SMITTEVERNPLAN FOR SAMNANGER KOMMUNE

Transkript

1 SMITTEVERNPLAN FOR SAMNANGER KOMMUNE Revidert november 2014

2 FORORD Smittevernlova frå 1995 set krav om at alle kommunar skal ha ein smittevernplan. Lova seier at smittevernlegen i kommunen skal leia arbeidet med smittevernplanen. Kommunestyret ved Utval for oppvekst og omsorg vedtok den første smittevernplanen i Samnanger kommune 1. juni Denne nye smittevernplanen er den første revisjonen sidan Plan for pandemi er og ein del av smittevernplanen. I samband med svineinfluensapandemien i 2009 vart det laga eit utkast til pandemiplan. Dette utkastet er omarbeida på bakgrunn av erfaringane frå pandemien og massevaksinasjonen i Pandemiplanen er no inkludert i smittevernplanen. Denne reviderte smittevernplanen byggjer på smittevernplanen frå 2004, men det er gjort store endringar i teksten, betydelege tilføyingar, og namn på einingar og tilsette er oppdaterte. Av lov- og forskriftsendringar som har medført endringar skal særskilt nemnast fagområda tuberkulose og legionella. I revisjonen ligg no eit eige kapittel om legionella. I smittevernplanen er det teke med dei punkt som er tilrådde frå sentrale helsestyresmakter. Underteikna har freista å tilpassa planen situasjonen i Samnanger kommune. Ei rekkje smittevernmessige lovkrav som ikkje er relevante for Samnanger (t.d. vedr. flyplassar, hamneanlegg) er uteletne frå planen. Planen er i første rekkje eit fagleg arbeidsdokument, og styringsdokument for administrasjon og helsepersonell. Planen er ikkje meint å vera politisk eller fagleg kontroversiell. Då det epidemiologiske bildet kan endra seg raskt, er planen difor ikkje for detaljert på fagnivå. Planen skal omtala dei større linjene i smittevernarbeidet. Smittevernlova 7-2 pålegg smittevernlegen (i Samnanger: kommuneoverlegen) å utarbeide framlegg til smittevernplan. Lovtekst og sentrale rettleiarar ligg berre føre på bokmål. Å tilpasse dette til nynorsk vil vera ei svært stor administrativ oppgåve. Desse tekstane er difor i hovudsak skrivne på bokmål. Mange stadar i teksten er det laga hyperkoplingar. Klikk på lenka for å koma direkte til aktuell side. Meland kommune sin smittevernplan er brukt som hjelp og inspirasjon, etter avtale med kommuneoverlegen der. Fleire av dei generelle tekstavsnitta er nytta direkte. Leiande helsesyster Kari Anne Tolås Boge har kome med verdifulle data, innspel og rettingar. Samnanger, 17. november 2014 Harald Ramm Salbu kommuneoverlege/smittevernlege 1

3 Innhald Kapittel 1 INNLEIING - PLANFORANKRING 1.1 Mål for smittevernarbeidet i Samnanger kommune Føremålet med planen Formelt grunnlag og faglege referansar Kommunen sine oppåver (plikter og ansvar) i smittevernet Smittevernlegen og ansvar Samanheng med anna kommunalt planverk Kommunen og helsetenesta si organisering Økonomiske rammer Smittevernlegen si oppgåve vedr. revisjon av smittevernplan Rådmannen sine fullmakter vedr. revisjon av plan Kommunestyret si godkjenning av endringar Tilgong til planen og distribusjonsrutinar Gyldigheit av smittevernplanen 10 Kapittel 2 LOKALE FORHOLD 2.1 Generelt Spesielle verksemder Befolkninga Epidemiologiske utfordringar Næringsmidlar, handtering av avfall og avlaup Andre risikotilhøve i kommunen som har noko å seia for smittevernet Kommunehelsetenesta sine ressursar Andre ikkje-kommunale etatar som har innverknad på smittev.arbeidet 13 Kapittel 3 SMITTEVERN I NORMALSITUASJONER 3.1 Føremål Helseopplysning Fast vaksinasjonsprogram for barn Meldeplikt for legar Meldeplikt for anna helsepersonell Varsling i andre situasjonar Vaksinering mot sesonginfluensa Vaksinering for hepatitt B til særleg smitteutsette grupper Reisevaksinering Vaksinasjon ved sårskadar HIV/AIDS-førebyggjande tiltak Seksuelt overførte sjukdomar SOS Mottak av flyktningar Smittevern versus miljøretta helsevern 18 2

4 Kapittel 4 FASTE VAKSINASJONSPROGRAM - BARN 4.1 Føremål Bruksområde Ansvar Dokumentasjon Biverknader og meldeplikt Vaksinasjonsdekning i Samnanger Vaksinasjonsprogrammet 20 Kapittel 5 SMITTEVERN I BEREDSKAPSSITUASJONER 5.1 Kartlegging og vurdering smittevernlegen sine oppgåver Tiltak og varsling smittevernlegen sine oppgåver Tilgjenge til smittevernlegen Departementet sine rettar (Smittevernlova 3-8) Møteforbod, stenging m. v. (Smittevernlova 4-1) hastevedtak Forbod mot utføring av arbeid m.m. (Smittevernlova 4-2) Obduksjon og gravferd (Smittevernlova 4-5, 4-6) Plikt for helsepersonell til å gjennomgå opplæring m.m Tvangstiltak ovanfor smitta personar (Smittevernlova 5) Beredskapsgruppe for smittevern i Samnanger kommune 26 Kapittel 6 FOREBYGGING AV SMITTE MED LEGIONELLA 6.1 Innleiing og utbreiing Sentrale referansar Viktige utdrag frå Forskrift om miljøretta helsevern, kap 3a Utbreiing og veksttilhøve Ansvarstilhøve Vurdering av lokale tilhøve i Samnanger kommune Generelle førebyggjande tiltak ved verksemder og privatpersonar Kommunehelsetenesta sine oppgåver ved påviste tilfeller 30 Kapittel 7 PLAN FOR PANDEMISK INFLUENSA 7.1 Innleiing oversikt og formål Viktige referansar Kva er pandemi? Pandemiplan for Samnanger kommune Nasjonale helsestyresmakter si rolle Viktige samarbeidspartnarar for kommunen Kommunen sine hovudoppgåver ved pandemi Kommunale helsepersonell-ressursar i normalsituasjon Sjukdom og død under pandemisk influensa i Noreg Vaksinasjon innleiing Plan for vaksinasjon i Samnanger kommune 37 3

5 7.12 Massevaksinasjon av innbyggjarane i Samnanger Vaksinasjon av prioriterte grupper Erfaringar frå vaksinasjonsopplegget under pandemien i Praktisk gjennomføring av massevaksinasjon Handtering av døde Informasjon Innkvartering/lasarett Viktige moment i dei ulike fasane av ein epidemi Psykososiale støttefunksjonar Rutinar for legekontoret 44 Kapittel 8 PROGRAM FOR TUBERKULOSEKONTROLL 8.1 Innleiing bakgrunn Nokre hovudtrekk i Forskrift om tuberkulosekontroll Definisjonar Ansvarstilhøve kommunen sine oppgåver Ansvarstilhøve smittevernlegen sitt ansvar Ansvarstilhøve helsesøster sitt ansvar Ansvarstilhøve Pleie- og omsorgstenesta sitt ansvar Ansvarstilhøve Helsepersonell elles meldeplikt m.v Rutinar for direkte observert behandling Ansvarsforhold for personar tilmeldt fastlege utanfor heimkommunen Plikt til å gjennomgå tuberkuloseundersøking Identifikasjon av risikoindivid og risikogrupper Diagnostikk av tuberkulose Tiltak ved tilfelle av tuberkulose Smitteoppsporing Informasjon Vaksinasjon Spesifikke rutinar 53 VEDLEGG Vedlegg 1 Liste over smittsame sjukdomar 54 4

