RAPPORT. LYNGHEIPROSJEKT I DALANE Nordmark, Moi i Lund

Transkript

1 RAPPORT LYNGHEIPROSJEKT I DALANE Nordmark, Moi i Lund Birgitt Harstad Norsk Landbruksrådgiving Dalane Februar 2014

2 LYNGHEIPROSJEKT I DALANE NORDMARK, MOI I LUND SAMANDRAG Etter 1-2 sesongar utan beiting på lyngrikt utmarksbeite var det høgvaksen vegetasjon på forsøksrutene. Røsslyng auka i utbreiing dei 3 første forsøksåra før den stabiliserte seg. Den dekte då ca 60 % av arealet, og var høgvaksen med rik blomstring. Beitegrasartane hadde ganske stabil dekkjing heile forsøksperioden Det same hadde einstape. Småvaksne artar (finnskjegg, tyttebær, starr, mose m.fl.) var undertrykte etter 1-2 sesongar utan beiting. På beita areal varierte beitetrykket om sommaren (juni-september) frå dekar/storfeeining (el. 6-8 dekar/saueeining). Beitetrykket var høgast midt i forsøksperioden og lågast dei 2 første og dei 2 siste forsøksåra. Om vinteren var beitetrykket lågare ( dekar/storfeeining) unntatt den andre forsøksvinteren, då det var 32 dekar/storfeeining. Det vart gjeve tilleggsfôr. Vintrane beita der skotsk høglandsfe og villsau. Med dette beitetrykket heldt røsslyng seg ganske uendra i utbreiing gjennom dei 7 forsøksåra, med ein liten tendens til reduksjon dei siste par åra. Plantene var lågvaksne med lite blomstring. Det var tendens til litt mindre beitegrasartar og litt meir mose då beitetrykket var høgast. Finnskjegg, starr, blåbær, tepperot og tyttebær endra seg lite med dette beitetrykket. Einstape vart trakka ned og redusert. Nokre knøttsmå bjørkeplanter klarte å etablere seg. Målet med prosjektet: - registrere effekten av beiting på den typen vegetasjon som er på Nordmark (sjå omtale i kapitlet Området ). - finne tal for kor raskt denne typen lyngvegetasjon gror att utan beiting. Ein vil også danne seg eit bilete av beitetrykket ved å registrere dyretalet og ca beiteareal og vurdere dette mot dei registrerte effektane (endring i botanisk samansetnad og plantehøgde). Området Utmarksområdet ved Nordmark ligg på Moi i Lund, ca 200 m.o.h. Mesteparten av området er dekt av vegetasjon, men med enkelte mindre fjellknausar i dagen. Spreidde myrområde innimellom. Ein del bjørk og einer og litt furu innafor området. Mindre område med planta lerk og gran. Lyngområde dominert av røsslyng, men og innslag av blåbær og tyttebær. Grasartar som blåtopp, kvein, smyle/svingel. Litt finnskjegg. Litt einstape på små område. Ein del pors. Elles finn ein div. starrartar, mosar, småsyre m.fl. Der har sidan ca 1985 (siste åra) beita storfe og litt sau, i nokre av forsøksåra også skotsk høglandsfe. Før 1985 var det gamal, meterhøg lyng og einer på området. Der er ikkje utført andre skjøtselstiltak enn beiting. Dyra kan gå fritt over eit område på ca 850 dekar brutto. Nyttbart beiteareal er berekna til

