HOVUDDRAG I NORSK SPRÅKHISTORIE

ARNE TORP OG LARS S. VIKØR HOVUDDRAG I NORSK SPRÅKHISTORIE 4. UTGÅVE UNlVERSiTÅTSB^BLiOTHEK KIEL j -ZENTFiALB;BL!OTHEK-! å GYLDENDAL AKADEMISK

Innhald KAPITTEL 1 KVA ER SPRÅKHISTORIE? 1.1 Synkroni og diakroni 1.2 Indre og ytre språkhistorie 1.3 Målet med språkhistoria DEL 1 INDRE SPRÅKHISTORIE KAPITTEL 2 ALLMENT 2.1 Språkhistoriske utviklingsprinsipp 2.1.1 Analogi 2.1.2 Lydlover, analogi og fonemsamanfall 2.1.3 Assimilasjon ogfonemisering 2.1.4 Språkutviklinga som variasjonar over kjende tema 2.2 Den indre språkhistoria i denne boka 2.3 Litt om språkslektskap 2.4 Grunnlaget for periodeinndelinga i denne framstillinga KAPITTEL 3 FRÅ URNORDISK TIL NORRØNT 3.1 Vokalsystemet - omlyd 3.1.1 A-omlyd 3.1.2 l-omlyd 3.1.3 U-omlyd 3.1.4 Bryting 3.1.5 Omlyd og norrøn morfologi 3.2 Nokre endringar i konsonantismen 3.2.1 Bortfall av /w/ føre runda vokal - og /]/ føre fremre vokal 3.2.2 Utlydsherding 3.2.3 Nasal + ustemd plosiv > lang ustemd plosiv 3.2.4 Progressiv assimilasjon av /I/, /n/ og /s/ + /R/ 3.3 Nordiske dialektskilnader 3.3.1 Meir omlyd i vest 3.3.2 Monoftongering i aust

3.4 Morfologiske endringar 49 3.5 Syntaktiske endringar 50 KAPITTEL 4 FRÅ NORRØNT TIL MODERNE NORSK 53 4.1 Tonem 54 4.2 Kvantitetsomlegginga 56 4.2.1 Analogisk innføring av lang vokal føre konsonantgruppe 59 4.2.2 Kvantitetssystemet og norsk ortografi 61 4.3 Kvalitative vokalforandringar i trykkstavingar 63 4.3.1 Vokalsystemet i sein norrøn tid 63 4.3.2 Kvalitative skilnader mellom lange og korte vokalar 64 4.3.3 Diftongering av gamle lange vokalar 65 4.3.4 Kjedeforskyving av lange bakre vokalar 65 4.3.5 Utviklinga av korte bakre vokalar 67 4.3.6 Vokalsystemet og norsk ortografi 68 4.4 Vokalutviklinga i trykklette stavingar 73 4.4.1 Vokalreduksjon og apokope 73 4.4.2 Jamvekt og jamning 74 4.5 Kvalitative konsonantendringar 76 4.5.1 Fonemet /Ø/ forsvinn 76 4.5.2 Tjukk / og retrofleksar oppstår 77 4.5.3 Skarre-r 78 4.5.4 Palatalisering av alveolarar 78 4.5.5 Palatalisering av velarar 79 4.5.6 Differensiasjon og segmentasjon kontra assimilasjon 80 4.5.7 Konsonantsystemet i norrønt og moderne norsk 82 4.5.8 Konsonantendringar i trykklette stavingar 83 4.5.9 Konsonantsystemet og norsk ortografi 84 4.6 Spesielle endringar i høgfrekvente ord 86 4.6.1 Fonologisk reduksjon 87 4.6.2 Morfologisk «irregularisering» i frekvente ord 89 4.7 Morfologiske endringar 92 4.7.1 Substantiv 93 4.7.2 Adjektiv 94 4.7.3 Personlege pronomen 95 4.7.4 Verb 97 4.8 Syntaktiske endringar 98 4.8.1 Fastare leddstilling 98 4.8.2 Preposisjonar og andre kasuserstatningar 100 4.8.3 Meir bruk av modale hjelpeverb og tempusforskyving 101 4.8.4 Bortfall av subjektlause setningar og framvokster av det-konstruksjonar 101 4.9 Finst det ein samanheng mellom alle språklege forandringar? 103