6 Kapittel 1 INNLEIING PLANFORANKRING 1.1 Mål for smittevernarbeidet i Samnanger kommune Målet med smittevernarbeidet er å sikre innbyggjarane vern mot smittsame sjukdomar. Dette skjer ved å freista å hindre at smittsame sjukdomar vert ført inn eller ut av kommunen, eller at eit aktuelt smitteutbrot vert overførde mellom innbyggjarane i kommunen. 1.2 Føremålet med planen Operativt smittevern er eit kommunalt ansvar. Smittevernplanen har som føremål å vera eit hjelpemiddel og eit reiskap i arbeidet for vern mot smittsame sjukdommar i Samnanger kommune i fredstid. Planen legg også grunnlag for lokalt smittevern i krigstid og ved terroranslag med biologiske verkemidlar. Smittevernplanen skal skildra generelle prinsipp for kommunalt smittevernarbeid, både i ein normalsituasjon og i beredskapssituasjonar. Planen skal oppfylle dei formelle lovkrav som er gitt kommunen i vernet mot smittsame sjukdomar. Vidare skal planen også leggja føringar for kommunen si verksemd og prioriteringar i den grad smittevernfaglege omsyn vert råka. 1.3 Formelt grunnlag og faglege referansar Planen er ein revisjon av tidlegare smittevernplan, godkjend av Utval for oppvekst og omsorg 1. juni Strukturen i planen er noko endra. Det same gjeld og innhald, ikkje minst i høve til nye lovverk og endringar i faglege tilrådingar. Alle kommunar er pålagde å ha ein smittevernplan (lovkrav frå 1995). Planen byggjer på krava i Smittevernlova med forarbeid og forskrifter. Planen byggjer også på faglege tilrådingar som ikkje nødvendigvis er nedteikna i lov eller forskrift. Smittevernloven 7-2 pålegg smittevernlegen (i praksis ofte kommuneoverlegen) å utarbeide framlegg til smittevernplan. Fylkesmannen i Hordaland tilrår at kommunen reviderer smittevernplanen i samband med rullering av kommuneplanen, og elles når det er trong for det eller dersom det skjer endringar i lovverk og retningsliner. Plan- og bygningslova pålegg kommunane å utarbeide og vedta ein kommunal planstrategi minst ein gong kvar valperiode. Planstrategien bør, mellom anna, omtale aktiviteten i dei ulike sektorane og vurdera kommunen sine planbehov i valperioden. Kommunestyret skal vurdere om det er naudsynt å revidera heile eller delar av gjeldande kommuneplan, eller om planen skal førast vidare utan endringar. Smittevernplanen er ein tematisk delplan til kommuneplanen si samfunnsdel. Smittevernplanen skal henga saman med kommunen sin helse- og sosialberedskapsplan og skal innehalde tiltak for smittevern i beredskapssituasjonar. I tillegg skal planen innehalda tuberkulosekontrollprogram og plan for pandemisk influensa. 5

7 Aktuelle referansar FORSKRIFT FOR BADEANLEGG, BASSENGBAD OG BADSTU M.V. FORSKRIFT OM MILJØRETTA HELSEVERN I-3/2008 FORSKRIFT OM NASJONALT VAKSINASJONSPROGRAM FORSKRIFT OM ALLMENNFARLIGE SMITTSOMME SYKDOMMER FOR FORSKRIFT OM TUBERKULOSEKONTROLL FOR HELSE- OG OMSORGSTENESTELOVA LOV LEGEMIDDELHÅNDTERING FOR VIRKSOMHETER OG HELSEPERSONELL SOM YTER HELSEHJELP LOV OM HELSEPERSONELL (HELSEPERSONELLOVA) NASJONAL BEREDSKAPSPLAN FOR PANDEMISK INFLUENSA SMITTEVERNBOKA SMITTEVERNLOVA LOV SMITTEVERN :15,1361:1:0:0:::0:0&MainLeft_5583=5603:63152::1:5585:1:::0:0 SMITTEVERN :15,4640:1:0:0:::0:0&MainLeft_5565=5544:79867::1:5569:1:::0:0 TUBERKULOSEVEILEDEREN 6

8 VAKSINASJONSBOKA VANNRAPPORT 115: FOREBYGGING AV LEGIONELLASMITTE EN VEILEDNING DIVERSE FAGLEGE PUBLIKASJONAR Kommunen sine plikter og ansvar i smittevernet Jmf. smittevernloven (SML) 6 og 7 I utgangspunktet har alle rett til smittevernhjelp når det gjeld ein kvar smittsam sjukdom. Den einskilde vil frå kommunen si side ha rett til relevante tenester og tiltak frå for eksempel allmennlegetenesta, helsesøstertenesta, pleie- og omsorgstenesta, og også frå andre etatar, der det er relevant, f. eks. sosialtenesta. Rett til hjelp betyr ikkje at hjelpa nødvendigvis er gratis, men Helfo dekkjer utgifter til undersøking og behandling ved allmennfarlege smittsame sjukdomar. Når ein i denne smittevernplanen nyttar omgrepet allmennfarlige smittsame sjukdomar, refererer ein til dei sjukdomar som er nemnd i Forskrift om allmennfarlige smittsamme sjukdomar (FOR ). Liste over kva for sjukdomar dette gjeld, ligg som vedlegg til planen. Smitteoppsporing og kommunal oppfølging av smitta og sjuke med allmennfarlig smittsam sjukdom er en kommunal oppgåve, gjennom både legeteneste, helsesøsterteneste, sosialteneste og pleie- og omsorgsteneste. Kommunen skal utføre dei oppgåver innan smittevernet som vert pålagde i SML eller i avgjerder i medhald av lova, herunder o Skaffa seg oversikt over arten og omfanget av dei smittsame sjukdomane som førekjem i kommunen o Driva opplysning om smittsame sjukdomar og gje råd og rettleiing om korleis dei kan førebyggjast o Syta for at individuelt førebyggjande tiltak ver sett i verk o Syta for at andre tiltak i SML eller Helse- og omsorgstenestelova ver sett i verk. 1.5 Smittevernlegen og ansvar I medhald av SML skal kommunestyret peika ut ein av kommunelegane til å utføra oppgåvene innan smittevernet. Det bør også peikast ut ein stedfortredar. I Samnanger kommune er kommuneoverlegen smittevernlege. Det er ikkje peika ut stedfortredar. Etter SML har smittevernlegen ei noko særskilt stilling i høve til kommuneadministrasjonen: o Smittevernlegen handlar på direkte delegasjon frå kommunestyret. o Smittevernlegen skal utarbeide framlegg til plan for helsetenesta sitt arbeid med vern mot smittsame sjukdomar, herunder beredskapsplanar og tiltak 7

9 (dvs. smittevernplan). Vidare heiter det i lova at smittevernlegen skal leia og organisera dette arbeidet. o Smittevernlegen skal utføre dei oppgåvene som er gjevne i SML o Smittevernlegen har det administrative ansvaret for iverksetting av kommunale vedtak innan smittevern. o I dei saker der smittevernlegen er gjeven direkte mynde i lova, vil han eller ho vere sjølvstendig i høve til kommunen. 1.6 Samanheng med anna kommunalt planverk Smittevernplanen er ein del av kommunen sitt generelle planverk, spesielt beredskapsplanverket. For å unngå at faglege tilrådingar med tida vert ståande i planen sjølv om dei er gått ut på dato er det viktig at smittevernplanen er av generell karakter. Det er viktig at ein skil smittevernplanen frå faglege rutinar/prosedyrar som må endrast fortløpande ettersom det epidemiologiske biletet endrar seg og samfunnet får ny kunnskap om smittsame sjukdomar. Med unnatak av tuberkulose, vil spesifikke anbefalingar vedkomande oppfølging og behandling av konkrete sjukdomar difor i liten grad ha rettmessig plass i smittevernplanen. Det ligg til det aktuelle fagpersonell å utarbeide spesifikke faglege retningsliner, t.d. prosedyrehandbok for helsestasjon, legekontor og pleie- og omorgstenesta. 1.7 Kommunen og helsetenesta si organisering Forutan oversikta under, viser ein til kommunen sitt organisasjonskart, stillingsomtalar og planverk elles. 8

10 1.8 Økonomiske rammer Dei økonomiske rammene for arbeidet med smittevernet er integrert i kommunen sitt ordinære driftsbudsjett, hovudsakleg over legekapitlet. Smittevernarbeidet vil ofte gå føre seg på tvers av fagetatar, t.d. i saker som dreier seg om drikkevatn, kloakk, skular og barnehagar. Godkjenning av smittevernplanen får i seg sjølv ingen direkte økonomisk konsekvens for Samnanger kommune. Det ordinære smittevernarbeidet og smittevernberedskapen som er skissert, føreset at det vert dekka innanfor eksisterande rammer og stillingsomtalar. Likevel må ekstrautgiftar påreknast ved ulike situasjonar som kan oppstå, t.d. ved utbrot av allmennfarleg smittsam sjukdom. Ein må også pårekna at ekstrautgifter kan koma til ved trong for naudsynte faglege oppdateringar, eller iverksetjing av tiltak på bakgrunn av nasjonale eller internasjonale situasjonar, t.d. influensapandemi. 1.9 Smittevernlegen sin oppgåve vedr. revisjon av smittevernplan Smittevernlegen har ansvar for å utarbeida framlegg til endring av smittevernplanen, normalt kvart fjerde år. Ny revidert plan skal godkjennast av utval for oppvekst og omsorg. Jmf. reglement for delegering Rådmannen sine fullmakter vedr. revisjon av plan Ved godkjenning av denne planen gjev kommunestyret rådmannen fullmakt til å føreta følgjande endringar i planen utan ny handsaming i kommunestyret: 9

