2009: Kva skal vi gjere med Hamsuns verk i skolen og utanfor?

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "2009: Kva skal vi gjere med Hamsuns verk i skolen og utanfor?"

Transkript

1 Hamsun 2009: Kva skal vi gjere med Hamsuns verk i skolen og utanfor? Av Atle Kittang Litteraturen eignar seg til mang slags bruk ikkje minst i skolen. Den kan illustrere historiske hendingar og endringar. Den kan levere material til konkretisering og drøfting av ulike slags samfunnstema kvinnefrigjering og kjønnsroller, rus og rusmisbruk, krig og fred. Litteraturen har også ein ærerik tradisjon heilt tilbake til antikken som kjelde til livskunnskap og modell for rett livsførsel, det som i gamle målformuleringar heitte å gjere gagns menneske av elevane. Det er ingen grunn til å vere negativ overfor eit slikt mangfald av brukssamanhengar. Men all bruk av litteratur stiller både yrkesetiske og allmennmoralske krav til brukaren. Når Odd Gaare i innlegget sitt her i Norsklæreren framstiller forholdet mellom Hamsun og lesarane hans som eit sadomasochistisk forhold, hevdar at den dominerande delen av Hamsun-kritikken strir mot skolens verdigrunnlag, og gjer framlegg om at skolane i jubileumsåret 2009 skal bidra til en gjennomgående moralsk belysning av Hamsuns liv og diktning, gjerne etter mønster av De hvite bussenes og Yad Vashems medlidende minnereise med fascismens ofre, har eg inntrykk av at vi nærmar oss ei grense for kva som er yrkesetisk og allmennmoralsk rimeleg praksis i litteraturdidaktikken. La gå at dette er spissformuleringar. Det er heller ikkje første gongen (og blir heilt sikkert ikkje siste gongen) at slike spissformuleringar kjem på trykk. I 1973 hevda Aasmund Brynildsen, forøvrig ein skarpsindig Hamsun-lesar, at den ånd som taler i Knut Hamsuns verk er den samme som den der i en så suveren forakt for Mennesket bygget gasskamre for de uønskede [...]. 1 Les ein Brynildsens fire Hamsun-essay i samanheng og med ettertanke, ser ein at fordømminga først og fremst kviler på ein konflikt mellom livssyn. Enkelt sagt: Mot Brynildsens antroposofiske kristendom står Hamsuns schopenhauerske pessimisme og reaksjonære samfunnssyn. Det er denne konflikten mellom motsette livssyn som set Brynhildsen fullstendig i harnisk. Einsidige meiningar mangesidig diktekunst Men er det godt nok grunnlag til å dra slike drastiske parallellar som dei Brynhildsen og Gaare dreg? For mot begge dei nemnde livssyna står Hamsuns forfattarskap: samansett, underfundig, forførande, provoserande og djupt urovekkande på same tid. Bøkene hans er ikkje oppbyggeleg litteratur. Hamsun måtte skrive Markens grøde før han kunne få Nobelprisen. Men heller ikkje her klarer han fullt ut å vere oppbyggeleg, sjølv om vi har hans eigne ord for at det var det han ville. Dersom ein les romanen så nøye som den fortener, ser ein at bodskapen om å dyrke vår jord i trengselstider, stadig vekk og med ulike middel blir problematisert. Det er heilt openbert at den som har skrive romanen om Sellanrå-folket, er meir i slekt med den paradoksale vandrarfiguren Geissler enn med den stødige Isak, sjølv om det er i Isak Hamsuns forkynning konsentrerer seg. Kan nokon i det heile tenkje seg Isak som romanforfattar? Sant nok er det eit godt stykke veg frå 1890-talets omreisande rabulist, som starta sine litterære føredrag i 1891 med å kunngjere at han vil vere saa angribende, saa nedrivende [...], som muligt, 2 Knut Hamsun på Nørholm juli Foto: Anders Beer Wilse. Eier: Nasjonalbiblioteket (bldsa_ha0341), Norsk litteratur, Victoria 18 norsklæreren 1 I 09

2 UTGJEVINGAR * Den Gaadefulde (1877) * Et Gjensyn (1878) * Bjørger (1878) * Lars Oftedal (1889) * Fra Det Moderne Amerikas Aandsliv (1889) * Sult (1890) * Mysterier (1892) * Redaktør Lynge (1893) * Ny Jord (1893) * Pan (1894) * Ved Rigets Port (1895) * Livets Spil (1896) * Siesta (1897) * Aftenrøde (1898) * Victoria (1898) * Munken Vendt (1902) * Kratskog (1903) * Dronning Tamara (1903) * I Æventyrland (1903) * Det Vilde Kor (1904) * Sværmere (1904) * Stridende Liv (1905) * Under Høststjærnen (1906) * Benoni (1907) * Rosa (1908) * En Vandrer Spiller Med Sordin (1909) * Livet Ivold (1910) * Den Siste Glæde (1912) * Børn Av Tiden (1913) * Segelfoss By (1915) * Markens Grøde (1917) * Sproget i Fare (1918) * Konerne ved Vandposten (1920) * Siste Kapitel (1923) * Landstrykere (1927) * August (1930) * Men Livet Lever (1933) * Ringen Sluttet (1936) * Artikler i Utvalg (red: Francis Bull) (1939) * Paa Gjengrodde Stier (1949) norsklæreren 1 I 09 19

