Byggjer nett for betre forsyning

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Byggjer nett for betre forsyning"

Transkript

1 Konkurranse 14 Vinn ein ipad! Premiekryss 15 Større, slankare, vakrare 16 NR 2. haustutgåve 2012 l 30. årgang l LiVsstiLsmaGasiN frå ditt NEttsELskap Biletet viser statnetts utbygging ved Osafjorden. Foto: Statnett Byggjer nett for betre forsyning Kraft- og energiselskapene står overfor truslar som ekstremvêr og terror. Saman med NVE jobbar dei for betre beredskap for å hindre skadar. Nye og betre straumnett skal også gi auka forsyningstryggleik. Se side 4 6 The Boss of straumforbruk Se side 9 Skapar store verdiar 02 Slik blir nettleiga fastsett 03 Unngå brannfella 12

2 ENERGI FORLAG AS Postboks 1182 Sentrum NO-0107 OSLO Tlf: Faks: ISSN Ansvarleg redaktør Fredrik Kveen Tlf: Abonnement Bård Knutsen Tlf: Mobil: Produksjon Artko Grafisk Produksjon Tlf: Design Hege Blix Bernhardsen Utgiver Energi Forlag AS Energi Forlag AS eies av Europower AS, som igjen eies av NHST Media Group AS Kraftverket Solbergfoss ved Glommas breidder har produsert kraft og verdiar sidan Krafta i samfunnet Kraft- og energiverka er like avhengige av lokalsamfunnet som lokalsamfunnet er av dei. Kraftindustrien har ei lang historie som er forankra lokalt i heile landet. Industrien har gjort sitt til å utvikle lokal infrastruktur som utbygging av fiber og breiband. Installering av gatelys er fleire stader støtta av lokale energiverk. Næringa har frå tid til anna behov for å hente inn kompetanse utanfrå. Dei fleste nyttar seg medvite av lokalt næringsliv og yter sin del av den lokale verdiskapinga. Kraft- og energiverka skaper lokale arbeidsplassar. Arbeidstakarar med kunnskap om lokalmiljøet er ein stor ressurs. Dei rekrutterer lokalt, blant anna gjennom oppretting av læringeordningar i tett samarbeid med skular og høgskular. Bransjen har gjennom åra ytt direkte støtte til veldedige gjeremål og sponsing av lokal kultur. Døma er mange: Datamaskinar til skular. Medisinsk utstyr til sjukehus. Installering av varmekablar på fotballbaner og økonomisk støtte til musikkfestivalar. For å nemne nokre få. FoTo: Tormod HaNSTad Skaper store verdiar I fjor gjekk 47,8 milliardar kroner av inntektene til kraftog energinæringa tilbake til samfunnet som skattar, avgifter og utbytte. Til samanlikning utgjorde norsk sjømateksport, som er nest størst i verda, 53 milliardar kroner same året. Vertsskommunane kunne kassere inn 6,5 milliardar kroner i skattar og avgifter frå kraft- og energiverka. 2,3 milliardar kom frå eigedomsskatt åleine. Kommunane som eig kraftog energiverka, kunne gle seg over eit utbytte på 4,2 milliardar kroner. Dette tilsvarer prislappen på det nasjonale operahuset i Bjørvika i Oslo. Det er om lag tilsette i kraft- og energirelatert verksemd. Arbeidsplassane fordeler seg geografisk over heile landet. Kjære lesar I denne utgåva av Vår Energi kan du lese om kva rolle kraft- og energiselskapa har i samfunnet. Selskapa skaper store verdiar og er viktige hjørnesteinar i kommunane. I sommar har straumprisane halde seg på historisk låge nivå. Nettleiga har derimot vore uendra. Forklaringa på dette kan du finne på motståande side. Ekstremvêr dei siste åra har auka fokuset på kor viktig beredskapen i kraftbransjen er for å hindre straumbrott. Du kan lese meir om dette i bladet. Det ligg føre planar om investeringar i dei tre nivåa av straumnettet på om lag 100 milliardar kroner fram mot Dette vil litt etter litt gi høgare nettleige for oss forbrukarar. Innføringa av AMS vil også til sjuande og sist føre til auka nettleige for forbrukarane. Mørketida står for døra, og på side 12 vil du vil finne råd om korleis du kan redusere risikoen for brann. Du vil også finne nyttige tips om straumsparing. I jusskommentaren på side 13 kan du lese om kva plikter og rettar du har i samband med utkopling av straumen. God lesing! Fredrik Kveen Ansvarleg redaktør Vår Energi har som formål å gi deg informasjon om kraftmarknaden og kva du kan gjere for å påverke straumrekninga. Magasinet inneheld blant anna råd og tips om straumsparing og branntryggleik, og vi håper at innhaldet kan gi betre forståing for korleis kraftmarknaden fungerer. 2

3 Straumprisen stuper uendra nettleige Straumprisen blir styrt av etterspørsel og tilgang av kraft. I sommar har straumkundane kunna gle seg over historisk låge straumprisar. Nettleiga har derimot stått uendra. Lågt straumforbruk og rikeleg med vatn i magasina har gitt billeg straum. Den samla prisen du betaler blir ikkje bestemt av straumprisen åleine. Både nettleige og offentlege avgifter kjem i tillegg. Vanlegvis betaler du om lag like mykje i nettleige, straumpris og offentlege avgifter. Men i sommar har nettleiga til tider vore dobbelt så høg som straumprisen. Normalt kan straumkunden styre om lag ein tredel av den totale rekninga gjennom val av eigen straumleverandør. Med rekordlåge straumprisar har denne delen vore vesentleg mindre. Resultatet er mindre makt til straumkunden. Straumprisane vil gå opp dei næraste månadene, men truleg halde seg lågare enn på same tid i fjor. Faren er liten for ein repetisjon av den rådyre straumen ved siste årsskifte. Den totale rekninga er ein treledda rakett som er samansett av straumpris, nettleige og offentlege avgifter. Straumprisen blir fastsett av marknaden. Prisen er lågast i periodar med liten etterspurnad og mykje kraft i nettet. Straumprisen varierer også mellom ulike kraftleverandørar. Du kan spare pengar på å velje riktig leverandør. NVE bestemmer nettleiga. Staumnettet er eit naturleg monopol, ettersom det ikkje er praktisk og økonomisk mogleg å byggje fleire leidningsnett til det same huset. Som straumkunde har du fått eit lokalt nettselskap du ikke kan velje bort. Offentlege avgifter som kraftleverandørane og nettselskapa må betale. Avgiftene er bakte inn i kraftprisen og nettleiga. Slik blir nettleiga bygd opp Fleire faktorar speler inn når styresmaktene avgjer nivået for nettleiga. Lønn utgjer den største kostnaden i nettleiga. Nettleiga blir derfor påverka av den generelle pris- og lønnsveksten i Noreg Mykje av nettleiga blir brukt på drift og vedlikehald av kraftnettet. Det er varsla auka investeringar i nettet. Det vil truleg føre til ein auke i nettleiga i framtida. Det er vanskeleg å seie kor stor auken vil bli. Låg kraftpris kan føre til auka nettleige. Med låg kraftpris går som regel forbruket opp. Når forbruket aukar, blir nettapet Lønn Enova-avgift Kapital og avkastning 30 % 3 % 14 % 5 % større. Med høgt nettap aukar kostnadene, og nettleiga følgjer etter. Det generelle rentenivået påverkar nivået på nettleiga. For å fastsetje nettleiga må statsobligasjonsrenta multipliserast med dei bokførte verdiane til nettselskapa. Statsobligasjonsrenta blir påverka av det generelle rentenivået. Med høgare rente aukar nettleiga. Statens avgiftsnivå blir fastsett med utgangspunkt i ei rekkje forhold. FoTo: per STåle bugjerde 16 % 22 % Andre kostnader 10 % Nettap Forbrukaravgift Drift og vedlikehald Kilde: Energi Norge 3

