på gata Mannen ESSAY Marginalisering

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "på gata Mannen ESSAY Marginalisering"

Transkript

1 Mannen på gata Er uteliggjaren Nils marginalisert eller er han eit føregangsmenneske? Treng me han som vår motsetnad for å vere vellukka? Han har ei overlevnadsevne som få andre, og ei kompetanse i liding som mange kan lære noko av. Kan me tilby eit inneliv på uteliggjarens premissar? Tekst: Inger Helen Midtgård 48 fontene nr Essay 48_54_fagart_mannen.indd :43:52

2 Illustrasjonsfoto: Sissel M. Rasmussen Ein uteliggjar i Bergen eg går forbi luktar vondt, har ei sko av kvart slag, ein sykkel med alt han eig på, og ei lerke på innarlomma. Eg kjenner ubehag. Lukt, klede, væremåte. Så annleis og skummelt. Eg kan kjenne det Underlid skildrar; fattigdomens lukt og smak (2007 ). I alle fall lukt. Vondt luktar fattigdomen. Uteliggjaren, her heiter han Nils, er ein av dei marginaliserte, han er ikkje ein av oss. Vår evne til å sjå distinksjonar og å dele inn verda omfattar også skiljet mellom «oss» og «dei» (Bauman and May 2004 s. 43). Han er ikkje som oss, og eg vil for all del ikkje bli som «ein av dei». Eg ynskjer ikkje å høyre til uteliggjar-gruppa. Men ynskjer han å tilhøyre «oss»? Uteliggjaren er marginalisert. Marginalisert, er det din identitet? Kan hende hadde han sagt nei, eg er ikkje marginalisert, eg er berre ein uteliggjar, eller kall meg heller alkis. Å finne det rette namnet på dei som ikkje bur fast men mellombels, rundtomkring og tilfeldig kan vera mange. Heimlaus er eit namn, bustadlaus eit anna, nomade enno eitt. Er det ikkje ei bragd? Han har ikkje bil, har knapt nok tatt eit fly i sitt liv - har berre det han står og går i. Har lite forbruk av det meste, skårar berre høgt på alkoholforbruk. Minimalisme sett i system? Er han ein av dei som burde vore æresmedlem i «Fremtiden i våre hender»? Av di han er ein som med sitt låge forbruk skånar verda. Er han ein helt? Ein som gjer sitt for å redde verda? Hadde alle levd som han, trong me ikkje ottast global oppvarming, CO 2 -utslepp eller rovdrift på naturen. Ein sko av kvart slag, har ikkje kjøpt dei nye, men funne dei, godt brukande. Paradoksalt nok er Nils ein av dei som kunne tena på global oppvarming, det hadde beint fram vore bra for han og hindra han i å fryse. Lever han slik han gjer av omsyn til oss, til verda? Han går bøyd Nils, krumbøyd, kvifor? Er det skulda og skammen han ber så tungt på sine skuldrar, orkar han ikkje sjå oss i augo? Eller er det berre nyttig å gå slik for å skjerme seg for vér og vind, og kan hende finn han lettare det andre har mist, slikt som ein tiar i brusteinen? Er uteliggjarar fargeklattar eller skitklattar i bybiletet? Snur me oss og ser etter dei i beundring eller forakt? Og kvifor handlar me som me gjer? Kva er så gjevt med å gå til Nordpolen, prøv deg heller som uteliggjar i Bergen. Regnfullt, frostig og utrygt. Er han ein helt? Ein dei burde intervjua i «Senkveld». «Ja, Nils du har no 30 års jubileum som uteliggjar i Bergen, sei meg korleis har du makta ei slik imponerande bragd?». «Jo, eg vil takke min mor som hev meg ut på femtenårsdagen. Eg ble kje en gang konfirmert, før eg startet karrieren som uteliggar. Om de e kaldt ja, men ka ho n skal eg gjøre. Eg har jo aldri lært å bo på en annen måte. Dette e jo det livet eg kan?» «Salig er dei fattige dei skal arve verda» står det i Bergpreika. Arve verda er det det Nils ventar på, og kor lengje skal han vente? Motsetninganes verdi Uteliggjarlivet er eit tøft liv, tenkjer eg. Den som lever slik må vere sterk, uredd og sjølvstendig. Ingenting for ei frostig pingle som meg. Uteliggjarlivet er for tøffingar. 71 grader nord er for inkje å rekne. Dei som kjem seg til toppen av Mount Everest likeins, dei har då bærarar som syt for alt som skal til. Kva har uteliggjaren av hjelpande hender? Distinksjonen mellom «oss» og «dei» vert i sosiologien framstilt som eit skilje mellom inngruppe og utgruppe (Bauman and May 2004 s ). Her vert inn- og utgruppe reint bokstavleg, han bur ute i «utegruppa» eg bur inne i «innegruppa». Motsetnadane let seg ikkje skilje frå einannan, dei er uløyseleg knytt til kvarandre, den eine kan ikkje føreliggje utan den andre. Eg treng gruppa hans for å sikre min sjølvidentitet i «inngruppa». Verdsbiletet er bygd opp ved hjelp av motsetnader. Verdige versus uverdige, respektabel borgar versus slaur. Eg i gruppa verdige borgarar, han i gruppa slaur. Eg inne, og uteliggjaren ute. Ja vel då, dette er ikkje berre dikotomiar. Det kan og vere både/og, flytande overgangar. Kva veit eg om Nils, kan hende var han ein gong ein framgangsrik forretningsmann, kan hende har han hovudfag i samanliknande politikk frå Universitetet i Bergen? Bustadløyseproblemet vert framstilt som eit sosialt problem, eit sosialt problem som har vorte gjenstand for marginalisering og avpolitisering. Haldninga i det moderne samfunnet er at det finst råd for alle (Taksdal, Breivik et al. 2006s. 21). For å kunne velje trengs ein viss kompetanse, ein viss forstand, ein viss vilje og innsats. Modernitet skaper forskjel- Inger Helen Midtgård er utdanna sosionom frå Ho arbeider i eining for funksjonshemma i Lindås som koordinator for aktivitetsbasert avlasting og er mastergradsstudent i samfunnsarbeid på Høgskulen i Bergen. Essay fontene nr _54_fagart_mannen.indd :44:17