11 Endringar i adresseliste, namneliste, varslingsplanar m.v. som følgje av vedtekne organisatoriske endringar, nytilsetjingar, nye adresselistar og telefonnummer etc. Korreksjon av mindre feil (skrivefeil, gal ordbruk etc) som ikkje har vesentleg innverknad på innhaldet i planen. Faglege endringar etter tilråding frå kommuneoverlegen når dette har sin bakgrunn i endra epidemiologiske tilhøve, endra trusselbilete eller nye faglege tilrådingar. Endringane skal ikkje få vesentlege organisatoriske eller økonomiske konsekvensar for kommunen. Naudsynte endringar som følgje av revisjon av kommunalt planverk elles, internkontrollsystem eller beredskapsplanar Kommunestyret si godkjenning av endringar Endringar som ikkje er omtalt under punkt 1.10 krev politisk godkjenning Tilgang til planen og distribusjonsrutinar Smittevernplanen er eit offentleg dokument, og bør vere tilgjengeleg på kommunen sine nettsider. Smittevernplanen skal vere kjend for, og vere lett tilgjengeleg for alt helsepersonell i kommunen, samt alle leiarar og politikarar Gyldigheit av smittevernplanen Smittevernplanen er gyldig frå og med godkjenningsdato og fire år fram i tid. Smittevernplanen er ikkje gyldig utan godkjenning i politisk organ. Dersom smittevernplanen ikkje er revidert innan fire år etter godkjenning, gjeld likevel planen inntil ny politisk handsaming. Då alle kommunar er pålagde å ha ein smittevernplan, kan smittevernplanen ikkje opphevast utan at den samstundes vert erstatte med ein ny. 10

12 Kapittel 2 LOKALE TILHØVE 2.1 Generelt Samnanger kommune er nabo til byen Bergen, og ligg mellom kommunane Bergen, Os, Fusa og Kvam. Det er om lag 40 minuttars køyretid til Bergen sentrum. Størsteparten av arbeidsstyrken pendlar ut av kommunen, hovudsakleg til Bergen, men ein del også til Fusa, Os og Kvam. Kommunen med sine forskjellige etatar er den verksemda i bygda som sysselset flest. I kommunen er det noko mindre næringsverksemd og noko gardsdrift. Det er ikkje næringsmiddelindustri i kommunen, men to serveringsstader - som også tilbyr overnatting. Kommunen har store friluftsområde, og det vert drive jakt og fiske. Det er og fleire hytteområde i kommunen. Eikedalen Skisenter ligg i Samnanger kommune på grensa til Kvam. Trass i lang kystline i kommunen, er det lite båttrafikk utanom fritidstrafikk. Det er ikkje større kaianlegg i kommunen. 2.2 Spesielle verksemder Sætervika Ungdomssenter er ein leirstad om lag 15 minutters køyring frå kommunesenteret i retning mot Fusa. Her er det ofte store samlingar born og unge, samt vaksne til leir, vesentleg i helgane. Eikedalen Skisenter med serveringsstad. Lokalisert ca 15 minutters køyring mot Kvam. Open i vintersesongen. Bjørkheim Kro og Motell A/S lokalisert sentralt i kommunen. Sigmundsstova. Lokalisert sentralt i kommunen. Serveringsstad med tilbod om overnatting. Samnangerheimen. Sjukeheim med 30 senger. 2.3 Befolkninga Kommunen hadde 2443 innbyggjarar ved utgangen av Samanliknar ein med landet elles ser ein i Samnanger ei lita større andel av dei eldste. Elles er befolkningssamansetninga lik. Befolkningsmengda har vore stabil dei siste åra, og forventast å vere stabil dei næraste åra. Dei fleste bur på tettstadane i området på Bjørkheim, Lønnebakken, Tysse/Haga og i Rolvsvåg, men her er og ein del spreidd busetjing. Det er ein del gjennomgangstrafikk i 11

13 kommunen. Rv 7 mot Hardanger og Fv 48 mot Eikelandsosen har alle mykje trafikk. Fv137 mot Os er mindre trafikkbelasta. Kommunestyret har over mange år tatt imot flyktingar. Og saman med arbeidsinnvardrarar og andre innvandrarar har vi innbyggjarar frå m.a. Afghanistan, Bosnia, Eritrea, Polen, Russland, Somalia og Thailand. Kommunen har eit mindre rusmisbrukarmiljø. Dette miljøet er ikkje statisk, og har kontaktar til rusmiljøet hovudsakleg i Bergen. Både innvandrarar frå ikkje-vestlege land, og rusmisbrukarar representerar smittevernfaglege utfordringar. 2.4 Epidemiologiske utfordringar Samnanger kommune skil seg ikkje vesentleg epidemiologisk frå andre kommunar kva angår førekomst av smittsame sjukdomar. Det er ikkje spesielt høg import av sjukdomar frå utlandet. Dette kan skuldast ein medviten befolkning, samt lokalt lett tilgjengelig reisemedisinsk rådgiving og tilbod om vaksinasjon. 2.5 Næringsmidlar, handtering av avfall og avlaup Hovudansvaret handtering av avfall, kloakk og drikkevassforsyning og skadedyrskontroll i kommunen ligg hos teknisk eining. Mattilsynet har ansvar for tilsyn med drikkevatn i samarbeid med eigarane av vassverka. Mattilsynet ufører også kontroll med butikkar og utsalsstader for matvarer/næringsmidlar der smittefare kan vere ein problemstilling. Legekontoret, helsestasjonstenesta og pleie- og omsorgstenesta skal ha eigne rutinar for handtering av smittefarleg avfall. 2.6 Andre risikotilhøve i kommunen som har noko å seia for smittevernet Samnanger kommune er ein liten og oversiktlig kommune. Kommunehelsetenesta har pr 2014 ingen opplysningar om bedrifter eller institusjonar som bør overvakast særskilt mtp. smittevern. 2.7 Kommunehelsetenesta sine ressursar Kommunen har fastlegeavtale med i alt 4 legar. Desse utgjer til saman 2 årsverk. Alle har verksemda si lokalisert til Samnanger helsetun. Kommunen har jordmor i 30 % stilling og to helsesystrer med tilsamen 110 % stillingsressurs. 12

14 Både jordmor og helsesøstrene er lokalisert ved Samnanger helsetun. Helsesøstertenesta driv også verksemd ved barne- og ungdomsskulen enkelte dagar. Kommunen har ikkje helsestasjon for ungdom. Pleie og omsorgstenesta er lokalisert ved Samnangerheimen. Samnangerheimen har 2 tilsynslegar, fordelt på 30 % stilling fordelt over 2 dagar pr veke. Kommunale aktørar og deira ansvar: Smittevernlegen: Kommuneoverlegen er smittevernlege. Ansvar for administrering av årleg influensavaksinering. Sjå elles kapittel 1, punkt 5 for fleire detaljar. Legetenesta: Diagnose og behandling, smittesporing, melding til MSIS, det daglege arbeidet med dei smitta pasientane. Reisevaksinering. Helsesøster: Helsestasjonsarbeid inkl. skulehelseteneste, tuberkulosekontroll og - arkiv, ansvarlig for barnevaksinasjonsprogram. Nyttar nasjonalt meldesystem for vaksinering (SYSVAK). Jordmor: Oppfølging og kontrollar av gravide med smittesjukdomar, i samarbeid med lege fastlege og/eller smittevernlege. Pleie og omsorgstenesta (Samnangerheimen og heimebasert pleie og omsorg): Har eigne rutinar for smittehandtering. Personellet kan verta brukte for å hjelpe legetenesta i krisesituasjonar. 2.8 Andre ikkje-kommunale etatar som har innverknad på smittevernarbeidet Interkommunale Mattilsynet: o vasskontrollar (miljøretta helsevern) o hjelp ved smittesporing (spesielt ved mat/vassboren smitte) o næringsmiddelkontroll o dyre- og plantesjukdommar Bergensområdets interkommunale Renovasjonsselskap (BIR) handsamar hovudtyngda av avfallet i kommunen Samnanger og Os legevakt, lokalisert på Os Statlege Politiet: Melding i samsvar med tuberkuloseforskrifta, anna. Helse Ves skal etter SML ha utpeka ein smittevernansvarleg lege som saman med smittevernlegen i Samnanger skal ha vedtaksmyndigheit ved tvangsbehandling. Helse Bergen: Haukeland Universitetssjukehus og aktuelle poliklinikkar Diakonissehjemmets Sjukehus Haraldsplass (vårt lokalsjukehus for indremedisinske tilstander). Fylkesmannens helseavdeling: rådgiving, tilsyn, klageinstans, sekretariat for smittevernnemnda Folkehelseinstituttet. Faglig og laboratoriemessig bistand ved utbrot/smitteoppsporing. Leveranse av vaksiner. Andre Apotek: Levering av vaksinar og medisinar. 13