4 Dam Kilen er ein trygg dam. Kilen ligg i Sirdal, Vest-Agder og er 36,5 meter høg og 170 meter lang. Ingen garanti mot dambrott Vi kan ikkje gi garantiar mot dambrott. Men kraftbransjen jobbar hardt med damsikring, seier Lars Grøttå, leiar for seksjon for damtryggleik i NVE. I Noreg tilhøyrer om lag førti dammar den øvste konsekvensklassen. Eit brott på ein av desse dammane kan få konsekvensar for meir enn 350 menneske. Slike dammar er konstruerte for å tole krigs- og terrorhandlingar. NVE gjennomfører årlege tilsyn med damtryggleiken. NVEs tilsynsrapport for 2011 viste at talet på avvik og merknader hadde gått opp samanlikna med tidlegare år. NVE skreiv i den same reapporten: «Dei avvika som er funne, vurderer vi til dels som urovekkjande.» Grøttå meiner avvika gir grunn til uro, men legg vekt på at NVE medvite tek for seg damanlegg der dei meiner det kan vere noko å finne. Vi ser etter dammar der ikkje alt er på plass. Då er det ikkje overraskande at vi finn manglar. Kraft- og energiselskapa arbeider med beredskap for å hindre skade på menneske og kraftforsyning. Seniorrådgivar Roger Steen i Noregs vassdrags-og energidirektorat (NVE) fastslår at beredskapen er prioritert: Dei aller fleste funksjonar i samfunnet er avhengig av at straumforsyninga er påliteleg. Damanlegg med manglar får tidsfristar for å gjennomføre utbetringar. Avvika dreier seg om systemfeil som manglande tilsyn, overvaking, beredskapsplanar, internkontroll og innrapportering. Det skjer dambrott i utlandet. Blant anna i Granö i Sverige så seint som i Lars Grøttå trur likevel at norske damanlegg er sikre. Det har aldri skjedd brott på ein større dam i Noreg. Vi har eit strengt regelverk med oppfølging av eit eige damtilsyn. Det er ikkje alle land som har det. FoTo: Sira-kviNa Høg beredskap i kraftbransjen Kraftbransjen står overfor trugsmål som ekstremvêr og terror. Bransjen stiller strenge krav til førebygging, sikring og krisehandtering. Steen meiner trugsmåla er svært ulike. Sterk vind, stormflo, lyn, ising på nettet, flaum, skred, skogbrann, snø, vulkansk oske, forureining, teknisk svikt, terror, sabotasje, tjuveri, hærverk og datahacking er døme på scenario i øvingar som er gjennomførte. Damsikring Norske dammar er klassifiserte i konsekvensklase 0 til 4. Dammar i konsekvensklasse 0 gir ubetydelege konsekvensar ved eit dambrott. For dammar i klasse 4 vil eit dambrott få konsekvensar for meir enn 150 bueiningar. Det vil seie at meir enn 350 menneske kan vere utsette for skade eller tap av liv. Dammar i klasse 3 og 4 er dimensjonerte for å tole terror- og krigshandlingar, til dømes eksplosjonar. Om lag 40 dammar er definerte i øvste konsekvensklasse. Talet blir revurdert med jamne mellomrom. NVE fører tilsyn med damsikringa i Noreg. Sikring av kraftforsyning og infrastuktur blir stadig viktigare. På biletet Langvik Camping ved Øyer under vatn. FoTo: THomaS HaugerSveeN 4

5 Rusta mot ekstremvêr Kraftforsyninga er like sårbar som viktig. Sist jul miste menneske straumen. Seniorrådgivar Roger Steen trur forsyninga er sikrare i år. Vi ser at kvaliteten på beredskapen aukar. NVE har dei siste åra auka tilsynet monaleg. Ny energilov er vedteken med tydeleg skjerping av beredskapskrava. Det auka fokuset frå styresmaktene er eit klart signal om at sikring av kraftforsyninga er særdeles viktig NVE fører tilsyn med beredskapen i kraftbransjen. I NVEs siste tilsynsrapport vart det funne manglar. Steen medgir at alt er ikkje på plass enno. Ingen kan garantere at straumforsyninga vil vere uberørt av ekstremvêr. Vi har framleis ein veg igjen å gå for å komme i møte dei strenge krava i norsk kraftforsyning. FoTo: geir otto johansen Framtida byr på utfordringar Seniorrådgivar i NVE Roger Steen meiner at bryske vêrgudar er det største problemet i framtida. Vêr er den mest vanlege grunnen til brott på kraftforsyninga. Sterk vind, is, lyn, tre og lause gjenstandar som blæs inn i nettet, er kjende grunnar til forsyningssvikt. Vêret i framtida vil etter alt å dømme bli meir ekstremt. Steen meiner at kraftbransjen blir pålagd å dimensjonere infrastruktur som skal tole klimaendringar. 5

6 FoTo: HafSluNd FoTo: STaTNeTT FoTo: per STåle bugjerde Det vil bli dyrare nettleige på alle nivå. Dyrare nettleige Nye overslag viser at kostnadene for investeringar i sentralnettet fram mot 2020 har auka frå fjorårets estimat på milliarder kroner til milliarder. Dei nye tala inneber ei dobling av sentralnettstariffen: for forbrukarane kan denne kostnadsveksten utgjere ein auke frå 3 til 6 øre per kilowattime, som vil komme som eit påslag på rekninga uavhengig av investeringar i det lokale everket. Store investeringar. Samtidig kjem vi ikkje unna investeringar i sentralnettet. Sentralnettet er det overordna nettnivået, sjølve hovedpulsåra som frakter straumen over lange avstandar og forsyner dei underordna netta med straum. Investeringar i sentralnettet er avgjerande for verdiskaping, for utviklinga av næringslivet og satsinga på fornybar energi. Dessuten er eit godt fungerande sentralnett ein føresetnad for å få redusert skilnadene i pris på straum. Men investeringane stoppar ikkje der. Dei neste åra er det er også forventa omfattande kostnader i form av nybygging og vedlikehald på dei to lågare nettnivåa: regionalnettet og distribusjonsnettet. Bransjeorganisajonen Energi Norge ventar samla investeringar på 100 mil liarder kroner på dei tre nettnivåa, sentralnettet, regionalnettet og distribusjonsnettet, fram mot AMS. Kostnadene til AMS (avanserte måle- og styringssystem) som skal innførast 1. januar 2017, har NVE rekna til 5 milliardar kroner for målarar og installasjon. Andre har estimert Kraftnettet i Noreg 5 milliardar i tillegg for it-løysingane som må til for selskapa. AMS inneber at alle husstandar får ein smart målar som registrerer straumforbruket på timebasis og sender automatisk informasjon om forbruket til nettselskapet. Nettleiga for ein vanleg familie har det siste året gått litt ned etter ein auke åra før. Siste landsgjennomsnitt frå NVE er 45,6 øre per kilowattime ved eit forbruk på kilowattimar per år. Det gir ei årleg nettleige på 9120 kroner inklusive avgifter, som utgjer om lag 42 prosent av nettleiga. Sentralnettet har det høgste spenningsnivået, ettersom det blir mindre fysisk energitap i nettet på høge spenningsnivå. Statnett eig og driv sentralnettet. Regionalnettet fraktar straumen frå sentralnettet til det lokale distribusjonsnettet. Det lokale distribusjonsnettet transporterer så straumen det siste stykket fram til sluttkunden og ned til eit spenningsnivå som er tilpassa vår daglege bruk. 6

7 Større satsing på småkraft Manglande nettkapasitet har sett store fornybare investeringar i kø. Men no trur Småkaftforeninga på betring. Betydeleg ressursar er sette på vent i fleire år. Store verdiar har gått tapt og investeringar er utsette. No ser vi at det er i ferd med å løyse seg, seier Henrik Glette, dagleg leiar i Småkraftforeninga. Statnett byggjer nytt sentralnett mellom Ørskog på Sunnmøre og Fardal i Sogn. Dette skal stå ferdig i Kommunikasjonssjef Irene Meldal i Statnett forklarar nettutbygginga med at Vestlandet er eit ekte kraftstabbur. Sogn og Fjordane og store delar av Vestlandet elles har eit stort energioverskott. Det er også poetnsial for utbygging av småkraft og vindkraft. Straumnettet i regionen har ikkje meir kapasitet, og potensialet blir dessverre ikkje utnytta. Den nye kraftleidningen blir bygd for å utvikle meir fornybar kraft på Vestlandet. I tillegg vil Midt-Noreg få tilgang på svært velkommen vestlandsk kraft. Vestlandet vil etter alt å dømme stå overfor ei storstilt utbygging av småkraft på grunn av ordninga med elsertifikat. Det gir behov for meir nettkapasitet. Glette meiner det er truleg vil bli overskott av kraft i Noreg i framtida. Dette vil påverke straumkundane og næringslivet. Kraftoverskott vil få innverknad på elprisane i framtida; samtidig vil det opne for krafteksport til utlandet. Tilgang på småkraft vil saman med andre fornybare energikjelder gi grunnlag for utfasing av fossil energi og ei ny grøn industrisatsing. Leiaren for småkraftfolket vedkjenner seg problema med nettutbygging på Vestlandet. Den lokale motstanden mot nettutbygging har vore stor fleire stader. Samtidig har utbygging av småkrafta komme godt i gang. Verdiskapinga frå småkrafta er allereie svært synleg i mindre lokalsamfunn. Lokale styresmakter og lokalsamfunn ønskjer ei slik utbygging velkommen. TEKST: SIGURD NEDRELID FOTO: FREDRIK KVEEN 7