3 lar, utelukking og marginalisiering, minner Giddens (1996 s.15) oss om. Dei val eit individ tek er teikn på kompetanse, men kan óg vere teikn på inkompetanse om individet vel feil. Dei fattige er fattige óg av di dei manglar kompetanse til å handle rett. Dei heimlause vert sett på som inkompetente med feil bruk av sjansane sine, (Taksdal, Breivik et al s. 21) eller som ei på trygdekontoret sa til meg: «dei har ilt i viljen». Dei fattige vert óg sett på som uansvarlege av di dei vegrar seg for å gripe dei sjansane dei får. Ansvaret for fattigdomen vert lagt på enkeltindividets skuldrar, me rike går fri med godt samvit (Baumann 1998 s. 101). Etablerte skjema inneber å individualisere, avpolitisere og sjukelegjera marginaliserte gruppers livssituasjon, i tillegg til å koble på skuld og skam (Taksdal, Breivik et al s. 24). Han går krumbøygd Nils, er det skammen og skuldkjensla som tyngjer han? Manglande politisering Slik eg forstår bustadløyseproblemet er det i høg grad vorte slik at det er den enkelte bustadlause sjølv som har ansvar. Bustadløyse som eit politisk problem, skapt gjennom utstøyting, og ved å sleppe marknadskreftene laus på bustadmarknaden, opplever eg som lite framme i ordskiftet. Kva skuldast dette fråveret av politisering, kan ein undrast. Kan det vere at styresmaktene unndrar seg konsekvens og ansvar for frislepp av marknadskreftene på bustadområdet, på same vis som me rike går fri ansvaret for fattigdomen, jfr Baumann (2005)? Me skal hjelpe «stakkarane», som han Nils er, gjennom individretta tiltak. Husbanken, som før var ein generell hjelpeinstans for å få folk flest inn på bustadmarknaden, skal no nyttast som målretta tiltak mot dei få som ikkje klarer seg sjølve, stakkarane, dei marginaliserte. Så kan me stempla Nils som ein som har gjort feil, ein inkompetent borgar i ei utgruppe av heimlause og fattige. I eit samfunn av konsumentar, der livsprosjektet vert bygd opp av konsumentval, kjem fattige til kortdei vert defekte konsumentar ifølgje Baumann (2005). Det er harde ord, tenk å bli stempla som «defekt konsument» i ei verd der forbruk og overforbruk vert sett på som sjølve lukka i livet? Det er desse fattige (defekte konsumentar) som mottek minst ved fordelinga av goder, fordelar og ressursar i samfunnet (Underlid 2005 s. 220). Når dei objektivt vert tildelt minst 50 fontene nr Essay 48_54_fagart_mannen.indd :44:19