3 Hamsun Det er fordi Hamsun var ein stor kunstnar at vi nå gjer oss klare til å markere 150-årsminnet for hans fødsel. til den fastbuande bonden som kanskje prøvde å skrive seg ut av sin krigspessimisme ved å heroisere Arbeidets grunnform: jordbruket. 3 Men stadig vekk viser det seg at for å kunne skrive, må forfattaren Hamsun bort frå garden sin. Markens grøde er skriven på skiftande tilhaldsstader i Nordland og i Sør-Norge: Bodø, Kråkmo, Larvik av den same rastlause vandraren som skreiv Pan, Under høststjærnen, En vandrer spiller med sordin. Hamsun ville nok gjerne i sitt eige liv verkeleggjere ein bondeidyll. Men realitetane er motsette: Bonden er ein parasitt på forfattaren. Ved forfattarens rastlause arbeid blir den grunnkapitalen skapt som gjer jordbruket mogleg. Så det løyner seg mange figurar bak namnet Knut Hamsun. Kven av desse er den sanne? Den omvandrande kramkaren, lausarbeidaren, amerikafararen? Eller den fastbuande bonden og patriarken med adresse Skogheim eller Nørholm? Den ertelystne, provoserande og PR-kåte føredragshaldaren frå ungdomsåra? Eller den moraliserande og reaksjonære forkynnaren som stod fram seinare? Anarkisten eller nazisten? Forfattaren eller bonden? Spørsmåla er retoriske. Forfattaren Knut Hamsun er nettopp denne samlinga av mange motstridande personlegdomar. Det viktigaste grunnlaget for diktarevna er det dynamiske spelet mellom dei. Stundom kan dette spelet bli dominert av figurar det ikkje er like lett å sympatisere med. Men også når Hamsuns reaksjonære forkynnarrøyst kling på det sterkaste, er det på underleg vis den rotlause vandraren som fører pennen. Som nemnt er det mange legitime måtar å bruke litteratur på. Men det finst også illegitime måtar. Ein litteraturdidaktikk som totalt overser det særeigne ved litteraturens måte å skape og kommunisere meining på, vil lett opne for slik illegitim bruk. Det er lenge sidan litteraturen tok sikte på å gjere ungdomen til gagns menneske. Det er lenge sidan den svenske Nobelkomiteen tolka Nobels testament bokstavleg og kravde idealistisk retning av sine laureatar. I dag kan vi smile av at Bjørnson og ikkje Ibsen fekk prisen. Vårt syn på kva litteratur er og kva den kan yte, har forandra seg radikalt på hundre år. Modernitetens diktarfigur er ingen profetisk forkynnar av politiske og moralske førebilete, men ein outsider og ein provokatør. Men det er nettopp i kraft av sin avstand frå dei sosiale samanhengane at den moderne diktaren kan vere ei samfunnsmessig kraft. Ikkje ved å gjere oss til gagns menneske i god gammal forstand, moralisere oss på plass der fellesskapet ønskjer vi skal vere, men ved å provosere oss til å sjå gamle ting på nye måtar. Og dermed gjere oss litt klokare? Litt meir ettertenksame? Det heilt spesielle ved den mogne Hamsuns verk er spenninga mellom desse to figurane, mellom profeten og outsideren, mellom ideologien og diktinga. Hitler-nekrologen ridderlighet eller provokasjon? Det skriftstykket frå Knut Hamsuns hand som har provosert mest og samstundes vore vanskelegast å begripe, er nekrologen over Adolf Hitler, offentleggjort i Aftenposten 7. mai 1945 dagen før frigjeringsdagen. Her blir den tyske diktatoren hylla som en Kriger for Menneskeheden og en Forkynder av Evangeliet om Ret for alle Nasjoner, og som en reformatorisk skikkelse av høieste Rang. Nekrologen vil for alltid symbolisere den mørke flekken i Knut Hamsuns ettermæle. Himmelropande urimeleg er den også ein del av gåta Knut Hamsun som forvirrar oss slik. Kvifor skreiv Hamsun som han gjorde i nekrologen ja, kvifor skreiv han nekrolog i det heile tatt? Vi veit at Hitler ikkje stod særleg høgt i diktarens omdømme etter det famøse møtet mellom dei to i Berchtesgaden i Så kanskje var det behovet for å stå hardnakka fast på ei overtyding til siste slutt som kom så kompromisslaust til uttrykk? Eller var det av ridderlighet, som Hamsun sjølv skal ha sagt i etterkant? Men han måtte jo ha visst at dette berre ville styrke biletet av han som uforsonleg nazist, og svekke posisjonen hans i det oppgjeret som måtte kome. Så kanskje er det noko så enkelt som ein sosialt isolert oldings grenselause naivitet vi er vitne til? Alt dette må truleg med dersom vi skal forklare kvifor Hamsun handla som han gjorde ein mai-dag i Men det er freistande å spekulere over om det var eit anna behov som kom til uttrykk også, nemleg dette behovet for å provosere som må ha lege i han lik ein dunkande impuls gjennom storparten av livet. Det går ei linje bakover frå nekrologens provokasjon og til året 1920, da han får Nobelprisen for sin bondeidyll om Isak Sellanrå, eksakt på same tid som han presenterer sin eigen heilt spesielle replikk til markensgrøderiet : Han gir sitt forventningsfulle og forelska publikum ei av sine aller beiskaste bøker, nemleg Konerne ved vandposten, romanen om kastraten Oliver Andersen og hans illusoriske familieliv med kone og både 20 norsklæreren 1 I 09

