Romsa. ei perle i Sunnhordland. Frå lokalsamfunn via frøplantasje til friluftsliv. Anders Lundberg

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Romsa. ei perle i Sunnhordland. Frå lokalsamfunn via frøplantasje til friluftsliv. Anders Lundberg"

Transkript

1 Romsa ei perle i Sunnhordland Frå lokalsamfunn via frøplantasje til friluftsliv Anders Lundberg Friluftsrådet Vest og Statskog 2007

2 Føreord Initiativet til å skrive øybiografien om Romsa kom frå Friluftsrådet Vest og Statskog, ved Oddvin Øvernes og Kjell Inge Skjerveggen. Det har vore eit spennande oppdrag, langt meir spennande enn eg hadde fantasi til å gjette. Sjølvsagt har eg vore på Romsa for å gjere feltarbeid, for å kartlegge bygningar, gamle tufter, stiar, kristtornskogen, granplanteskogen, tilskoging og avskoging. Mykje var lett synleg og låg i dagen, andre ting måtte eg leite etter, både i landskapet og i arkiva. Romsa er i dag ein av dei mest populære utfartsstadene i heile regionen og for å forstå kvifor så mange vil til Romsa, søkte eg etter svar både i notid og i fortid. Eg fann meir enn eg kunne drøyme om, kvardagslege historier, krangel, kjærleik og venskap, historier om liv og død, handel og vandel, om store og små endringar i eigedomstilhøve, emigrasjon, fråflytting og framveksten av båtliv og friluftsliv. I arbeidet med øybiografien har eg støtta meg til mange typar kjelder, både trykte og utrykte, skriftlege og munnlege, naturhistoriske kjelder (som årringar i tre) og samfunnsfaglege kjelder (som matriklar og folketeljingar). I tolkinga av kjeldene har eg vurdert om dei var relevante og truverdige, eg har vurdert kva historiske samanheng dei blei til i og kva føremål dei har eller hadde. Dette er nødvendig fordi ikkje alle kjelder er like truverdige. Mange matriklar har t.d. ein tendens til å underestimere det dei fortel om (fordi bøndene ville ha skatten så låg som mogeleg), mens folketeljingar (som ikkje berre har opplysningar om folk, men også om husdyr o.a.) ofte er meir pålitelege. I arbeidet har eg hatt hjelp og støtte frå mange. To av dei har eg alt nemnt. I tillegg vil eg trekke fram Nils Lygre og Nils Aal (Statskog), Kari Dommersnes (Friluftsrådet), Endre Elvestad (Stavanger Museum), Endre Heggen (Ølen), Svein-Ivar Langhelle (Bokn), Yngve Nedrebø (Statsarkivet i Bergen), Ernst Arne Sælevik (Bjoa) og Per Ivar Rotvoll Tautra (Stord). Takk til alle som har lånt ut gamle bilete; den mest imponerande biletsamlinga frå Romsa kom frå Ernst Arne Sælevik. Mange av bileta i heftet er samla inn av han. Takk også til Ingrid Norunn og Paul Martin Kronheim, Fana, for lån av bilete og til alle andre som har hjelpt meg med gamle bilete. Takk går også til dei mange anonyme fotografane som gjorde at me i dag har bilete av folk og miljø frå Romsa tilbake frå slutten av 1800-talet og framover. Sist, men ikkje minst vil eg takke tre informantar som kvar på sin måte gjorde historia om Romsa så levande som ho elles ikkje kunne blitt. Det er Lillian Bergersen (Bergen), Astrid Knutsen (Bjoa) og Berta Romsa (Bjoa), som alle kjem frå Romsa og som har fortalt om livet på Romsa slik dei opplevde det. Eg er dei stor takk skuldig. I arbeidet med heftet har eg hatt hjelp av mange andre og fleire enn dei eg her har nemnd. Alle har vore imøtekomande og hjelpsame når eg har spurt om Romsa, aldri var det nei å få. Det må vere noko spesielt med Romsa. Eg håpar heftet vil hjelpe til å forstå kva det er som er spesielt med Romsa, men fullt ut skjønar du ikkje dette før du har vore der. Velkommen til Romsa! Bergen, januar 2007 Anders Lundberg Professor i geografi ved Universitetet i Bergen Spørsmål og kommentarar om heftet kan rettast til Friluftsrådet Vest, (t.d. spørsmål om tilgang på og distriubsjon av heftet) eller til Anders Lundberg, (faglege spørsmål). Framsidebilete: Romsa sett frå sør, frå Bjoa. I bakgrunnen snødekte fjell i Kvinnherad. Foto: Knut-Arild Sørensen, Friluftsrådet Vest.

3 Plassering, storleik og naturtilhøve Romsa er ei øygruppe mellom Bjoa- og Skåneviksfjorden i Sunnhordland. Her har budd folk i lang tid. I Naustvik er det ei nausttuft som truleg er frå yngre jernalder eller tidleg middelalder. Fram til 1832 var øygruppa samla i eitt bruk, men garden blei då delt i tre bruk. På det meste hadde garden ni bruk, i tillegg til husmannsplassar. Etter gammalt hadde garden ei skyld på 2 laupar smør og 1 2 hud, som er om lag halvparten av ein gjennomsnittleg stor gard i Sunnhordland på den tida. Skylda var den avgifta brukaren skulle betale til jordeigaren i årleg leige. Jordeigaren kunne vere Kongen eller ein annan jordeigar. Skylda blei fastsett etter kor rik garden var på jord og skog og kor lett- eller tungdriven han var, og storleiken på skylda fortel kor mykje garden måtte betale. Heilt fram til 1818 blei skylda i Noreg rekna i naturalia (smør, hudar), ikkje i pengar. Øygruppa er sett saman av tre øyar, Store Romsa (også kalla Husøy), Litle Romsa (også kalla Nautøy) og Todløyno, med eit samla areal på om lag 1800 dekar. Store Romsa er den største øya med eit areal på om lag 1000 dekar. Alle tre har hatt fast busetting. I tillegg finst nokre holmar. Frå den sentrale delen av Store Romsa går det landtunger i tre retningar og fleire stader finst det gode hamner. I nordaust ligg Gamlehamn, lenger vest finn me Brattestøvågen (med dampskipskaien) og Grindanesvika (mykje brukt av småbåtfolket). I nordvest ligg Tommelsvik som var alternativ hamn for Ørevikfolket og i sør ligg Herøyvadet. Namnet Herøy kan kanskje tyde på at det her har vore hamn for sjømilitære styrkar. Dei gode hamnetilhøva og plasseringa midtfjords kan støtte ein slik tanke, men det kan også vere andre mogelege forklaringar. Herøy, den søre delen av Store Romsa, er berre knytt til hovudøya med eit lågt eide heilt i vest. Buktene og vikene som skjer seg inn i Store Romsa har vore mykje nytta som kastevågar (figur 1). Gamlehamn på nordsida av Store Romsa er ei god hamn og blei i eldre tid nytta som vinteropplagsplass for seglskuter. Gamlehamn var fri for makk som kunne vere eit problem i andre hamner i distriktet. På Store Romsa ligg det høgaste punktet i øygruppa, Stølshaugen, om lag 60 m o.h. Det er ingen vatn på nokre av Romsaøyane og drikkevatn fekk dei frå brønnar. Litle Romsa er mindre innskoren, men frå hovuddelen av øya strekk Furuneset seg nordover mot Store Romsa. Den einaste brukbare hamna på Litle Romsa er Klongervik på nordsida, men på sørsida er det fleire støer. Litle Romsa er den lågaste av dei tre Romsaøyane, høgaste punktet er 25 m o.h. Todløyno er lite innskoren og langstekt i vest-austleg retning. Høgaste punktet ligg 32 m o.h. Utruleg nok har også Todløy hatt fast busetting. Namnet Romsa siktar både til øygruppa og garden. Skrivemåten har variert mykje gjennom dei siste hundreåra, ein spegl av den allmenne utviklinga av rettskrivingsnormene. Den eldste namneforma som er kjent er Rumfsum, frå Seinare blei namnet skrive Rwnse, Rumse (1563), Rumsa og Rumse (1567), Romsøe (1614), Ramsøe (1668) og Rømsøe (1723). Den varierande skrivemåten gjenspeglar truleg i liten grad den lokale uttalen, men meir skrivemåten til embetsmennene som omtalte øygruppa. Tydinga til namnet er uviss. Av Romsaøyane sitt totale areal på om lag 1800 dekar er det meste i dag dekt av skog (om lag 1400 dekar). Det meste av dette er planta gran og gran som er spreidd frå granplantingane, ein del naturleg furuskog, om lag 100 dekar lauvskog, noko blandingsskog og om lag 20 dekar kristtornskog. Figur 2, 3 og 4 viser kart over øyene. Figur 1. Romsa er sterkt innskoren med gode hamner og fiskebukter. Biletet viser brislingskøyter i Grindanesvågen, sett får Ørevik mot Grindanes og Haukelandstunet. I bakgrunnen Børkjenesnuten.