15 Kapittel 3 SMITTEVERN I NORMALSITUASJONER 3.1 Føremål Hovudmålet med smittevern i normalsituasjoner (det daglege smittearbeidet) er å førebyggja smittsame sjukdomar, og å bryte smittevegen. 3.2 Helseopplysning Helseopplysningsarbeid har som mål å førebyggje og redusere omfanget av smittsame sjukdommar i befolkninga. Alt helsepersonell i kommunen bør innanfor sine arbeidsområde bidra til informasjon og rådgjeving når det er aktuelt. Alt helsepersonell som er spesielt involvert i individretta pasientbehandling (legar, helsesekretærar, sjukepleiarar, helsesøstrer og jordmødrer) har eit særskilt ansvar for å ha tilstrekkjelige kunnskapar om smittevern. Legekontoret har ei nøkkelrolle i smittevernarbeidet, og driv i hovudsak helseopplysing til pasientar som oppsøkjer legekontoret for hjelp. Informasjon om smitte og smittevern kan skje gjennom ulike kanalar: individretta rettleiing, presse, barnehage, skule, internundervisning og informasjon til spesielle grupper. Helsestasjonstenesta har eit særskilt ansvar overfor barn og ungdom, og kjem med råd til barnehagar og skular. Jordmor gjev smitterådgjeving tilpassa den enkelte gravide. 3.3 Fast vaksinasjonsprogram for barn Kommunehelsetenesta skal tilby befolkninga det nasjonale program for vaksinering og immunisering (SMITTEVERNLOVA 3-8). For fast vaksinasjonsprogram for barn, sjå kapittel 4. For vaksinasjon i beredskapssituasjonar, sjå kapittel Meldeplikt for legar Heimel for meldeplikt for legar til Meldingssystem for smittsame sjukdomar (MSIS) og Tuberkuloseregisteret er gitt i SMITTEVERNLOVA og HELSEPERSONELLOVA. Einkvar lege som oppdagar eller får mistanke om smittsam sjukdom i gruppe A skal utan omsyn til teieplikta skriftleg melde tilfellet. Melding skal sendast MSIS ved Folkehelseinstituttet og til kommuneoverlegen i den kommunen der den smitta bur. Dersom den smitta oppheld seg i ein annan kommune enn der vedkommande bur, skal det også gjevast melding til kommuneoverlegen i den kommunen der den smitta oppheld seg. For arbeidstakarar i petroleumsverksemd skal melding om tuberkulose i tillegg sendast til medisinsk-faglig ansvarlig lege i det aktuelle operatørselskap. Meldinga skal sendast same dag som sjukdomen er oppdaga eller mistenkt. Kopi av meldinga skal oppbevarast i pasienten sin journal. 14

16 Einkvar lege som oppdagar eller får mistanke om smittsam sjukdom i gruppe B skal utan omsyn til teieplikta skriftleg melde tilfellet. Legen skal nytte det nummererte skjemaet MSIS-melding - Avidentifisert melding om smittsam sjukdom som ein får tilsendt frå det diagnostiserande laboratoriet. Meldinga skal sendast til MSIS, Folkehelseinstituttet og til kommuneoverlegen i den kommunen der den smitta bur. Dersom den smitta oppheld seg i en annen kommune enn der vedkommande bur, skal det også gis melding til kommunelegen i den kommunen der den smitta oppheld seg. Meldinga skal sendes same dag som sjukdomen er oppdaga eller mistenkt. Ved påvist tilfelle av sjukdom i gruppe C skal det berre sendast skriftleg avidentifiserbar melding til Folkehelseinstituttet. Sjå SMITTEVERNBOKA og VEDLEGG 1 for detaljar. Ein lege skal alltid underrette smittevernlegen ved mistanke om allmennfarleg smittsam sjukdom som skuldast miljøsmitte (f.eks. ein sjukdom som skuldast overføring av smitte frå drikkevatn, matvarer eller dyr), (SMITTEVERNLOVA 3-6). 3.5 Meldeplikt for anna helsepersonell Sjukepleiarar, jordmødrer og helsesøstrer er pålagde å varsle lege dersom dei mistenker at ein person kan være smitta med nærare spesifiserte sjukdomar. Varslingsplikta er ikkje, som meldingsplikta, formalisert med eigne skjema. 3.6 Varsling i andre situasjonar Utbrot i helseinstitusjon ( i praksis Samnangerheimen) av smittsam sjukdom skal varslast smittevernlegen og Fylkesmannen. Legar har varslingsplikt til smittevernlegen, Fylkesmannen og Folkehelseinstituttet ved mistanke om overlagt spreiing av smittestoffer. Legar har varslingsplikt overfor Fylkesmannen og Folkehelseinstituttet ved mistenkt eller påvist smitte frå medisinsk utstyr, kosmetika, legemidlar, blod, blodprodukt, vev eller organ. Legar har varslingsplikt overfor blodbanken ved opplysningar om at ein blodgjevar har sjukdom som kan overførast med blod eller blodprodukt. 3.7 Vaksinering mot sesonginfluensa Smittevernlegen har ansvar for å bestille og distribuere sesonginfluensavaksine til risikogruppene, samt organisere vaksinasjonen. I følgje FORSKRIFT OM NASJONALT VAKSINASJONSPROGRAM skal alle personar i risikogruppene verte tilbydd sesonginfluensavaksine årleg. Kommunen skal i følgje forskrifta organisere influensavaksinasjonen slik ein finn det mest hensiktsmessig for å oppnå høgast mogleg vaksinasjonsdekning, og skal ha rutinar for samarbeid mellom dei kommunale tenester som sørgjer for influensavaksinasjon. Vaksinebestillinga skal inkludere doser til personar i risikogruppene som bur i sjukeheim/omsorgsbustad. 15

17 Noreg har slutta seg til WHO sin målsetting om ein vaksinasjonsdekning på minst 75 % hos den eldre delen av befolkninga. Sesonginfluensavaksine vert anbefalt til personar som har auka risiko for alvorleg sjukdom og død ved influensasjukdom. Sesonginfluensavaksinar gjev kortvarig vern. Grunna grunnsjukdom og/eller høg alder kan personar i risikogrupper i tillegg ha noko svekka immunrespons ved vaksinasjon, og bør difor få sesonginfluensavaksine årleg. Definisjonen av risikogruppene bestemmast av Folkehelseinstituttet. Pr har me følgjande risikogrupper: a) Personar som er 65 år eller eldre b) Bebuarar i omsorgsbustad og sjukeheim. c) Gravide i 2. og 3. trimester. Gravide i 1. trimester med annen tilleggsrisiko kan vurderast for vaksinasjon d) Vaksne og barn med alvorlige luftvegsjukdommar, spesielt personar med nedsett lungekapasitet e) Vaksne og barn med kroniske hjarte /karsjukdomar, spesielt personar med alvorlig hjartesvikt, lavt minuttvolum eller pulmonal hypertensjon f) Vaksne og born med nedsett infeksjonsresistens g) Vaksne og born med diabetes mellitus (både type 1 og type 2) h) Vaksne og born med kronisk nyresvikt i) Vaksne og born med kronisk leversvikt j) Vaksne og barn med kronisk, nevrologisk sjukdom eller skade, spesielt personar med nedsett lungekapasitet k) Vaksne og barn med svært alvorlig fedme, dvs kroppsmasseindeks (BMI) over 40 kg/m2 l) Vaksne og born med annan alvorleg og/eller kronisk sjukdom der influensa utgjer ein alvorleg helserisiko, etter individuell vurdering av lege Utover vaksinasjon av risikogrupper anbefalast det at vaksine vert tilbydd: Helsepersonell med pasientkontakt Husstandskontaktar Svinerøktarar og andre som har regelmessig kontakt med levende griser Revaksinering må skje årleg før vinterens influensasesong, og i Samnanger startar me normalt vaksineringa i oktober. Samnanger kommune hadde i innbyggjarar > 64 år. Alle desse tilhøyrer risikogruppene, og i tillegg kjem dei andre pasientgruppene som lista over. Same året utførte me 200 vaksinasjonar mot sesonginfluensa. Dette talet er representativt for det talet me har vaksinert dei siste åra. Altså har me ikkje tilfredstillande vaksinasjonsdekning i Samnanger. Det gjeld også landet elles. Pneumokokkvaksine vert tilrådd dei same risikogruppene. Pneumokokkvaksina skal i motsetnad til influensavaksinen ikkje gjevast årleg. Revaksinasjon for eldre personar skal skje ca. kvart 10. år.. Nokre risikogrupper anbefalast hyppigare revaksinasjon, sjå VAKSINASJONSBOKA. 16