3 80-85 %, dvs ca 700 dekar. Myrane er såpass tørre at dei blir mykje beita av storfe. Likeeins går dyra ein del inni skogområda og beiter m.a. smyle. Området er naturleg avgrensa av bratte fjell og ulendt terreng, og av gjerde. Villsauen kan kome seg ut av området, og beiter av og til utanfor på andre utmarksområde. Oversikt over ein del av beiteområdet med forsøksruter. Fleire forsøksruter ligg bak furutrea. Metode Hausten 2006 vart det lagt ut forsøksruter på 1m x 1m i området. Forsøksrutene vart lagt ut i sørlege del av beiteområdet, i eit ganske ope område med nokre tre og litt spreidd einer. Helling mot sør/søraust. To ruter (1 og 2) eit stykke frå kvarandre blei beita medan to parallellruter blei inngjerda og skjerma mot beiting. Kvar rute vart avmerka med ein kort, kvitmåla trepåle i sentrum av ruta. REGISTRERINGAR: Det vart tatt jordprøver hausten Dei viste følgjande: Prøve nr volumvekt ph P-Al K-Al Mg-Al RUTE 1 0,32 4, RUTE 2 0,49 4, Ved anlegg av forsøksrutene i november 2006 og kvart år seinare i september vart det utført registrering av lyng/planter på avmerka ruter og tatt bilete av kvar rute. Det vart registrert % dekkjing av ulike artar på arealet og frekvens/spreiing av desse (= antall småruter der arten er observert totalt i dei 4 teljerutene rundt pålen, min = 0, max = 36), høgdemåling av lyngen og enkelte andre artar og elles gjort notater av interesse.

4 Registreringane vart gjort ved hjelp av teljerute på 0,5 m x 0,5 m som igjen er inndelt i 9 småruter. Teljeruta vart plassert 4 stader etter faste reglar kring trepålen. Teljeruta på 0,5 x 0,5 m blei plassert på 4 stader på forsøksruta (kring trepålen) same stad kvart år. Teljeruta har 9 småruter. Kvar smårute blei botanisert, dvs 36 småruter blei botanisert pr forsøksrute. Resultat DYRETAL/AREAL Nedanfor følgjer oversyn over beitande dyr i forsøksperioden. Ein har rekna om til storfeeiningar etter følgjande tallverdiar: 1 storfe = 1,4 skotsk høglandsfe = 4 sauer (NKS*) = 6 villsauer Det er ca 2 lam pr sau (NKS) og 1 lam pr villsau (*NKS = norsk kvit sau) Beitetida i sommarsesongen for storfe (unntatt skotsk høglandsfe) og sau (NKS) var stabil i forsøksperioden: Storfe: 20. juni september. Sau: 15. juni september

5 OVERSIKT OVER BEITETRYKKET OM SOMMAREN (dyretal og nyttbart beiteareal): ÅR DYRESLAG OG TAL DYR STORFE- EINING DEKAR/ STORFE- DEKAR/ SAUE skotsk høglandsfe 12 NRF storfe 20 vaksne sauer m/lam (*NKS) skotsk høglandsfe 12 NRF storfe 20 vaksne sauer m/lam skotsk høglandsfe 25 vaksne sauer m/lam skotsk høglandsfe 14 storfe (NRF, div. krysningar) 20 vaksne sauer m/lam skotsk høglandsfe 12 andre storfe 20 sauer m/lam skotsk høglandsfe 10 andre storfe (div. krysn.) 20 vaksne sauer m/lam (NKS) 20 villsauer storfe (inkl 4 kalvar) 10 vaksne sauer m/lam (NKS) 30 vaksne villsauer m/lam storfe (inkl 4 kalvar) 10 vaksne sauer m/lam 35 vaksne villsauer m/lam SUM = SUM = SUM = SUM = SUM = SUM = SUM = SUM = 22 EINING EINING