DEL 2 YTRE SPRÅKHISTORIE 107 KAPITTEL 5 ALLMENT 109 5.1 Eit døme 110 5.2 Drivkrefter bak språkendring 112 5.3 Språkstyring 114 5.4 Den ytre språkhistoria i denne boka 117 KAPITTEL 6 FRÅTALEMÅLSSAMFUNN TIL SKRIFTSPRÅKSSAMFUNN 119 6.1 Skrift og tale 119 6.2 Skriftspråket i eit talemålssamfunn 121 6.3 Skriftspråket ut til folket 123 6.4 Skriftspråkssamfunn på hell? 125 KAPITTEL 7 NORSK SKRIFTSPRÅKSHISTORIE I EIT FUGLEPERSPEKTIV 127 7.1 Runetida: 200-1050 128 7.2 Klassisk norrøn og mellomnorsk tid: 1050-1536 130 7.3 Dansketid: 1536-1814 132 7.4 Språkspørsmålet blir stilt: 1814-40 134 7.5 Målreising: 1840-1930 135 7.6 Fornorsking: 1840-1907 137 7.7 Tilnærmingspolitikk og reaksjon: 1908-2012 138 KAPITTEL 8 KORLEIS SPRÅKET VART EIT PROBLEM 143 8.1 Språkforholda kring 1814 143 8.2 1814 og norsk nasjonalisme 148 8.3 Språknasjonalismen tek form 149 8.4 Mobilisering mot svensk 151 8.5 Nasjonsbygging 152 8.6 Debatten losnar i 1830-åra 153 8.7 P.A. Munch - ein ambivalent nasjonalromantikar 155 KAPITTEL 9 IVAR AASEN OG MÅLREISINGA 159 9.1 Aasens føresetnader og ideologiske utvikling 159 9.2 Normeringa av landsmålet 166 9.2.1 «Grunndialekten» 167 9.2.2 Hokjønnsbøyinga 168 9.2.3 «Stumme konsonantar» 169 9.2.4 Andre særtrekk 172 9.3 Utviklinga etter Aasen 185 9.4 Ideologisk strid 187 9.5 Landsmålet får to normalar 192

KAPITTEL 10 KNUD KNUDSEN OG DET «DANSK-NORSKE MÅLSTRÆV» 197 10.1 Asbjørnsen og Moe 197 10.2 Knud Knudsen: livsløp og kampsaker 200 10.2.1 Knudsen som ortofonist 202 10.2.2 Andre kampsaker 203 10.3 Knudsens språksyn 204 10.3.1 «Den landsgyldige uttale» 206 10.3.2 Knudsen mellom Aasen og Storm 212 10.4 Konkrete endringsframlegg 214 10.5 Fornorskinga slår igjennom: utviklinga fram mot 1907 219 KAPITTEL 11 TOSPRÅKSTILSTANDEN FESTNAR SEG 225 11.1 1900-40: Nynorsken ekspanderer 225 11.2 Etterkrigstida: Konsolidering av språkkløyvinga 227 KAPITTEL 12 TILNÆRMINGSPOLITIKK OG REAKSJON 231 12.1 Ein tidleg talsmann: Hagbard Berner 232 12.2 Eit nytt perspektiv: evolusjonismen 233 12.3 Den tidlege samnorskideologien: Ernst Sars og Moltke Moe 234 12.4 Tilnærmingspolitikken tar form: Språkstriden blir «sosial» 240 12.5 Ein sosialistisk språkpolitikk: Halvdan Koht 243 12.6 Etterkrigstida: Tilnærminga blir bremsa 247 12.7 Kva vart oppnådd? 253 Tillegg 1: Norsk språknemnd og Norsk språkråd 255 Tillegg 2: Prinsipp for språknormering 258 KAPITTEL 13 RETTSKRIVINGSUTVIKLINGA ETTER I9OO 261 13.1 1907 (berre bokmål) 263 13.2 1910 (berre nynorsk) 264 13.3 1917 264 13.4 1938 267 13.5 1959 270 13.6 1981 (berre bokmål) 272 13.7 1983-1995: Endringar i nynorsken 273 13.8 Nye reformer på 2000-talet 273 KAPITTEL 14 MOT EIN MEIR TALEMÅLSNÆR SYNTAKS 283 14.1 Lange setningar med stor grad av hypotakse (underordning) 284 14.2 Substantivstil med mykje bruk av genitiv 286 14.3 S-passiv 287 14.4 Enkel bestemtheit 288 14.5 Pronominale og relative adverb 288

KAPITTEL 15 TALEMÅLET SOM SPRÅKPOLITISK STRIDSEMNE 291 15.1 Talemålet i skolen 291 15.2 Utviklinga av normaltalemåla 295 15.3 Dialektreisinga 296 KAPITTEL 16 NOKRE SPADESTIKK I ORDHISTORIA 299 16.1 Ordlån gjennom tidene 300 16.2 Korfor endrar ordtilfanget seg? 303 16.3 Normering av ordtilfanget 308 KAPITTEL 17 NAMN OG NAMNESKIKKAR FØR OG NO 311 17.1 Personnamn 312 17.1.1 Fornamn 312 17.1.2 Etternamn 316 17.2 Stadnamn 319 17.2.1 Naturnamn 319 17.2.2 Kulturnamn 320 17.2.3 Normering av stadnamn 324 KAPITTEL 18 NORSK MELLOM ANDRE SPRÅK 329 18.1 Frå klosterlatin til anglonorsk 330 18.2 Minoritetsspråk i Noreg 333 18.2.1 Samisk 333 18.2.2 Kvensk 336 18.2.3 Romani og romanes 337 18.3 Nye språkminoritetar 338 18.4 Teiknspråk 338 18.5 Det nordiske språksamarbeidet 339 18.6 Norsk i andre land 341 TIDSTABELL OVER HENDINGAR I DEN YTRE SPRÅKHISTORIA ETTER 1536 345 SVAR PÅ SPØRSMÅLA 349 LITTERATURLISTE 377 PERSONREGISTER 379 SAKSREGISTER 381