8 Nye hus vil normalt få energikarakteren C eller D. A B A er beste energikarakter, og fargen grøn er beste oppvarmingskarakter. energimerking kan auke verdien på bustaden din C D E F G Alle bustader som skal seljast eller leigast ut, skal du energimerkje. Ein god karakter kan auke prisen på bustaden din. Før eller seinare vil vi alle få med energimerking å gjere, seier Olav Isachsen, prosjektleiar for NVEs energimerkeordning. I juni runda ordninga utskrivne energiattestar. Isachsen meiner det truleg vil bli pengar å tene på ein god energimerkekarakter. Over tid er det mykje truleg at energimerking vil få innverknad på prisen. Har bustaden ein høg energikarakter, kan kjøparar og leigetakarar rekne med lågare energikostnader og derfor vere villige til å betale meir. Ei nederlandsk undersøking frå 2010 støttar spådomen til Isachsen. Der vart det konkludert med at bustader med toppkarakteren A hadde ti prosent høgare salspris enn tilsvarande bustader med karakteren D. For ein bustad verd to millionar kroner tilvarer 10 prosent kroner. Har du planar om å selje eller leige ut bustaden, kan energimerking lønne seg. Energiattesten inneheld ei tiltaksliste for energieffektivisering av bustaden. Straumsparetiltak kan gi klingande mynt i familiekassea. Dersom du har planar om arbeid på bustaden, bør du skaffe deg oversikt over moglege tiltak som kan effektivisere energibruken i bustaden din. FoTo: per THraNa Kva er energimerking? Alle som skal selje eller leige ut, er pålagde å opplyse om kva energistandard bustaden har. Energimerket er delt inn i energikarakter og oppvarmingskarakter. Energikarakteren fortel kor energieffektiv bustaden er. Karakterskalaen strekkjer seg frå A til G der A er beste karakter. Nye bustader vil normalt få karakteren C eller D. Oppvarmingskarakteren fortel i kva grad bustaden kan varmast opp med andre energikjelder, olje og gass. Karakterskalaen strekkjer seg frå raud til grøn farge, der grøn er toppkarakater. Slik energimerkjer du Du kan energimerkje kostnadsfritt ved å logge inn på Vel mellom enkel eller detaljert registrering. Du blir tilrådd detaljert registrering dersom bustaden er endra eller rehabilitert etter byggjeåret. Ved slutten av registreringa kan energiattesten lagrast som pdf og skrivast ut. Det blir ført tilsyn med marknadsføringa av energimerking. Feil energimerking blir behandla som andre feilopplysningar i marknadsføringa. 8

9 Same kva du assosierer med straum, kan du vere viss på at vi alle er avhengig av den. Hekta på straum Straum er meir enn eit irriterande tal på fakturaen. Straum er infrastruktur, verdiskaping, fotballsponsorar, energi, vind, markedsmekanismar, finans. Og mykje meir. Bruce Sprinsteen The Boss of straumforbruk. Då Bruce Springsteen spelte på Valle Hovin i sommar, var anlegget rigga for å tole eit uttak å på 1600 kilowatt. Tek vi som utgangspunkt at ein vanleg bustad toler 20 kilowatt, vil det seie at konsertar på Valle Hovin er dimensjonerte for det same uttaket som 80 vanlege bustader. Dette tilsvarer folketalet i ein liten norsk kommune. Noko å tenkje på neste gong du ser The Boss i aksjon på musikkscenen. Den største dusjen i verda. Du kan nesten setje likskapsteikn mellom vasskraft og norsk kraftproduksjon. Likevel er vasskraft eit abstrakt omgrep for mange av oss. Dei færraste av oss veit kor mykje vatn som må til for å produsere vårt eige straumforbruk. Vår Energi viser kor stor dusjen din eigentleg er: Eitt tonn vatn må falle 465 meter for å produsere éin kilowattime. Då er det teke omsyn til tap i generator, transformator, overføring og distribusjon. Ein dusj på ti minutt der vatnet strøymer gjennom dusjen med 12 liter i minuttet, vil gi eit vassforbruk på 120 liter vatn. Med termostaten på 40 grader vil du bruke i overkant av 4 kilowattimar straum. Din dusj, som altså er den største i verda, er fire tonn vatn som renn 465 meter. Dobling av straumprisen. Det blir hevda at straumprisen er like viktig for nordmenn som bensinprisen er for amerikanarane. Tradisjonelt har Noreg hatt svært låge straumprisar. Men utviklinga dei seinare åra har gått i retning av dyrare straum. I 2001 var spotmarknadsprisen 18,6 øre per kilowattime. I fjor var prisen nesten dobbelt så høg, 36,7 øre per kilowattime. I år er prisen igjen lågare. Åtte gonger rundt ekvator. Det norske straumnettet er kilometer langt. Det er meir enn åtte gonger rundt ekvator. Straumnettet har tre nivå: Sentralnettet er motorvegen i kraftsystemet og er samansett av kilometer kraftleidningar. Regionalnettet strekkjer seg noko lenger og er samansett av kilometer kraftleidningar. Lokalnettet er lengst med kilometer. Lokalnettet er det siste leddet i distribusjonen og transporterer straumen nesten heilt inn i stova. Sveitte musikkopplevingar blir til oppvarming. Det er gode grunnar til å danse seg sveitt på konsert i Stavanger. Det nye kulturhuset i Stavanger vil bruke varmen frå publikum til oppvarming av nabobygga. Bygningen vil få høgt fuktinnhald ideelt som fjernvarme. På denne måten blir sveitten frå musikkglade menneske til rein energi. Fri for lukt får vi håpe! TeksT: Sigurd Nedrelid FoTo: Craig ONeal/wikipedia 9

