Kombinerte driftsopplegg med sau og geit

Transkript

1 Kombinerte driftsopplegg med sau og geit TORMOD ÅDNØY 1, JØRGEN TODNEM 2, REIDAR GUDDAL 1 OG LARS OLAV EIK 1 1 Institutt for husdyrfag, NLH, 2 Planteforsk Sæter Fagsenter Innleiing Sauehaldet er inne i ei tid med store utfordringar. Liberalisering av verdshandelen fører til press på prisar og inntekt. Fleire rovdyr gjev auka tap og behov for meir tilsyn i beitetida. Tilgroing av beiteareal og omdisponering av utmarksareal til andre føremål, reduserer tilgangen på gode beiteareal. Norske sauer blir haldne for å gjera utmarksbeitet om til kjøt og ull. Viktig innsats er hus og fôr i innefôringstida, og arbeid. Ein ynskjer mange slaktemodne lam (ca. 2) per vinterfôra søye. Stort dyretal om sommaren med slakting før innefôringstida, gjev god utnytting av fôrproduksjonen i beitetida. Ei omlegging frå spesialisert sauehald til kombinert kjøt og fiberproduksjon på sau og kasjmirgeit med vekt på landskapspleie kan styrkja småfehaldet. Mjølk og kjøt frå geit er omtala av Eik & Ådnøy (2000). I denne artikkelen gjev vi ein omtale av kasjmirull, bruk av geit til landskapspleie og arbeidet med to ulike driftsmåtar for kjøt og fiberproduksjon på småfe, «Guddalsmodellen og Sætermodellen». Arbeidet med nye driftsmåtar som vert støtta av Statens Landbruksbank, er eit samarbeidsprosjekt mellom Bygde- og næringsutviklingsprogrammet / Institutt for husdyrfag, NLH; Norsk sau og geitalslag og kjøt- og meierisamvirket. Kasjmirull - ein fiber i luksusklassen Kasjmirull er botnull under dekkhåra (ragget) frå geiter som er tilpassa eit kaldt klima. Det er underskot på kasjmirull på verdsmarknaden fordi Kina, som er det store produsentlandet, no foredlar og nyttar meir ull sjølve enn tidlegare (Russel, 1998). Det trengst 11 millionar kasjmirgeiter i Europa for å erstatta importen frå Kina. I dag er talet på kasjmirgeiter i EU mindre enn Prisen på verdsmarknaden er frå kr per kilo. Norsk saueull oppnår for tida ein pris på omlag sju kroner per kg på verdsmarknaden. I undersøkingar er det funne at norske mjølkegeiter har frå g kasjmirull. Kvaliteten på ulla er god, men fibrane var i kortaste laget (Vegara et al., 1996). Enno har vi ikkje gode tal for ullmengda til dei importerte geitene frå New Zealand, men vi forventar ein variasjon mellom 100 g og 300 g per år. Kvaliteten på denne ulla er svært god. Basert på skotske forsøk, ventar vi at kryssingar (norsk mjølkegeit x kasjmirbukk) har like god ullkvalitet og at mengda ligg nærare kasjmirgeiter enn mjølkegeiter.