4 Ørevik Heimebruket (Haukelandstunet) Grindanes Hovudbruket Grindanes (Gurotunet) (Vinjetunet) S t o r e R o m s a Herøy Makkøyr (Seedtunet) L i t l e R o m s a Glåp (Vallandstunet) Kjøkkenvik (Matretunet) Skarvaberg To d l ø y N Tolløy Bygning 0 1km Ruin Småbåtbrygge Figur 2. Oversiktskart over Romsaøyane. Framstilt av Kjell Helge Sjøstrøm, Institutt for geografi, UiB. 4

5 Fornes Steinavik Jonsokhaugen Foreneseie Fyr Forenesholmen Litlebekken Helganesflua Svehaugen Erikstykke Kobbaneshaugen Gamlehavn Finebakkjen Jonsokedalen Ørevik Blåsenborg Grindanesvika Heiabråtet Kløverækro Løækro Grindanestånjen Havnekråa Søringedalen Løhaugen Heiaveien Fattigmannshavn Ponsteigen Tomasvikdalen Kleivo Osphaugen Hegrahaugen Pådlaneset Huaberjo Brønnåkeren B T Brattestø Nybø Steinhaugen Dampskipskaien Heimebruket Bekkjavik Pådlo Smedalen T B Smalahaugen Bureksteren Stutadalsura Grindanes Tomasvik Dalen Store Kissebærækra Hovudbruket Stokkakleiv Kjerringvik Middagshaugen Litle Kissebærekra Kråkevik Laberget Årrahålo Stølshaugen Kobbanesflua Gravene Svartaberg Fineveien H u s ø y Gunnarholmen Klonsane Havneholmen Kobbanesstranda Sjøsslestranda Voggevik Naustneset Kjosnes Stuviken Stusjæret Stuen Stuhaugen Store Helganes Kakenes Litla Helganes Naustvika Søringedalsflua Eriksnes Otravik Otrahåla Steinløype Huaflåto Pådlen Herøyva Herøyhaugen Herøy B Småklubben N Ekv. 10m 0 500m Makkøyr T Danielsflua Makkøyrvika Herøytånjen Makkøyrskjæret Makkøyrflua Bygning Ruin Sti/veg Haugsholmane B Naturreservat Brygge T Toalett Figur 3. Kart over Store Romsa med lokale stadnamn. I eldre tid gjekk Store Romsa under namnet Husøy, som viser at den eldste busetnaden var her. Her låg tunet då Romsa var eitt bruk med ein eigar. Dette varte ved fram til 1832, då garden blei delt i tre. Kartet er framstilt av Kjell Helge Sjøstrøm, Institutt for geografi, UiB. 5

6 Forenes R o m s a s u n d e t Svefluene Båtvik Nautøyhavn Klongervik B Hestanes T Matrehaugen N a u t ø y Glåp Kjøkkenvik T Revskår To l l ø y s u n d e t Flåto Surapalvik Glåpskjæret Otrahaugen Otraura Husvik Naustvik Flatholmen Skårfesteberje Skarvaberg To d l ø y Tolløy Ospholmen Skarvabergfluene Tolløytonjen N Brattholmen Ekv. 10m 0 500m B T Bygning Ruin Sti Brygge Toalett Figur 4. Kart over Nautøy (Litle Romsa) og Todløy med lokale namn. Begge øyene har vore busette. Kjøkkenvik blei skilt frå heimebruket i 1910 og Glåp blei skilt frå hovudbruket i Kartet er framstilt av Kjell Helge Sjøstrøm, Institutt for geografi, UiB. 6

7 Stadnamn Stadnamna på Romsa gir interessant informasjon om naturtilhøve, relasjonar mellom folk og land, tidlegare bruk av arealet, og tidlegare vegetasjonsog naturtilhøve. Me skal her trekkje fram nokre døme. Bureksteren ligg sør for Gamlehamn. Nemninga bu- viser til ein stad der det var busetting i eldre tid, mens etterleddet reksteren er det same som i øynamnet Reksteren i Tysnes. Det viser truleg til å rekkje eller å strekkje seg ut. Bureksteren på Romsa ligg eit godt stykke inne på land og viser kan hende til ein rygg der det har vore tufter. Erikstykke er ein del av heimebruket (Haukelandsgarden) og viser til eit felt som tydelegvis har vore brukt av ein Erik. Det ligg på austsida av Gamlehamn. Erik eigde truleg ikkje stykket, kanskje var han ein husmann? Heiaveien og Heiabråte ligg sør for Erikstykket, på austsida av Gamlehamn. Nemninga hei viser til eit område dominert av lyng og andre buskar, og tillegget bråte viser at heia blei brent. Denne delen av Store Romsa var altså lynghei før skogen vaks fram der og for å betre beitekvaliteten på lyngen blei han brent år om anna. Husøy er eit gammalt namn på Store Romsa. Det går tilbake til tida då Romsaøyane var samla i eitt bruk. Bonden og familien hans budde på Husøy og på Nautøy (i dag kalla Litle Romsa) hadde dei beiteland for storfe. Laberget ligg på vestsida av Store Romsa, rett vest for Stølshaugen, øyas høgaste punkt. Namnet er kjend frå fleire stader langs kysten og viser til eit flatt berg som er ein høveleg lasteplass for skip. Å lade er det same som å laste. Namnet kan stamme frå skottetida då skotske skip kjøpte tømmer frå folk i Sunnhordland. Pådlanæset ligg på Grindanes, på neset mellom Grindanesvika og Brattestøvågen, og er ein gammal husmannsplass etter husmannen Paul Johannesson ( ) frå Skånevik. Han gifta seg med si Ingeborg i 1821 og dei fekk etter kvart åtte ungar. Ei tid budde Markus frå Bergen i eit lite hus som blei kalla Nora Pådlo. Han var gift med ei jente frå Sunnfjord, men dei var bornlause. Den vesle bukta ved Nora Pådlo blei kalla Fattigmannshavn. Pådlen er den inste, grunne delen av Herøyva. På fjøre sjø er han så godt som avsnørt frå resten av bukta og derfor namnet som er dialekt for pollen. I eller 1870-åra blei pollen brukt for oppdrett av østers (sjå s. 39). Smalahaugen ligg like ved Haukelandstunet og viser til ein stad der sauene ofta samla seg. Eldre kjelder fortel at folk på Romsa i eldre tid dyrka kirsebær, såleis matrikkelen frå 1665 (sjå s. 8). To stadnamn viser nøyaktig kor kirsebærhagane låg, Store Kissebærækra og Litla Kissebærækra. Ei ekre er det same som åker eller oppdyrka land, men i denne samansetninga meir bær- eller frukthage. På eit tidspunkt blei nok kirsebærtrea rydda, for i dag er desse stadene grasdominert eng. Det høgaste punktet på Romsa er Stølshaugen og namnet gir grunn til undring. Hadde dei støl på Stølshaugen? I dag står granplanteskogen tett over heile Stølshaugen og det er ikkje lett å skjøne at det skulle ha vore ein støl her (figur 3). Svaret er nok likevel ja, men kanskje på ein heilt annan måte enn du trur. Saka er at det på store delar av Vestlandet var vanleg med slike nærstølar, men dei hadde ein heilt annan funksjon enn det me til vanleg tenkjer om ein støl. Dei fleste stølane på Vestlandet låg i fjellet og blei brukte som sommarbeite for storfe og småfe (sau og geiter). Avstanden til heimegarden var ofte lang og for å nytte mjølka, kinna budeiene smør og dei lagde ost. Ein slik støl hadde dei nok ikkje på Stølshaugen. I Sunnhordland blei uttrykket støl opphavleg nytta om ein stad der kyra samla seg. Seinare blei uttrykket nytta om ein stad der kyra blei mjølka, såleis Lierstøl og Mjelkevikjo på Stord og Mjelkestølen i Bremnes. Stølshaugen på Romsa var nok derfor ein stad der kyra samla seg eller der dei blei mjølka. Romsafolket lagde både smør og ost, men det skjedde ikkje på stølen, men heime på bruket. Når budeiene på Romsa skulle mjølke, sa dei at dei skulle på stølen. Stølen var der kyrne blei mjølka, det var aldri stølshus der og dei laga korkje ost eller smør der, det skjedde i heimetunet. 7