6 Oversikt over vinterbeitinga (oktober-juni) følgjer nedanfor: TAL STORFE- EININGAR Vinteren Inga beiting 0 - Vinteren skotsk høglandsfe beita heile vinteren Vinteren skotsk høglandsfe beita heile vinteren. Vinteren skotsk høglandsfe beita heile vinteren DEKAR PR STORFEEINING perioden 25. sept. til 15. juni Vinteren skotsk høglandsfe 9** 78** beita til **ut januar. Vinteren vaksne villsauer beita heile vinteren. Vinteren vaksne villsauer beita heile vinteren ** Dyra beita utover hausten/vinteren t.o.m. januar Deretter beita der ikkje dyr før i midten av juni Dei vintrane dyr har gått ute har dei blitt tilleggsfôra når det har vore snø. Ein veit ikkje kor mykje fôr som har blitt brukt. Er ein del rådyr i området, men lite hjort og elg. Truleg lite viltbeiting. UTVIKLINGA AV PLANTEARTAR MED OG UTAN BEITING RØSSLYNG Seinhausten 2006 dekte røsslyngen % av arealet på forsøksrutene. Lyngen hadde ei krypande vekseform med gamle, kraftige stammer med mykje tett, grøn lyng. Sjølv om dyra kunne gå fritt over heile forsøksområdet, så var det skilnad mellom rutene kor hardt lyngen var beita, frå moderat til svært hardt nedbeita. Røsslyngen var cm høg med % blomstring i På dei hardast beita områda var lyngen låg, 2-10 cm høg, og berre ca 5 % hadde hatt blom. I november 2006 var røsslyngen godt nedbeita på det meste av beiteområdet. Forsøksruter vart då merka opp. Rundt halvparten av rutene vart det sett opp gjerde for å skjerme mot vidare beiting medan resten blei beita vidare på.

7 Utviklinga av røsslyng på forsøksrutene er oppsummert i tabellen nedanfor: Endring*** % DEKKJING BEITA % DEKKJING IKKJE BEITA BEITA FREKVENS IKKJE FREKVENS BEITA *** - = har minka, 0 = er uendra, + = har auka MERKNAD: - % dekkjing = % dekkjing av plantearten på forsøksarealet (0-100) - frekvens = spreiinga av plantearten på forsøksarealet (0-36), jfr omtale i kapitlet Metode lenger framme. BEITA IKKJE BEITA Variasjon Gj.snitt Variasjon Gj.snitt Røsslyng, høgde i cm % blomstring av røsslyng BEITA IKKJE BEITA Sjølv med ganske hard beiting heldt røsslyngen seg nokså uendra i løpet av 7-årsperioden. Det var ein tendens til reduksjon dei siste par åra. På forsøksrute der røsslyngen var mest dominerande og høgast ved forsøksstart blei han tynnare og meir nedbeita og hadde lite blomstring etter 2-3 år. Der røsslyngen var mindre utbreidd og meir lågvaksen ved forsøksstart heldt han seg meir stabil og auka litt i utbreiing dei første åra for så å bli redusert igjen. F.o.m og t.o.m. januar 2011 var det vinterbeiting av skotsk høglandsfe på området. F.o.m. februar 2011 og utover våren beita det ikkje dyr i området. Det er kanskje litt av grunnen til at røsslynghøgda auka litt frå 2010 til Det var også betydeleg meir blomstring i 2011 enn åra før. Både høgde og blomstring heldt seg på dette nivået eller auka litt meir også i 2012 og F.o.m. vinteren 2011/2012 var det villsauer som vinterbeita på området. Det verka som ein del røsslyng blei vinterskada (var brun og daud sommaren 2011), og det kan ha redusert utbreiinga av røsslyng meir enn normalt. Vinteren var også hard med lyngen mange stader, men på forsøksrutene klarte den seg bra.

8 Bileta nedanfor viser årleg utvikling på den same beita forsøksruta i perioden Beita område i september Vinteren var det ikkje vinterbeita her. Mykje av røsslyngen var likevel mykje nedbeita og det var lite blomstring. I september 2008 var den same forsøksruta litt meir nedbeita enn året før, men dekningsgraden til røsslyng var om lag uendra. Vinteren vart der moderat vinterbeita med skotsk høglandsfe. I sommarsesongen dette året var det større beitetrykk enn åra før.

9 September Vinteren var beitetrykket større enn i resten av forsøksperioden. Beitetrykket sommaren 2009 var litt lågare enn sommaren før. September 2010 var røsslyngen og dei andre artane endå meir nedbeita etter 3 sesongar med vinterbeiting med skotsk høglandsfe. Likevel dekte røsslyngen like mykje av arealet no som ved forsøksstart i 2006.