2 Det kan lønna seg å kjemma norske mjølkegeiter for kasjmirull. For å rekna ut økonomien kan ta vi utgangspunkt i ein buskap med 70 mjølkegeiter og 30 livkje. Produksjonen per dyr er 50 g og prisen per kg er 600 kr. Vi forutset vidare at det tek 20 min å kjemma ulla av ei geit. Samla inntekt frå kasjmirull vil då bli 3000 kr og timelønna 90 kr. Endå større vert kasjmirullproduksjonen om ein i tillegg brukar kasjmirbukk til geiter som ikkje skal nyttast i avlen. Geiter med både botnull og dekkhår er dessutan betre tilpassa eit kaldt og vått klima. Kasjmirulla kan såleis ha ein eigenverdi for geita sjølv om ho ikkje vert hausta. Kombinert kjøt og kasjmirullproduksjon er ei anna potensiell driftsform. Når subsidiane er haldne utanfor, er denne driftsmåten konkurransedyktig med tradisjonelt sauehald i marginale områder av Skottland (Russel, 1993; Russel, 1998). Kombinert med sau, kan ein slik driftsmåte også ha eit potensiale under norske forhold. Dette vert no utprøvd for fjellbygdene ved Planteforsk Sæter Fagsenter og for kyststroka i Guddal i Kvinnherad. Kulturlandskapet vert forma gjennom bruk Verdifulle kulturlandskap er forma gjennom lang tids bruk og i eit nært samspel mellom natur og menneske. Slått, husdyrbeiting, lauving, vedhogst og stølsdrift har skapt eit ope, tilgjengeleg og variert landskap, i mange tilfelle med eit særskilt rikt biologisk mangfald. Berekraftig bruk og verdiskaping i landbruket er ein føresetnad for langsiktig forvalting og pleie av landskap og kulturminne. Likevel er landbruket i mange bygder prega av stagnasjon og tilbakegang, med påfølgjande fråflytting, attgroing og forfall av kulturmiljø som tilsynelatande uunngåeleg konsekvens. Utmarksressursane i skoglier og overgang mot snaufjell vert nesten ikkje nytta. Men mykje av beitelandskapet har ein høg nasjonal- og internasjonal verneverdi, og eit stort næringspotensiale knytt til rekreasjon, landskapsoppleving og kulturformidling. Kopling mellom aktiv forvalting og ny berekraftig næringsutvikling er difor eit viktig verkemiddel for å skape identitet, trivnad og tiltakslyst i bygdene. Geita kan bidra til ei slik kopling. Ho er livleg og tillitsfull. Ute på tur er det ei oppleving i seg sjølv å møta ein geiteflokk. Samanlikna med sau og storfe har geita ein meir variert meny, og ho likar å beita på tre og buskar. Særleg tidleg om våren og seinhaustes kan geita gjera nytte for seg ved å fjerna renningar og kratt. Ho synes difor å høva best når målsetjinga er å oppretthalda eit ope og variert landskap gjennom eit moderat beitetrykk. Dette har vi fått overtydande demonstrert i forsøk på Hovedøya i Her er det ynskjeleg med eit ope og variert landskap med opne områder og store trær. Beiting med geiter er med på å skapa eit slikt landskap. Men geitene kan også skava borken på store trær.

3 Difor må ein fylgja godt med, og flytta geitene, eller verna stammen på dei mest verdfulle trea. Problemet med tilgroing av beiteland er også aukande i Middelhavslanda. Dette fører til opphoping av brennbart materiale og auke i tal og intensitet på skogbrannar. Osoro & Martinez (1994) konkluderte ut frå omfattande beiteforsøk at storfe, sau og geit har svært ulik beiteåtferd. Sauen beita meir på gras (blad og ungt materiale, ikkje aks) og kløver. Geita derimot beita meir på tre og buskar. Desse skilnadene i beitevanar er også funne i Noreg (Garmo et al., 1990; Holand, 1996), i Skottland (Merchant, 1994; del Pozo & Wright, 1994). Til tettare skogen er, til mindre lys når ned til bakken, og til mindre vert grasproduksjonen. Bjor & Graffer (1963) fann at tørrstoffavlinga av beitegrøde var 400 kg per dekar på snauflater og 138 kg i skogsbestand. Guddalsmodellen Denne modellen som vert prøvt ut hjå Reidar Guddal i Kvinnherad, er tilpassa kjøt, kasjmirull og landskapspleie i kyststroka. Dei vaksne geitene vil gå ute heile året, utanom når dei kjear. I periodar med knapp næringstilgang vil dei få grovfôr og kraftfôr. Geitene kjear frå slutten av april. Ikkje kastrerte bukkekje vert tekne frå mødrene sine, seinast ved tre månaders alder. Dei andre kjea vil fylgja flokken fram til innsetjing i november. Velutvikla geitekje vert para samstundes med geitene, frå sist i november. Desse kjea må difor fôrast godt heile vinteren. Slaktekjea (fjellsprett) får også god fôring fram til slakting i desember. Det er også starta utprøvingar med kjøtproduksjon på eitt og eit halvt år gamle kje (fjorkje). Desse dyra vil gå ute saman med geitene om vinteren. Forsøket i Guddal har vore i gang i eitt år. Resultata er lovande. Geitene hindrar tilvekst av lauvskog. Dei beitar også einer (juniperus communis). Dette driftsopplegget kan også høva for sau. I Skottland går sauene ute under tilsvarande klimatilhøve. Drektige sauer med tvillingar får dei beste vinterbeita, om naudsynt med tilskotsfôring. Gruppering av sauene skjer ved haldvurdering (kondisjonspoeng) og ved fosterteljing (ultrascanning) tidleg i fostertida (Russel, 1991; White & Russel, 1991). I tillegg til å nytta desse teknikkane, kan raudfiskensilasje (slaktebiprodukt frå oppdrettsnæringa) også vera med på å redusera kostnadene i sauehaldet (Eik et al., 1996). Sætermodellen Desse utprøvingane skjer på Planteforsk Sæter Fagsenter i Kvikne. Her må geitene stå inne heile vinteren og kjeinga skjer i siste delen av mai. Driftsopplegget for geita tilsvarar tradisjonelt sauehald i fjellbygdene. På Sæter er det både reine norske mjølkegeiter og kasjmirgeiter. Geitene gjekk samla på fjellbeite og var lette å få heim om hausten. Kjea vart slakta i desember etter