4 blå- og brunøygde barn: eit vrengebilete av Sellanrå-idyllen. Men det er den same Hamsun som alt i 1879 greidde å terge på seg eit heilt bygdesamfunn med sine arrogante avisinnlegg om salmesongen i Hardanger, og som i 1891 høvlar ned heile den europeiske samtidslitteraturen med sine litterære føredrag. Og når han i 1892, mot slutten av Mysterier, skildrar korleis Nagel avsluttar sitt forførande fiolinspel på basaren med noen gruelige strøk, et desperat hyl, en jammerlyd så umulig, så oprørende at ingen visste længer hvor det bar hen 4 er ikkje det eit slags profetisk bilete av dei ulydane som Hitler-nekrologen skulle blande inn i det norske folkets gledesrus maidagane 1945? Hamsuns tekst og lesarens ambivalens Mange spørsmål. Men i slike blandingar av provokasjon og forføringskunst, som også er eit særkjenne ved den hamsunske stilen, augnar vi det urovekkande ved tekstane hans. Dei utfordrar førestillingane våre om rett og gale, dei skaper vakre og heimekjære kjensler i oss som dei i neste stund tvingar oss ut av, dei konfronterer oss med det utrygge og uhyggelege i tilværet og ofte tvingar dei oss til sjølvforsvar, til rein og skjær motstand mot den provokatoriske krafta som bur i dei. Om vi skal psykologisere, er ambivalens truleg eit meir dekkande ord enn sadomasochisme for den blandinga av kjærleik og hat som pregar lesarane sitt forhold til forfattarskapen. Dei siste ti åra har diskusjonane omkring kunst og politikk i Hamsuns bøker fått nytt liv, etter ein lang periode med forsøk på å forstå kva det er som gjer bøkene hans til stor litteratur. Mange har i skrift og tale lagt fram nye og gamle argument for at forfattarskapen hans frå byrjing til slutt speglar ein diktars veg inn i nazismen. Ved eit stort seminar i Tyskland i 1997 vart det jamvel hevda at det som heng uutsletteleg fast ved Hamsun som ei skam, er hans svik mot litteraturen 5. Men ambivalensen vår i forhold til Hamsuns bøker er ikkje berre eit etterkrigsfenomen. Mysterier, som saman med Sult høyrer til dei viktigaste prosaverka i tidleg europeisk modernisme, vart negativt mottatt av dei fleste da romanen kom i Forfatteren sjølv vart skulda for å vere like mykje sjarlatan og humbugmakar som hovudpersonen. Poesien og den bittersøte kjærleiksforteljinga i Pan forførte nok sine samtidslesarar, men bøkene Hamsun sjølv kalla knyttneveromanar, Redaktør Lynge og Ny Jord, som stammar fra same tid (1893), vart unådig mottekne. Samtidskritikken bagatelliserte dei glitrande sjølvbiografiske fiksjonane I æventyrland, Under høststjærnen og En vandrer spiller med sordin. Hamsun festa så grepet både om kritikken og om lesarane med dei samfunnssatiriske Segelfoss-romanane og bondeidyllen Markens grøde. Men eigentleg bør denne suksessen gjere oss meir ettertenksame enn tilfellet har vore, for er det ikkje i slike bøker at Hamsun er på sitt mest ideologiske? I Segelfoss by finn vi forfattarskapens beiskaste angrep på arbeidarane, lagt i munnen på den hamsunske forteljaren; og det var nok ikkje tilfeldig at Markens grøde med sin bonderomantikk stod særleg høgt i kurs i Det tredje riket. Men så kom som nemnt Konerne ved Vandposten og leverte nok eit knyttneveslag mot eit forventningsfullt publikum som meinte dei hadde fortent betre etter Nobelprisen. Det skulle ein Thomas Mann til for å sjå at romanen også handlar om fantasiens og kunstens nødvendige plass i menneskelivet. 6 Med romanane om August forførte Hamsun nok ein gong lesarane sine. Så kvifor i all verda skulle han runde romanverket sitt av med Ringen sluttet, denne usatiriske, u-ideologiske, men også totalt illusjonslause romanen om dagdrivaren og hippien Abel Brodersen? Og det på eit tidspunkt (1936) der hans politiske støtte til Hitler og Quisling var blitt offisiell og ikkje let seg bortforklare? Historia om Hamsun-resepsjonen handlar altså om ei permanent sikksakkrørsle mellom forføring og provokasjon, forelsking og vonbrot. Som Odd Gaare med rette understrekar, handlar den også om behovet for å skilje den vi hatar frå den vi elskar, samfunnsaktøren frå diktaren. Hans selvstorhet er i reaksjonen, men det dypeste av hans diktning er ubesmittet av den, skreiv kommunisten og diktarkollegaen Nordahl Grieg i Men høyrer vi ikkje suset frå ein bumerang i denne ofte siterte karakteristikken? Den natur- og livsdyrkinga som Grieg meiner er det djupaste av Hamsuns dikting, er ikkje det den same naturideologien nazistane skulle bruke som agn i sitt framgangsrike fiske etter tilhengarar i Tyskland og i andre land? Det var i alle fall den tyske litteratursosiologen Leo Löwenthals meining da han i 1937 publiserte den første systematiske ideologikritikken av Hamsuns forfattarskap. 7 Nok eit paradoks altså i forholdet vårt til Hamsun: Det vi elskar i bøkene hans, høyrer til det vi burde nærme oss med størst skepsis. Og omvendt: Det vi i ut- norsklæreren 1 I 09 21