4 Illustrasjonsfoto: Image-In kan det vere naturleg for somme av «dei» å trekkja slutningen at «dei» òg er minst verd. For min del vil eg leggje til, om eg tenkjer godt etter så rangerer nok mange, meg inkludert, uteliggjaren lågare enn «oss». Det er ubehageleg å kjenne at eg tenkjer slik, skal tru kvar eg har det frå? Samfunnet ber preg av ei slik rangering av menneskeverd, det er berre å sjå på korleis rusmisbrukarar og psykisk lidande blir møtt til dømes på legevakta. Å bu trygt og godt Kva har konsumenttankegangen å seie for korleis me ser på Nils. Er han ein mislukka, defekt konsument? Ein som ikkje passar inn i forbruksamfunnet? Ein som skaper uorden i systemet, og difor på praktisk vis må «ryddast på plass» som det sosiale problemet han er? Eg tenkjer at menneske som Nils, som meir eller mindre sjølvvalt lever på utsida, som er marginaliserte, utgjer eit trugsmål mot det etablerte. Om alle hadde valt å leve som han, hadde det truga vår sosiale orden. Kven skulle då sytt for pengar i statskassa? Her kjem statlege styresmakter med ryddetiltak, og visjonen om ein bustadpolitkk som «kan rydda» Nils og hans sambuarar frå gata og inn i varmen. Ingen kan vel takke nei til tilbodet om å bu godt og trygt? At «Alle skal bu trygt og godt» er visjonen styresmaktene har sett i bustadpolitikken her til lands (Kommunaldepartementet 2003/2004). Alle skal kunne disponere ein god bustad i eit godt bumiljø. Her står det ikkje noko om sykkel og pappkasse i ei bakgate i Bergen. Nils og hans sambuarar sin levemåte vert det motsette, dei bur utrygt og dårleg. Kva gjer slike statlege intensjonar med dei bustadlause, som til dømes Nils? Vert han glad, vert han trist, bryr han seg, og har nokon i det heile tatt seg bryet med å spørje kva han vil, er mi undring. Kjenner Nils normaliseringspresset på seg når statlege styresmakter skal avskaffe bustadløysa? Vil han inn i varmen, bu for seg sjølv, bli ein god forbrukar? Kjenner han konformitetspresset på seg, der han ruslar avgarde. Er det sjølve livet dei gjev han. Eller er det livet dei tek frå han? Korleis skal han leve for at dei vert nøgd, hybel med tilsyn, bufelleskap eller på institusjon? Eit for stort brot? Livet i ein heildøgnsinstitusjon inneber rigid struktur, meir kontroll og meir tilrettelegging av kvardagsfunksjonar enn kva dei fleste vaksne vanlegvis erfarer (Taksdal, Breivik et al s. 37). Livet i heildøgns institusjon står i kontrast til livet som bustadlaus. Kan det tenkjast at det er dette som gjer at behandlingssystemet mislukkast? Skuldast det for store forskjellar? For store sprekker og brot mellom det livet ein hadde, utelivet og det livet samfunnet forventar ein skal leve, inne livet. Psykiater Tom Andersen har vidareutvikla Bateson (Ølgaard 2005) «forskjellen som gjer ein forskjell» til sin nemning «den passelege for skjellen» (Andersen 2005). Slik eg tolkar dette er at det å gå frå det nomadeprega utelivet vert eit for stor sprang for dei som har levd slik på utsida av det normale, det vert ein for stor forskjell, dei maktar ikkje leve opp til krava/tilbodet frå samfunnet. Det store brotet for bustadlause vert i Rokkanrapporten skildra som det å flytta i eigen bustad, det å forlate nomadelivet (Taksdal, Breivik et al s ). Brot med eit tilvære der det private rommet er bitte lite og skiftande, og der det offentlege rommet er stort og i hyppig bruk. Det handlar om brot med ei tilhøyrsle i eit felleskap der ein ikkje treng å late som ein er heilt i orden. Eit brot med det rastlause livet der noko ein meistrar alltid må ordnast (Taksdal, Breivik et al s. 17). Brot skapar noko, det opnar for noko nytt og stengjer for det gamle og begge ting på ein gong. Kva skjer i desse brota med dei einskilde individa, dei som må få hjelp for å bu «trygt og godt»? Klarar dei å meistre det nye, forhalde seg til det gamle og takle begge delar på ein gong? Historisk sett har overgrep vore legimitert ved å visa til edle føremål og prinsipp. At alle skal bu trygt og godt, verkar til å vere både edelt og velmeinande. Det er forbode å stille spørsmål til målsetjinga. Gjer du det, vert du stempla som umoralsk, ein som ikkje skjønar kva som er det rette å gjere. Å visa til det gode føremålet kan sjåast på som ein måte å unndra seg kritikk på, nett avdi det ikkje er lov å stilla spørsmål ved gode føremål, då vert du raskt stempla og skubba ut i det ytste mørkret. Eg dristar meg likevel til å spørje, det er då det me skal gjere, riste litt og sjå om det let seg gjere å sjå på bustadløysa annleis: Kva motiv ligg bak det edle føremålet? Kva med brukarmedverknad gjeld ikkje det for bustadlause? Og har ikkje bustadlause rett til valfridom som vi andre borgarar? «På randen av å bo» - rapporten frå Rokkansen- «Historisk sett har overgrep vore legimitert ved å visa til edle føremål og prinsipp.» Essay fontene nr _54_fagart_mannen.indd :44:26