10 Elektriske artiklar kostar deg stadig meir Elektriske artiklar fører til eit stadig høgare straumforbruk og kostnadsnivå i norske hushald. Om lag 15 prosent av straumforbruket i hushaldet kjem frå kvite- og brunevarer. Og forbruket aukar. Utviklinga kjem av nye vanar. Vi kjøper fleire elektriske artiklar enn tidlegare og bruker dei oftare. Auken skjer trass i at energieffektiviteten per artikkel har auka. Giftige lyspærer går rett i søpla 45 millionar lyspærer går rett i søpla kvart år. Nordmenn har dårlege vanar som gir eit stort søppelproblem. Miljøvernminister Bård Vegar Solhjell har saman med administrerande direktør Gunnar Murvold i RENAS sett i gang ein kampanje for å bevisstgjere nordmenn om avfallshandtering av lyspærer. Eg trur dei færraste ville ha kasta dei brukte lyspærene i søpla dersom dei hadde visst kor miljøskadeleg dette er. Forbrukarane har rett og slett for lite kunnskap, sa Gunnar Murvold då kampanjen vart opna. Alle lyspærer, sparepærer, LED- og halogenpærer inneheld miljøgifter Verst er det at sparepærene kjem på avvegar. Dei inneheld kvikksølv, eit stoff som er ekstremt skadeleg, sa Solhjell på den same opninga. Alle som sel lyspærer og andre lyskjelder, er pålagde å ta imot same type produkt som avfall. Derfor vil du finne eigne miljøstasjonar i butikkar som sel lyspærer. Det er også mogleg å bruke kommunale avfallsmottak. Lyspærer som er leverte i butikk eller til gjenvinningsstasjon, blir sende vidare til spesialiserte anlegg som kan gjenvinne lyspærene og ta hand om miljøgiftene på ein trygg måte. For meir informasjon: Skru elektriske apparat heilt av. Gratis straumsparetiltak Effektiv energibruk treng ikkje koste skjorta. Vår Energi gir deg tips om straumsparetiltak som er fullstendig gratis. Om lag ein tredel av energiforbruket vårt blir styrt av forbruksvanar. Enkle inngrep i kvardagsforbruket kan vere lønnsame. Både for deg og miljøet. Luft lurt. Rask utlufting frå mange vindauge skifter effektivt ut lufta i rommet. Vindu på gløtt i lengre tid vil kjøle ned vegger og golv og i mindre grad skifte ut luft. Påskrudde termostatomnar vil bruke meir, og du opplever dårlegare lufting. Regulerer temperaturen smart. Når ingen er heime, eller når det er natt, lønner det seg å senke temperaturen. Det er enkelt og rimeleg å skaffe tidsur til panelomnane dine. Eit tidsur kan senke temperaturen automatisk på bestemte tider av døgnet. På denne måten kan du senke temperaturen om natta og likevel vakne til eit vanleg oppvarma hus. Tal frå Enova tyder på at tidsur med termostat kan senke romoppvarmingskostnadene med prosent om dagen og 8 10 prosent om natta. Senk temperaturen. Tenk over kor varmt du eigentleg må ha det heime. Dersom du senkar temperaturen med éi grad, kan du redusere oppvarmingskostnadene med fem prosent. Bruk mindre varmtvatn. Sjekk kva temperatur varmtvasstanken din står på. Varmtvatn utgjer rundt prosent av det totale energiforbruket ditt. Det er ikkje nødvendig at varmtvasstanken står på meir enn 70 grader. Men temperaturen bør ikkje vere stilt lågare enn dette. Unngå passivt straumsluk. Skru elektriske apparat heilt av. Elektriske apparat bruker straum i stand by-modus. Mange elektriske artiklar i huset kombinert med dårlege rutinar kan føre til eit unødvendig høgt straumforbruk. FoTo: obh Nordica 10

11 Det blir stadig fleire elektriske artiklar i norske heimar. Sjekk energibruken Forbruket til elektriske apparat kan variere. Finn energ ieffektiviteten før du kjøper. Mange vel kvite- og brunevarer etter heilt andre eigenskapar enn energieffektivitet. Når du kjøper kvitevarer, kan du enkelt finne ut av energieffektiviteten ved å sjå etter energimerkinga. Karakteren A er best og G dårlegast. For kjøle- og fryseprodukt gjeld i tillegg klassene A+ og A++. Eit kjøleskap i klassen A++ bruker 55 prosent mindre straum enn eit B-kjøleskap. Kva energiklasse trur du ditt kjøleskap tilhøyrer? FoTo: ida von HaNNo bast Så mykje sparer du med straumpris på 100 øre/kwh Kjøle/fryseskap, kjøl: 200 liter, frys: 50 liter B-merkt A++ Du sparer (kwh/år/kr) 406 kwh/år 177 kwh/år 229 Fryseboks på 250 liter D-merkt A++ Du sparer (kwh/år/kr) 573 kwh/år 177 kwh/år 396 Kjøleskap på 200 liter A-merkt A++ Du sparer (kwh/år/kr) 160 kwh/år 90 kwh/år 70 TV (i bruk 3 timar/dag) 42 plasma 32 LCD Du sparer (kwh/år/kr) 420 kwh/år 180 kwh/år 240 Vaskemaskin (5 vask i veka) Gammal Ny, A-merket Du sparer (kwh/år/kr) 460 kwh/år 200 kwh/år 260 Tørketrommel (3 timar i veka) Ny, C-merkt Ny, A-merket Du sparer (kwh/år/kr) 600 kwh/år 375 kwh/år 225 Kjelde: Enova Forbruket til ein gjennomsnittleg familie i ein 120 kvm stor bustad Forbruk (kwh/år) Kr/år (100 øre/kwh) Komfyr Oppvaskmaskin Kjøleskap Frysar Tørketrommel Vaskemaskin Mikrobølgeomn Tv Stereo Kaffetraktar Video/DVD Kjelde: Enova Generelt om energimerking av kvite- og brunevarer A-klasser Finn energiklassen til ditt apparat Kva bruker eit apparat i ein av A-klassane samanlikna med ditt apparat? A++ A+ A++ bruker ca 20 % mindre straum enn eit A+ apparat A++ A A++ bruker ca 40 % mindre straum enn eit A+ apparat A++ B A++ bruker ca 55 % mindre straum enn eit A+ apparat A++ C A++ bruker ca 65 % mindre straum enn eit A+ apparat A++ D A++ bruker ca 70 % mindre straum enn eit A+ apparat A++ E A++ bruker ca 72 % mindre straum enn eit A+ apparat A+ A A+ bruker ca 25 % mindre straum enn eit A+ apparat A+ B A+ bruker ca 45 % mindre straum enn eit A+ apparat A+ C A+ bruker ca 55 % mindre straum enn eit A+ apparat A+ D A+ bruker ca 60 % mindre straum enn eit A+ apparat A+ E A+ bruker ca 65 % mindre straum enn eit A+ apparat A B A bruker ca 25 % mindre straum enn eit A+ apparat A C A bruker ca 40 % mindre straum enn eit A+ apparat A D A bruker ca 50 % mindre straum enn eit A+ apparat A E A bruker ca 55 % mindre straum enn eit A+ apparat Kjelde: Enova 11

12 Leik ikkje hobbyelektrikar Einkvar elektrisk installasjon gir risiko for støyt når installasjonen pågår; den må også dimensjonerast riktig for å unngå brann. Elektriske installasjonar skal utførast av elektrikar. Det gjeld også downlights. Ta klesvasken på dagen Kvart år oppstår det brannar om natta etter bruk av vaskemaskin eller tørketrommel. Vaskemaskinar og tørketromlar er energikrevjande apparat som krev noko tilsyn. ø la la øy N l elin Høy FoTo: elin HøylaNd Handsløkkingsutstyr Alle bustader skal ha bransløkkingsapparat eller husbrannslange. Dei fleste brannar tek til i det små og kan hindrast ved rask innsats. Du skal vite kvar handsløkkingsutstyret er, og korleis det skal brukast. Kontroller apparat jamnleg. Gå ikkje til sengs med berbare datamaskinar I senga kan det oppstå brannar som skuldast berbare datamaskinar. Datamaskinane er konstruerte for å stå på ei fast og jamn flate. Ventilasjonen i senga er ikkje god nok, og det kan ta til å brenne. Unngå brannfella om vinteren Kontroller røykvarslarane Røykvarslaren er den sikraste livreddaren ved brann. Dei aller fleste har røykvarslar i heimen, men nesten bur utan røykvarslar som fungerer. Det er lett å finne ut om røykvarslaren verkar. Eit batteri til 30 kroner kan vere ei livsviktig forsikring. FoTo: javad m. parsa Risikoen for brann med elektriske årsaker aukar med den kalde årstida. Førti prosent av alle bustadbrannar har elektrisk årsak. Halvparten av desse brannane kjem av feil ved det elektriske utstyret. Om vinteren aukar behovet for oppvarming og bruken av elektrisk utstyr. Forbruksauken gir større risiko for brann i det elektriske anlegget ditt. Spør deg sjølv kva forbruk du hadde i dei verste kuldeperiodane det siste året. Mange har feil dimensjonert elektrisk anlegg som ikkje taklar forbruksauken om vinteren, seier administrerande direktør Dagfinn Kalheim i Norsk Brannvernforening. Berbare omnar som kan koplast til skøyteleidning om vinteren, er ei utfordring kvart einaste vinterhalvår. Kapasiteten til skøyteleidningen er avgrensa. Dersom du koplar energikrevjande apparat på skøyteleidningar, kan du belaste leidningen meir enn den er dimensjonert for. Resultatet kan bli brann. Dersom du hadde behov for å kople energikrevjande apparat på skøyteleidningar i fjor, så ikkje vent med å kontakte elektrikar for å montere faste punkt, er oppmodinga frå Kalheim. Og legg til: Det er for seint å begynne med dette i januar. Fleire hus har eldre elektriske anlegg. Dei eldre anlegga er gjerne planlagde for eit lågare kraftforbruk enn det vi har i dag. Undersøk sikringsskapet ditt. Luktar det varmt eller svidd, må du kontakte elektrikar. Det same gjeld dersom sikringane er så varme at dei er vonde å ta på. Brannrisikoen aukar i jula Eikvar endring i vanane våre aukar risikoen for brann. I jula endrar vi vanane våre dramatisk. Halvparten av alle brannar med elektrisk årsak kjem av feil bruk av utstyr. Ein stor del av desse er komfyrrelaterte brannar. I jula aukar aktiviteten på kjøkkenet. Smultgryter og attgløymde kokeplater er hyppige brannårsaker. Meir bruk av leveande lys og auka fyring, kombinert med at alkoholbruken aukar på heilagdagane, kan gjere vegen kort frå idyll til øydelegging. 12