5 Hamsun gangspunktet opplever som framandt og uhyggeleg, er kanskje det vi burde studere med størst merksemd. Kvifor er det slik? Truleg fordi det er så altfor menneskeleg å søke mot det trygge og heimlege, og å rygge tilbake for det som er utrygt og u-heimleg. Dette har med det sosialpsykologiske grunnlaget for kunsterfaring å gjere for våre erfaringar av kunst er ikkje berre subjektive, men i høgste grad samfunnsmessige. Men det har også med moral å gjere kunstens moral, og vårt moralske forhold til kunst. Å oppfordre til moralsk belysning av Hamsuns liv og diktning føreset at vi har vår moral på det tørre. Tilsynelatande har vi det. Var ikkje Hamsun nazist, kanskje? Men frå moral til moralisme kan vegen vere kort. Og skolens folk ønskjer vel ikkje at litteraturen skal vere ein arena for moralisering? I så fall har vi å gjere med ein litteraturdidaktikk som har gløymt respekten for litteraturens særeigne måte å skape meining på. Kunstens moral og vår moralisme Hamsuns epilog, På gjengrodde stier, har også sitt jubileum neste år. Den vekkjer framleis indignasjon, seksti år etter, fordi diktaren ikkje gjer det vi krev og forventar av han. Det har blitt argumentert med stor energi for at På gjengrodde stier kanskje er Hamsuns farlegaste bok, i alle fall den skammelegaste, fordi diktaren som ein språkets tryllekunstnar vil forføre oss til å sjå andre vegar enn dit vi bør sjå. Og kva er det vi bør sjå bak alle forføringskunster? Jo, den gamle Hamsuns foraktelege motvilje mot å vedgå sine feil, angre sine synder, innrømme dei mørke avgrunnane i sitt liv og i si sjel. I staden glir han unna, står og lækker varsomme ord 8, maskerer seg og pratar om heilt andre, uvesentlege og til dels skammeleg oppdikta ting. Når han da ikkje beint fram set hælane i bakken og nektar å ha gjort noko gale. Eller sutrer (som anmeldaren i Arbeiderbladet skreiv da boka kom ut) over måten han er blitt behandla på. Hamsun innrømmer at det var andre ting han kunne ha skrive om dersom han hadde våga: Silvio Pelico sat i et østerriksk fængsel og skrev om sin lille mus som han adopterte, sin adoptivmus. Jeg skriver om noget lignende av frykt for hvad som kunde hænde mig hvis jeg skrev om noget andet. Og litt seinare: Jeg har villet skrive om mange ting i disse papirer men ikke gjort det. Jeg har hat god grund til å frykte det verste og heller tie. 9 Men slike utsegner er meir gåtefulle enn dei ser ut som. For kva er det Hamsun er redd for, dersom han skulle skrive om det han ikkje skriv om? Strengare straffereaksjonar? Større forakt frå alle gode nordmenn? Men ingenting kan gjere situasjonen verre enn den er, og Hamsun har forresten aldri skygga unna, heller ikkje i sin alderdom. Kva med Hitler-nekrologen, kunne noko bli verre enn den? I den situasjonen Hamsun var i frå 1945 til 1948, må det rimelegvis ha vore freistande å forsvare seg med det våpenet som var det einaste han meistra, nemleg språket. Og På gjengrodde stier viser at han her og der fell for freistinga. Mellom småstubbane sine feller han inn det brevet han sende til riksadvokaten etter at straffesaka hans var lagt bort. Han kan heller ikkje dy seg for å utlevere dr. Gabriel Langfeldt og det umenneskelege systemet han vart underlagt på Psykiatrisk klinikk. Og endeleg tar han med det stenografiske referatet av forsvarstalen som han heldt i heradsretten i Grimstad. Det er ingen av desse tre avsnitta som gjer På gjengrodde stier til ei minneverdig bok. Og det påfallande grepet med å gjengi forsvarstalen i referentens mangelfulle ortografi og gjere eksplisitt merksam på det i ein NB!-markert parentes, tyder på at dette er noko Hamsun sjølv har vore vel merksam på. I ein omfattande og svært lesverdig analyse av På gjengrodde stier har Steinar Gimnes understreka at dette skaper ein framandgjeringseffekt og dermed ein distanse i teksten. Gimnes antyder også at når Hamsun i eit brev til Christian Gierløff under arbeidet med korrekturen okkar seg over alt det grove og toskete [han] hadde skrevet i hop, så er det ikkje den sviktande diktarevna han okkar seg over, men det skrivar-eget som definerer seg som offer for rettsvesen og psykiatrisk vesen, som har eit konkret systemkritisk og personkritisk prosjekt å formidle [...] og eit sjølvforsvar å føre fram 10. Kanskje dette er det verste dette som hender når Hamsun fell for freistinga og skriv om noget andet enn dei uvesentlege andre tinga han faktisk skriv om mesteparten av tida? Det kritikarane oppfatta som forførande utanomsnakk, reine retoriske avleiingsmanøvrar frå saka sjølv? Kanskje det verste er denne aporien, dette dilemmaet utan utveg, som ser slik ut: Når Hamsun kritiserer, tar til motmæle, sutrar, forsvarer seg sjølv, er det fordi han strittar mot den rolla alle gode nordmenn krev å sjå han i: rolla som angrande syndar, botferdig landssvikar. Men kva skjer så? Jo, han 22 norsklæreren 1 I 09