5 «Me klarar ikkje å innfri dei forventningane familie og hjelpeapparat har til oss.» teret skildrar den sosiale bustadpolitikkens falitt, men det resultat at fleire står i fåre for å falle utanfor og bli prisgitt særtiltak og veldedighet (Breivik 2007 s. 39). Det er ei skammeleg utstøyting i eit styrtrikt land, og politikken som vert ført handlar om mangel på respekt for dei som ser, lever og tenkjer på ein annan måte enn «oss normale». Får Nils halda fram som uteliggjar slepp han denne respekt lause behandlinga. Han slepp å bli kontollert av velmeinande butreningshjelparar og bli sett aktivitetskrav til slik det no er i Nav. «På randen av å bo» skildrar overgangen frå å bu på gata til å flytte inn i eige husvære som det største og skumlaste brotet (Taksdal, Breivik et al s ). Normalisering er for krevjande Me kan kjenna oss krenka når me opplever tvingande omstende, me kan hevda vår fridom frå slik tvang ved å nekta å rette oss etter forventningar frå andre, motsette oss utilbørlege inngrep i vår fridom- og gjere opprør mot undertrykking (Bauman and May 2004 s.27). Kan skildringa til Bauman og May tenkjast å høve for bustadlause? Rapporten «På randen av å bo» stadfestar at dei bustadlause kjenner på normalitetspresset. At dei må inn i rekka, at dei ikkje er gode nok, at livet dei lever ikkje er godt nok. Dei kjenner på skam, skuld og avmaktkjensle. Ved å setje i verk velmeinande bustadpolitiske tiltak målretta mot å løyse det individuelle sosiale problemet som bustadløyse vert oppfatta som, kva gjer det med Nils og sambuarane hans på gata? Korleis verkar det på kroppen deira, bostaveleg tala? Korleis har ein avmektig det? Rokkanrapporten viser og til at tiltaksapparatet vert opplevd som uforutsigbart og fullt av uforståelege eller umogelege vilkår for bistand (Taksdal, Breivik et al s. 11). Normaltilværet representerer einsemd, blikk frå omgjevnadane, forakt og konfrontasjon med tap både i fortid og framtid. Motsett det ustreite livet som kan by på lindring, fellesskap og aksept. Dei som har blitt intervjua i rapporten kritiserer den einsidige arbeidslina og rehabiliteringstenkinga innan helse og sosialpolitikken i dag, der eit massivt normalitetstrykk ligg innbakt (Taksdal, Breivik et al s. 16). Som ein av dei intervjua uttaler: «Egentlig tror eg at de forventer for mye i Norge, at uansett kor syk du e så ska du ha nokke å gjøre (Taksdal, Breivik et al s. 16).» Han som vert intervjua krev respekt for at han og mange med han treng tid. Dei treng tid for å klare det normale livet, det å klare seg sjølv, å vere sjølvhjelpen og sjølvstendig vert for dei eit for brutalt krav. Eller ein for stor forskjell for å visa til Bateson og Andersen. Vilkårsfullstappa hjelp Eg går i meg sjølv og tenkjer: Korleis må det vere å bli så avmektig som Nils og hans kompanjongar er i systemet? Alle har me vel meir enn ein gong kjend at me ikkje strekk til, kjem til kort, ikkje har noko å stille opp med. Det er ikkje noko god kjensle. Å ha ei slik kjensle kvar dag, kvar time, kvar veke må vere uuthaldeleg. Då er truleg fridomen i eit nomadeliv, eit uteliggjarliv, eit betre alternativ. Om ikkje eit godt val, så i alle fall det beste. Eg undrar på kor lenge eg hadde overlevd som uteliggjar? Vel ei veke sumars dagar? I sumaren som var i fjor, hadde me knapt opplett vér. Jau ei veke hadde eg vel klart. Ei veke utan dusj, og utan høve til å låse døra, ha eit privatliv. Knapt ei veke då, tja fire dagar kan hende? Har Nils, slik rapporten frå Rokkansenteret seier, kravstore hjelparar som han heller seier nei takk til, - eg klarar meg sjølv. Han vil ikkje ha «vilkårsfullstappa» hjelp, som synleggjer eiga tilkortkoming. Eg forstår Nils som vel sin eigen veg. Skjønt val, kva val har me i røynda som individ? Folk som opplever store tap i ung alder og som i tillegg ikkje lukkast i skule eller arbeidsliv, utviklar gjerne mykje skam og mykje skuldkjensle. (Taksdal mfl 1997 s. 56 i Takdal mfl. 2006). I rusforskning er dette skildra slik: Om eit problem skuldast manglande kompetanse eller uheldige omstende, så finst det praktiske løysingar. Ein kan auke kompetansen - lære seg noko ein ikkje kunne - eller endre på omstenda eventuelt med hjelp. Men om problemet først og fremst skuldast at ein sjølv er grunnleggjande udugeleg og skuldig, så kan endring fortone seg som ein langt tyngre og meir skremande prosess. Det tryggaste vert då å gjenta det ein kan. Redsla for eit avgjerande nederlag kan vere større enn kva dette livet gjer med ein. Det tryggaste vert å ikkje forsøka seg på eit anna liv, for den som ikkje prøver, kan ikkje mislukkast. Med bagasjen full av tap, opplevingar av å mislukkast og ein stor porsjon skuld og skamkjensle, krev det eit betydeleg 52 fontene nr Essay 48_54_fagart_mannen.indd :44:27