18 Smittevernlegen bestiller sesonginfluensavaksine og pneumokokkvaksine på skjema tilsendt frå Folkehelseinstituttet kvar vår. 3.8 Vaksinering for hepatitt B til særleg smitteutsette grupper Helsepersonellet i kommunen, spesielt legar og jordmødrer, samt ansatte i NAV kommune bør vere merksame på personar med særs risiko for å verta smitta av hepatitt B. Spesielt kan nemnast personar med langvarig omgang med kjente kroniske smitteberarar, andre særs utsette personar (Folkehelseinstituttet nemner spesielt stoffmisbrukarar, prostituerte, menn som har sex med menn), personar eller barn av personar frå høgendemiske områder i verden, eller personar med visse sjukdomar som gjer dei meir utsette for hepatitt B eller konsekvensar av denne. Desse personane vil få dekka vaksinasjon frå Folketrygda. Vaksinen vert rekvirert frå Folkehelseinstituttet på staten si rekning. For personar som i sitt arbeidsforhold har auka risiko for smitte med hepatitt B skal arbeidsgivar dekkja kostnadane ved vaksinasjon. Avgjerd om kven som skal ha slik vaksinasjon vert fatta av smittevernlegen i samråd med den aktuelle arbeidstakar og denne sin leiar. Elles skal kommunen sitt helsepersonell følgje dei til einkvar tid gjeldande anbefalingar og rutinar som gjeld for vaksinasjon med hepatitt B. 3.9 Reisevaksinar Ansvar for reisevaksinering ligg hos den einskilde sin fastlege. Ved behov for reisevaksinering bestiller pasienten time hos fastlege for gjennomgang av vaksinasjonsstatus og forslag til vaksinering, samt rådgjeving om smitteførebyggjande tiltak ved reisa Vaksinasjon ved sårskadar Legane i Samnanger skal følgje dei til einkvar tid gjeldande anbefalingar frå Folkehelseinstituttet om vaksinasjon for tetanus (stivkrampe). Sjå 499&MainContent_6287=6493:0:25,6833&Content_6493=6441:82877::0:6446:120:::0:0 Grunna aukande fare for spreiing av difteri i Noreg (spesielt gjennom opne grenser i nordområda) vert det tilrådd samtidig påfyllsdose med vaksine mot difteri ved behov for boosterdose ved sårskadar. Grunna auke i tilfeller av kikhoste gjev ein også frå 2010 tilbod om påfyllsdose av kikhostevaksine samtidig ved sårskadar HIV/AIDS-førebyggjande tiltak Fastlegane i Samnanger skal sørgje for naudsyn medisinsk oppfølging av HIV-positive og bidra med individretta rettleiing om smitteførebyggjande tiltak. 17

19 Fastlegane skal bistå med generell informasjon gjennom sitt ordinære arbeid med familieplanlegging, prevensjon og abortsøkjande kvinner. Helsestasjonen har ansvar for informasjon om HIV/AIDS gjennom det ordinære informasjonsopplegget i skulen. Gjennom svangerskapsomsorga gjev ein generell informasjon om HIV og førebyggjande tiltak. HIV-test vert tilbode alle gravide Seksuelt overførte sjukdomar SOS Helsestasjonen har ansvar for å samarbeide med skulane om naudsynt informasjon om seksuelt overførbare sjukdomar og smitteførebyggjande tiltak. Ved tilfelle av seksuelt overført sjukdom har behandlande lege plikt til, saman med pasienten og setja i verk naudsynte smitteførebyggjande tiltak samt smitteoppsporing. Dersom behandlande lege ikkje er i stand til å foreta smitteoppsporing sjølv, eller smitta person ikkje følgjer den personlege smitterettleiinga, skal legen utan omsyn til lovebestemt teieplikt, gje underretning til smittevernlegen viss omsynet til smittevernet krev det (SMITTEVERNLOVA 3-6). Staten dekkjer i sin heilskap utgifter til legebehandling og medisinar ved mistanke om eller bekrefta tilfelle av seksuelt overført sjukdom Mottak av flyktningar Kommuneoverlegen skal varslast frå NAV kommune eller administrasjonen i god tid ved mottak av flyktningar til Samnanger. Meldinga skal, dersom kjent, innehalde antal personar, alder, familieforhold, etnisk opphav, opphavsland og eventuelle transittland. Kommuneoverlegen skal, i samarbeid med kommunehelsetenesta elles, laga ein plan for å sikra at det hos nyankomne flyktningar vert gjort kartlegging av helsebehov, helsestatus, vaksinasjonsstauts, vaksinasjonsbehov og eventuelle behov for smitteførebyggjande tiltak. For undersøking på tuberkulose gjeld eigne forskrifter, slå kapittel Smittevern versus miljøretta helsevern Smittevern vil i nokre tilfelle grense opp mot miljøretta helsevern og anna lovverk. Det vil også være grenseoppgangar mot kommunen sin internkontroll og rutinar elles. Eksemplar som kan nemnast er: avlaup, skadedyrkontroll, kontroll med drikkevatn/vassmagasin, forskrift om miljøretta helsevern i barnehage og skole m.v. Når det oppstår situasjonar som vedkjem fleire fagfelt pliktar dei ulike kommunale fagavdelingane/etatane å etablere naudsynt samarbeid for å avklare ansvarsforhold og å koordinere innsatsen. Kommunen kan utarbeide retningsliner og prosedyrar for slikt samarbeid. 18

20 Kapittel 4 FAST VAKSINASJONSPROGRAM FOR BARN 4.1 Formål Å førebyggje smittsame sjukdomar i kommunen Hovudmålet med eit vaksinasjonsprogram er aktiv immunisering og gje individuelt vern mot sjukdom for den enkelte utan gjennomgått sjukdom. Å redusere sjansane for smittespreiing til uvaksinerte. Fortrengja smittsame sjukdom på landsbasis og eventuelt utrydde den. Å ha som mål ei vaksinasjonsdekning i kommunen nær 100%. 4.2 Bruksområde All vaksinasjon i Noreg er frivillig. Men alle barn har rett til vaksinasjon for å få det vern vaksinane i vaksinasjonsprogrammet kan gje (jmf. SMITTEVERNLOVA). Alle born i kommunen vert tilbydd vaksinasjon etter det statlege anbefalte vaksinasjonsprogrammet. Vaksinasjonane finn stad på helsestasjonen og skulane. 4.3 Ansvar Smittevernlegen har saman med helsestasjonslegen/skulelegen ansvar for at vaksinasjonsprosedyrane er fagleg forsvarlege. Helsesøstrene har det praktiske ansvaret for utføring av prosedyrane, og for tilfredstillande dokumentasjon. 4.4 Dokumentasjon Alle vaksinar vert registrert i SYSVAK (nasjonalt vaksinasjonsregister). Vaksinane som vert gitt vert også registrerte i barnet sin journal. Dersom barnet av ulike årsaker ikkje skal vaksinerast, skal dette journalførast. 4.5 Biverknader og meldeplikt Mistanke om biverknad (uønsket hending) etter vaksinasjon meldes til Folkehelseinstituttet. Meldeplikt for mistenkte vaksinebiverknader vert regulert gjennom SYSVAKregisterforskrifta og Legemiddelforskrifta. Alvorleg uønska hending etter vaksinasjon skal meldast skriftleg med detaljert skildring dersom vaksinasjon er eller er mistenkt å vera årsak til hendinga. Legar og tannlegar har også plikt til å melda alvorlege hendingar til Statens legemiddelverk. Dette vert ivareteke ved at alle meldingar som Folkehelseinstituttet mottek, vert lagt inn i Legemiddelverket si database. For reaksjonar etter BCG-vaksinasjon er det ønskjeleg at også enkelte mindre alvorlege hendingar meldast. Sjå kapittel 8.17 om BCG-vaksine. 19

21 Meldingsskjema er tilgjengelig på Utfylt skjema skal sendast i lukka konvolutt til Folkehelseinstituttet. Kopi av meldinga skal leggast i pasienten sin journal. Kommuneoverlege eller smittevernansvarleg lege i kommunen bør også få kopi av meldinga. For detaljer, sjå SMITTEVERN 14 og VAKSINASJONSHÅNDBOKA (1.4.7 Melding om mistenkt bivirkning etter vaksinasjon). 4.6 Vaksinasjonsdekning i Samnanger Vaksinane som brukast i barnevaksinasjonsprogrammet gjev frå ca. 85 til 100 prosent beskyttelse mot de aktuelle sjukdommane. I tillegg til individuell beskyttelse gir vaksinasjonsprogrammet også såkalla flokkbeskyttelse. Dette inneberar at når dei aller fleste i befolkninga er vaksinert mot en sjukdom, blir det få personar igjen som smitten kan spreie seg til. Da beskyttast også det mindretalet som av ulike årsaker ikkje er vaksinert, for eksempel born som er for unge til å få vaksine, og personar med spesielle sjukdomar som inneberer at dei ikkje tåler vaksine. For å få ei sjukdom under kontroll i befolkninga, krevjast ei vaksinasjonsdekning i befolkninga på %, avhengig av kor smittsam sjukdomen er. Om vaksinasjonsdekninga vert for lav, kan sjukdomar me i dag har kontroll over koma tilbake. Barnevaksinasjonsprogrammet har gjeve som resultat at me i Noreg i dag har kontroll over infeksjonssjukdomar som polio, meslingar og difteri. Tabell Vaksinasjonsdekning pr for 2-åringar (i prosent) Landet Hordaland Samnanger Difteri Stivkrampe Kikhoste Hib-infeksjon Meslingar Kusma Raude hundar Polio Pneumokokksjukdom Tabell Vaksinasjonsdekning pr for 9-åringar (i prosent) Landet Hordaland Samnanger Difteri Stivkrampe Kikhoste Hib-infeksjon Meslingar Kusma Raude hundar Polio Pneumokokksjukdom

22 Tabell Vaksinasjonsdekning pr for 16-åringar (i prosent) Landet Hordaland Samnanger Difteri Stivkrampe Kikhoste Hib-infeksjon Meslingar Kusma Raude hundar Polio Pneumokokksjukdom HPV-infeksjon Vaksinasjonsprogrammet Tabell Barnevaksinasjonsprogrammet i Norge, september Alder Vaksinasjon mot 6 veker Rotavirussjukdom (nytt frå ) 3 månader Rotavirussjukdom (nytt frå ) Difteri, tetanus, kikhoste, polio og Haemophilus influenzaetype B infeksjon Pneumokokksjukdom 5 månader Difteri, tetanus, kikhoste, polio og Haemophilus influenzaetype B infeksjon Pneumokokksjukdom 12 månader Difteri, tetanus, kikhoste, polio og Haemophilus influenzaetype B infeksjon Pneumokokksjukdom 15 månader Meslingar, kusma, raude hundar 2. klasse (7 år) Difteri, tetanus, kikhoste, polio 21