6 glir hjelpelaust på plass i den motsette rolla, den nesten like velkomne rolla, som sjølvrettferdig og ukorrigerbar nazist. Er det noko verre for ein kunstnar som Hamsun enn denne aporien? Slik sett er det eit under at diktaren Hamsun har overlevt i På gjengrodde stier. Men det har han gjort. Diktaren Hamsun overlever i det frie, underfundige spelet mellom oplevet og drømt 11, der grensene mellom fiksjon og liv er like umoglege å dra som i dei vedunderlege sjølvbiografiske forteljingane han skreiv nesten femti år tidlegare. Den Hamsun som ikkje alltid kan la vere å forsvare seg sjølv, er fanga i ein uløyseleg konflikt mellom to samfunnsmessige roller eller posisjonar, der motstanden mot den eine fangar han nådelaust i den andre. Men når han diktar vidare på det han opplever, skjuler si eiga undrande tilnærming til kjærleiken og livet bak ein Martin Enevoldsen, ein Ol Hansa, ein Pat og ein Nut, lagar seg ein fiktiv dialog mellom stridande ektefeller for å simulere ei forsoning som det verkelege livet nekta han, da realiserer han ein fridom som gjer livet mogleg å leve jamvel i den yttarste alderdom, i den største fornedring, i den største forvirring, kanskje, om rett og gale. Eg er ikkje ute etter å forsvare Hamsuns forhold til nazismen. Sjølvsagt ikkje. Tvert imot er eg overtydd om at den gamle burde ha vore stilt for retten (slik han sjølv ville) og dømd for sine skriftligheter under krigen. Det er slikt ein har rettsoppgjer for, sjølv om moderne historie har eksempel på at forsoning kan erstatte straff som prinsipp når samfunnssår skal lækjast (eg tenkjer blant anna på Sør-Afrika etter apartheid). Mine synspunkt dreier seg om noko anna. Ikkje om eit forsvar for Hamsuns kunst (for den forsvarer seg saktens glimrande sjølv), men om eit forsøk på å forstå betre kvifor diktekunsten dette produktet av vår stadige trang til å skjule oss, forflytte oss, undergrave det stabile og vedtatte, maskere oss, lyge og dikte i vilden sky er eit uttrykk for noko som våre liv ikkje greier seg utan. Noko som har med menneskeleg fridom og verdigheit å gjere. Det er fordi Hamsun var ein stor kunstnar at vi nå gjer oss klare til å markere 150-årsminnet for hans fødsel. Ikkje fordi han var ein forakteleg nazist. Men det er også fordi Hamsun var ein stor kunstnar at nazisten Hamsun ikkje gir oss fred. Det ligg ei utfordring her. Ein litteraturdidaktikk som møter utfordringa på ein slik måte at diktekunsten går med i nazismens dragsug, sviktar oppgåva si. Da hjelper det lite kor moralske vi kjenner oss etterpå. 12 Notar 1 Aasmund Brynildsen, Svermeren og hans demon. Fire essays om Knut Hamsun, Oslo: Dreyers Forlag, 1973, s Knut Hamsun, Paa Turné. Tre foredrag om litteratur. Oslo: Gyldendal, s Det var slike kvalitetar Nobelkomiteen understreka, slik det går fram av sekretæren Harald Hjärnes presentasjonstale under pristildelinga. (Jf. press.html). 4 Samlede verker, Oslo: Gyldendal, 1956, b. 1, s Jf. Raimund Wolfert (Hrsg.), Alles nur Kunst? Knut Hamsun zwischen Ästhetik und Politik, Berlin: Berlin Verlag Arno Spitz GmbH, 1999, s. 112: Denn wir dürfen nicht vergessen, was Knut Hamsun unaustilgbar als Schande anhängt: der Verrat an der Literatur. 6 Jf. Thomas Mann, Altes und Neues. Kleine Prosa aus fünf Jahrzehnten, Frankfurt am Main: S. Fischer, 1953, s Omsett til norsk som Knut Hamsun. Til den autoritære ideologis forhistorie, i Leo Löwenthal, Om Ibsen og Hamsun. Oversatt og med innledning av Øystein Rottem, Oslo: Novus Forlag, Samlede verker, b. 15, s Ibid., s. 295 og s Steinar Gimnes, Sjølvbiografiar. Skrift, fiksjon og liv, Oslo: Det Norske Samlaget, 1998, s Den første utgåva av I æventyrland (1903) hadde undertittelen Oplevet og drømt i Kaukasien. 12 Denne artikkelen byggjer på eit foredrag ved seminaret Den kompliserte arven, Litteraturhuset, 8. desember 2008, arrangert av Hamsun 09, Hauge-Tveitt-jubileet og Holocaustsenteret. ATLE KITTANG er professor i allmenn litteraturvitskap ved Universitetet i Bergen og professor II ved Senter for Ibsen-studier, Universitetet i Oslo. Han har skrive bøker og artiklar om ulike litteraturteoretiske emne og om forfattarar frå fransk og norsk litteratur, blant anna Rimbaud (Discours et jeu, 1975), Hamsun (Luft, vind, ingenting, 1984/1996) og Ibsen (Ibsens heroisme, 2002). Arbeider nå med problemstillingar som vedrører forholdet mellom litteratur, estetikk og politikk, dessutan med eit prosjekt som samanliknar Balzacs realisme og Bretons surrealisme. norsklæreren 1 I 09 23

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Månen som ville lyse som ei sol (2012) av Elin Grimstad - og bruk av læringsvenn på 1. trinn PRESENTASJON AV BOKA: Kvifor er eg ikkje meir som sola?