6 mot å håpe og tru på eit betre liv (Stiker 1999). Vert Nils som fylgje av ei slik tenking ytterlegare marginalisert om han så flyttar inn i eit hus? I dei siste valkampane har valfridomen stått sterkt. Kva er valfridom for Nils. Kva val har han og kvifor? Kva val har dei bustadlause som gruppe? Dei som er i «utgruppa»? «På randen av å bo»-rapporten skildrar dei bustadslause som vår tids nomadar (Taksdal m. fl s. 11). Eit landskap med brudd og sårbarhet der institusjonsopphald er som vasshol og kvileskjær. Opprydding på gata? Rapporten fortel og om ein formidabel eigeninnsats, der dei fleste har mykje erfaring med å makte meir stabile liv i periodar, trass sine historier om krenking og tunge samfunnsmessige utstøytingsmekanismar. Kva veit eg, kan hende har Nils slike historier bak seg? Og om han vil halda fram med å vere uteliggjar, skal han då vere utan rett til å velje «utelivet» sitt? Vil det å presse Nils til å bu annleis, i eit BOB-husvære eller på hybel med tilsyn, gjere han ytterlegare marginalisert? Det livet han lever i dag meistrar han, det livet staten vil han skal leve, er han ukjend med. Skaper staten ein funksjonshemma med sine gode intensjonar, er mi undring. Seier me at: «éin bustadlaus er ein for mykje», slik profilert Høgrepolitikar i Bergen, Trude Drevland gjer, stemplar me ytterlegare Nils som ein avvikar. I boka Modernity and the Holocaust (2000/1989) gjengjev Baumann ein metafor frå det tredje riket. (i Eriksen and Breivik 2006 s. 39): «Ein hage kan innehelde ei rekkje vekster, men det er viktig at dei beste trivs og formerer seg. Nokon vekster er unyttige og må fjernast. Dei er ugras i hagen.» Er Nils eit ugras i Bergenshagen? Ein skitklatt på Torgallmenningen? Og er bustadløysesatsinga til styresmaktene ein human måte å «fjerne» han på? Ein annan måte å sjå normalitet på er ved å erstatte det tapte. Noko er blitt tatt bort og må erstattast, ifølgje historikaren Stiker (1999 s. 128). Stiker skriv rett nok om funksjonshemma og rehabiliteringas mål om å gjere alle menneskje så like som råd er. Ved å gjere dei usynlege, gjennom assimilering, vil funksjonshemma og alt som har ein mangel bli borte. Er Nils ein som manglar noko, og når han får dette att, kan han så langt råd er vende attende til samfunnet, til det normale? Stiker hevdar at rehabiliteringa representerer framveksten av ein kultur og ei tenking som har som mål å fullføre forestillinga om likskap, å gjera alle mennesker så like som råd er. Den empiriske normen ér normen, og einkvar som avvik frå normen må integrerast, assimilerast og gjerast så usynleg som råd er. Nils er høgst synleg der han vandrar på Torgallmenningen og høgst annleis dei andre som vankar der. Kva for eit motiv har Trude Drevland for å seie det ho seier? Er det med henne som med meg, at det er det ubehaget ho kjenner med å sjå bustadlause som gjer at ho seier at ein bustadlaus er ein for mykje? Er det av omsyn til turistnæringa og det reine bybiletet under festspela at ho ikkje ynskjer bustadlause eller gjer ho det av det gode hjartet sitt? Ja, er han marginalisert, Nils, eller er han eit føregangsmenneske? Ein som kan gjere ein forskjell og bidra til å skape den sosiale uordenen som trengs for å få eit anna og vonleg betre samfunn? Prøv deg ei veke som uteliggjar i Bergen haust eller vinterstid, så finn du kan hende svaret. «Kva er så gjevt med å gå til Nordpolen, prøv deg heller som uteliggjar i Bergen.» Illustrasjonsfoto: Sissel M. Rasmussen Essay fontene nr _54_fagart_mannen.indd :44:27