4 klipping. Det var tendens til betre tilvekst hjå kryssingskjea (norsk geit x kasjmir bukk) enn hjå reine kasjmirkje. I Skottland er det funne omlag same arbeidsforbruk med «hill sheep» og kasjmirgeiter, men det er naudsynt å forsterka gjerda for geit med straumførande tråd (A.J.F., Russel, pers. oppl., 1999). Så langt er dei skotske røynslene stadfesta også i våre forsøk. Litteratur Eik, L.O., T. Ådnøy, N.P. Kjos, H. Waldeland, J.P. Arntzen, R. Guddal, J. Meløy, A. Rødsand, O.J. Øverås, Bruk av ensilert slakteavfall frå laks (raudfiskensilasje) i sauefôringa. Husdyrforsøksmøtet: Eik, L.O. & T. Ådnøy, Driftsmåtar i geitehaldet. Husdyrforsøksmøtet. Del Pozo M. & I.A. Wright, Integration of sheep and goats in grazing systems on grass/clover swards. European Fine Fibre Network, Occasional Publication (3): Garmo, T. H.; Ø. Pedersen, K. Hove & H. Ståland, Diet quality of goat and sheep grazing indigenous mountain pastures in southern Norway. Abtsracts, Vol 11, s Proc. 41st Annual meeting of the EAAP, Toulouse, Frankrike. Holand, Ø., Beiteåtferd hos geit, sau, storfe og hest i høve til biomasse og beitegrøda. Husdyrforsøksmøtet: Merchant, Herbage intake and diet selection by goats in relation to their management on sown swards and Rush/grass mixtures. European Fine Fibre Network, Occasional Publication (3): Osoro, K. & Martìnez, Grazing behaviour and performance of goats and sheep on natural and improved vegetation. European Fine Fibre Network, Occasional Publication (3): Russel, A.J.F., Recent development in goat production from hill land. Goat Veterinary Society Journal, Vol. 9, nr. 1-2: 1-4. Russel, A.J.F., Body condition scoring of sheep. I: Boden, E. (red.) Sheep and goat practise, Baillière Tindall: Russel, A.J.F., The case for financial support for U.K. cashmere fibre producers. Scottish Cashmere producers association ltd., 14 s.. Russel, A.J.F., The establishment of cashmere production in the European Union. A feasibility study undertaken for the European Network for Livestock Systems in Integrated Rural Development. Macaulay Land Use Research Institute, Craigiebuckler, Aberdeen AB 15 8QH, Storbritannia, 33 s.. Vegara, M.; T. Ådnøy, L.O. Eik & N. Standal, Kasjmirull på norske geiter. Husdyrforsøksmøtet:

5 White, I.R. & A.J.F Russel, Determination of foetal numbers in sheep by real-timeultrasonic scanning. I: Boden, E. (red.) Sheep and goat practise, Baillière Tindall: 3-10.