Detaljer

Tormod Haugland MØRK MATERIE

Tormod Haugland MØRK MATERIE Tormod Haugland MØRK MATERIE Roman FORLAGET OKTOBER 2015 TORMOD HAUGLAND Mørk Materie Forlaget Oktober AS 2015 Omslag: Egil Haraldsen & Ellen Lindeberg Exil Design hos OZ Fotosats AS Tilrettelagt for ebok

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Carl Frode Tiller Innsirkling 3. Roman

Carl Frode Tiller Innsirkling 3. Roman Carl Frode Tiller Innsirkling 3 Roman OM FORFATTEREN: Carl Frode Tiller (f. 1970) er ein av dei fremste forfattarane i norsk samtidslitteratur. For dei fire romanane Skråninga (2001), Bipersonar (2003),

Detaljer

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Innledning Eg valde å tolke oppgåva slik at ein skulle framstille ein «historie» kun ved hjelp av bilete. Eg tolka det òg slik

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Å dyrke rettferd. Ragnhild Henriksen

Å dyrke rettferd. Ragnhild Henriksen Å dyrke rettferd. Manden kommer gående mot nord. Han bærer en sæk, den første sæk, den indeholder niste og nogen redskaper. ( ) Hvad går han efter? Efter land, efter jord? ( ) Han kom en dag med sin tunge

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

AKTUELL NYNORSK LITTERATUR FOR SKULEN B A R N E L I T T E R A T U R E N O V E R L E V E M Å H A N V E R E B E S T

AKTUELL NYNORSK LITTERATUR FOR SKULEN B A R N E L I T T E R A T U R E N O V E R L E V E M Å H A N V E R E B E S T AKTUELL NYNORSK LITTERATUR FOR SKULEN S K A L D E N N Y N O R S K E B A R N E L I T T E R A T U R E N O V E R L E V E M Å H A N V E R E B E S T EI GOD BOK FOR DEN DET GJELD Men da den egentlige bruker

Detaljer

1: Kva er ein teikneserie? Teikneserie som samansett tekst. 2: Arbeid med teikneseriar i norskfaget. Døme frå praksis

1: Kva er ein teikneserie? Teikneserie som samansett tekst. 2: Arbeid med teikneseriar i norskfaget. Døme frå praksis 1: Kva er ein teikneserie? Teikneserie som samansett tekst 2: Arbeid med teikneseriar i norskfaget. Døme frå praksis Dette er ikkje ein teikneserie Kva er ein teikneserie? «sidestillede billedlige og andre

Detaljer

http://ojs.statsbiblioteket.dk/index.php/sin/issue/archive

http://ojs.statsbiblioteket.dk/index.php/sin/issue/archive Sprog i Norden Titel: Forfatter: Kilde: URL: Samarbeid om reformer i lovspråket Alf Hellevik Sprog i Norden, 1973, s. 51-54 http://ojs.statsbiblioteket.dk/index.php/sin/issue/archive Dansk Sprognævn Betingelser

Detaljer

Brannsår, rus eller friheit?

Brannsår, rus eller friheit? Brannsår, rus eller friheit? Eg la hendene bak ryggen og kneip meg sjølv i armen. Eg hadde førebudd meg på dette. Førebudd meg for den vonde heksa. Ho sat der, i sofaen, rusa. Alt var gitt opp, og no var

Detaljer

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR ALLSONG Blott en dag Bred dina vida vingar Deg være ære Eg veit ei hamn Ein fin liten blome Han er oppstanden Han tek ikkje glansen av livet Hjemme

Detaljer

Er Jesus den einaste vegen til frelse?

Er Jesus den einaste vegen til frelse? 1 Er Jesus den einaste vegen til frelse? Innleiing på opningsseminaret på Misjonsveka, MF, 5. Februar 2008 Munntleg form, Anne Anita Lillebø Takk for invitasjonen! Er Jesus den einaste vegen til frelse?

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

8 tema for godt samspel

8 tema for godt samspel PROGRAM FOR FORELDRERETTLEIING BUF00032 8 tema for godt samspel Samtalehefte for foreldre og andre vaksne PROGRAM FOR foreldrerettleiing Dette heftet inngår i ein serie av materiell knytta til foreldrerettleiings

Detaljer

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016 Hovudområda i norsk er munnleg kommunikasjon, skriftleg kommunikasjon og språk, litteratur og kultur. Kvart av kompetansemåla er brotne ned i mindre einingar. Vi sett

Detaljer

Mappeoppgåve. Samansette tekstar/ sjanger og stil. Kathrine, Tony og Janne Glu 5-10, HiVe April-2011.

Mappeoppgåve. Samansette tekstar/ sjanger og stil. Kathrine, Tony og Janne Glu 5-10, HiVe April-2011. Mappeoppgåve 5 Samansette tekstar/ sjanger og stil. Kathrine, Tony og Janne Glu 5-10, HiVe April-2011. Innleiing I denne oppgåva skal me gjere greie for kva ein samansett tekst er. Kva er det den må bestå

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar «Alt kveg bør ut å beite i utmarka», skriv Torbjørn Tufte. Foto: Mariann Tvete Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar Jordbruksnæringa no må samle seg og velje kva kampar dei vil ta til fulle,

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Treeiningssøndag. Ståle Aklestad. Preike Molde Domkirke 31.05.2015

Treeiningssøndag. Ståle Aklestad. Preike Molde Domkirke 31.05.2015 Ståle Aklestad Preike Molde Domkirke 31.05.2015 Treeiningssøndag Det er treeinigssøndag. Og vi skal langt bort. Og djupt ned i jorda. For i Roma, nede i ei av katakombane, som er tidlege, kristne gravplassar,

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Unngår kvarandre Irritasjon Det vert stille Alliansar Terror. Brotne relasjonar