23 6. klasse (11 år) Meslingar, kusma, raude hundar 7.klasse (12 år), jenter Humant papillomavirus 10.klasse (15 år) Difteri, tetanus, kikhoste, polio Barn med foreldre frå ikkje-lavendemiske land Hepatitt B* Barn med foreldre frå høgendemiske land Tuberkulose* Mantoux og BCG er tatt ut av det rutinane i vaksinasjonsprogrammet frå Folkehelseinstituttet har i 2011gitt melding om at dei som er uvaksinerte og ønskjer BCG vaksine skal få det gratis. Elevane med føresette skal på førehand ha skriftleg informasjon om vaksinen og når vaksinasjon vert gjennomført. I samband med vaksinasjonen i 2., 6., 7. og 8. klasse får ein underskrift frå dei føresette om dei ønskjer at barnet deira skal fullføre vaksinasjon i henhald til statleg vaksinasjonsprogram. 22

24 Kapittel 5 SMITTEVERN I BEREDSKAPSSITUASJONER 5.1 Kartlegging og vurdering smittevernlegen sine oppgåver Smittevernlegen eller stadfortredar skal søkje å ha oversikt over den epidemiologiske tilstanden i kommunen når det gjeld allmennfarlige smittsame sjukdomar. Smittevernlegen skal ved motteke melding om allmennfarlig smittsam sjukdom vurdere meldinga, kor alvorlig den er, kor truverdig den er og hastegrad, samt vurdere behovet for akutte eller meir langsiktige smitteverntiltak. Smittevernlegen skal initiere og leie det naudsynte lokale kartleggingsarbeidet, og etter behov konsultere interne og/eller eksterne faglege ressursar. 5.2 Tiltak og varsling smittevernlegen sine oppgåver Smittevernlegen skal ut frå ein medisinsk fagleg vurdering setja i verk naudsynte tiltak innan sitt myndeområde, eller kome med anbefalingar om tiltak innan andre sine myndeområde. Smittevernlegen skal etter behov og situasjon rapportera til den administrative leiinga i kommunen. Smittevernlegen rapporterer, etter Sentrale retningsliner, lover og forskrifter, tilfeller av sjukdom vidare til sentrale helsestyresmakter. Smittevernlegen vurderer behovet for innkalling av personell, spesielle målgrupper for tiltak, eventuelt behov for hastevedtak etter SMITTEVERNLOVA, samt Vurdere behovet for varsling gjennom media. 5.3 Tilgjenge til smittevernlegen Det eksisterer inga formell vaktordning for smittevernlegane. Dette er ikkje vanleg i Noreg (men unnatak av Oslo kommune frå 2010). I dagens situasjon vil det svært sjeldan vere behov for å kontakte smittevernlegen utanom arbeidstid. Sjølv i slike situasjonar vil smittevernlegen stort sett vere å treffe per telefon. Lova krev at smittevernlege til ein kvar tid skal kunne nåast men kor vidt det er krav om formell beredskap er foreløpig juridisk uavklart. Dersom det i en normal situasjon skulle oppstå eit uventa behov for raske smittevernfaglege råd, og smittevernlegen ikkje kan verta nådd per telefon, kan andre av legetenesta sine legar eller legevakta kontaktast. Desse vil berre ha rådgjevande funksjon og ikkje ha myndigheit som smittevernlege etter SMITTEVERNLOVA, som til dømes å kunne treffe hastevedtak (etter 4). Skulle eit slikt behov uventa oppstå må kommunestyret tre saman for anten sjølv å fatte hastevedtak etter SMITTEVERNLOVA 4-1 (m.a. stenging av verksemd), eller peike ut ny smittevernlege som kan fatte vedtak om tvangsbehandling etter 4-2. Dersom situasjonen skulle tilseie det, til dømes ved nasjonale eller regionale beredskapssituasjonar, har rådmannen fullmakt til, gjennom politisk godkjenning av denne smittevernplanen, å på kort varsel etablere ein formalisert vaktordning innan smittevernet. Ein slik ordning skal så snart som mogleg i etterkant godkjennast av kommunestyret. 23

25 5.4 Departementet sin rettar (Smittevernlova 3-8) Når det er avgjerande for å motvirke eit alvorleg utbrot av allmennfarlig smittsam sjukdom, kan departementet i forskrift fastsetje at befolkninga eller deler av den skal ha plikt til å la seg vaksinere. Ved eit alvorleg utbrot av allmennfarleg smittsam sjukdom kan departementet i forskrift bestemme at personar som ikkje er vaksinert: a) må opphalde seg innanfor bestemte områder. b) skal nektast deltaking i organisert samvær med andre, til dømes i barnehage, skule, møter eller kommunikasjonsmidlar c) må ta naudsynte førehaldsreglar etter smittevernlegen sin nærare bestemming. 5.5 Møteforbod, stenging m.v. (Smittevernlova 4-1) - hastevedtak Når det er naudsynt for å førebyggje ein allmennfarleg smittsam sjukdom eller for å motverke at den vert overført, kan kommunestyret vedta: a) Forbod mot møter og samankomst eller påbod om andre avgrensingar i den sosiale omgangen overalt der menneskjer er samla b) Stenging av verksemder som samlar fleire menneskjer, som barnehagar, skular, symjehallar, butikkar, eller andre bedrifter og arbeidsplassar eller avgrensingar i aktivitetar der. c) Stans eller avgrensing i kommunikasjonar d) Isolering av personar i geografiske avgrensa områder eller andre avgrensingar i deira bevegelsesfridom i opp til sju dagar om gongen. e) Pålegg til private eller offentlege om reingjering, desinfeksjon eller destruksjon av gjenstandar eller lokale. Pålegget kan også gå ut på avliving av husdyr, utrydding av rotter og andre skadedyr, avlusing eller annan smittesanering. Statens helsetilsyn kan i visse situasjonar vedta tiltak som nemnd over for heile eller delar av landet. Ved tiltak som nemnd over, kan kommunestyret sørgje for iverksetjing dersom den ansvarlege ikkje retter seg etter vedtaket. Tiltaka gjennomførast for den ansvarlege sin rekning, kommunen hefter for kravet om vederlag. Ved tiltak etter bokstav e) kan kommunestyret om naudsynt skade den ansvarlige sin eigedom. Ved tiltak etter bokstav d) og e) kan kommunestyret mot vederlag også bruke eller skade andre sin eigedom. Det er eit vilkår at vinninga er vesentleg større enn skaden eller ulempa ved inngrepet. Tiltak skal straks opphevast eller avgrensast når det ikkje lenger er naudsynt. 5.6 Forbod mot utføring av arbeid m.m. (Smittevernlova 4-2) Ein smitta person med allmennfarleg smittsam sjukdom som gjennom sitt arbeid eller ved deltaking i undervisning er ein alvorleg fare for overføring av smitte til andre, kan vert gjeven forbod mot å utføre dette arbeidet i opptil 3 veker. Slikt vedtak gjørast av smittevernlegen saman med den sjukehuslegen som Helse vest har utpekt til slike tiltak. Helse Vest har utpekt to legar ved Haukeland Universitetssjukehus med slik mynde. Fylkeslegen avgjer klage på vedtak. Ein klage har ikkje utsetjande verknad på iversetjing av vedtak. 24