13 Mange nettselskap ber om mobilnummer og epostadresser frå kundane, slik at varslinga kan skje meir effektivt. Jussråd frå advokat Inge A. Fredriksen: Varsling Ein nettavtale mellom nettselskap og kunde skal vare heilt til kunden har sagt opp avtalen og sluttrekninga er betalt. Det kan vare i kort tid eller i mange tiår. I langvarige avtaleforhold har partane behov for å varsle kvarandre om endringar. Kundar som gjer endringar i det elektriske anlegget, skal varsle nettselskapet om dette. Installatøren som utfører endringane, gjer dette for kunden. Dersom kunden har problem med å betale rekninga, bør kunden varsle nettselskapet før forfall. Då er det lettare å få utsett betalinga eller liknande. Faste rutinar for varsling. Skal nettselskapet utføre arbeid på nettet, som medfører at kundar blir utan straum, skal nettselskapet varsle kundane om dette. Nettselskapa har faste rutinar og ordningar for varsling. Varslinga skal skje i rimeleg tid før utkoplinga, og selskapet skal forsøke å leggje utkoplinga til tider som er minst mogleg sjenerande for kundane. Problemet er at kundane har svært ulik meining om kva som er «minst sjenerande». Nokre kundar blir då ikkje nøgde. Varsling om utkoplingar som omfattar nokre få kundar, skjer ofte ved at kundane får varsel om utkoplinga i postkassen. Utkoplingar i eit større område blir gjerne annonsert i lokalavisa. Regelen er at når nettselskapet kan dokumentere at varselet er gitt, har nettselskapet ikkje anvar for skadar og tap kunden blir utsett for, sjølv om kunden ikkje har motteke varselet. Mange selskap ber no om mobilnummer og epostadresser frå kundane, slik at varslinga kan skje meir effektivt. Vi må rekne med at dette blir meir og meir vanleg framover. Dette krev at kundane må halde nettselskapet oppdatert om endringar i kontaktinformasjonen, og at nettselskapet må ajourføre desse heile tida Stengje anlegget. Dersom det skjer vesentlege kontraktsbrott, kan nettselskapet stengje anlegget til kunden. Varselfristar og prosedyrar ved stenging er direkte lovregulert i forbrukarkjøpsloven 48a. Fristen for stenging er fire veker etter at varselet om stenging er sendt. Formålet med den lange fristen er at kunden skal få sjanse til å ordne opp i kontraktsbrottet, slik at ein kan unngå stenging. Når det skjer straumutfall som ikkje er planlagde, til dømes ved ekstremvêr eller anna som slår ut nettet, pliktar nettselskapet å informere kundane snarast, og orientere om når dei kan vente å få straumen tilbake. Dette er krevjande eller umogleg i situasjonar der også mobilnettet er slått ut. Likevel er varslingsregelen i desse situasjonane svært streng. Ved straumbrott er varslingsregelen strengare. Då ber nettselskapet risikoen for at kunden har motteke varselet. Kunden kan då setje fram krav for tap han kunne unngått dersom han hadde motteke varselet i tide. Denne regelen har vore mykje kritisert ettersom det mange gonger vil vere umogleg å få varsla kunden. TeKsT: advokat inge a. fredriksen, advokatfirmaet Nordia da. FoTo: javad m.parsa 13

14 C Styrka kronekurs A Kraftselskapa B Kommunane C Statnett B 12,4 TWh C 26,4 TWh Postnr/-stad: Anita Dunvold Vinn Konkurranse Test 1 Kvifor er NVEs inntektsrammer for nettselskapa sette ned? A Pålegg frå Olje- og energidepartementet B Redusert rentenivå og lågare pårekna kraftpris dine kunnskaper etter at du har lese Vår Energi: 2 Kva er ordninga med grøne sertifikat? A Ei støtteordning for utbygging av fornybar energi B Ny avtale som tek sikte på auka kraftutveksling mellom Noreg og Sverige ipad! C Vattenfalls og Statkrafts nye felles sponsor fram til Kor mange menneske vart råka av straumbrott mellom 1. og 2. juledag i år? A B C Kva er fordelen med AMS for straumkunden? A Betre oversikt over eige forbruk B Selskapa sparer 200 millionar kroner årleg på å kontrollere at straumkundar les av riktig C Norske straumkundar vil spare pengar i skattar og avgifter med innføringa av AMS 5 Kven driftar sentralnettet? 6 Kor mykje kraft vil ordninga med grøne sertifikat føre til at det blir utbygd i Noreg og Sverige? A 5 TWh Send løysing på konkurransen innan 17. august 2012 til: Vår Energi Postboks 1182 Sentrum, 0107 OSLO Merk konvolutten «konkurranse 1-12» Vi trekkjer ein vinnar som får ein ipad! Namn: Vi gratulerer vinnaren av ein ipad i Vår Energi nr 2 i 2011: Adresse: 8360 BøStAD 14 Konkurranse Test kunnskapane dine etter å ha lese Vår Energi: KlIpp her 1 Kor mykje tente vertskommunane i skattar og avgifter frå kraft- og energiverka i 2011? Svar: A: 690 millionar kroner B: 2,6 milliardar kroner C: 6,5 milliardar kroner 2 Kva alternativ vil i sterkast grad gi låge straumprisar i Noreg? Svar: A: Lågt investeringsnivå i sentralnettet B: Lågt straumforbruk og rikeleg med vatn i magasina C: EUs fastsette nasjonale kraftkvotar 3 Kor mykje av nettleiga går til drift og vedlikehald? Svar: A: 11 prosent B: 22 prosent C: 43 prosent 4 Kven fører tilsyn med damtryggleiken i Noreg? Svar: A: EUs vassdrags- og energitilsyn (EVE) B: Noregs vassdrags- og energitilsyn (NVE) C: Interkommunalt energitilsyn (IE) 5 Kven er ansvarleg for å varsle deg om planlagde utkopling av straumen? Svar: A: NVE B: Statnett C: Ditt lokale nettselskap 6 Kor mange menneske miste straumen sist jul? Svar: A: B: C: Send løysing på konkurransen innan 31. januar 2013 til: Vår Energi Postboks 1182 Sentrum, 0107 OSLO Merk konvolutten «konkurranse 1-12» Vi trekkjer ein vinnar som får ein ipad! Vi gratulerer vinnaren av ein ipad i Vår Energi nr 1 i 2012: Yusimi Fiske 6655 Vindøla Namn: Adresse: Postnr/-stad: 14

15 energi-kryss Send løysing på premiekryssordet innan 31. januar 2013 til: Vår Energi Postboks 1182 Sentrum, 0107 OSLO Merk konvolutten «kryssord 1-12» Vi trekkjer ein vinnar som får ei elektronisk kjøkkenvekt i rustfritt stål Namn: Riktig løysing frå nr 1-12: grønne sertifikater skal gi mer fornybar strøm Vi gratulerer vinnaren av ei elektronisk kjøkkenvekt i Vår Energi nr 1 i 2012: Adresse: Mariann Lorentsen 8186 Tjongsfjorden Postnr/-stad: 15