8 Historie og busetting korleis folk levde I seinmiddelalderen var Romsa eigd av adelsmenn, men truleg var det leiglendingar som budde her, ikkje eigarane. Den eldste skriftlege kjelda som nemner Romsa er eit dokument frå 1326, som viser til garden Rumfsum. Den første kjende oppsitjaren på Romsa er Olaf i Rwne som i 1519 betalte skatt som leiglending med 11 marc (talg?). I 1563 betalte Niels på Rumsø 1 riksdalar i skatt. Anders, som var lensmann i Fjellberg, stod som eigar i Romsa har god jord og avlingane på øygruppa har alltid vore rimeleg store. Romsa var krongods og i 1619 blei garden gitt i forlening til Anders Nolch, truleg som takk for lang og tru innsats i Kongen si teneste. Dette innebar at Anders fekk alle inntekter av garden, men i starten budde han der ikkje sjølv. Garden blei dei første seks åra forpakta av leiglendingen Gunnar Matsson. Anders flytta til Romsa omkring 1626 og han budde truleg der så lenge han levde, til om lag Romsa er ikkje omtalt i lensrekneskapane frå den tida, truleg fordi kongen ikkje hadde inntekter av han så lenge han var i forlening. I Jordeboka for Sunnhordland står det at Rombsøe ehr Anders Nolch med forlennet aff Kong. Maystt. I 1626 sådde han 5 tønner sæd og hausta 20 tønner, altså eit folltal på fire. Folltalet er eit uttrykk tilhøvet mellom kor mykje dei sådde og kor mykje dei hausta. Omkring overtok Reinert Svenson frå Stavanger Romsa, som leiglending på Kongen sin gard. Han var fødd omkring 1605, sonen til rådmannen og futen i Stavanger og gift med Susanna Rasmusdotter, enka etter Anders Rosenow, ein annan stavangerborgar. I sine unge år ser det ut som om Reinert var glad i jentene, for i 1629 blei han stevna av Guri Ormsdotter som hevda at han var far til barnet hennar, som blev avlet i Gand (i Sandnes). Retten kom til at farskapet ikkje kunne bevisast og Reinert gjekk fri. I Stavanger fekk Reinert finansielle problem og det var truleg derfor han forlot byen og drog til slektningar i Sunnhordland. På Romsa dreiv han som bonde og i tillegg dreiv han med jektefart og han selde tømmer til skottane. Reinert går igjen i fleire av dei historiske kjeldene om Romsa, såleis også i den såkalla Koppskatten av Her står det kort om Reinert og hans kvinde Susanne, 1 tjenestepige Zitzell (i dag: Sissel), Husmann Lauritz og hans kone Kari. Det kan også ha vore born på garden, men dei som er nemnde er alle over 15 år. Konklusjonen var at bonden skal betale 8 shilling, like mye for konen og like mye for tjenestepigen. Husmannen betaler 6 shilling for seg og 6 for konen. Ei anna kjelde til informasjon om Romsa er kvegskatten frå Her går det fram at garden då hadde 1 øk (hest), 9 kiør, 6 ungnaut, 6 gieder og 2 faar. At dei hadde hest viser at garden ikkje var mellom dei minste gardane. Reinert Svenson Romsa døydde omkring 1662, men enka hans, Susanna Rasmusdotter, dreiv garden vidare. Ho kom i klammeri med bergenskjøpmannen Anders Joensen, som kjøpte Romsa i Anders ville gjerne busette seg på Romsa, men retten slo fast at Susanna hadde rett til å bu på garden så lenge ho levde. I 1663 stemna ho ein mann i Ølen for å ha nytta skjellsord om sonen Hans. Før Anders Joensen kjøpte garden var han krongods, men etter 1663 har han vore i privat eige. I skattematrikkelen av 1665 finn me meir informasjon om Romsa. Det går fram at dei då sådde 4 tønner korn og at dei hausta 17. Vidare står det at garden føder 20 nøt, 1 hest, 20 faar och gieder. God ager og eng, med en stor halm paa, bjelker, sperre, samt vee at selje. Med æbel- og kirsebærhage. I 1668 sådde dei 4 tønner havre og hausta 20. Tala i seg sjølv indikerer at folltalet hadde auka til fem i løpet av tre år, men er det sannsynleg? Kanskje var tala frå 1665 med vilje underestimerte for å få skatten lågare? I alle fall blei skylda uendra; ho var 2 løper smør og 1 2 hud og kommisjonen konkluderte med at matrikkelen forbliver i smør 2 laup 18 merker (dvs. som før). I manntallet frå går det fram kven som då budde på Romsa: Reinerts enke og Hans Reinertsen 30 år. Ingen mannlige tjenere, ingen knekter (dvs. soldatar), ingen husmenn. Sjølv om garden og øyene då var eigd av Anders Joensen, hadde retten gitt enka til Reinert rett til å bu der så lenge ho levde, og den retten brukte ho tydelegvis. Truleg budde Susanna på Romsa så lenge ho levde, til omkring slutten av 1670-åra. 8

9 I 1680 står sokneprest og prost Peter Heltberg i Fjellberg nemnt som eigar. Heller ikkje han budde på Romsa og garden blei driven av leiglendingar fram til 1720-talet. Ein av desse var Tøres Torkildson, som var leiglending frå før Tøres var den første sjølveigaren på Romsa, då han kjøpte garden i 1704 av soknepresten i Skånevik. Etter 11 år som sjølveigar på Romsa måtte Tøres selje garden igjen, til kapellan Elias Eliasson Heltberg, sonen til den førre eigaren. Etterkomarane til Tøres blei likevel sitjande på garden (hovudbruket) så lenge det budde folk her, til slutten av 1950-åra. I manntallet for 1701 går det fram at det framleis var Tøres Torekildsen som held til på Romsa. Truleg var han gift meg ei dotter eller barnedotter til Susanna. Han er omtalt som bonde som svarer til sin skatt, 60 år. Sønner og hvor de findes: Johannes (8 år, hjemme), Reinert (tiener), Hans Mathisen (24 år, i Bergen). I utkastet til matrikkel av 1723 går det fram at garden har ei skyld på 2 løper smør, 1 hud. Elias Heltberg er oppført som eier og bygsler. Ingen husmannsplass. Ingen seter, men har skog til husernes reparasjon og fornøden brende. Ingen kvern og fiskerier. Truleg var det framleis Tøres Torekildsen som dreiv garden som leiglending. Dersom me igjen reknar med at desse opplysningane heller er underrapportering enn overrapportering, peikar det i retning av at det var skog på Romsa i Dette må vere skog som har vakse fram etter avskoginga på 1600-talet. Opplysninga om at det var ingen fiskerier er truleg eit uttrykk for at det på Romsa då ikkje var kastevåg eller liknande for laks, noko som i tilfelle ville auke verdien (og skylda) på garden. I åkeren sådde dei 1/8 tønne bygg og avla 3 4 tønne og dei sådde 5 tønner havre og sådde 25 tønner. Det er gode folltal, omtrent det som var vanleg i landsdelen på den tida. Romsa var altså ein normalt god gard. Matrikkelutkastet gir også informasjon om husdyra. Det står at garden føder 10 kiør, 8 ungnød, 18 faar, 1 hest. Garden er karakterisert på følgjande vis: Situation og beliggenhet: ligger på en øe, med søe for sig selv, temmelig viss til korn, men tungvunden til høavling. Skylda blei sett som før, og Elias var sikkert nøgd med det utfallet. Frå 1753 blei Romsa sjølveigande for godt. Endringar i bruksstrukturen Romsa blir delt I 1784 overtok Johannes Ingebrigtson Romsa garden etter faren, i ein alder av 19 år. Johannes var det siste som eigde heile Romsa. Han gifte seg i 1790 med Siri Torsdotter og dei fekk ni born. Ein av sønene døydde i 1797, same året han blei født. Under folketeljinga i 1801 var Johannes 36 år og kona var 35 år. Tre av borna, Ingebricht (10 år), Tor (3 år) og Karen (8 år), budde då på garden. Ungane er nemnde i den rekkjefølgja, sjølvsagt i tråd med skikken på den tida det ville neppe vore gjort slik i vår tid. Saman med familien budde også Karen Gundersdatter, som var 75 år, enke og mor til Johannes, og ho har vilkaar af gaarden. I tillegg til husbonden og familien hans var det også ein husmann med familie på Ørevik. Det var Peder Abelsen, 38 år, og kona hans Agata, 35 år. Dei hadde tre born: Abel Person (10 år), Anna (16 år) og Berthe (3 år). I tiåra etter skulle det skje store endringar i bruksstrukturen og folketalet på Romsa. Fram til 1832 var Romsa samla i eitt bruk, men garden blei då delt i tre hovudbruket, heimebruket og Ørevik. Det var dei tre eldste sønene til Johannes som då fekk kvart sitt bruk. Heimebruket omfatta frå 1832 bruket som frå 1929 blei kalla Haukelandstunet, Grindanes og Kjøkenvik på Litle Romsa. Hovudbruket utgjorde resten av øyane utanom Ørevik, dvs. det som seinare blei kalla Gurotunet, Herøy med Makkøyr og Glåp på Litle Romsa. Ørevik hadde tidlegare vore husmannsplass, i alle fall frå 1645/46, men blei som nemnt sjølveigande i Den neste endringa i bruksstrukturen skjedde i 1849, då Herøy og Makkøyr blei skilt frå hovudbruket. Johannes Ingebrigtson Romsa overtok hovudbruket etter faren i 1849, men Johannes reiste mykje på Nordland og Finnmark så han selde mesteparten av bruket til ein slektning og sat sjølv berre igjen med Herøy. I 1862 blei så Glåp på Litla Romsa skilt frå resten av hovudbruket (som seinare blei kalla Gurotunet). Heimebruket blei i 1910 delt i tre, då Haukelandstunet, Grindanes og Kjøkenvik blei skilde ut som tre 9

