HOVUDDRAG I NORSK SPRÅKHISTORIE

Transkript

1 ARNE TORP OG LARS S. VIKØR HOVUDDRAG I NORSK SPRÅKHISTORIE 4. UTGÅVE UNlVERSiTÅTSB^BLiOTHEK KIEL j -ZENTFiALB;BL!OTHEK-! å GYLDENDAL AKADEMISK

2 Innhald KAPITTEL 1 KVA ER SPRÅKHISTORIE? 1.1 Synkroni og diakroni 1.2 Indre og ytre språkhistorie 1.3 Målet med språkhistoria DEL 1 INDRE SPRÅKHISTORIE KAPITTEL 2 ALLMENT 2.1 Språkhistoriske utviklingsprinsipp Analogi Lydlover, analogi og fonemsamanfall Assimilasjon ogfonemisering Språkutviklinga som variasjonar over kjende tema 2.2 Den indre språkhistoria i denne boka 2.3 Litt om språkslektskap 2.4 Grunnlaget for periodeinndelinga i denne framstillinga KAPITTEL 3 FRÅ URNORDISK TIL NORRØNT 3.1 Vokalsystemet - omlyd A-omlyd l-omlyd U-omlyd Bryting Omlyd og norrøn morfologi 3.2 Nokre endringar i konsonantismen Bortfall av /w/ føre runda vokal - og /]/ føre fremre vokal Utlydsherding Nasal + ustemd plosiv > lang ustemd plosiv Progressiv assimilasjon av /I/, /n/ og /s/ + /R/ 3.3 Nordiske dialektskilnader Meir omlyd i vest Monoftongering i aust

3 3.4 Morfologiske endringar Syntaktiske endringar 50 KAPITTEL 4 FRÅ NORRØNT TIL MODERNE NORSK Tonem Kvantitetsomlegginga Analogisk innføring av lang vokal føre konsonantgruppe Kvantitetssystemet og norsk ortografi Kvalitative vokalforandringar i trykkstavingar Vokalsystemet i sein norrøn tid Kvalitative skilnader mellom lange og korte vokalar Diftongering av gamle lange vokalar Kjedeforskyving av lange bakre vokalar Utviklinga av korte bakre vokalar Vokalsystemet og norsk ortografi Vokalutviklinga i trykklette stavingar Vokalreduksjon og apokope Jamvekt og jamning Kvalitative konsonantendringar Fonemet /Ø/ forsvinn Tjukk / og retrofleksar oppstår Skarre-r Palatalisering av alveolarar Palatalisering av velarar Differensiasjon og segmentasjon kontra assimilasjon Konsonantsystemet i norrønt og moderne norsk Konsonantendringar i trykklette stavingar Konsonantsystemet og norsk ortografi Spesielle endringar i høgfrekvente ord Fonologisk reduksjon Morfologisk «irregularisering» i frekvente ord Morfologiske endringar Substantiv Adjektiv Personlege pronomen Verb Syntaktiske endringar Fastare leddstilling Preposisjonar og andre kasuserstatningar Meir bruk av modale hjelpeverb og tempusforskyving Bortfall av subjektlause setningar og framvokster av det-konstruksjonar Finst det ein samanheng mellom alle språklege forandringar? 103

4 DEL 2 YTRE SPRÅKHISTORIE 107 KAPITTEL 5 ALLMENT Eit døme Drivkrefter bak språkendring Språkstyring Den ytre språkhistoria i denne boka 117 KAPITTEL 6 FRÅTALEMÅLSSAMFUNN TIL SKRIFTSPRÅKSSAMFUNN Skrift og tale Skriftspråket i eit talemålssamfunn Skriftspråket ut til folket Skriftspråkssamfunn på hell? 125 KAPITTEL 7 NORSK SKRIFTSPRÅKSHISTORIE I EIT FUGLEPERSPEKTIV Runetida: Klassisk norrøn og mellomnorsk tid: Dansketid: Språkspørsmålet blir stilt: Målreising: Fornorsking: Tilnærmingspolitikk og reaksjon: KAPITTEL 8 KORLEIS SPRÅKET VART EIT PROBLEM Språkforholda kring og norsk nasjonalisme Språknasjonalismen tek form Mobilisering mot svensk Nasjonsbygging Debatten losnar i 1830-åra P.A. Munch - ein ambivalent nasjonalromantikar 155 KAPITTEL 9 IVAR AASEN OG MÅLREISINGA Aasens føresetnader og ideologiske utvikling Normeringa av landsmålet «Grunndialekten» Hokjønnsbøyinga «Stumme konsonantar» Andre særtrekk Utviklinga etter Aasen Ideologisk strid Landsmålet får to normalar 192

5 KAPITTEL 10 KNUD KNUDSEN OG DET «DANSK-NORSKE MÅLSTRÆV» Asbjørnsen og Moe Knud Knudsen: livsløp og kampsaker Knudsen som ortofonist Andre kampsaker Knudsens språksyn «Den landsgyldige uttale» Knudsen mellom Aasen og Storm Konkrete endringsframlegg Fornorskinga slår igjennom: utviklinga fram mot KAPITTEL 11 TOSPRÅKSTILSTANDEN FESTNAR SEG : Nynorsken ekspanderer Etterkrigstida: Konsolidering av språkkløyvinga 227 KAPITTEL 12 TILNÆRMINGSPOLITIKK OG REAKSJON Ein tidleg talsmann: Hagbard Berner Eit nytt perspektiv: evolusjonismen Den tidlege samnorskideologien: Ernst Sars og Moltke Moe Tilnærmingspolitikken tar form: Språkstriden blir «sosial» Ein sosialistisk språkpolitikk: Halvdan Koht Etterkrigstida: Tilnærminga blir bremsa Kva vart oppnådd? 253 Tillegg 1: Norsk språknemnd og Norsk språkråd 255 Tillegg 2: Prinsipp for språknormering 258 KAPITTEL 13 RETTSKRIVINGSUTVIKLINGA ETTER I9OO (berre bokmål) (berre nynorsk) (berre bokmål) : Endringar i nynorsken Nye reformer på 2000-talet 273 KAPITTEL 14 MOT EIN MEIR TALEMÅLSNÆR SYNTAKS Lange setningar med stor grad av hypotakse (underordning) Substantivstil med mykje bruk av genitiv S-passiv Enkel bestemtheit Pronominale og relative adverb 288

6 KAPITTEL 15 TALEMÅLET SOM SPRÅKPOLITISK STRIDSEMNE Talemålet i skolen Utviklinga av normaltalemåla Dialektreisinga 296 KAPITTEL 16 NOKRE SPADESTIKK I ORDHISTORIA Ordlån gjennom tidene Korfor endrar ordtilfanget seg? Normering av ordtilfanget 308 KAPITTEL 17 NAMN OG NAMNESKIKKAR FØR OG NO Personnamn Fornamn Etternamn Stadnamn Naturnamn Kulturnamn Normering av stadnamn 324 KAPITTEL 18 NORSK MELLOM ANDRE SPRÅK Frå klosterlatin til anglonorsk Minoritetsspråk i Noreg Samisk Kvensk Romani og romanes Nye språkminoritetar Teiknspråk Det nordiske språksamarbeidet Norsk i andre land 341 TIDSTABELL OVER HENDINGAR I DEN YTRE SPRÅKHISTORIA ETTER SVAR PÅ SPØRSMÅLA 349 LITTERATURLISTE 377 PERSONREGISTER 379 SAKSREGISTER 381