26 5.7 Obduksjon og gravferd (Smittevernlova 4-5, 4-6) Kommunelegen kan vedta at ein avdød med en allmennfarlig smittsam sjukdom skal obduserast dersom det er nødvendig for å fastslå sjukdommens art eller for å påvise andre forhold som det er viktig å kjenne til for å kunne førebygge ein slik sjukdom eller motvirke at den vert overført. Ved eit alvorleg utbrot av ein allmennfarlig smittsam sjukdom kan kommunestyret vedta forholdsregler i samband med gravferd, herunder bestemma at avdøde personar skal kremerast, eller at det skal setjast i verk andre spesielle tiltak i forbindelse med gravferder. 5.8 Plikt for helsepersonell til å gjennomgå opplæring m.m. (Smittevernlova 4-9) Etter pålegg frå kommunestyret har helsepersonell ansatt i kommunen eller som yt helse- og omsorgstenester på vegne av kommunen, plikt til å gjennomgå naudsynt opplæring for å kunna delta i de særlege oppgåver som smittevernarbeidet krev. Ved eit alvorleg utbrot av ein allmennfarlig smittsam sjukdom har helsepersonell som har gjennomgått nødvendig opplæring, plikt til å delta og utføre naudsynte oppgåver i smittevernarbeidet etter kommunestyrets nærare vedtak. Helsepersonell har plikt til å følgje Helsedirektoratet sitt pålegg etter 7-10 om at en allmennfarlig smittsam sjukdom skal førebyggjast undersøkjast, behandlast, eller pleiast etter bestemte faglege retningsliner, eller at undersøkingar eller analyser skal gjerast slik Helsedirektoratet bestemmer eller bare må gjerast av nokon som Helsedirektoratet har godkjent. Ein lege som er ansatt i kommunen eller som yter helse- og omsorgstenester på vegne av kommunen, har plikt til å delta i førebygging av en allmennfarlig smittsam sjukdom og i undersøking og behandling av en person som er smitta med en slik sjukdom, når det er naudsynt og etter vedtak av kommunestyret. 5.9 Tvangstiltak ovanfor smitta personar (Smittevernlova 5) Dersom ein smitta person motsett seg undersøking kan det i visse situasjonar gjerast vedtak om tvungen innlegging i sjukehus til legeundersøking og eventuelt kortvarig isolering. Dette vil svært sjeldan vere aktuelt. Dette skal vere siste utveg og alle forsvarlege frivillige tiltak skal være forsøkt fyrst. Slike saker innleiast ved at smittevernlegen utarbeider forslag til tiltak. Forslaget skal forleggjast Fylkeslegen, som omgåande skal sendast til smittevernnemda. Hastevedtak om tvangstiltak kan gjerast av kommunen sin smittevernlege saman med den sjukehuslegen Helse Vest har utpekt til slike oppgåver. Smittevernlova inneheld detaljerte retningsliner for framgangsmåten i slike saker. 25

27 5.10 Beredskapsgruppe for smittevern i Samnanger kommune Beredskapsgruppe for smittevern er ikkje lovpålagt, men noko vi har vald å ha i Samnanger kommune. Målet er å ha ei operativ faggruppe for spesielle smittevernsituasjonar. Gruppa kan raskt omdisponere ressursar og personell ved alvorleg smittefare. Samansetning av beredskapsgruppa for smittevern i Samnanger kommune: Kommuneoverlege (leiar) Einingsleiar sosial og helse Leiande helsesøster Einingsleiar for pleie og omsorg Leiar for teknisk eining Rådmann Aktuelle instansar ved behov for utviding av beredskapsgruppa: I saker som grenser mot miljøretta helsevern: representant frå det interkommunale mattilsynet I saker med stor medieoppmerksemd: ordførar I saker med stort informasjonsbehov til publikum gjennom annonsar/internett/heimeside: stabssjef i Samnanger kommune Representantar frå skule, barnehage etc. ved sjukdomsutbrot i skole, barnehage etc. Representant(er) frå omsorgsberedskapsgruppa Avhengig av sak/situasjon kan beredskapsgruppa bestemme at gruppa utvidast med relevant personell eller representantar for relevante organ. Personar tilsett i kommunen, inkludert toppleiing, har plikt til deltaking når beredskapsgruppe krev det. Beredskapsgruppa - leiing og fullmakter: Kommuneoverlegen leiar beredskapsgruppa og har ansvar for å kalle inn til møte. Beredskapsgruppa er ein rådgjevande instans overfor kommunen, samt å betrakte som ei arbeidsgruppe i aktuelle beredskapssituasjonar. Beredskapsgruppa har ikkje avgjerdsmynde, med mindre dette er særskilt delegert. Kommuneoverlegen som smittevernlege har likevel utøvande mynde innan rammene av SMITTEVERNLOVA eller annan delegasjon. Beredskapsgruppa skal møtast utan opphald: Ved mistenkt eller stadfest tilfelle av smittsam sjukdom gruppe A og B der sjukdomen er av ein slik karakter at fleire truleg er smitta eller lett kan verte smitta, for eksempel legioenellose, meningokokksjukdom, drikkevassbåren sjukdom eller næringsmiddelassosiert sjukdom som EHEC. Beredskapsgruppa sine oppgåver: Hjelpa smittevernlegen med arbeidet. 26

28 Ha ansvar for å vurdera og setja i verk vaksinering, medisinering og/eller andre smitteførebyggjande tiltak. Ha ansvar for naudsynt opplysningsarbeid til aktuelle personar eller befolkningsgrupper. Vurdere når smitteverntiltak kan avsluttast Samarbeide med interne eller eksterne fagmiljø der dette er aktuelt Naudsynt informasjon til publikum i samråd med kommunen sin informasjonsansvarleg. På kort varsel kunne foreslå justering og tilpassing av smittevernplanen opp mot ein konkret situasjon. Beredskapsgruppa - evaluering og revisjon: Beredskapsgruppa skal møtast minst ein gong pr år. Smittevernlegen har ansvar for innkalling. Det generelle smittevernarbeidet i kommunen skal da drøftast. Det skal også gjerast ein vurdering av behovet for revisjon av smittevernplanen. 27

29 Kapittel 6 FOREBYGGING AV SMITTE MED LEGIONELLA 6.1 Innleiing og utbreiing Legionellose er uttrykk for sjukdom forårsaka av bakterien Legionella pneumophilia. Bakterien og sjukdomen er oppkalla etter eit utbrot av hissig lungebetennelse i samband med ein konferanse for amerikanske krigsveteranar på eit hotell i Philadelphia i Av 182 sjuke delegatar døde 39. I tillegg blei fleire 10-talls tilfeldig forbipasserande sjuke. Seinare er det kjend at sjukdomen smitter via aerosolar frå luftkjølesystem, vassanlegg m.v. Ein mildare variant av sjukdomen, men med influensaliknande symptom, kallast Pontiacfeber, etter eit utbrot i ein offentleg bygning i byen Pontiac i Michigan i 1968 (det vart ikkje kjend før i 1978 at utbrotet skuldast legionellabakterien). Før 2000 var sjukdomen regna for sjeldan i Noreg. Men etter kvart har det oppstått alvorlege utbrot i Noreg. I Stavanger i 2001 blei 28 personar sjuke, av desse døyde 7. Eit nytt utbrot oppsto i Sarpsborg/Fredsrikstad i 2005, kor 10 av 103 sjuke døde. Utbrotet skapte så mykje frykt, da det tok lang tid å avdekke smittekjelda (sannsynlegvis scrubberanlegget til Borregaard fabrikker). Fleire av dei sjuke hadde vorte smitta ved bare å kjøre bil på E6 gjennom fylket, fleire kilometer frå smittekjelda. I enda eit utbrot i Østfold i 2008 blei 5 personar sjuke, av desse døyde 2. Det har i periodar også vore opphoping av tilfeller i enkeltkommunar, utan at ein sikkert har påvist felles smittekjelde, som i Oslo i 2010 ( 4 tilfeller), Nome kommune i 2008 ( 4 tilfeller), Nedre Eiker kommune i 2008 (2 tilfeller). I Noreg har det dei siste årene også vore ein rekkje utbrot av Pontiacfeber knytt til anlegg med boblebad og VVS-anlegg. Det første i 2006 da 21 fotballspelarar på sunnmøre blei sjuke etter å ha dusja i eit idrettsanlegg. Etter utbrotet i 2005 har sentrale helsemyndigheiter hatt fokus på legionellaførebyggjande arbeid, og i 2008 kom det inn eit eige kapittel om legionella i forskrift om miljøretta helsevern. 6.2 Sentrale referansar FORSKRIFT OM MILJØRETTET HELSEVERN Kapittel 3a. Krav om å hindre spreiing av Legionella via aerosol. FORSKRIFT FOR BADEANLEGG, BASSENGBAD OG BADSTU M.V. VANNRAPPORT 115: FOREBYGGING AV LEGIONELLASMITTE EN VEILEDNING OPPDATERT INFORMASJON PÅ FOLKEHELSEINSTITUTTET SINE HEIMESIDAR TEKNISK FORSKRIFT TIL PLAN OG BYGGNINGSLOVEN, HERUNDER VEILEDNING TIL TEK, 4. UTGAVE MARS 2007 (Statens bygningstekniske etat). 28