10 matrikulerte bruk. Same året blei hovudbruket slått saman med Herøy. Folketal, husdyr og jordbruk på 1800-talet Folketeljinga i 1835 fortel at det då budde seks familiar med til saman 30 personar på hovudbruket, tre familiar med til saman 12 personar på heimebruket og ein familie med til saman fire personar på husmannsplassen (Ørevik). På hovudbruket var det fire husmenn, mens heimebruket hadde ein husmann. Alle tre bruka hadde tjenestefolk og på det eine bruket var det ein person i kategorien fattige. På hovudbruket sådde dei i 1835 tre tønner havre og dei sette to tønner poteter. Det same gjorde dei på heimebruket. Ørevik, den tidlegare husmannsplassen, sådde ei tønne havre og sette 1 2 tønne poteter. Dei to største bruka var like i høve til husdyrhald og. Kvar av dei hadde ein hest, seks storfe, 30 sauer og ein gris. Ørevik hadde to kyr, ti sauer og ein gris. I 1845 var det til saman ti familiar på Romsa. På hovudbruket var det tre familiar med til saman 22 personar, på heimebruket var det seks familiar med til saman 29 personar og på Ørevik var det ein familie med sju personar. I tillegg til desse tre bruka var det seks husmenn to på hovudbruket og fire på heimebruket. På hovudbruket sådde dei fem tønner havre og dei sette fire tønner poteter. På heimebruket sådde dei sju tønner havre og dei sette fire tønner poteter. Ørevik sådde ei tønne havre og dei sette to tønner poteter. På hovudbruket hadde dei ein hest, 11 storfe, 45 sauer og ein gris. Heimebruket hadde ein hest, 15 storfe, 60 sauer og ein gris. På Ørevik var det tre storfe, 20 sauer og ein gris. I 1855 var det igjen folketeljing. Etter siste folketeljing hadde det skjedd ei endring i bruksstrukturen ved at Herøy i 1849 blei skild ut frå hovudbruket som sjølveigande bruk. Inntil då hadde Herøy vore husmannsplass under hovudbruket. Dermed var det fire sjølveigande bruk på Romsa i På hovudbruket budde det seks familiar med til saman 14 personar, heimebruket hadde fire familiar med til saman 12 personar, på Ørevik budde ein familie med fire personar og på Herøy var det ein familie med fire personar. I tillegg til desse fire sjølveigande bruka var det fire husmenn med familiar på hovudbruket og tre på heimebruket. Til saman budde det 62 personar på Romsa i På hovudbruket sådde dei åtte tønner havre og dei sette fem tønner poteter. På heimebruket sådde dei seks tønner havre og dei sette berre ei tønne poteter. Ørevik sådde to tønner havre og sette to tønner poteter, mens Herøy sådde 1 4 tønne havre og sette 1/8 tønne poteter. På hovudbruket hadde dei ein hest, 15 storfe, 50 sauer og to grisar. Heimebruket hadde ein hest, 11 storfe, 40 sauer og ein gris. Ørevik hadde fire storfe, 18 sauer og ein gris, mens Herøy berre hadde ei ku og ein gris. Folketeljinga i 1865 viser at det framleis var fire sjølvstendige bruk. Til saman budde det då 67 personar på øyane, det høgaste talet nokon gong. Bygdeboka oppgir at det budde 77 personar på Romsa i 1865, men det er feil. Fleire har gjentatt denne feilen seinare utan å sjekke kjelda (folketeljinga), men feilen blir ikkje rett for det. Det riktige talet er 67 personar i 1865 (sjå figur 5). å sjekke kjelda (folketeljinga), men feilen blir ikkje rett for det. Det riktige talet er 67 personar i 1865 (sjå figur 5) Figur 5. Folketalsutviklinga på Romsa Figur 5. Folketalsutviklinga på Romsa Matrikkelutkastet av 1867 gir interessante opplysningar om folk og ressursar på Romsa. Garden hadde no fem bruk. Dei to største var om lag jamnstore. Det eine var eigd av Lars Helgesen ( heimebruket, seinare kalla Haukelandstunet), med ei skyld før 1867 på 2 dalar og 17 shilling. Det andre var eigd av Reinert Reinertsen ( hovudbruket, seinare kalla Matrikkelutkastet Gurotunet), med ei skyld på av 2 dalar 1867 og 15 shilling. gir interessante Dei tre andre bruka opplysningar var vesentleg mindre, Ørevik (med ei skyld på 4 ort og 6 shilling), Glåp (med ei skyld på 3 ort og 13 shilling) og Herøy om folk (med ei og skyld ressursar berre på 20 shilling). på Romsa. På Ørevik sat Garden Johannes Gundersen hadde som eigar, på Glåp var Gunder Stensen eigar og på Herøy var Johannes Ingebrigtsen eigar. no Skylda fem var bruk. eit uttrykk Dei for kor to store største og grøderike var bruka om var, lag og dermed jamnstore. kor mykje dei kunne betale i skatt. Bøndene ville rimelegvis ha skylda så låg som mogeleg, for å få skatten Det eine låg, og om var dei eigd kunne, underslo av Lars eller Helgesen underestimerte dei ( heimebruket, storleiken på åker, avlingar og talet på husdyr. Opplysningane i matriklane er derfor ikkje heilt til å lite på, dei seinare representerer kalla heller minimumstal Haukelandstunet), enn heilt nøyaktige opplysningar. med ei Viss skyld me reknar før med at alle underrapporterte omtrent like mykje, kan me likevel bruke tala frå matriklane til 1867 å samanlikne på 2 bruka dalar imellom. og Tala 17 for shilling. husdyr seg ut Det til å vere andre pålitelege, var dei eigd oppgjevne av tala frå 1867 er i alle fall nesten identiske med tala frå folketeljinga to år før (opplysningar Reinert i Reinertsen folketeljingane er oftast ( hovudbruket, er meir å lite på då dei ikkje seinare skulle brukast kalla i skattlegginga). Truleg var det heller ikkje lett å skjule husdyr (for å dra dei unna skattlegging) Gurotunet), på eit oversiktleg med ei område skyld som Romsa. på 2 Talet dalar på husdyr og utover 15 shilling talet er vist i tabell 1 og figur 6. Dei tre andre bruka var vesentleg mindre, Ørevik (med ei skyld på 4 ort og 6 shilling), Glåp (med ei 10 skyld på 3 ort og 13 shilling) og Herøy (med ei skyld berre på 20 shilling). På Ørevik sat Johannes 10

11 Gundersen som eigar, på Glåp var Gunder Stensen eigar og på Herøy var Johannes Ingebrigtsen eigar. Skylda var eit uttrykk for kor store og grøderike bruka var, og dermed kor mykje dei kunne betale i skatt. Bøndene ville rimelegvis ha skylda så låg som mogeleg, for å få skatten låg, og om dei kunne, underslo eller underestimerte dei storleiken på åker, avlingar og talet på husdyr. Opplysningane i matriklane er derfor ikkje heilt til å lite på, dei representerer heller minimumstal enn heilt nøyaktige opplysningar. Viss me reknar med at alle underrapporterte omtrent like mykje, kan me likevel bruke tala frå matriklane til å samanlikne bruka imellom. Tala for husdyr seg ut til å vere pålitelege, dei oppgjevne tala frå 1867 er i alle fall nesten identiske med tala frå folketeljinga to år før (opplysningar i folketeljingane er oftast er meir å lite på då dei ikkje skulle brukast i skattlegginga). Truleg var det heller ikkje lett å skjule husdyr (for å dra dei unna skattlegging) på eit oversiktleg område som Romsa. Talet på husdyr utover 1800-talet er vist i tabell 1 og figur 6. Tabell 1. Tal husdyr. I 1867 er husdyra på Grindanes, Makkøyr og Kjøkenvik inkluderte i tala for bruka dei låg under. G = gris, Ge = geit, H = hest, Sa = sau, St = storfe. Tabell 1. Tal husdyr. I 1867 er husdyra på Grindanes, Makkøyr og Kjøkenvik inkluderte i tala for bruka dei låg under. G = gris, Ge = geit, H = hest, Sa = sau, St = storfe. Bruk H St Sa G H St Sa G H St Sa G H St Sa G H St Sa G H St Sa G Ge Hovudbruket Heimebruket Ørevik Grindanes Herøy Makkøyr Glåp Kjøkenvik Todløy 1 17 Skarvaberg 1 23 Sum Tal husdy Hest Storfe Sau Gris Figur 6. Husdyrhaldet på Romsa Kjelde Folketeljingane og matrikkelen av Geit er ikkje vist (5 geiter i 1875). Figur 6. Husdyrhaldet på Romsa Kjelde: Folketeljingane og matrikkelen av Geit er ikkje vist (5 geiter i 1875). For alle fem bruka er det i 1867 opplyst at dei har omtrentlig skog til husbruk, altså at dei hadde så dei klarte seg til eige brensel. Ørevik hadde i tillegg litt skogvirke for sal, 11

12 For alle fem bruka er det i 1867 opplyst at dei har omtrentlig skog til husbruk, altså at dei hadde så dei klarte seg til eige brensel. Ørevik hadde i tillegg litt skogvirke for sal, om lag 20 Speciedalar furuskog per år. Dei andre fire bruka hadde ikkje skogvirke for sal. Dette indikerer at den eldste naturskogen på Romsa finst på Ørevik (for det er ikkje kjent at det har vore større hogst her etter 1867). Matrikkelutkastet av 1867 skulle også vurdere om bruka som skulle skattleggast hadde Fiskeri eller anden Herlighed, der efter Loven af 17de August skulle komme i Betragtning ved Skyldsætningen, og af hvilken Betydning. På dette spørsmålet blei det svara nei for alle fem bruka. Igjen er dette truleg uttrykk for at det ikkje var kastevågar i bruk. Som me har sett fekk alle fem bruka sett opp skylda gjennom matrikkelutkastet av 1867, og mest av alle Johannes Gundersen på Ørevik. Dette var sjølvsagt ikkje godt nytt for Romsafolket, men kongen skulle ha sitt. Matrikkelen omtalar berre dei sjølveigande bruka, ikkje husmannsplassane, men me kan tenkje oss at det auka skattetrykket også fekk følgjer for husmennene. Meir informasjon om dei finn me i folketeljinga av Folketeljinga i 1875 fortel om folk, fe og jordbruksdrifta på dei fem bruka og fire husmannsplassane som då var på Romsa. Det budde då 60 personar i øygruppa. I 1891 hadde folketalet sunke til 43 personar og i 1900 budde det 24 personar på øygruppa. I høve til toppåret 1865 var dette ei nedgang i folketalet på 65 %! Fram til 1910 steig folketalet igjen, til 34 personar. I 1946 budde sju familar med til saman 33 personar på Romsa. Fråflyttinga starta i 1953 og i 1960 flytte dei siste Romsabuane. Som me ser av figur 5 var det i store trekk ei jamn og markert nedgang i folketalet frå 1865 til Det tok seg opp igjen i 1910 og heldt seg om lag på det nivået til 1946 (truleg til 1953). Det dramatiske fallet i kurva mellom 1946 og 1960 skuldast fråflyttinga. Dette blir meir omtalt s. 43. I resten av dette avsnittet skal me ta for oss bruk for bruk, med vekt på utviklinga utover og talet. Fokus i framstillinga er folka som budde her, jordbruket dei dreiv og andre aktivitetar. Hovudbruket På hovudbruket budde i 1865 Reinert Reinertsen og kona Katrine Johannesdotter. Truleg var dei bornlause, men dei hadde ein Tjenestekarl og to Tjenestepiger. I tillegg budde Husmoder og Føderaadskone Anna Sjursdotter på bruket. På same bruket budde også skipper Ingebrigt Stenson, omtalt som innerst (ein slags husmann, men utan jord), kona Joren Halvorsdotter og dei to borna deira. På hovudbruket budde også tre husmannsfamiliar med til saman 16 personar, på Glåp, Todløy og Grindavik. Glåp og Grindavik hadde jord og dyr. På Glåp var det tre kyr, 16 sauer og ein gris, og dei sådde tønne havre og sette to tønner poteter. Grindavik hadde tre kyr, 15 sauer og ein gris. I åkeren sådde dei tønne havre og dei sette tønne poteter. På Todløy budde Sjur Larsson, kona Britha og sonen Lars. Dei hadde ikkje jord eller dyr, så Sjur må ha hatt anna arbeid. I 1867 hadde Reinert Reinertsen på hovudbruket (seinare Gurotunet ) det største arealet med åker og dyrka eng. Åkeren var mål og av dette var 1/3 av god beskaffenhed, 1/3 av middels beskaffenhed og 1/3 av dårleg ( slet ) beskaffenhed. Kvaliteten på åkeren hadde innverknad på kalkulasjonen av skylda (kor høgt skattetrykk garden kunne tåle) og måten kvaliteten på åkeren er rekna ut på kan tyde på at futen hadde vore grei med Reinert. I mange tilfelle hadde futen eiga interesse av at skylda ikkje blei sett for høg, då han ofte dreiv handel med bøndene i distriktet. I tillegg til åker hadde Reinert tre mål dyrka eng. I tillegg til det dyrka arealet (åker og eng) hadde han også natureng, til saman mål. Av dette blei 1 4 rekna som godt, 1 2 som middels og 1 4 som dårleg ( slet ). I åkeren sådde Reinert åtte tønner havre og han sette tønner poteter, og han hausta 38 tønner havre og 34 tønner poteter. Det gir eit folltal for havre på 4,75 og 5,9 for poteter. Dette viser at åkeren var grøderik og særleg var det gode veksttilhøve for poteter. Frå enga hausta Reinert 694 våger høy og 202 våger halm. Ei våg er ei gammal vestnorsk måleeining som i dette tilfellet tilsvarer 18,52 kg. Det vil seie at 12

