7B ved Bergsøy skule (Herøy, Møre og Romsdal) Årets nysgjerrigper 2015 Vi i klasse 7B har mange ulike ting vi lurer på, og synes det høyrdes spanande

Detaljer

Kapittel 3. Individuell vurdering i grunnskolen og i vidaregåande opplæring http://www.lovdata.no/for/sf/kd/xd-20060623-0724.

Kapittel 3. Individuell vurdering i grunnskolen og i vidaregåande opplæring http://www.lovdata.no/for/sf/kd/xd-20060623-0724. Kapittel 3. Individuell vurdering i grunnskolen og i vidaregåande opplæring http://www.lovdata.no/for/sf/kd/xd-20060623-0724.html#map004 I. Generelle føresegner 3-1. Rett til vurdering Elevar i offentleg

Detaljer

Å byggja stillas rundt elevane si skriving. Anne Håland, Ny Giv Finnmark, 2014

Å byggja stillas rundt elevane si skriving. Anne Håland, Ny Giv Finnmark, 2014 Å byggja stillas rundt elevane si skriving Anne Håland, Ny Giv Finnmark, 2014 Å byggja stillas i skriveopplæringa: 1. Emnebygging Innhald, emne, sjanger 2. Modellering Læraren modellerer korleis ho tenkjer

Detaljer

Å læra og å ha! Del 1: Personalet. Del 2: Borna. Å ha, å sjå og å formidla kunnskapar. Ålæra

Å læra og å ha! Del 1: Personalet. Del 2: Borna. Å ha, å sjå og å formidla kunnskapar. Ålæra Å læra og å ha! Del 1: Personalet Å ha, å sjå og å formidla kunnskapar Del 2: Borna Ålæra Å ha kunnskap: Eg sit i midten Barnehagelova 2 Barnehagen sitt innhald 2.3 Læring Barnehagen skal gi barn grunnleggende

Detaljer

19.03.15. Konkret arbeid med psykisk helse i skulen. Kva seier opplæringslova? Kvifor arbeide systematisk og målre9a med psykisk helse?

19.03.15. Konkret arbeid med psykisk helse i skulen. Kva seier opplæringslova? Kvifor arbeide systematisk og målre9a med psykisk helse? Konkret arbeid med psykisk helse i skulen Fagnettverk i psykisk helse, Sogn regionråd 19. mars 2015 Solrun Samnøy Hvem sa at dagene våre skulle være gratis? At de skulle snurre rundt på lykkehjulet i hjertet

Detaljer

Tid Kompetansemål Innhald Arbeidsmåtar Vurdering

Tid Kompetansemål Innhald Arbeidsmåtar Vurdering Farnes Skule Læreplan i: Norsk Trinn: 1. klasse Skuleåret: 2015/16 Årstimetal: 6, 5 t. pr. veke Læreverk: Salto,Gyldendal Tid Kompetansemål Innhald Arbeidsmåtar Vurdering August - september - Leike, improvisere

Detaljer

NOKUT-strategiar Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020

NOKUT-strategiar Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020 NOKUT-strategiar Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020 Oktober 2014 Tittel: Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020 Dato: Oktober 2014 www.nokut.no Forord NOKUT har vore i kontinuerleg endring sidan

Detaljer

FYR. 13.-14.oktober 2014. Britt Iren Nordeide, Sogn og Fjordane. Tomas Bjørnstad, Østfold. Ingrid Metliaas ingrid@skrivesenteret.

FYR. 13.-14.oktober 2014. Britt Iren Nordeide, Sogn og Fjordane. Tomas Bjørnstad, Østfold. Ingrid Metliaas ingrid@skrivesenteret. FYR 13.-14.oktober 2014 Britt Iren Nordeide, Sogn og Fjordane Ingrid Metliaas ingrid@skrivesenteret.no Tomas Bjørnstad, Østfold FYR høst 2014 MÅL OG MØTEPLASSER BYGG OG NORSK Å presentere kunnskap skriftlig,

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

Månadsbrev for ROSA mars 2015

Månadsbrev for ROSA mars 2015 Månadsbrev for ROSA mars 2015 Oppsummering/ evaluering av mars Mars har vore ein lunefull månad med tanke på veret, men vi gledar oss over mange fine dagar med sol og vårleg varme. Har vore mykje ute og

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

Øystese barneskule April - 08

Øystese barneskule April - 08 Øystese barneskule April - 08 1 Innleiing: 9A i Opplæringslova handlar om det fysiske og psykososiale miljøet til elevane. Skulen skal aktivt driva eit kontinuerleg og systematisk arbeid for å fremja helsa,

Detaljer

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Månen som ville lyse som ei sol (2012) av Elin Grimstad - og bruk av læringsvenn på 1. trinn PRESENTASJON AV BOKA: Kvifor er eg ikkje meir som sola?

Detaljer

Rettleiing til læreplan i samfunnsfag

Rettleiing til læreplan i samfunnsfag Rettleiing til læreplan i samfunnsfag Kapittel 1: Innleiing Denne rettleiinga inneheld praktiske døme som viser korleis du som lærar kan arbeide med læreplanen i samfunnsfag og samfunnsfag samisk. Læreplanen

Detaljer

Årsplan i matematikk 8.trinn, 2014-2015 Faglærere: Lars Skaale Hauge, Hans Tinggård Dillekås og Ina Hernar Lærebok: Nye Mega 8A og 8B

Årsplan i matematikk 8.trinn, 2014-2015 Faglærere: Lars Skaale Hauge, Hans Tinggård Dillekås og Ina Hernar Lærebok: Nye Mega 8A og 8B Årsplan i matematikk 8.trinn, 2014-2015 Faglærere: Lars Skaale Hauge, Hans Tinggård Dillekås og Ina Hernar Lærebok: 8A og 8B Grunnleggende ferdigheter i faget: Munnlege ferdigheiter i matematikk inneber

Detaljer