16 Returadresse: Energi Forlag AS Christian Krohgs gate 16 Postboks 1182 Sentrum NO-0107 OSLO Finst som tidlegare i både svart og kvitt. iphone 5 blir levert med nye, festlege hovudtelefonar med hakket betre lyd enn før. Større, slankare, vakrare Men skal du byte ut fjorårets iphone med modellen frå i år? Så kva har iphone 5 å by på? Han er knapt éin centimeter lengre, 20 prosent lettare og 18 prosent tynnare enn forgjengaren. Alt dette merkar du straks. Storleiken er med andre ord skilnaden mellom iphone og forgjengarane. Nedtur nummer éin. Det første problemet er at iphone kjem med ein ny type ladekabel kalla Lightning. Kabelen er mindre og tynnare og erstattar kabelen som har vore i bruk i iphonar og iphodar i snart ti år. Apple meiner at den tidlegare koplinga var moden for utskifting. Eit dristig trekk, for dermed blir millionar av høgtalarar, 16 stereoanlegg og ekstra ladekablar folk har skaffe seg gjennom åra, sette ut av funksjon. I tillegg er overgangen mellom ny og gammal plugg stor og stygg. Nedtur nummer to. iphone har ei ny kartteneste. Gode, trygge, trufaste Google Maps ryk ut og blir erstatta av Apple Kart, den eigenutvikla karttenesta til Apple. For første gong i iphonehistorien er det innebygd stemmestyring med navigering, noko konkurrentane har hatt lenge. Og som kartlesar i USAs største byar fungerer dette bra. Apple har fått mykje kritikk for feil i kart-appen, men sier at appen vil bli betre etter kvart som fleire tek han i bruk, og på den måten hjelper til med å byggje opp den enorme databasen som må til for å komme i nærleiken av å konkurrere med karta til Google. Mykje fint også. Dersom du greier på sjå forbi dei tydelege veikskapane, er det mykje fint å få auge på. Det følgjer med nye hovudtelefonar, som ser morosame ut, og har hakket betre lyd enn tidlegare. Alle eksisterande appar fungerer som før. Til no er det få av dei som utnyttar den større skjermen, men her vil mykje skje framover. Skjermen er akkurat like skarp som hos forgjengarane iphone 4 og 4S. I utgangspunktet bruker Apple det same kameraet på baksida av iphone 5 som 4S. Men samanlikna med tidlegare, kan kameraet ta betre bilete i dunkelt opplyste lokale, og bloggarane kan ta bilete av maten sin utan å uroe andre gjester i restauranten med bruk av blits. iphone 5 er også den vakraste av mobilane. Når du tek denne mobilen opp, kjennest dette heilt riktig. Du kjenner rett og slett at det ikkje er juggel du held i handa. Aluminium dominerer på baksida. Det medfører at mobilen blir varmare enn forgjengaren når han arbeider hardt, til dømes med nedlasting av musikk, og han ser stiligare ut. TeKsT: kjetil lyche FoTo: apple/pressebilder

Bygger nett for bedre forsyning. Større, slankere, vakrere 16. The Boss of strømforbruk. Premiekryss. Konkurranse. Slik blir nettleia bestemt 03

Bygger nett for bedre forsyning. Større, slankere, vakrere 16. The Boss of strømforbruk. Premiekryss. Konkurranse. Slik blir nettleia bestemt 03 Konkurranse 14 Vinn en ipad! Premiekryss 15 Større, slankere, vakrere 16 NR 2. høstutgave 2012 l 30. årgang l LiVsstiLsmAGAsiN fra ditt NEttsELskAp Bildet viser statnetts utbygging ved Osafjorden. Foto:

Detaljer

AMS-MÅLERE? Når får våre kunder. Større, slankere, vakrere 16. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Slik blir nettleia bestemt 03. Skaper store verdier 02

AMS-MÅLERE? Når får våre kunder. Større, slankere, vakrere 16. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Slik blir nettleia bestemt 03. Skaper store verdier 02 Konkurranse 14 Premiekryss 15 Vinn en ipad! NR 2. HØSTUTGAVE 2012 30. årgang LIVSSTILSMAGASIN FRA DITT NETTSELSKAP Større, slankere, vakrere 16 FOTO: TRULS LIE Når får våre kunder AMS-MÅLERE? Ansatte i

Detaljer

En jobb å anbefale. Større, slankere, vakrere 16. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Slik blir nettleia bestemt 03. Skaper store verdier 02

En jobb å anbefale. Større, slankere, vakrere 16. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Slik blir nettleia bestemt 03. Skaper store verdier 02 Konkurranse 14 Premiekryss 15 Vinn en ipad! NR 2. HØSTUTGAVE 2012 30. årgang LIVSSTILSMAGASIN FRA DITT NETTSELSKAP Større, slankere, vakrere 16 En jobb å anbefale Lærlingene Ola-Johan Kristoffersen og

Detaljer

BLÅSER OPP! Beredskap når det. Større, slankere, vakrere 16. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Slik blir nettleia bestemt 03. Unngå brannfella 12

BLÅSER OPP! Beredskap når det. Større, slankere, vakrere 16. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Slik blir nettleia bestemt 03. Unngå brannfella 12 Konkurranse 14 Premiekryss 15 Vinn en ipad! NR 2. HØSTUTGAVE 2012 30. årgang LIVSSTILSMAGASIN FRA DITT NETTSELSKAP Større, slankere, vakrere 16 Beredskap når det BLÅSER OPP! I slutten av november i fjor

Detaljer

INFORMASJON. Kraftfull og nyskapande - frå fjordfylket. Kundeinformasjon. frå SFE Nett AS. www.sfe.no. Nettleigesatsar gjeldande frå 01.01.

INFORMASJON. Kraftfull og nyskapande - frå fjordfylket. Kundeinformasjon. frå SFE Nett AS. www.sfe.no. Nettleigesatsar gjeldande frå 01.01. INFORMASJON Kraftfull og nyskapande - frå fjordfylket Kundeinformasjon frå SFE Nett AS Nettleigesatsar gjeldande frå 01.01.2010 www.sfe.no 1 SFE Nett AS må auke nettleiga Nettleiga du betaler skal dekke

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

"Din lokale energileverandør!"

Din lokale energileverandør! Hardanger Energi AS deltek i eit prosjekt som går under namnet SORIA (Samarbeid Om Rasjonell Innføring og drift av Ams ) Beskrivelse: «Norges Vassdrags og Energidirektorat (NVE) har besluttet innføring

Detaljer

Bygger ut fiber. Større, slankere, vakrere 16. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Slik blir nettleia bestemt 03. Skaper store verdier 02

Bygger ut fiber. Større, slankere, vakrere 16. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Slik blir nettleia bestemt 03. Skaper store verdier 02 Konkurranse 14 Premiekryss 15 Vinn en ipad! NR 2. HØSTUTGAVE 2012 30. årgang LIVSSTILSMAGASIN FRA DITT NETTSELSKAP Større, slankere, vakrere 16 Bygger ut fiber Nord-Salten Kraft har inngått avtale med

Detaljer

energimerking av boliger - slik gjør du det

energimerking av boliger - slik gjør du det energimerking av boliger - slik gjør du det energimerke? Energiattesten gir relevant informasjon om boligens energistandard for de som skal kjøpe eller leie og for huseieren selv. Energimerkingen vil over

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Samandrag Om lag 46 400 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 2. kvartal 2007. Dette er ein nedgang frå 1. kvartal i år då 69 700 hushaldskundar skifta leverandør.

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret. Forvalting av særavtalekraft og konsesjonskraft

Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret. Forvalting av særavtalekraft og konsesjonskraft Vinje kommune Økonomi, plan og utvikling Arkiv saknr: 2015/2106 Løpenr.: 18241/2015 Arkivkode: 150 Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret Sakshandsamar: Gry Åsne Aksvik Forvalting av særavtalekraft

Detaljer

Stråling frå elektronisk kommunikasjon

Stråling frå elektronisk kommunikasjon Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapte

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS.

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Stryn 06.11.14 1 Det eg vil snakka om er: Sone inndeling av vassnettet på Bømlo for å få lekkasjekontroll Stryn 06.11.14 2 Påstandar

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Kraft i vest 2013 Kven skal betale for nettet ved fornybar kraftproduksjon

Kraft i vest 2013 Kven skal betale for nettet ved fornybar kraftproduksjon Kraft i vest 2013 Kven skal betale for nettet ved fornybar kraftproduksjon Kven skal betale for nettet ved fornybar kraftproduksjon Sandane, 26-27.sept 2013 Asgeir Aase, Nettdirektør SFE # Tittel, og undertittel?

Detaljer

ENERGIPLAN for Midt-Telemark

ENERGIPLAN for Midt-Telemark KLIMAog ENERGIPLAN for Midt-Telemark Kva kan vi bidra med? Folkeutgåve INNLEIING Klima og energispørsmål har blitt sett høgt på den globale dagsorden dei siste åra. Våre utslepp av klimagassar er i ferd

Detaljer

FIBER TIL HEIMEN. Utbygging av fiber. Her følgjer nyttig informasjon knytt til fiberutbygginga. til din bustad.