7 Referansar Andersen, T. (2005). Reflekterende prosesser, samtaler og samtaler om samtalerne. Danmark. Dansk psykologisk forlag. Bauman, Z. and T. May (2004). Å tenke sosiologisk. Oslo, Abstrakt forl. Baumann, Z. (1998). Arbete, konsumtion och den nye fattigdomen. Gøteborg, Daidalos. Baumann, Z. (2005). Work, consumerism and the new poor. Berkshire, England, Open University Press. Breivik, J.-K. (2007). «Hjemløshet i styrtrike Norge.» Megafon (3): Eriksen, T. H. and J.-K. Breivik (2006). Normalitet. Oslo, Universitetsforl. Giddens, A. (1996). Modernitet og selvidentitet, selvet og samfundet under sen-moderniteten. København Hans Reitzers Forlag. Kommunaldepartementet, o. r.-. (2003/2004). Om boligpolitikken, stortingsmelding nr 23( ). Kommunal og regionaldepartementet. Oslo. Stiker, H.-J. (1999). A history of Disability. Michigan, University of Michigan press. Taksdal, A., J.-K. Breivik, et al. (2006). På randen av å bo, erfart kunnskap om livet og flyttinger mellom psykiatri, rusomsorg, gater, hospitser og egne boliger. Bergen, Steinar Rokkan senter for flerfaglige samfunnstudier. Underlid, K. (2005). Fattigdommens psykologi: oppleving av fattigdom i det moderne Noreg. Oslo, Samlaget. Underlid, K. (2007). «Poverty, an experience of insecurity. A qualitative interview study of 25 long-standing recipients of social security.» International journal of Social Welfare ( ): Ølgaard, B. (2005). Kommunikation og økomentale system, en introduksjon til Gregory Bateson forfatterskap. Danmark, Akademisk forlag. Fontene beklager I en fagartikkel om sykehussosionomer i forrige nummer kom vi i skade for å bytte om navn og bilde på de to artikkelforfatterne, slik at Amy Østertun Geirdal ble Hanne Synnøve Skedsmo, og omvendt. Det beklager vi. Forfatterne mener at artikkelen har fått en uheldig vinkling gjennom tittel og ingress. Vi presiserer derfor at det ikke er artikkelforfatterne, men redaksjonen, som har formulert disse. Ingressen lød slik: «Det hjelper lite at sosionomene har vært ansatt i sykehus i over 6o år dersom ikke det øvrige personalet vet hvem de er og hva de kan.» Den viser til et viktig funn i en studie som presenteres i artikkelen: At helsepersonell vet lite om sosionomens kompetanse og at det er en utfordring å synliggjøre og markedsføre denne. Dette er imidlertid bare et av mange funn. Studien viser også at ansatte i helsevesenet ønsker seg et mer aktivt samarbeid med sosionomer som yrkesgruppe, samt at de tildeler sosionomen en viktig og sentral rolle i pasientbehandlingen. Forfatterne mener at ingressen burde ha vinklet på disse funnene, for eksempel slik: «Gjennom de over 60 år sosionomene har vært ansatt på sykehus har gruppen hatt en betydningsfull rolle for pasienten og i forhold til å avhjelpe helsepersonell i behandlingen av pasientene». Noen fagartikler har ingress når de kommer til redaksjonen, andre har ikke det. Redaksjonen forsøker uansett å utarbeide en ingress etter journalistiske kriterier. Som i andre saker, er hensikten også her at ingressen skal vekke leserens interesse. Vi beklager at ingressen i dette tilfellet ikke var i tråd med forfatternes ønske. Red. 54 fontene nr Essay 48_54_fagart_mannen.indd :44:30

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Jæren Distriktspsykiatriske Senter Korleis kan ein unngå å bli utmatta? om å ta vare på seg sjølv

Jæren Distriktspsykiatriske Senter Korleis kan ein unngå å bli utmatta? om å ta vare på seg sjølv Korleis kan ein unngå å bli utmatta? om å ta vare på seg sjølv Opne førelesingar M44 20. Januar 2011 Christiane Weiss-Tornes Presentert av Tine Inger Solum Disposisjon: 1. Korleis blir eg utmatta? 2. Varselsymptom

Detaljer

Metodiske verktøy ved kursleiing

Metodiske verktøy ved kursleiing Metodiske verktøy ved kursleiing Lærings- og Meistringssenter Helse Fonna 30.03.2015 Metodiske verktøy - LMS Helse Fonna 1 Runde Enkel måte å få alle til å delta: Gi ei enkel oppgåve som er mogeleg for

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Reflekterande team. Oktoberseminaret 2011. Ove Heradstveit, kommunepsykolog, Familiens Hus i Øygarden

Reflekterande team. Oktoberseminaret 2011. Ove Heradstveit, kommunepsykolog, Familiens Hus i Øygarden Reflekterande team Oktoberseminaret 2011 Ove Heradstveit, kommunepsykolog, Familiens Hus i Øygarden Bakgrunn Reflekterande team vert nytta som arbeidsmetode i tverrfagleg gruppe ved Familiens Hus i Øygarden

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 -------------------------------------------------------------------------------- DATO: LOV-1950-12-08-3 OPPHEVET DEPARTEMENT: AID (Arbeids- og inkluderingsdepartementet)

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN OG UNGDOM SINE REAKSJONAR I denne brosjyra finn du nyttige tips for deg som er innlagt, og har barn under 18 år. Når ein i familien vert alvorleg

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Sandeid skule SFO Årsplan

Sandeid skule SFO Årsplan SFO Årsplan Telefon: 48891441 PRESENTASJON AV SANDEID SKULE SIN SFO SFO er eit tilbod til elevar som går på i 1. til 4. klasse. Rektor er leiar av tilbodet. Ansvaret for den daglege drifta er delegert

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema. 1 Oppdatert 16.05.09 Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.) Velkommen til Hordaland fylkeskommune sin portal

Detaljer

Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune

Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune Gjeld frå august 2015 1. BARN MED NEDSETT FUNKSJONSEVNE Barn med nedsett funksjonsevne kan ha trong for særleg tilrettelegging av fysiske og personalmessige

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten.

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten. Rapport. Innbyggjarundersøkinga 2015 Ulvik herad. Generelt om spørsmåla: Spørsmåla kunne graderast på ein skala frå 1-6, kor 1 var dårlegast. Eit gjennomsnitt på 3,5 vil seie ein vurderingsscore midt på

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Dato: 29.02.2012 Ansvarlig: TSH Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Unge funksjonshemmede takkar for høvet til å kommentera departementet sitt framlegg

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

19.03.15. Konkret arbeid med psykisk helse i skulen. Kva seier opplæringslova? Kvifor arbeide systematisk og målre9a med psykisk helse?