10 September Vinteren beita der skotsk høglandsfe t.o.m. januar. Deretter var der inga beiting før i juni. Beitetrykket i sommarsesongen var like høgt som dei siste 3 åra. September Vinteren var beitetrykket betydeleg lågare enn dei tidlegare vintrane. Det var villsau som beita der. Beitetrykket om sommaren var også litt lågare enn året før.

11 September Vinteren og beita det villsau på området. Vinteren var det beitepause f.o.m. februar til juni. Røsslyngen var litt meir høgvaksen og hadde litt fleire blomstrande greiner no enn tidlegare i forsøksperioden. Det var ein tendens til at den dekte litt mindre av arealet enn tidlegare i forsøksperioden. Utan beiting auka røsslyngen gradvis dei 3-4 første åra, frå % dekkjing til % dekkjing. Så stabiliserte han seg. Ein hard vinter for lyngen reduserte den nok også litt på dei ubeita rutene. Høgda på røsslyngen auka gradvis frå 5-15 cm ved forsøksstart til cm etter 3 år utan beiting. Så stabiliserte han seg. Alt etter 1 sesong utan beiting var det rik lyngblomstring, og dette heldt fram gjennom heile perioden. Etter 7 sesongar var røsslyngen ca cm høg ved beiting og ca cm høg utan beiting. Etter eit par sesongar med beiting blomstra berre ca 2-3 % av røsslyngen der det var haust/vinterbeiting medan det var rik blomstring utan beiting.

12 Bileta nedanfor viser kor raskt det blei villniss på ei forsøksrute som ikkje blei beita. I november 2006 var det godt nedbeita på forsøksruta. Det vart då sett opp gjerde rundt ruta for å skjerme mot beiting. Den same forsøksruta såg slik ut 10 månader seinare, i september Vegetasjonen var høgvaksen. Røsslyngen blomstra rikt, men dekte ikkje større areal no enn i november året før.

13 I september 2009 dekte røsslyngen 60 % av arealet der det ikkje var beita. Den hadde då auka gradvis frå 25 % dekkjing i I 2009 stabiliserte den seg og auka ikkje meir i utbreiing resten av forsøksperioden. I september 2013 dekte røsslyngen framleis om lag 60 % av arealet. Beitegrasartane hadde ganske stabil dekkjing gjennom heile perioden medan småvaksne planter vart undertrykte etter eit par sesongar (tyttebær, starr m.fl). Sjølv om einstape er høgvaksen, så auka den ikkje i utbreiing i våre registreringar.

14 BEITEGRASARTAR Utviklinga av dekningsgraden til beitegrasartane på forsøksrutene er oppsummert i tabellen nedanfor: % DEKKJING BEITA % DEKKJING IKKJE BEITA Dekkjinga av beitegrasartane blei om lag halvert i løpet av dei 4 første beitesesongane. Dette galdt både det blåtoppdominerte (frå 38 % til 18 %) og det smyle/svingeldominerte (frå 32 % til 16 %) beitet. Frekvensen (spreiinga av beitegrasplantene på arealet) blei ikkje tilsvarande redusert. Det var ingen klar forskuving mellom artane, som i tillegg til blåtopp og smyle/svingel var kvein. Frå 4. til 5. beitesesongen ( ), då det var redusert vinter/vårbeiting, auka beitegrasartane mykje (med %). Dei har sidan halde seg på dette nivået. Etter 1 sesong utan beiting var grasartane høgvaksne med mykje skotne aks. Etter 2 sesongar var der opptil 70 cm høge grasaks, og etter 5 sesongar var der over 1 meter høge aks. Blåtopp dominerte, og elles var der smyle/svingel og kvein. Beitegrasartane heldt seg ganske stabile i utbreiing gjennom 7 sesongar utan beiting. Etter 4 sesongar (2010) var det spesielt mykje daudgras i botnen. Det låg som eit vissent teppe over botnvegetasjonen og såg ut som det hemma ein del planter i å vekse gjennom. Etter 5 sesongar hadde plantene vakse gjennom daudteppet, dette var mindre synleg, og det var tett og frodig plantedekke igjen. I september 2010 var blåtopp og røsslyng godt nedbeita (i framgrunnen), medan dei same to artane stod høgvaksne og frodige der det ikkje var beita (bak gjerdet).