FIBER TIL HEIMEN. Utbygging av fiber. Her følgjer nyttig informasjon knytt til fiberutbygginga. til din bustad. FIBER TIL HEIMEN Utbygging av fiber Her følgjer nyttig informasjon knytt til fiberutbygginga til din bustad. Fiber til heimen F Ø L G J A N D E V I L S K J E F R A M O V E R Entreprenøren legg ned fiberkabel

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

RETNINGSLINER FOR BEHANDLING AV ANLEGGSBIDRAG OG BOTNFRÅDRAG

RETNINGSLINER FOR BEHANDLING AV ANLEGGSBIDRAG OG BOTNFRÅDRAG RETNINGSLINER FOR BEHANDLING AV ANLEGGSBIDRAG OG BOTNFRÅDRAG Stikkord for innhald Retningsliner for behandling av anleggsbidrag og botnfrådrag er eit dokument som skal vere underlaget for likebehandling

Detaljer

Du kan. liv. brann 110. ditt eige eller andre sitt ved å lære meir om brannvern

Du kan. liv. brann 110. ditt eige eller andre sitt ved å lære meir om brannvern Du kan redde liv ditt eige eller andre sitt ved å lære meir om brannvern brann 110 politi 112 ambulanse 113 Dei fleste dødsbrannar skjer om natta i eigen heim Gå ei lita runde før du legg deg og sjå at

Detaljer

Energibransjens muligheter i en Smart City. Bjarne Dybvik Konserndirektør Sogn og Fjordane Energi

Energibransjens muligheter i en Smart City. Bjarne Dybvik Konserndirektør Sogn og Fjordane Energi Energibransjens muligheter i en Smart City Bjarne Dybvik Konserndirektør Sogn og Fjordane Energi Fremtidskonferansen, Halden, 17. april 2013 Kort om Sogn og Fjordane Energi (SFE) Sogn og Fjordane Energi

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Frå 1. juli i år vert det innført eit nytt regelverk for regionalstøtte i EØS-området, noko som krev

Detaljer

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS.

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Lindås 19.11.14 1 Det eg vil snakka om er: Sone inndeling av vassnettet på Bømlo for å få lekkasjekontroll Lindås 19.11.14 2 Her finn

Detaljer

Vestlandet ein stor matprodusent

Vestlandet ein stor matprodusent Vestlandet ein stor matprodusent Halvparten av sjømatproduksjonen i Norge skjer på Vestlandet Hordaland Vestlandet 2001 Mill. kr % av landet Mill. kr % av landet Jordbruk 499 4,7 3 084 29,2 Fiske og fiskeoppdrett

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Bustønad 2008. Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter

Bustønad 2008. Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter Bustønad 2008 Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter 2 Denne brosjyren gir eit oversyn over bustønadskontoret. Brosjyren byggjer på gjeldande reglar per 1. januar 2008. Vi gjer

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer

Olav Akselsen. Leiar av utvalet

Olav Akselsen. Leiar av utvalet Olav Akselsen Leiar av utvalet Men først litt om Mandat Energi- og kraftbalansen Ytre forhold 2030 2050 klimaendringar internasjonal utvikling Verdiskaping sysselsetting kompetanse/teknologiutvikling Mandat

Detaljer

Nettariffar gjeldande fra 01.11.2014

Nettariffar gjeldande fra 01.11.2014 Nettariffar gjeldande fra 01.11.2014 Nettariffar Overføringstariffane er sett opp etter kva type anlegg som tek ut straumen; bruksområde og/eller uttaksstorleik. Dei ulike overføringstariffane skal dekka

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv):

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): VEDLEGG 1 I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): 2-12 tredje ledd skal lyde: For private grunnskolar

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Folketalsutviklinga i PANDA vert bestemt av fødselsoverskotet (fødde minus døde) + nettoflyttinga (innflytting minus utflytting). Fødselsfrekvensar og dødsratar

Detaljer

Eksamen. Fag: EL7039 VKI elektro. Eksamensdato: 9. desember 2005. Studieretning: Elektro

Eksamen. Fag: EL7039 VKI elektro. Eksamensdato: 9. desember 2005. Studieretning: Elektro Eksamen Fag: EL7039 VKI elektro Eksamensdato: 9. desember 005 Studieretning: Elektro Oppgåva ligg føre på begge målformer, først nynorsk, deretter bokmål. / Oppgaven foreligger på begge målformer, først

Detaljer

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii KoønnWEK v/sidgr.1- or 11(0I: iii &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. Opplysningar om søkjaren: Namn:Jorun Larsen Adresse: Seimsvegen 73 Postnr./stad: 5472 SEIMSFOSS Telefon: 91398512 Organisasjonsnr:

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel

Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel Å aktivere ein leverandør krev i det minste tre steg, og aller helst fire: 1. Kontakt med leverandør, s. 1 2. Oppdatere informasjon i Visma, s. 2

Detaljer

DB 836 327 883 604 702 254 597 522 750 184

DB 836 327 883 604 702 254 597 522 750 184 Svineøkonomi Per Herikstad Hå Gardsrekneskapslag Peder Skåre Sparebank 1 SR-Bank Det siste året har vore prega av stort fokus på ubalanse i svinemarkedet. Overproduksjon gir lågare prisar for svineprodusentane

Detaljer

Synspunkter på Bygningsmeldinga

Synspunkter på Bygningsmeldinga Synspunkter på Bygningsmeldinga Boligprodusentenes forening 7. nov 2012 ved stortingsrepresentant Gjermund Hagesæter (FrP) Bygningsmeldinga Meld. St. 28 (2011 2012) Melding til Stortinget Gode bygg for

Detaljer

FJORDVARMENYTT. Kjære kundar! Her kjem juleavisa vår! Informasjon om drifta av fjordvarmeanlegget. Statistikk og økonomi:

FJORDVARMENYTT. Kjære kundar! Her kjem juleavisa vår! Informasjon om drifta av fjordvarmeanlegget. Statistikk og økonomi: Nordfjordeid, 23.desember 2014 FJORDVARMENYTT Kjære kundar! Her kjem juleavisa vår! Informasjon om drifta av fjordvarmeanlegget Statistikk og økonomi: Det er no 50 varmepumper i drift i fjordvarmeanlegget.

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Teknikk og konsentrasjon viktigast

Teknikk og konsentrasjon viktigast Teknikk og konsentrasjon viktigast Karoline Helgesen frå Bodø er bare 13 år, men hevdar seg likevel godt i bowling der teknikk og konsentrasjon er viktigare enn rein styrke. Ho var ein av dei yngste finalistane

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008

Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008 Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008 Samandrag Omlag 51 700 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 4. kvartal 2008 (veke 40 til 52). Dette er omlag det same som førre kvartal då 51 000 hushaldskundar

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Utgreiing om framtidig strategival for nettverksemda

Utgreiing om framtidig strategival for nettverksemda Utgreiing om framtidig strategival for nettverksemda Grunnlag: Rapport av 20. oktober 2010 Eirik Jørum, ECgroup Trondheim Innhald 1. Innleiing 2. Hovudpunkt frå strategiarbeid våren 2010 3. Utfordringar

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Lokal forskrift for bruk av mindre avløpsanlegg i Fjell kommune.

Lokal forskrift for bruk av mindre avløpsanlegg i Fjell kommune. Lokal forskrift for bruk av mindre avløpsanlegg i Fjell kommune. Lokal forskrift er gjeve i medhald av 12-6 i forureiningsforskrifta, fastsett av Miljøverndepartementet 15.12.05. 1 Verkeområde og føremål.

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Søking til skuleåret 2012-2013

Søking til skuleåret 2012-2013 Søking til skuleåret 2012-2013 Opplæringsavdelinga, inntak og formidling Rådgjevarkonferansen 2011 Korleis søkjer du? Du søkjer og svarar på vigo.no, logg inn med MinID Søknadsfrist: 1. mars for ordinært

Detaljer

Erfaringer fra energi og klimaarbeid i Midt-Norge

Erfaringer fra energi og klimaarbeid i Midt-Norge Erfaringer fra energi og klimaarbeid i Midt-Norge Magne Vågsland Trondheim 13.11. 2010 Arbeid med rådgjeving på energisparing i 11 år. Arbeider i Den mest miljøvenlege energien er den som ikkje blir bruka

Detaljer

Tilstandsvurdering av «Gamle Essoen»

Tilstandsvurdering av «Gamle Essoen» Tilstandsvurdering av «Gamle Essoen» - Og skisser til mogeleg opprusting Status Bygget er eit eldre bygg bygd midt på 1960-talet. Bygget framstår i hovudtrekk slik det var bygd. Det er gjort nokre endringar

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

La meg få ein sjanse til...