13 Reinert hausta 12,8 tonn høy og 3,7 tonn halm. Det blir 205,6 kg høy/mål dyrka eng og natureng. På bruket var det ein hest, 11 storfe og 53 sauer. Matrikkelen oppgir at bruket hadde Havnegang (beiteareal) godt beliggende, god Beskaffenhed, tilstrekkeleg for halvparten av buskapen. Det er opplyst at bruket hadde litt torv til brensel, som det einaste av bruka på Romsa. Matrikkelen rekna bruket til Reinert som alminneleg godt dyrka og den nye skylda blei sett til 2 dalar, 1 ort og 20 shilling, altså ei lita auke i høve til før. På hovudbruket sat framleis Reinert Reinertsen som eigar i 1875 (som i 1867). Huslyden hadde då hest, fem kyr og to ungdyr, 15 sauer og ein gris. Det var vesentleg mindre enn det som matrikkelutkastet av 1867 oppgir (ein hest, 11 storfe og 53 sauer). Ein viktig grunn til dette avviket er at folketeljinga blei utført i desember og dermed gir uttrykk for vinterfôra dyr, mens matrikkelen truleg refererte til buskapen inklusive årsproduksjonen av kalvar og lam. Nytt i høve til 1867 er dei no hadde gris. Folketeljinga gir informasjon om utsæden, ikkje avlinga, men då matrikkelen oppgir begge deler kan me samanlikne for å sjå om det har skjedd endringar. I 1875 sådde dei på hovudbruket 1/8 tønne bygg og fire tønner havre (mot åtte tønner i 1867) og dei sette tre tønner poteter (mot tønner i 1867). Åkerarealet var altså blitt vesentleg mindre enn i Dette må vere uttrykk for ein reell nedgang, då opplysningane i matriklane ofte er underestimater. Nedgangen i åkerarealet kan kanskje skuldast at folketalet gjekk ned i perioden I 1865 budde sju personar på hovudbruket, pluss ein annan familie på fire. Denne familien var flytta frå Romsa i 1875 og det var då seks personar på hovudbruket. Det er uvisst om denne endringa i folketalet kan forklare nedgangen i åkerarealet. Gurotunet I 1904 overtok Reinert Reinertson Romsa bruk nr. 2 etter faren, Reinert Reinertson Viland. Han var gift med Guro Simonsdotter Svalland frå Bjoa. Etter at Reinert døydde i 1940 har garden vore kalla Gurotunet (figur 7). Det låg vel 150 m søraust for Haukelandstunet. Dei to bruka er skilte av ein lang steingard som går tvers over sentrale delar av Store Romsa. Steingarden er framleis eit lett synleg innslag i landskapet. I tillegg til jordbruk dreiv Reinert med fiske og fraktefart. Han hadde ein kutter som gjekk under namnet Romsadampen, bygd i Kjellasvik av båtbyggjaren Andreas Endresen. I Naustvika hadde dei naust. Bustadhuset var malt med kvalolje, gulaktig på farge. I vinduene hadde Guro store, flotte blomster, m.a. blåe Hortensia. Figur 7. Gurotunet med våningshuset og løa. Bruket er kjernen i det gamle hovudbruket på Romsa. I bakgrunnen Litle Romsa og innløpet til Ølensfjorden. Både våningshuset og løa er no vekke. 13

14 Guro og Reinert hadde husdyr, som dei andre bruka på Romsa. Kubeitene hadde dei på Helganes og der blei dei også mjølka, på stølen som dei sa. I seinare år pakta Malvin, ein av sønene på Haukelandsbruket, garden til Guro. Søstrene hans hjelpte til med mjølkinga, morgon og kveld. Dei hadde mjølka i spann som dei bar med reimer på ryggen. På vegen frå stølen og heim passerte dei Gurotunet og då sto Guro på trappa og ville ha den avtalte literen med mjølk som ho trengde. Folk som kjende Guro omtalar henne som ei flott dame, alltid kledd i sid stakk med forkle (figur 8). Guro var også kjend som ei bestemt dame. Hu va biske, men sterkt troande, fortel ein som kjende henne. Ho hadde godt med penger, men brukt dei ikkje på seg sjølv. Større inntekter fekk ho vel då Romsadampen blei selt og i tillegg fekk ho mykje via landslotten. Ho eigde stranda frå Naustvika og austover og det var ein særs god plass for plassering av steng. Fiskarene måtte betale 2 % av bruttoverdien av fisken som sto i steng til strandeigarane. I 1956 fiska dei mykje mussa i Bjoafjorden og det året fekk Guro inntekter frå landslotten tilsvarande ei heil årsløn. Pengene fekk ho tilsendt i kontantar med posten det ville knapt vore tilrådeleg i dag! Ho hadde mange av dei store grøne femhundrelappane og dei delte ho gjerne med tanteungane sine når dei kom på besøk om sommaren. Mange av dei budde på Bjoa og fullasta med vaksne og ungar gjekk turen med gavlabåt over fjorden til Guro på Romsa. Mat og drikke hadde dei med seg og Romsa var som ein fristad der ungane kunne springe fritt omkring. Elles kunne det vere vanskeleg for slektningar som budde andre stader å få kontakt med Guro. Etter at telefonen kom til Haukelandsgarden, kunne dei ringe dit og så sende melding til Guro den vegen. Det var tungvindt etter dagens standard, men det gjekk. Guro hadde god kontakt med Haukelandsfamilien og dei siste åra hjelpte dei Guro på mange måtar; dei hadde eit godt naboskap. Guro og Reinert var bornlause og dei budde på garden så lenge dei levde. Reinert døydde 20 år før Guro (figur 9), og ho var den siste fastbuande på Romsa. Ho ville korkje selgje eller flytte. På slutten såg ho lite, men ho kjende folk igjen på stemmen. Då ho døydde 15. mars 1960, blei huset selt og flytta frå øya, berre grunnmuren står ennå att (figur 10). Guro hadde eit stort og innhaldsrikt hus og sommaren etter at ho døydde var det storauksjon på Romsa. Folk kom med skøyter og småbåtar frå Ølen og Figur 8. Guro slik mange hugsar henne. Ho var mellom dei siste som budde på Romsa. Ho døydde i Figur 9. Frå venstre: Kari Haukeland, Gurina Romsa (bak), Johannes Romsa (foran) og Berta Romsa. I bakgrunnen løa til Guro og Reinert. Biletet er tatt den dagen Reinert Romsa døydde, i Til venstre for Kari ser me det ligg brakje på grasbakken. Det var skikk å spreie brakje på bakken der gravfølge passerte. Brakjen er desinfiserande og det kan ha vore opphavet til denne skikken som også er kjend frå andre delar av distriktet. 14