Unngår kvarandre Irritasjon Det vert stille Alliansar Terror. Brotne relasjonar Godøya 23.02.2014 Unngår kvarandre Irritasjon Det vert stille Alliansar Terror Brotne relasjonar Vi kan gjere det verre Ignorere Angripe person i staden for sak Manipulere Involvere feil menneske Snakke

Detaljer

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Namn: Klasse: 1. Gjennomgang av skjemaet «Førebuing til elev- og foreldresamtale» 2. Gjennomgang av samtaleskjemaet 3. Gjennomgang av IUP og skriving av avtale

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Lars Amund Vaage SORG OG SONG. Tankar om forteljing. Essay FORLAGET OKTOBER

Lars Amund Vaage SORG OG SONG. Tankar om forteljing. Essay FORLAGET OKTOBER Lars Amund Vaage SORG OG SONG Tankar om forteljing Essay FORLAGET OKTOBER 2016 For lenge sidan, på den tida eg debuterte som forfattar, vart eg far til ei sterkt funksjonshemma jente. Livet blei snudd

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer

Mobbeplan Harøy skule 2006/2007

Mobbeplan Harøy skule 2006/2007 Mobbeplan Harøy skule 2006/2007 Førebygging 1.1 Skulemiljøet Ein venleg og integrerande skule er naudsynt for å oppnå eit godt læringsmiljø, både fagleg og sosialt. Skulen skal vere ein trygg og triveleg

Detaljer

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Lesing er grunnlaget for suksess i neste alle skulefag. Lesesvake elevar får ofte problem med å fullføre vidaregåande skule. Lesesvake vil møte mange stengte dører

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Eksamensoppgåver V07/ Eksamensoppgaver V07

Eksamensoppgåver V07/ Eksamensoppgaver V07 Eksamensoppgåver V07/ Eksamensoppgaver V07 Norsk hovedmål fritak sidemål Fagkoder Fag VG400X/VG400Z Norsk h.mål fritak sidemål E+P VG400Y/VG400Æ Norsk h.mål fritak sidemål E+P (E=Elevar/Elever P=Privatistar/Privatister)

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Alternative titlar: Vurderingsarbeid: Arbeid med kvalitet i skolen i spenning mellom

Detaljer

Tjuvar, drapsmenn, bønder og kongar

Tjuvar, drapsmenn, bønder og kongar Ole Røsholdt Tjuvar, drapsmenn, bønder og kongar ei fagbok om Gulatinget Nynorsk Mangschou Bergen 2009 INNLEIING Dette heftet er laga for å gi læraren nokre praktiske tips om korleis boka om Gulatinget

Detaljer

Det Norske Samlaget 2015 www.samlaget.no. Omslagsillustrasjon: Christian Fjeldbu Omslagsdesign: Laila Mjøs

Det Norske Samlaget 2015 www.samlaget.no. Omslagsillustrasjon: Christian Fjeldbu Omslagsdesign: Laila Mjøs Om denne boka kvar sommar reiser Ea og mora til campingplassen Frøppeldunk for å fiske, bade og ikkje minst treffe alle dei andre feriegjestane igjen. Men denne sommaren skjer det noko uventa: fargane

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no tidebøn Efrem Forlag 2009 Rune Richardsen Boka er laga i samarbeid med Svein Arne Myhren (omsetjing) etter mønster av Peter Halldorfs og Per Åkerlunds Tidegärd, Artos 2007. Med løyve. Bibeltekstane er

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

liv Livet er ikkje lett å skjøne. Det er høgst underleg.

liv Livet er ikkje lett å skjøne. Det er høgst underleg. Når eg blir større kan eg lese mykje om sånne ting som verdensrommet, om kva vi kan forstå og kva vi ikkje kan forstå, seier pappa. Det vil eg ikkje, seier eg. Då treng du ikkje gjere det heller, seier

Detaljer

DÅ EG FORFØRTE PÅ NYNORSK

DÅ EG FORFØRTE PÅ NYNORSK DÅ EG FORFØRTE PÅ NYNORSK For nokre år sidan var eg fast gjesteskribent i spalta "Dagens gjest" i Tønsbergs Blad. Det hende at eg fekk respons på tekstane mine, gjerne i form av vennlege og varsamt nedlatande

Detaljer

Nynorsk i nordisk perspektiv

Nynorsk i nordisk perspektiv 1 Nynorsk i nordisk perspektiv Språk i Norden I dei nordiske landa finn vi i dag desse språka: 1. Grønlandsk 2. Islandsk 3. Færøysk 4. Norsk (bokmål og nynorsk) 5. Dansk 6. Svensk 7. Samisk 8. Finsk Av

Detaljer

http://eksamensarkiv.net/

http://eksamensarkiv.net/ Bokmål (side 2 5) Kortsvar Legg merke til at det står kommentarer under oppgaveinstruksene. Kommentaren vil være til hjelp for å løse oppgaven. Del A Alle skal svare på del A. Tekst: «De tapte generasjoner»

Detaljer

KNUT HAMSUN (1859-1952)

KNUT HAMSUN (1859-1952) KNUT HAMSUN (1859-1952) Knut Hamsun står som vår store, internasjonale romanforfatter. Som Ibsen i dramatikken har han satt Norges navn på verdenskartet ved å bli tildelt Nobelprisen i litteratur (som

Detaljer

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt Ser du det? Hvordan jobbe med trosopplæring og bibelfortellinger med hovedvekt på det visuelle. Vi lever i en mer og mer visuell tid, og dette bør få konsekvenser for hvordan kirken kommuniserer med og