19.03.15. Konkret arbeid med psykisk helse i skulen. Kva seier opplæringslova? Kvifor arbeide systematisk og målre9a med psykisk helse? Konkret arbeid med psykisk helse i skulen Fagnettverk i psykisk helse, Sogn regionråd 19. mars 2015 Solrun Samnøy Hvem sa at dagene våre skulle være gratis? At de skulle snurre rundt på lykkehjulet i hjertet

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT MASFJORDEN KOMMUNE Sosialtenesta Nav Masfjorden Postboks 14, 5987 Hosteland Tlf 815 81 000/47452171 Unnateke for offentleg innsyn Jf. Offlentleglova 13 SØKNAD OM STØTTEKONTAKT Eg vil ha søknaden handsama

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7 Bønn «Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet: «I ein by var det ein dommar som ikkje hadde ærefrykt for Gud og ikkje tok omsyn til noko menneske.i same byen var det

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Vi lærer om respekt og likestilling

Vi lærer om respekt og likestilling Vi lærer om respekt og likestilling I Rammeplanen står det at barnehagen skal tilby alle barn eit rikt, variert, stimulerande og utfordrande læringsmiljø, uansett alder, kjønn, funksjonsnivå, sosial og

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage!

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss! Dette heftet er ei samling av ulik informasjon som me håper kan være grei for deg når du skal vær

Detaljer

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 200903324-51 Arkivnr. 520 Saksh. Farestveit, Linda Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 17.09.2013 EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

Psykolog Elin Hordvik Senter for Krisepsykologi, Bergen

Psykolog Elin Hordvik Senter for Krisepsykologi, Bergen Å leve med kreft over tid. Psykososiale utfordringar og hensiktsmessige tiltak ved kreftsjukdom Psykolog Elin Hordvik Senter for Krisepsykologi, Bergen Å leve med kreft Det er mange utfordringar, f.eks:

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Teknikk og konsentrasjon viktigast

Teknikk og konsentrasjon viktigast Teknikk og konsentrasjon viktigast Karoline Helgesen frå Bodø er bare 13 år, men hevdar seg likevel godt i bowling der teknikk og konsentrasjon er viktigare enn rein styrke. Ho var ein av dei yngste finalistane

Detaljer

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar «Alt kveg bør ut å beite i utmarka», skriv Torbjørn Tufte. Foto: Mariann Tvete Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar Jordbruksnæringa no må samle seg og velje kva kampar dei vil ta til fulle,

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar.

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. Vårt ynskje: Alle barn skal ha eit trygt miljø i barnehagen utan mobbing.

Detaljer

KOR Klient og resultatstyrt praksis

KOR Klient og resultatstyrt praksis KOR Klient og resultatstyrt praksis 04.10.11 Oktoberseminaret Ove Heradstveit kommunepsykolog i Øygarden Bakgrunn Viktige oppgåver som kommunepsykolog å sørgje for: Brukarmedverknad: kva er ønsket? Vurdering:

Detaljer

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under :

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under : Excel som database av Kjell Skjeldestad Sidan ein database i realiteten berre er ei samling tabellar, kan me bruke eit rekneark til å framstille enkle databasar. I Excel er det lagt inn nokre funksjonar

Detaljer

Med god informasjon i bagasjen

Med god informasjon i bagasjen Evaluering av pasientinformasjon Med god informasjon i bagasjen Johan Barstad Lærings og meistringssenteret Helse Sunnmøre HF SAMAN om OPP Hotell Britannia, Trondheim 18. Februar 2010 Sunnmørsposten, 08.02.10

Detaljer

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå.

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå. 13. POLYGONDRAG Nemninga polygondrag kjem frå ein tidlegare nytta metode der ein laga ein lukka polygon ved å måle sidene og vinklane i polygonen. I dag er denne typen lukka polygon lite, om i det heile

Detaljer

Søknad om skilsmisse etter to års samlivsbrot (etter ekteskapslova 22)

Søknad om skilsmisse etter to års samlivsbrot (etter ekteskapslova 22) Søknad om skilsmisse etter to års samlivsbrot (etter ekteskapslova 22) Dersom samlivet har vore brote i minst to år, kan kvar av dykk krevje skilsmisse ved å fylle ut dette skjemaet. Fylkesmannen har kun

Detaljer

Pilehagen Eit småhustiltak. Innlegg 13.3.2013.

Pilehagen Eit småhustiltak. Innlegg 13.3.2013. Pilehagen Eit småhustiltak. Innlegg 13.3.2013. Målgruppe Målgruppa er personar med rus, rus og psykiatriutfordringar som i lange periodar har eit aktivt misbruk. Husværa er primært retta mot einslege,

Detaljer

Jon Fosse. Andvake. Forteljing

Jon Fosse. Andvake. Forteljing Jon Fosse Andvake Forteljing 2007 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Omslag: Stian Hole/Blæst design Printed in Denmark Trykk og innbinding: Nørhaven Paperback AS, 2008 Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia,

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer

Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene

Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene Kva når hjelpa ikkje helper? Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene Ansvar! Eit ansvar for samfunnstryggleiken Der er vi kvar dag! Vi kjenner på ansvar, vi har ansvar

Detaljer

Engasjement og rekruttering

Engasjement og rekruttering Engasjement og rekruttering Det er eit viktig mål for ungdomslaga å gje god opplæring i demokratiske prosessar og å dyrke fram medlemer som engasjerer seg i lokalsamfunnet og storsamfunnet. Sameleis er

Detaljer

VELSIGNING AV HUS OG HEIM

VELSIGNING AV HUS OG HEIM KR 15.4/12 VELSIGNING AV HUS OG HEIM 1 Denne liturgien kan brukast når folk bed presten eller ein annan kyrkjeleg medarbeidar om å koma og velsigna den nye heimen deira. 2 Dersom presten blir beden om

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

INFORMASJON TIL STØTTEKONTAKT/AVLASTAR.