15 Då Chr. Michelsen kom på besøk Til dei folkelege historiene frå Romsa høyrer historia om ein yacht som kom inn i hamna på nordsida av Store Romsa ei tid etter første verdskrigen. To karar gjekk i land, gjekk oppover bakkane og banka på i eit av tuna. Dei var tørste og ville be om mjølk. Dei var vel ikkje kledde i finstasen, akkurat, for kona som opna døra synfarte dei frå topp til tå og spurde Kva slags rekafantar e de? Dei flirte visst litt i skjegget og den eine svarte: Han der er overlæge Claus Hansen og dette er statsminister Michelsen fra Bergen. Statsminister Michelsen?, spurte kona skeptisk, han store frå 1905? Å, kor du lyge. Men dette skulle ho snart finne ut av, meinte ho. Ho gjekk inn i stova og såg på eit bilete ho hadde hengande på veggen før ho konkluderte: Jau, det er nok same karen. Historia fortel at mennene fekk den mjølka dei ville ha og at dei gjekk velnøgde derifrå. Historia fortel også at det var Guro på Gurotunet som møtte statsminister Michelsen den gongen på Romsa. Figur 10. NRK-mannen John Skien, kjend m.a. frå Norge Rundt, ved tuftene på hovudbruket (Gurotunet). Han har familieband til Haugsgjerdet og Romsa. Her står han ved trappa der Guro ein gong tok i mot han med opne armar. John var vel ti år den gongen og var med Sverre Åsbø for å sanke sauer på Romsa. Han minnest Guro trippa rundt med kaffikjelen klar til Sverre og brusflaska klar til John. Ho hadde ikkje tid å sitje ned sjølv, for ho måtte passa på at dei to karane fekk nok av alt til ei kvar tid. John fortel at dei knapt fekk tid til å drikke ut før påfyllinga tvinga seg fram. Ho sette tydeleg pris på besøket. Det han ikkje visste den gongen, men som ho truleg kjende til, var at John og den avdøydde mannen hennar var i slekt. Foto: AL. Bjoa. Som folk elles på den tida var Guro sterkt truande og ho hadde fleire andelege bøker, nokre av dei var særs gamle og hadde nok gått i arv biblar, testamente og salmebøker. På bruket til Guro og Reinert ligg den store kristtornskogen, truleg den største og mest velutvikla i sitt slag i landet. Guro og Reinert skar mykje kristtorn og selde til Bergen og andre stader til jul. Då Guro blei enke, fekk ho hjelp av Konrad Haukeland på nabobruket til å skjere. Dei knyta saman buntar som blei sende med rutebåten til Bergen. Dei hadde også litt småsal i Ølen. Heimebruket Etter at Tor omkom på sjøen, overtok svogeren hans, Kolbein Arntson Berge, heimebruket. Han hadde gjeld til Mikkel P. Lønning som han ikkje klarte å betale og i 1864 blei heimebruket lyst ut på 15

16 Ein dag i 1848 Romsafolket var ofte på sjøen. Stort sett gjekk det bra, men ein vinterdag i 1848 gjekk det gale for Tor Johannesson Romsa f på heimebruket. Etter denne dagen har folk i distriktet kalla han den galne måndagen. Han kollsegla i skikkeleg uver. Båten hans velta, men Tor klarte å kome seg opp på kvelven. Han skreik etter hjelp og folk på land høyrde og såg han, men kunne ikkje gjere noko i det fæle veret. Vinden kom frå nordvest og båten med Tor klamrande fast dreiv inn til Etnesjøen. Dagen etter klarte folk å få tak i båten, men for seint. For at han ikkje skulle fare på sjøen hadde Tor stukke kniven sin gjennom trøya og inn i båtborda, men det var så kaldt at Tor hadde frøse i hel. Igjen sat enkja med ansvar for garden og 10 ungar. Utan mannen klarde ho ikkje å sitte med garden og ho måtte selje han. Ho flytte seinare til Grindanes med borna sine og fekk kår der. Det gir eit folltal på 4,8 for havre og 4,6 for poteter. For havre er det er omtrent det same som på hovudbruket, men mindre enn på hovudbruket for poteter. Frå naturenga hausta Lars 600 våger høy (11 tonn) og 177 våger halm (3,3 tonn). Det blir 188,3 kg høy/ mål natureng, altså noko mindre enn på hovudbruket (8,4 % mindre per mål). Dette kan skuldast at enga blei driven betre eller at jorda i (natur)enga var betre på hovudbruket. Forskjellen kan også skuldast at opplysningane i matrikkelen ikkje var heilt nøyaktige. Heimebruket hadde hest, 11 storfe og 72 sauer, med andre ord godt fleire sauer enn på hovudbruket. Den nye skylda blei sett til 2 dalar, 2 orter og 9 shilling, altså ein liten auke i høve til før (som på hovudbruket). Lars og kona budde truleg på heimebruket i femseks år. Dottera Guro gifta seg med Isak Pederson Utbjoa i 1870 (figur 11) og dei overtok garden etter tvangsauksjon. I auksjonsprotokollen frå Fjelberg Thinglag kan me lese: Der efter blev Gaarden Opraabt for Tolv hundrede Speciedaler og blev ved flere Bud og over Bud endelig bortsolgt til høijstbydende Lars Helgesen Udbioe for 805 Spd. Kolbein hadde nok hatt ei vanskeleg tid for han hadde heller ikkje betalt skatten det året og då fekk Kjøberen Ret til strags at tiltræde Gaarden. Folketeljinga frå 1865 viser at Lars Helgesen og kona Anna Torkelsdotter med sine tre søner og ei dotter brukte retten sin og busette seg på heimebruket. Her budde også Husmoder og Føderaadskone Kari Aarentsdotter med fem søner som alle farer tilsøs og to døtre omtalte som Skrædderinder. Kari var kona til Tor som kollsigla men ho hadde altså framleis kår på garden. I 1865 hadde heimebruket tre husmenn, alle med jord og dyr. Det var på Grindanes, Kjøkenvik og Makkøyr. To år seinare, i 1867, sat framleis Lars Helgesen som eigar på heimebruket. Åkeren var på mål, alt rekna som middels god kvalitet. Bruket hadde ikkje dyrka eng, men 59 mål natureng. I åkeren sådde dei 7 1/5 tønne havre og dei sette tønne poteter. Dei hausta tønne havre og 30 tønner poteter. Figur 11. Isak ( ) og Guro ( ) Romsø. Dei gifta seg i 1870 og biletet må vere frå om lag den tida. 16

17 Figur 12. Isakfolket samla framføre husa. Frå venstre Isak, Isak (son til Helene og Anton), Guro, Anna Dalen, Anton (son til Isak og Guro) og Helene Romsø Dalen (Anton si kone, søster til Anna). Huset til venstre er reve, hovudhuset til høgre står ennå. Isak d.y. blei født i 1908 og Isak d.e. døydde i 1911, så biletet må vere tatt i 1910/11. Figur 13. Romsagarden omkring Guro står til venstre. Bak Anton og svigerinna Anna. I midten Helene med borna sine Isak og Helene Gurine. Isak døydde i 1911 og er ikkje med på biletet. 17

18 Lars, mens Lars og kona flytte til Svalland. Folketeljinga frå 1875 viser at Isak Pederson, kona Guro, fire born og ei tenestejente då budde på heimebruket. Isak er nemnd som forpaktar i 1875, men i 1892 kjøpte han garden av svigerfar sin. Isak var skipper og dreiv med fiske og Nordlandsfart. Truleg måtte kona drive garden mykje aleine, for eldste sonen var berre fem år i Dei hadde hest, fem kyr og to ungdyr, 21 sauer og ein gris. I åkeren sådde dei tre tønner havre og tønne poteter. Guro og Isak fekk sju born. Fire av sønene drog til Amerika i 1890-åra og garden blei i 1907 overtatt av den siste sonen som var igjen i Noreg, Anton Olai (figur 12 og 13). Han hadde motorbåt og dreiv mykje med fiske (figur 14). To år før han overtok heimebruket gifta han seg. I 1928 selde dei og flytta til Hauge. Det var Arne Monsson Haukeland som då kjøpte heimebruket i Han kom frå Fana og var gift med Kari Knutsdotter Stusdal, også frå Fana. Dei fekk sju born og fleire av dei flytta seinare til Bergen. Haukelandstunet Haukelandstunet ligg opp for austsida av Brattestøvågen, m o.h., med vidt utsyn nordvestover mot Fjellberg (figur 15). Dei siste som budde her var Kari og Arne Haukeland med familie. Dei kom frå Fana til Romsa i 1909 og budde dei første åra på Glåp på Litle Romsa, men i 1915 selde dei Glåp og flytta tilbake til Fana. Truleg likte dei seg godt på Romsa, for i kjøpte dei som nemnt garden til Anton Romsa og flytte dit. Etter den tida har garden gått under namnet Haukelandstunet. Arne dreiv som Figur 14. Anton dreiv som fiskar og bonde og biletet viser båten hans. bonde, men i tillegg hadde han ansvar for posten og for rutebåtekspedisjonen. Familien hadde også båt, motorbåten Kvikk, i tillegg til robåtar. Naust hadde dei i Naustvika. Kari og Arne hadde sju born, fem jenter og to gutar (figur 16 og 17). Ein av dei er Lillian Bergesen som no bur i Bergen (figur 18 og 19). Ho var ein månad gammal då familien flytte til Romsa og ho budde der til ho var 16 år. Då flytta ho til Bergen og fekk huspost der. Der var det mykje å lære, fortel ho. Eg va vane med smalagarden på Romsa og Bergen va ein stor overgang med andre skikkar og vanar. Eg lengta ofte heim te Romsa og det va deiligt å koma heim igjen. Eg reiste til Romsa om våren, til lamminga. Eg hadde namn på kvar einaste sau. På Haukelandsgarden hadde dei om lag 15 sauer med 2-3 lam kvar. I tillegg hadde dei om lag 10 kyr, pluss kalvar og stutar. Dei hadde også hest og om lag 30 høns (kvite) og ein hane. Kubeitene låg mellom tunet og Kobbanes, både mot Brattestøvågen og mot Figur 15. Haukelandstunet i 1930-åra. Frå venstre ser me hønsehuset, utedoen, våningshuset, eldhuset, vedhuset/smalahuset og løa. 18