15 MOSE Utviklinga av dekningsgraden og spreiinga til mose på forsøksrutene er oppsummert i tabellen nedanfor: % DEKKJING BEITA % DEKKJING IKKJE BEITA <1 <1 <1 <1 0 FREKVENS BEITA FREKVENS IKKJE BEITA <1 1 <1 0 Mosen auka etter 1-2 sesongar med beiting (frå ca 10 % til 30 % dekkjing), og stabiliserte seg der. Litt reduksjon frå 2010 til 2011 (frå 30 % til 20 % dekkjing), truleg pga litt lågare beitepress seinhaust/vinter. Har stabilisert seg der fram til no. Mosen vart sterkt redusert etter 1-2 sesongar utan beiting, og heldt seg stabilt låg resten av 7-årsperioden. FINNSKJEGG Innslaget av finnskjegg var lite. Ved beiting heldt den seg rel. stabil gjennom heile 7- årsperioden, med ein liten tendens til auke på eine forsøksruta. Etter 2 sesongar utan beiting var finnskjegg undertrykt, truleg pga. meir høgvaksen røsslyng og beitegrasartar og dermed mindre ljostilgang. Aukande innslag av mose (til venstre midt på biletet) og finnskjegg (til høgre midt på biletet) kan vere eit teikn på for høgt beitetrykk. I våre forsøk auka mosen då beitetrykket var størst. Me registrerte ikkje den same tydelege effekten på finnskjegg.

16 STARR Med beiting heldt den seg ganske stabil i løpet av 7 sesongar (dekte ca 5-15 %). Utan beiting vart starr sterkt redusert/undertrykt. Etter 3 beitesesongar var den ikkje å sjå på overflata. BLÅBÆR Med beiting auka den litt dei 2 første åra for så å stabilisere seg. I 2011 var ein del blåbærplanter pjuskete med gule bladflekkar. Ca 10 cm høge planter i gj.snitt. Utan beiting var blåbær stabil dei 2 første sesongane. Så blei den betydeleg redusert i 2009 (frå 6-11 % til 2-3 % dekkjing). Ca 20 cm høge planter i gj.snitt. EINSTAPE Blei trakka litt ned/knekt ved beiting, noko som førte til reduksjon. Utan beiting auka heller ikkje einstapen, men den heldt seg ganske stabil. TEPPEROT Ganske stabil ved beiting, kanskje ein svak tendens til auke (?). 1-8 cm høg. Stabil også utan beiting. Utviklar lange stenglar som slyngar seg på andre planter slik at dei kan kome opp i ljoset. Registrert cm høge tepperotplanter der det ikkje var beita. TYTTEBÆR Lite endring med beiting. 2-8 cm høg. Stabil dei 2 første sesongane utan beiting. Blei så betydeleg undertrykt/redusert dei 5 neste sesongane. Registrert opptil 15 cm høge tyttebærplanter i ANDRE Pors, bjørk og småsyre vart berre observert på beita felt. Småsyra blei borte etter 3 beitesesongar. Dekkjinga av pors og bjørk heldt seg stabil gjennom 7-årsperioden. Ein såg at knøttsmå bjørkeplanter klarte å etablere seg og vekse sjølv på dei mest beita felta. Den høgaste planta var 10 cm i Små bjørkeplanter etablerte seg på beita område.