INFORMASJON TIL STØTTEKONTAKT/AVLASTAR. INFORMASJON TIL STØTTEKONTAKT/AVLASTAR. Kva er ein støttekontakt/avlastar? Støttekontakten er ein person som gjev andre støtte og oppfølging på fritida. Tenesta skal vere tilpassa den enkelte, og målsettinga

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Kvalitetsplan mot mobbing

Kvalitetsplan mot mobbing Kvalitetsplan mot mobbing Bryne ungdomsskule Januar 2016 Kvalitetsplan for Bryne ungdomsskule 1 Introduksjon av verksemda Bryne ungdomsskule ligg i Bryne sentrum i Time kommune. Me har om lag 450 elevar

Detaljer

PLAN FOR KVALITETSUTVIKLING 2016-2019

PLAN FOR KVALITETSUTVIKLING 2016-2019 PLAN FOR KVALITETSUTVIKLING 2016-2019 BARNEHAGANE OG BARNEHAGESEKTOREN i KLEPP KOMMUNE 1 Klepp kommune Del 1: Grunnlaget Del 2: Område for kvalitetsarbeid Del 3: Satsingsområda Del 4: Implementering Del

Detaljer

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1 Rolf Lystad 12.05.14 Oklavegen 4 6155 Ørsta Utdanningsavdelinga v/ståle Solgard Møre og Romsdal fylkeskommune Fylkeshuset, Julsundvegen 9 6404 Molde Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen

Detaljer

Samtalegruppe for par der den eine har kreft.

Samtalegruppe for par der den eine har kreft. Samtalegruppe for par der den eine har kreft. Familievernkontoret i Molde og Molde sjukehus er i gang med å planlegge gruppe for par der den eine har kreft. Kjersti Tytingvåg Rogne, representerer Familievernkontoret,

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

Farleg avfall i Nordhordland

Farleg avfall i Nordhordland Farleg avfall i Nordhordland Handsaminga av farleg avfall hjå ulike verksemder i Nordhordland. April, 2004 Samandrag Naturvernforbundet Hordaland (NVH) har gjennomført ei undersøking om korleis 15 ulike

Detaljer

Historie ei ufarleg forteljing? Historiebruk, historieforståing og historiemedvit som tilnærming i historieundervisninga. Ola Svein Stugu 15.10.

Historie ei ufarleg forteljing? Historiebruk, historieforståing og historiemedvit som tilnærming i historieundervisninga. Ola Svein Stugu 15.10. Historie ei ufarleg forteljing? Historiebruk, historieforståing og historiemedvit som tilnærming i historieundervisninga Ola Svein Stugu 15.10.2009 Min tese: Historie er viktig Historia ikkje er nøytral

Detaljer

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen!

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! 17. mai er annleis enn alle andre dagar. Ein stor bursdag der alle er inviterte, tenkjer Mina, medan

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

Ein tydeleg medspelar. frå elev til lærling. Informasjon, tips og råd til deg som skal søke læreplass

Ein tydeleg medspelar. frå elev til lærling. Informasjon, tips og råd til deg som skal søke læreplass Ein tydeleg medspelar frå elev til lærling Informasjon, tips og råd til deg som skal søke læreplass SØKNADEN Må vere ryddig Søknad/CV skal ikkje ha skrivefeil Spør norsklærar om hjelp Hugs å skrive under

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Innledning Eg valde å tolke oppgåva slik at ein skulle framstille ein «historie» kun ved hjelp av bilete. Eg tolka det òg slik

Detaljer

TENESTESTANDARD OG KVALITETSMÅL

TENESTESTANDARD OG KVALITETSMÅL TIME KOMMUNE TENESTESTANDARD OG KVALITETSMÅL RUSVERNTENESTER 1. FORMÅL Formålet med tenesta er å oppnå rusmeistring hos brukaren og fremja sjølvstende og evne til å meistra eige liv med utgangspunkt i

Detaljer

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge KPI-Notat 2/2006 Kven skal bera børene? Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Ca. 65000 menneske er i

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

SFO 2015/16 - Hafslo barne- og ungdomsskule

SFO 2015/16 - Hafslo barne- og ungdomsskule SFO 2015/16 - Hafslo barne- og ungdomsskule SFO HAFSLO - INFORMASJON SFO er eit friviljug omsorgs- og fritidstilbod før og etter skuletid for borna på 1. 4. steg. Sentralt i tilbodet er omsorg, tryggleik,

Detaljer