19 Figur 16. Haukelandsfamilien samla i tunet. Framme sit foreldra Arne og Kari. Bak frå venstre: Konrad, Lillian (bur i Bergen), Mathy, Ida (bur i Bergen), Amanda (bur i Åsane), Klara og Malvin. Figur 17. Fem flotte Haukelands-jenter (søsken) i tunet: Mathilde, Klara, Amanda, Ida og Lillian. I bakgrunnen Dammaberget. Figur 18. Lillian i kaiakken i Naustvika, Litle Romsa i bakgrunnen. Lillian padla ofte til Haugsgjerde etter post. Brødrene Malvin og Konrad hadde lagd kaiakken. 19

20 Figur 19. Lillian Bergersen er dotter til Kari og Arne Haukeland. Ho budde på Romsa til ho var 16 år. Då flytta ho til Bergen og der bur ho framleis. Foto: AL. Gamlehamn. Sauene gjekk på bøane nær tunet når dei var på Romsa. Fleira av husa har tak av steinheller (figur 20). For å kunne fø husdyra gjennom vinteren måtte dei skaffe høy og anna fôr. Høyet kom frå engene som blei slått med slåmaskin hesten drog. Engstykkene var ikkje store og kvar av dei hadde sitt eige namn, som Kisseberekro, Kariekro og Hallfjoringen. Graset blei tørka i hesjer. Den siste tida det var drift på Haukelandsgarden hadde dei 40 mål slåttemark og 38 mål blei slått med slåmaskin, mens to mål blei slått med langorv. Engarealet på Romsa var ikkje stort og for å få nok høy til vinteren måtte dei slå alle stader det var gras å finne. Haukelandsgarden hadde rettar på Haugsholmane og der slo dei også. Tenk på det neste gong du drar forbi med båten det er ikkje innlysande i dag at desse holmane inntil for ein generasjon eller så sia var viktige for å skaffe vinterfôr til husdyra på Romsa! På holmane slo dei med stuttorv og med børatoget blei graset bore til robåten og så rodde dei til Naustvika. På Haukeland hadde dei høyvogn så hesten drog lasset opp Figur 20. Taksperrene og bjelkane på låven i Haukelandstunet er laga av solid rundtømmer, for å kunne bere vekta av dei store, tjukke takhellene (inntil 1 m 2 store og 4 5 cm tjukke). Foto: AL. 20

Romsa. ei perle i Sunnhordland. Frå lokalsamfunn via frøplantasje til friluftsliv. Anders Lundberg

Romsa. ei perle i Sunnhordland. Frå lokalsamfunn via frøplantasje til friluftsliv. Anders Lundberg Romsa ei perle i Sunnhordland Frå lokalsamfunn via frøplantasje til friluftsliv Anders Lundberg Friluftsrådet Vest og Statskog 2007 Føreord frå Friluftsrådet Vest og Statskog, ved Oddvin Øvernes og Kjell

Detaljer

Ein dag i 1848. heimebruket. Etter denne dagen har folk i dis triktet kalla han den galne måndagen. Han. mål natureng, altså noko mindre enn på hovud

Ein dag i 1848. heimebruket. Etter denne dagen har folk i dis triktet kalla han den galne måndagen. Han. mål natureng, altså noko mindre enn på hovud Ein dag i 1848 heimebruket. Etter denne dagen har folk i dis triktet kalla han den galne måndagen. Han men Tor klarte å kome seg opp på kvelven. Han skreik etter hjelp og folk på land høyrde og såg han,

Detaljer

Notat om historie og kulturlandskap

Notat om historie og kulturlandskap Notat om historie og kulturlandskap på del av g.nr. 40, br.nr. 1 og 13 Hauge i Kvinnherad planlagt regulert til bustadføremål. Tunet 2012 Hatlestrand november 2012 Karin Rabben Vangdal og Svein-Åge Vangdal

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Setring ved Håbakkselet Hareid

Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet. Erling Hovlid og Einar Jacobsen Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet Steinar Hovlid (f. 1926) fortel til Leif Arne Grimstad om Håbakkselet i Vikebladet/Vestposten laurdag 22. desember

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette?

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette? Norsk etnologisk gransking Desember 1955 Emne nr. 53 TRESKING II I 1. Kva tid på året var det dei til vanleg tok til å treskja? Var det visse ting dei i så måte tok omsyn til, t. d. om kjølden var komen?

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

«Ny Giv» med gjetarhund

«Ny Giv» med gjetarhund «Ny Giv» med gjetarhund Gjetarhundnemda har frå prosjektleiinga i «NY GIV I SAUEHOLDET» som HSG står bak, fått ansvar for prosjektet «KORLEIS STARTA MED GJETARHUND FOR FØRSTE GANG». Prosjektet går ut på

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

Jon Fosse. Andvake. Forteljing

Jon Fosse. Andvake. Forteljing Jon Fosse Andvake Forteljing 2007 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Omslag: Stian Hole/Blæst design Printed in Denmark Trykk og innbinding: Nørhaven Paperback AS, 2008 Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia,

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

TIDSUR. Svartedauden. Dei første norske byane vert grunnlagt. Dei første menneske kjem til Noreg. Julius Cæsar

TIDSUR. Svartedauden. Dei første norske byane vert grunnlagt. Dei første menneske kjem til Noreg. Julius Cæsar TIDSUR Dei første norske byane vert grunnlagt Julius Cæsar 10 11 Svartedauden 12 Dei første menneske kjem til Noreg 1 2 9 8 Jordbruk vert innført i Noreg Pyramidane i Egypt vert bygd Skriftspråk vert 7

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjon

Detaljer

KappAbel 2010/11 Oppgåver 2. runde - Nynorsk

KappAbel 2010/11 Oppgåver 2. runde - Nynorsk Reglar for poenggjeving på oppgåvene (sjå konkurransereglane) : Rett svar gir 5 poeng. Galt svar gir 0 poeng Blank gir 1 poeng. NB: På oppgåvene 2 og 5 får ein 5 poeng for 2 rette svar. Eitt rett svar

Detaljer

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Folketalsutviklinga i PANDA vert bestemt av fødselsoverskotet (fødde minus døde) + nettoflyttinga (innflytting minus utflytting). Fødselsfrekvensar og dødsratar

Detaljer

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Kvifor kan ikkje alle krølle tunga Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Innhaldsliste: Framside med problemstilling Hypoteser Plan Spørjeskjema Arbeid med prosjektet Kjønn Trening Alder

Detaljer

FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN

FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN Gjennomsnittleg årsfangst av laks i perioden 1969-2012 var 481 (snittvekt 5,1 kg). I 2012 vart det fanga 1075 laks (snittvekt 6,5 kg), eit av dei aller beste resultata

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

RANDA Slekt- henta frå Gaularsoga bygdebok for Sande (side 395 397)

RANDA Slekt- henta frå Gaularsoga bygdebok for Sande (side 395 397) RANDA Slekt- henta frå Gaularsoga bygdebok for Sande (side 395 397) Baltzer Ivarson Sande, som var lensmann, hadde ein del av Randa på slutten av 1600-talet. Han var fosterson til lensmann Anders Sivertsson.

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Makkøyr. Glåp, Litle Romsa. for havre samanlikna med dei andre bruka på. Makkøyr ein husmannsplass under heimebruket. I

Makkøyr. Glåp, Litle Romsa. for havre samanlikna med dei andre bruka på. Makkøyr ein husmannsplass under heimebruket. I Makkøyr Makkøyr ein husmannsplass under heimebruket. I kona Martha og dottera Ili Oline på seks år. Om Ole blei det opplyst at han farer tilsøs. Husmanns familien hadde ei ku og 11 sauer. I åkeren sådde

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Maria Parr Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Illustrert av Bo Gaustad Det Norske Samlaget Oslo 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av eboknorden 2013 ISBN 978-82-521-8583-6

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 1 TEIKNSETJING Punktum (.) Vi bruker punktum for å lage pausar i teksta. Mellom to punktum må det

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN SOGN & FJORDANE FYLKESKOMMUNE KULTURAVDELINGA RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN I SAMARBEID MED FLORA HISTORIELAG FLORA KOMMUNE Torleif Reksten og Hermod Seim ved skiltet på rutekaia.

Detaljer

Brannsår, rus eller friheit?

Brannsår, rus eller friheit? Brannsår, rus eller friheit? Eg la hendene bak ryggen og kneip meg sjølv i armen. Eg hadde førebudd meg på dette. Førebudd meg for den vonde heksa. Ho sat der, i sofaen, rusa. Alt var gitt opp, og no var

Detaljer

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar «Alt kveg bør ut å beite i utmarka», skriv Torbjørn Tufte. Foto: Mariann Tvete Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar Jordbruksnæringa no må samle seg og velje kva kampar dei vil ta til fulle,

Detaljer

Å dyrke rettferd. Ragnhild Henriksen

Å dyrke rettferd. Ragnhild Henriksen Å dyrke rettferd. Manden kommer gående mot nord. Han bærer en sæk, den første sæk, den indeholder niste og nogen redskaper. ( ) Hvad går han efter? Efter land, efter jord? ( ) Han kom en dag med sin tunge

Detaljer

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage!