La meg få ein sjanse til... La meg få ein sjanse til... Frå 10. oktober Vi vil ha plastemballasjen din! Du gjer ein viktig miljøinnsats når du sorterer ut plasten du har brukt. La oss gjenvinne meir. Kvifor skal eg sortere ut plastemballasjen?...og

Detaljer

KONTROLLUTVALET FOR RADØY KOMMUNE MØTEUTSKRIFT

KONTROLLUTVALET FOR RADØY KOMMUNE MØTEUTSKRIFT Radøy kommune KONTROLLUTVALET FOR RADØY KOMMUNE MØTEUTSKRIFT Møtedato: 10.02.2015 Stad: Kommunehuset Kl.: 09.00 12.35 Tilstades: Arild Tveranger leiar, Astrid Nordanger nestleiar, Jan Tore Hvidsten, Oddmund

Detaljer

Næringsmoglegheiter for bønder innan småkraft og vindkraft. AgroNordvest Loen 10.11.2012

Næringsmoglegheiter for bønder innan småkraft og vindkraft. AgroNordvest Loen 10.11.2012 Næringsmoglegheiter for bønder innan småkraft og vindkraft AgroNordvest Loen 10.11.2012 Fornybar elproduksjon i landbruket 2-årig prosjekt frå 01.10.11 med prosjekt-leiar Terje Engvik omfattar vindkraft

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Kommunal overtakelse av privat vannverk eksempel frå Stryn. Siv. Ing Tobias Dahle ( og tidlegare teknisk sjef i Stryn kommune)

Kommunal overtakelse av privat vannverk eksempel frå Stryn. Siv. Ing Tobias Dahle ( og tidlegare teknisk sjef i Stryn kommune) Kommunal overtakelse av privat vannverk eksempel frå Stryn ( og tidlegare teknisk sjef i Stryn kommune) Bergen 10 11 april 2013 Moment Status/bakgrunnen for at denne saka kom opp Gjeldande lovverk på området

Detaljer

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Framtidas bustadbehov blir i hovudsak påverka av størrelsen på folketalet og alderssamansettinga i befolkninga. Aldersforskyvingar i befolkninga forårsakar

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

For utfyllande informasjon om nedbetalingsvilkår, sjå www.husbanken.no. INNHOLD Fleksible nedbetalingsvilkår 3. Låneavtale 3

For utfyllande informasjon om nedbetalingsvilkår, sjå www.husbanken.no. INNHOLD Fleksible nedbetalingsvilkår 3. Låneavtale 3 Renter og avdrag RENTER OG AVDRAG Brosjyren gjev eit oversyn over hovudtrekka i renteog avdragsvilkåra i Husbanken. Dei nedbetalingsvilkåra du vel, vil få betydning for den framtidige økonomiske situasjonen

Detaljer

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema. 1 Oppdatert 16.05.09 Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.) Velkommen til Hordaland fylkeskommune sin portal

Detaljer

Terminprøve i matematikk for 10. trinnet

Terminprøve i matematikk for 10. trinnet Terminprøve i matematikk for 10. trinnet Hausten 2006 nynorsk Til nokre av oppgåvene skal du bruke opplysningar frå informasjonsheftet. Desse oppgåvene er merkte med dette symbolet: Namn: DELPRØVE 1 Maks.

Detaljer

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning navn på profil/kortversjon NORSKE ARBEIDSTAKARAR MED BERRE GRUNNSKOLE BØR TA MEIR UTDANNING 1 Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning Årets Vox-barometer syner at tilsette med

Detaljer

Lotteri- og stiftingstilsynet

Lotteri- og stiftingstilsynet www.isobar.no Isobar Norge Org.nr. 990 566 445mva Pilestredet 8 / N- 0180 Oslo. hello@isobar.no Lotteri- og stiftingstilsynet - Vurdering av publiseringsløysingar basert på open kjeldekode Utarbeida for:

Detaljer

Intervju med hamnemynde i Stord kommune.

Intervju med hamnemynde i Stord kommune. Intervju med hamnemynde i Stord kommune. 1. Kva er dykkar arbeid hos hamnemynde i Stord kommune, og korleis er dykkar rolle på Eldøyane? Mitt namn er Inge Espenes og eg er Hamnesjef i Stord Hamnestell.

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Når lynet stel straumen

Når lynet stel straumen Konkurranse 14 Vinn ein ipad! Premiekryss 15 NR 2. HAUSTUTGÅVE 2013 31. årgang LIVSSTILSMAGASIN FRÅ DITT NETTSELSKAP IMAX i stova 16 Når lynet stel straumen Lynnedslag står for åtte prosent av alle driftsavvik

Detaljer

Rettleiing til søkjar - søknad om utslepp under 50 pe kapittel 12 i ureiningsforskrifta

Rettleiing til søkjar - søknad om utslepp under 50 pe kapittel 12 i ureiningsforskrifta Rettleiing til søkjar - søknad om utslepp under 50 pe kapittel 12 i ureiningsforskrifta Les denne rettleiinga før du fyller ut søknadsskjemaet. Fleire kommunar har laga egne søknadsskjema om avløpsutslepp

Detaljer

Rådgjevarkonferanse 2009

Rådgjevarkonferanse 2009 Rådgjevarkonferanse 2009 Vidaregåande opplæring Sogn og Fjordane fylkeskommune Opplæringsavdelinga Inntak og formidling Askedalen 2 6863 Leikanger Telefon 57 65 62 99 etter Vg2 Design og duodji Gravørfaget

Detaljer

Netcan Utvikling. Forretningsplan

Netcan Utvikling. Forretningsplan Netcan Utvikling Forretningsplan Netcan Utvikling 2 Innhald INNHALD... 2 SAMANDRAG... 3 PRODUKTKONSEPT... 4 PROBLEMBESKRIVELSE... 4 STATUS PÅ TEKNOLOGI... 4 PLANLAGT UTVIKLINGSLØP... 4 INNOVASJONSHØGDE

Detaljer

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar «Alt kveg bør ut å beite i utmarka», skriv Torbjørn Tufte. Foto: Mariann Tvete Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar Jordbruksnæringa no må samle seg og velje kva kampar dei vil ta til fulle,

Detaljer

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1 Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 1 Gaular, ein flott kommune i vakre Sogn og Fjordane. 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 2 Gaular, med dei tre ruteområda (2.923 innbyggjarar

Detaljer

REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE.

REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE. REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE. 1. GENERELT 1.1 Føremål Møre og Romsdal fylke har som mål å yte god service og vere tilgjengeleg for innbyggarane i fylke og for

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

Skjema for HMS-GJENNOMGANG I BALESTRAND KOMMUNE Godkjent av: Arbeidsmiljøutvalet i møte XXXXX, sak XXXX. UTKAST AV 08.10.2013

Skjema for HMS-GJENNOMGANG I BALESTRAND KOMMUNE Godkjent av: Arbeidsmiljøutvalet i møte XXXXX, sak XXXX. UTKAST AV 08.10.2013 Skjema for HMS-GJENNOMGANG I BALESTRAND KOMMUNE Godkjent av: Arbeidsmiljøutvalet i møte XXXXX, sak XXXX. UTKAST AV 08.10.2013 Vernerunde er den mest kjende metoden for generell kartlegging av arbeidsmiljøet.

Detaljer

Sporing og merking. Merking

Sporing og merking. Merking Sporing og merking Mange forbrukarar i vår del av verda blir meir og meir bevisste på kva dei et og drikk. Dei veit kva næringsstoff dei treng, og ønskjer enkelt og raskt å få nødvendig informasjon anten

Detaljer

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11 Konsekvensanalyse Vegomlegging Etnesjøen Juni 2011 AUD-rapport nr. 12-11 Utgivar: Hordaland fylkeskommune, Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) http://www.hordaland.no/aud Tittel: Konsekvensanalyse

Detaljer