17 SAMANDRAG OVER UTVIKLINGA GJENNOM FORSØKSPERIODEN Utviklinga av ulike planteartar (% dekkjing) ved beiting i forsøksperioden Røsslyng Beitegrasartar Mose Andre Utviklinga av ulike planteartar (% dekkjing) utan beiting i forsøksperioden Røsslyng Beitegrasartar Mose <1 <1 <1 <1 0 Andre Diskusjon Beitetrykket i sommarsesongen (juni-september) var ganske stabilt høgt gjennom heile forsøksperioden Det varierte frå dekar pr. storfeeining (el. 6-8 dekar pr. saueeining). Det var høgast midt i perioden og lågare dei to første og dei to siste forsøksåra. Om vinteren var beitetrykket lågare ( dekar/storfeeining) med unnatak av den andre forsøksvinteren, då det var like høgt som om sommaren. Det var vinterbeite med skotsk høglandsfe dei 4 første vintrane og med villsau dei 2 siste vintrane. Bøndene her legg vekt på å skjøtte landskapet og har bevisst brukt beitedyr til det. Dei hevdar at dette er spesielt effektivt seinhaustes og tidleg vår. Sidan 1985, då beiting blei tatt i bruk som eit skjøtselstiltak i dette området, har dei registrert at lyngen har blitt betydeleg mindre dominerande, er meir lågvaksen og har mykje meir nye, friske skot. Lammetilveksten har vore brukbar, men storfe har vore litt tynne av og til. Med dette beitetrykket heldt røsslyngen seg nokså uendra i utbreiing gjennom dei 7 forsøksåra, med ein liten tendens til reduksjon siste par åra. Røsslyngplantene på beita areal var låge med lite blomstring. I 2011 endra dette seg ved at plantene blei litt høgare og hadde meir blomstring, og sidan har det vore slik. Mykje tyder på at dette skuldast redusert beitetrykk vinter/vår Det gjekk ikkje beitedyr på området frå januar til juni det året, i motsetnad til tidlegare år. Det vart då også slutt på den vinterbeitinga med skotsk høglandsfe som hadde gått føre seg kvar vinter sidan vinteren 2007/2008. Seinare har der berre gått villsauer om vinteren, og vore lågt beitetrykk. Eit høgt beitetrykk vinteren endra ikkje tydeleg plantesamansetnaden. Ein veit at det vart tilleggsfôra ein del med rundballar den vinteren. Med høgt beitetrykk kan ein forvente større innslag av beitegrasartar, meir mose og meir finnskjegg. Registreringane våre viste at alle beitegrasartane blei ganske hardt beita. Dei blei halvert i løpet av dei første 4 sesongane, og det var spesielt mose som overtok den ledige plassen. Det kan tyde på høgt beitetrykk i den perioden. Også her skjedde ei markert endring i sesongen ved at grasandelen auka igjen og mosen vart redusert. Det kan tyde på at skotsk høglandsfe på vinter-/vårbeite også beiter på vissent/nyspirt gras, og hemmar graset slik at mosen blir meir dominerande.

18 Finnskjegg vart også beita på, men i vårt forsøk endra den seg lite med det beitetrykket som var i forsøksperioden. Starr, blåbær, tepperot og tyttebær heldt seg stabile. Det var beita på starr og blåbær fleire stader. Einstapen vart trakka ned og redusert. Den auka heller ikkje i utbreiing der det ikkje vart beita, så sjølv om den er storvaksen vart den ikkje dominerande i konkurransen med røsslyng og gras. Sjølv med såpass stort beitetrykk som det var dei første forsøksåra, så klarte enkelte knøttsmå bjørkeplanter å etablere seg og vekse litt. Det sjuande forsøksåret var den største bjørkeplanta 10 cm høg. Vinteren var hard, også for lyngen. Det same var vinteren Klimatiske faktorar må ein difor ta omsyn til ved tolking av resultata. I tillegg til at forholdet mellom planteartar i eit bestand påverkast av beiting og klimatiske forhold, så konkurrerer artane også med kvarandre om plass, ljos og næring. Desse registreringane gjekk over sju sesongar. Ein fekk tydeleg fram kor raskt plantehøgde og samansetnad endra seg når det ikkje blei skjøtta med beiting. Etter 1-2 sesongar utan beiting var det villniss. Botaniske endringar på beita areal tek lengre tid og er også påverka av klimatiske-/årsvariasjonar. Difor er det nyttig med registreringar over fleire år. Det hadde difor vore interessant å følgt med på utviklinga i dette området endå nokre år for å sjå kva som skjer med røsslyngen og bjørka ved det beitetrykket som blir framover.