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss! Dette heftet er ei samling av ulik informasjon som me håper kan være grei for deg når du skal vær

Detaljer

Tor Arve Røssland. Oslo

Tor Arve Røssland. Oslo Tor Arve Røssland Svarte-Mathilda Oslo Om denne boka Ei ung jente blir funnen knivdrepen i heimen sin. Mordet blir aldri oppklart. Leilegheita som var åstaden for mordet, står tom i 20 år. Når Elisabeth

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3 Nynorsk Leite etter mat Her er tre prosjekt som handlar om kva små skapningar et, og korleis dei leiter etter mat. Først må du finne verkelege maur,

Detaljer

Arkeologisk rapport nr. 3/2013: Mardalsmoen

Arkeologisk rapport nr. 3/2013: Mardalsmoen Ein tydeleg medspelar Arkeologisk rapport nr. 3/2013: Mardalsmoen Eikesdalen, gnr. 79 i Nesset kommune Kristoffer Dahle 4 Innhald Forord.......... 6 1.0 Samandrag......... 7 2.0 Bakgrunn og formål med

Detaljer

Tevling i Bygdekjennskap. Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag.

Tevling i Bygdekjennskap. Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag. Tevling i Bygdekjennskap Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag. NORGES BYGDEUNGDOMSLAG 1992 Dette er ikkje nokon tevlingsregel, men heller ei rettesnor og eit hjelpemiddel for lokallag som ynskjer

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne?

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne? Norsk etnologisk gransking Desember 1956 Emne 61 TURKESTOVA 1. Var det vanleg i Dykkar bygd å ha eit hus som dei kalla turkestova, tørrstugu, tørrstua, tørrstoga, trøstogo, tørrstugu, trystugu, trysty,

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Straumen går Vatnet kom som regn frå skyene det kom inn frå havet i tunge mørke skyer dei drog seg lågt inn over kysten og lét dropane falle det

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Desember 1953 R E I P O G T A U. R e i p

Norsk etnologisk gransking Desember 1953 R E I P O G T A U. R e i p Norsk etnologisk gransking Desember 1953 Emne nr. 41. R E I P O G T A U R e i p Med spørjelistene nr 41 og 42 vil vi freista få eit oversyn over dei ymse slag tau og reip som har vore nytta på bygdene

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

Problemet «den nyaste tids busetnadshistorie»

Problemet «den nyaste tids busetnadshistorie» Problemet «den nyaste tids busetnadshistorie» Av Arnfinn Kjelland Innleiing Først ei presisering: med «busetnadssoge» meiner eg den tradisjonsrike lokalhistorie- /bygdeboksjangeren «gards- og ættesoge».

Detaljer

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Framtidas bustadbehov blir i hovudsak påverka av størrelsen på folketalet og alderssamansettinga i befolkninga. Aldersforskyvingar i befolkninga forårsakar

Detaljer

Heilårsbruk av hus på gard og i grend

Heilårsbruk av hus på gard og i grend Heilårsbruk av hus på gard og i grend Historikk 1999: Gardsformidlingsprosjektet. Samarbeid med bondeorganisasjonane. Kartlegging av ledige gardsbruk. Kr.150 000 til seljar. På 1,5 år vart denne ordninga

Detaljer

Stadnamn for Luster bruk av stadnamnbasen på Internett

Stadnamn for Luster bruk av stadnamnbasen på Internett Stadnamn for Luster bruk av stadnamnbasen på Internett Føredrag på stadnamnmøte i Gaupne, 11.2.2015. Av Randi Melvær, Fylkesarkivet (1) Alle dei 26 kommunane i fylket får publisert nokre av namna sine

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Februar 1955 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR

Norsk etnologisk gransking Februar 1955 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR Norsk etnologisk gransking Februar 1955 Emne nr. 48 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR Med denne lista vil vi freista å få greie på dei nemningane ( benevnelsene ) som bygdemålet frå gamalt nytta

Detaljer

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune.

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune. Førde, 24.02.2015 NVE Konsesjonsavdelinga Postboks 5091 Majorstua 0301 OSLO Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune. Vi viser til NVE sitt høyringsbrev av 19.11.2014

Detaljer

Det var spådd frå gammal tid at Øyvære skulde gå under. Uti have låg det, og have skulde ta det. Det hadde

Det var spådd frå gammal tid at Øyvære skulde gå under. Uti have låg det, og have skulde ta det. Det hadde Det norske språk- og litteraturselskap 2010. Olav Duun: Menneske og maktene. Utgave ved Bjørg Dale Spørck. ISBN: 978-82-93134-46-6 (digital, bokselskap.no), 978-82- 93134-47-3 (epub), 978-82-93134-48-0

Detaljer

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 -------------------------------------------------------------------------------- DATO: LOV-1950-12-08-3 OPPHEVET DEPARTEMENT: AID (Arbeids- og inkluderingsdepartementet)

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Eksamen 26.11.2014. MAT1015 Matematikk 2P. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 26.11.2014. MAT1015 Matematikk 2P. Nynorsk/Bokmål Eksamen 26.11.2014 MAT1015 Matematikk 2P Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: Framgangsmåte: Rettleiing om vurderinga: Andre opplysningar:

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

Tarzan 3 og 4 åringane Fredagane Neste månad nformasjonstavla Nyttar høvet til å minne om :

Tarzan 3 og 4 åringane Fredagane Neste månad nformasjonstavla Nyttar høvet til å minne om : Denne månaden har me blant anna arbeid med «Barn hjelper barn» som ei førebuing til haustfesten vår 3. november, der inntektene vil gå til SOS-barnebyer Bergen. Barna har mellom anna laga epletrykk og

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

FANTASTISK FORTELJING

FANTASTISK FORTELJING FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går det

Detaljer

M/S NYBAKK SI HISTORIE

M/S NYBAKK SI HISTORIE M/S NYBAKK SI HISTORIE M/S Nybakk vart bygd på Vaagland Båtbyggeri, rett nord for Kristiansund N, i 1961. Nybygget vart tildelt kallesignalet JXPH då kjølen vart strekt. Bueland Det var brødrene Jakob,

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

G A M A L E N G K U L T U R

G A M A L E N G K U L T U R Norsk etnologisk gransking Emne nr. 12 Oktober 1948 G A M A L E N G K U L T U R Den gjennomgripande utviklinga i jordbruket dei siste mannsaldrane har ført med seg store omskifte når det gjeld engkulturen.

Detaljer

MILLIONSTØTTE TIL JÆRMUSEET

MILLIONSTØTTE TIL JÆRMUSEET JÆRLAPPEN Nr. 2, 2015 Meldingsblad for Vennelaget for Jærmuseet - Vitengarden 15. årgang MILLIONSTØTTE TIL JÆRMUSEET På statsbudsjettet fekk Jærmuseet midler til magasin og restureing. Det vil mellom anna

Detaljer

Nasjonale prøver 2005. Matematikk 7. trinn

Nasjonale prøver 2005. Matematikk 7. trinn Nasjonale prøver 2005 Matematikk 7. trinn Skolenr.... Elevnr.... Gut Jente Nynorsk 9. februar 2005 TIL ELEVEN Slik svarer du på matematikkoppgåvene I dette heftet finn du nokre oppgåver i matematikk. Dei

Detaljer

Mors friluftsliv - nyttig og naturleg

Mors friluftsliv - nyttig og naturleg 5. JANUAR 2016 Mors friluftsliv - nyttig og naturleg Friluftslivsseminar Sogndal 5. januar 2016 Inger Marie Vingdal, HIOA Livslangt liv i natur Kvinne født 1927 Gardbrukar og budeie til1994 Enke, pensjonist

Detaljer

Kom skal vi klippe sauen

Kom skal vi klippe sauen Kom skal vi klippe sauen KOM SKAL VI KLIPPE SAUEN Kom skal vi klippe sauen i dag Klippe den bra, ja klippe den bra Så skal vi strikke strømper til far Surr, surr, surr, surr, surr. surr Rokken vår går,

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Eksamen 27.05.2013. SAM3023 Rettslære 2. http://eksamensarkiv.net/ Nynorsk/Bokmål

Eksamen 27.05.2013. SAM3023 Rettslære 2. http://eksamensarkiv.net/ Nynorsk/Bokmål Eksamen 27.05.2013 SAM3023 Rettslære 2 Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid Hjelpemiddel Bruk av kjelder Vedlegg Informasjon om oppgåva Informasjon om vurderinga Eksamen varer i 5 timar.

Detaljer

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź marit kaldhol det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź roman Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2014 ISBN 978-82-521-8437-2 Om boka

Detaljer

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår?

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Innlevert av 7B ved Bergsøy skule (Herøy, Møre og Romsdal) Årets nysgjerrigper 2015 Vi i klasse 7B har mange ulike ting vi lurer på, og synes det høyrdes spanande

Detaljer

Kulturhistoriske registreringar

Kulturhistoriske registreringar Kulturhistoriske registreringar Kultur og idrettsavdelinga, seksjon for kulturminnevern og museum Kulturminneregistreringar på Vetlebotn Gnr 272 og 275 Myrkdalen Voss kommune Rapport 7 2004 Rapport om

Detaljer

Klage Løyve til bruk av lutzgran på eigedomen gnr. 13, bnr. 1 i Lødingen kommune

Klage Løyve til bruk av lutzgran på eigedomen gnr. 13, bnr. 1 i Lødingen kommune Miljødirektoratet v/fylkesmannen i Nordland fmnopost@fylkesmannen.no 24. mai 2016 Klage Løyve til bruk av lutzgran på eigedomen gnr. 13, bnr. 1 i Lødingen kommune Vi viser til vedtak i sak 2016/2718 den

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik SAKA GJELD: Omdømmemåling 2014 ARKIVSAK: 2014/816/ STYRESAK: 145/14 STYREMØTE: 08.12. 2014 FORSLAG

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Lundefuglnettene av ruce McMillan Kvart år får den islandske øya Heimaøy besøk av svartkvite fuglar med oransjefarga nebb som kjem for

Detaljer