Detaljer

Overgangsplan barnehage - skule i Stord kommune

Overgangsplan barnehage - skule i Stord kommune Overgangsplan barnehage - skule i Stord kommune Planen er administrativt vedteken og gjeldande frå 01.01.2013 Innleiing Bakgrunn for overgangsplanen Kunnskapsdepartementet tilrår at o Barnehagen vert avslutta

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

FANTASTISK FORTELJING

FANTASTISK FORTELJING FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går det

Detaljer

Samansette tekstar. Aina, Linn og Silje

Samansette tekstar. Aina, Linn og Silje Samansette tekstar Aina, Linn og Silje Innleiing Vi vil i denne oppgåva først presentere kva ein samansett tekst er og kvifor dei samansette tekstane er eit av hovudområda i norskfaget. Deretter vil vi

Detaljer

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR ALLSONG Blott en dag Bred dina vida vingar Deg være ære Eg veit ei hamn Ein fin liten blome Han er oppstanden Han tek ikkje glansen av livet Hjemme

Detaljer

Tale, Ivar Aasen-stemnet 29.6.14

Tale, Ivar Aasen-stemnet 29.6.14 Tale, Ivar Aasen-stemnet 29.6.14 «Gode stemnelyd!», kunne eg valt å innleia denne talen med. Eit «Signe dagen» kunne også vore på sin plass. Det vakre «freden god», blant anna brukt i Trondenes, kunne

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene

Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene Kva når hjelpa ikkje helper? Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene Ansvar! Eit ansvar for samfunnstryggleiken Der er vi kvar dag! Vi kjenner på ansvar, vi har ansvar

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Velkommen til DUGNAD!

Velkommen til DUGNAD! Velkommen til DUGNAD! Tverrfagleg samarbeid påp rusområdet mellom Sandøy y kommmune og Rusbehandling Midt-Norge Arbeidsseminar 4 ungdomskultur og oppvekstmiljø Seminaret set lys påp samanhengen mellom

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3 Nynorsk Leite etter mat Her er tre prosjekt som handlar om kva små skapningar et, og korleis dei leiter etter mat. Først må du finne verkelege maur,

Detaljer

BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV.

BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV. BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV. Hensikten med denne artikkelen er å visa kva Bibelen lærer om kor lenge det er sidan Adam og Eva levde og kva tid me kan forventa Jesu gjenkomst. Dette seier Bibelen: år e.

Detaljer

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Maria Parr Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Illustrert av Bo Gaustad Det Norske Samlaget Oslo 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av eboknorden 2013 ISBN 978-82-521-8583-6

Detaljer

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Dato: 29.02.2012 Ansvarlig: TSH Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Unge funksjonshemmede takkar for høvet til å kommentera departementet sitt framlegg

Detaljer

Korleis stimulera til ein god språkutvikling hjå barn?

Korleis stimulera til ein god språkutvikling hjå barn? Korleis stimulera til ein god språkutvikling hjå barn? Gode tips og idear, til alle oss som er saman med barn. Korleis stimulera til eit godt talespråk? Bruk språket Snakk med barnet. Snakk tydeleg Bruk

Detaljer

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A Skriftlig eksamen i Matematikk 1, 4MX15-10E1 A 15 studiepoeng ORDINÆR EKSAMEN 19. desember 2011. BOKMÅL Sensur faller innen onsdag 11. januar 2012. Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag

Detaljer

Tor Arve Røssland. Oslo

Tor Arve Røssland. Oslo Tor Arve Røssland Svarte-Mathilda Oslo Om denne boka Ei ung jente blir funnen knivdrepen i heimen sin. Mordet blir aldri oppklart. Leilegheita som var åstaden for mordet, står tom i 20 år. Når Elisabeth

Detaljer

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii KoønnWEK v/sidgr.1- or 11(0I: iii &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. Opplysningar om søkjaren: Namn:Jorun Larsen Adresse: Seimsvegen 73 Postnr./stad: 5472 SEIMSFOSS Telefon: 91398512 Organisasjonsnr:

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Sentralt gitt eksamen NOR0214, NOR0215 og NOR1415, 10. årstrinn Våren 2015 Åndalsnes 29.06.15 Anne Mette Korneliussen

Detaljer

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 -------------------------------------------------------------------------------- DATO: LOV-1950-12-08-3 OPPHEVET DEPARTEMENT: AID (Arbeids- og inkluderingsdepartementet)

Detaljer

6. trinn. Veke 24 Navn:

6. trinn. Veke 24 Navn: 6. trinn Veke 24 Navn: Takk for ei fantastisk fin førestilling i går! Det var veldig kjekt å sjå dykk, både på formiddagen og på ettermiddagen. Eg vart veldig stolt! No må vi få rydda opp og pakka litt

Detaljer

Brødsbrytelsen - Nattverden

Brødsbrytelsen - Nattverden Brødsbrytelsen - Nattverden 1.Kor 11:17-34 17 Men når eg gjev dykk desse påboda, kan eg ikkje rosa at de kjem saman til skade, og ikkje til gagn. 18 For det fyrste høyrer eg at det er usemje mellom dykk

Detaljer

VINJE SKOLE SOM MUSEUM. Notat om tilpassing av Vinje skole til museumsformål

VINJE SKOLE SOM MUSEUM. Notat om tilpassing av Vinje skole til museumsformål VINJE SKOLE SOM MUSEUM Notat om tilpassing av Vinje skole til museumsformål Vinje skole som museum Innleiing Dette notatet er laga etter at eg på vegne av Sparbyggja fortidsminnelag (av Fortidsminneforeninga)

Detaljer