30 ARBEIDSMILJØLOVENS FORSVARLIGHETSKRAV 6.3 Viktige utdrag frå Forskrift om miljøretta helsevern, kap 3a Forskrifta set krav til å hindre spreiing av legionella via aerosol. 11b. Nærmere krav til innretningene Virksomheter som nevnt i 11a skal planlegges, bygges, tilrettelegges, drives og avvikles slik at hele innretningen, alle tilhørende prosesser, og direkte og indirekte virkninger av disse, gir tilfredsstillende beskyttelse mot spredning av Legionella via aerosol. Innretningene skal etterses regelmessig, og det skal på grunnlag av en risikovurdering fastsettes rutiner som sikrer at drift og vedlikehold gir tilfredsstillende vern mot Legionella. For kjøletårn, luftskrubbere, befuktningsanlegg og innendørs fontener, skal det minst hver måned utføres mikrobiologisk prøvetaking, med mindre det kan dokumenteres at vekst og spredning av Legionella ikke vil kunne forekomme. 0 Tilføyd ved forskrift 7 des 2007 nr (i kraft 1 jan 2008). 11c. Meldeplikt til kommunen Virksomheter med kjøletårn og luftskrubbere skal melde til kommunen ved første gangs oppstart, ved vesentlige utvidelser eller endringer. 0 Tilføyd ved forskrift 7 des 2007 nr (i kraft 1 jan 2008). 6.4 Utbreiing og veksttilhøve Leginellabakterien veks best i biofilm saman med andre organismar (amøber, algar og andre bakteriar) som finnast i vassystem. Innretningar som gjev betingelsar for oppvekst av legionella og som spreier aerosol til omgjevnadane inneberer risiko for legionellasmitte. Dei viktigaste smittekjeldane er kjøletårn, dusjanlegg og boblebad, men også andre kjelder som avgjer aerosoler (til dømes luftskrubbere, sprinkelanlegg, innandørs fontener, høgtrykksspylarar og befruktningsanlegg) kan spreie bakteriar. Kjøletårn brukast for å fjerne overskuddsvarme i industrien eller i større bygg som hotell, helseinstitusjonar, varemagasiner og liknande. Aerosoler som inneheld vassdråpar med diameter < 5 mikrometer kan lett nå dei nedre luftvegar og mindre dråpestørrelsar er difor dei farlegaste med tanke på legionellose. Legionellabakteriar i aerosolar kan fraktast langt frå sjølve utslippspunktet (fleire kilometer) via lufta, avhengig av vind og andre klimatiske tilhøve. 6.5 Ansvarstilhøve Det er verksemdene sjølv som har ansvaret for å sørgje for at dei driv i samsvar med krav i lov og forskrift, herunder at det innførast og utøvast rutinar og ettersyn med innreiingar som har potensial for smittespreiing av sjukdom forårsaka av leginellabakteriar. Kommunen er tilsynsmynde. I samband med tilsynet kan kommunen gje råd og retteleiing om kva som må til for å tilfredsstille regelverket. Kommunen si tilsynsplikt inneberer mellom 29

31 anna at kommunen skal ha oversikt over aktuelle verksemder, sjå til at verksemdene er orientert om kva for krav som er retta mot dei, gjennomføre tilsyn etter fastsett plan og sjå til at eventuelle avvik vert fylgd opp. Smittevernlegen har ansvar for tilsyn og tilsynsplan. Tilsyn og tilsynsplanar avgjerast og godkjennast administrativt. 6.6 Vurdering av lokale tilhøve i Samnanger kommune Det finnes ingen kjøletårn eller scrubbere (vasketårn) i kommunen. Mulige smittekjelder vil vere dusj- og servantanlegg, spesielt som er i periodisk bruk, f. eks på skoler og idrettsanlegg. Som eigar av skule- og idrettsanlegg har Samnanger kommune må Samnanger ha etablert rutinar for å redusere faren for smitte gjennom dusj- og servantanlegg. Smittevernlegen vurderer at det er lita fare for legionellasmitte frå offentlege eller private verksemder i Samnanger kommune. Derimot er faren større for smitte gjennom private anlegg. 6.7 Generelle førebyggjande tiltak ved verksemder og privatpersonar Tiltak som til dømes straumsparing gjennom å senke temperaturen på varmtvatn og blandevatn kan vere uheldig. Bruk av vassystem som har stått lengje ubrukt medfører også fare, til dømes høgtrykksspylarar, hyttedusjar m.v. Likeeins anbefalast privatpersonar å ha rutinar for desinfeksjon av boblebad, luftfuktarar m.v. Konkrete råd til privatpersonar er angitt i SMITTEVERNBOKA til Folkehelseinstituttet og øvrig informasjon. Bedrifter og andre som har innretningar der tilhøva for legionellavekst og spreiing vert ansett å vera tilstades skal: Gjennomføre tekniske tiltak for å fjerne årsak til mikrobiell vekst. Førebyggje mikrobiell vekst ved regelmessig rengjering og varmebehandling evt. desinfeksjon med biocider. Ha gode skriftlege drifts- vedlikehalds- og kontrollrutinar Behov for prøvetaking er usikkert, og tolkinga av prøvesvar usikker. Verksemder som ynskjer dette gjennomført anbefalast å drøfte dette med smittevernlegen eller annen fagleg ekspertise. 6.8 Kommunehelsetenesta sine oppgåver ved påviste tilfeller Smittevernlegen bør, i samarbeid med miljøteknisk ekspertise, følgje opp eitkvart tilfelle kor smitte mest sannsynleg har skjedd i kommunen. Kunstig aerosolspreiing frå vassystem spelar ei viktig rolle i spreiing av legionellabakteriar. Undersøking må difor kartleggje kva for slike kjelder pasienten har vore eksponert for i inkubasjonstida (2-10 dagar). Aktuelle situasjonar kan vere: opphald på hotell, campingplassar o.likn., varmtvassystem i pasienten sin eigen bustad, bruk av offentleg bad (badeland, boblebad, dusj), opphald i eller i nærleiken av lokalar som har kjøletårn, faste og mobile vaskeanlegg, dusjanlegg, klimaanlegg med luftfukting, 30

32 innandørs befruktningsanlegg og innandørs fontener (kontor, butikkar, shoppingsenter, restaurantar og liknande), industriarbeidsplass som kan ha innretningar som kan spreie legionella. Opphald på helseinstitusjon/tannlegebesøk. For konkrete prosedyrar syner ein til folkehelseinstituttet sine tilrådingar. Ved fleire mistenkte eller påviste tilfelle må moglege felles kjeldeutbrot vurderast. Kvar pasienten har opphalde seg dei siste dagane for sjukdomsutbrotet bør kartleggjast. Folkehelseinstituttet kan hjelpa med epidemiologisk, mikrobiologisk og vasshygienisk ekspertise. Ved påsvisning av legionellabakteriar i vassystem eller kjøletårn skal reingjering og desinfeksjon verte iverksatt. Aktuelle tiltak er varmebehandling eller sjokk-klorering. 31

33 Kapittel 7 PLAN FOR PANDEMISK INFLUENSA 7.1 Innleiing oversikt og formål Alle kommunar er pålagde å ha ein beredskapsplan for pandemi. Pandemiplanen må og sjåast i samanheng med kommunen sine generelle beredskapsplanar. Planen skal gjere kommunen betre rusta til å handtere ein pandemi. Kommunen sitt arbeid i ein pandemisituasjon vil i utgangspunktet følgje to hovudliner: a) Sikre forsvarlege helse- og sosialtenester i ein situasjon der mange, både innbyggjarar og helsepersonell er sjuke. b) Sikre samfunnskritiske funksjonar ved høgt sjukefråvere. Dei faglege råda knytt til utviklinga av ein pandemi endrar seg svært fort. Delar av pandemiplanen kan difor raskt bli utdatert eller irrelevant. Både før og under ein pandemi viser ein difor til Folkehelseinstituttet sin heimeside for oppdaterte råd. I ein situasjon der mange vert sjuke, vil krava til optimal diagnostikk og behandling til kvar einskild borgar måtte verte redusert. Målet er likevel å sikre forsvarlege, men ikkje nødvendigvis optimale tenester. Det kan verte aktuelt å trekkja pårørande og frivillige inn i arbeid som normalt ligg til det offentlege. Kommunalt ansatte må regne med å verte omdisponerte til anna arbeid enn det den einskilde til vanleg har. Ein må i periodar også rekne med utvida arbeidstid, spesielt for helsepersonell. Dei vanlege leiingslinene kan også verta endra. Utfallet av ein stor epidemi er vanskeleg å vurdere. Vi må difor leve med noko uvisse omkring utviklinga av ein pandemi. I denne pandemiplanen er det tatt høgde for eit verstefallsscenario, noko som tilsvarar spanskesjuken i Håpet er at vi med god planlegging, god kunnskap, ansvarsfulle medarbeidarar og ein opplyst befolkning, kan bidra til å avgrense skadeverknadane. Eit effektivt vaksinasjonsprogram vil ha store positive verknader, redde mange menneskeliv, og kanskje stanse en frykta og meir alvorleg pandemibølgje 2 og 3. Vi kan ikkje kontrollere naturen, men vi kan opne verktøykassa og ta i bruk dei verktøy som trengs for å avgrense pandemien sine skadeverknader for kvar einskild av oss. 7.2 Viktige referansar SMITTEVERNLOVA LOV HELSE- OG OMSORGSTENESTELOVA LOV FORSKRIFT OM SMITTSAME SJUKDOMMAR FOR

34 LOV OM HELSEMESSIG OG SOSIAL BEREDSKAP NASJONAL BEREDSKAPSPLAN FOR PANDEMISK INFLUENSA PLAN FOR MASSEVAKSINASJON MOT PANDEMISK INFLUENSA I KOMMUNER Kva er pandemi? Pandemi er ein stor verdsomspennande epidemi av influensa eller anna virussjukdom som store delar av befolkninga manglar immunitet mot. Pandemiar opptrer med varierande mellomrom og kan få store konsekvensar både i høve til helse og også økonomi. Pandemi kan ramme som ein kraftig influensaepidemi, men den kan også skuldast eit sjølvstendig virus som opptrer uavhengig av den vanlege influensaen. Ein pandemi kan difor ramme når som helst på året. Den mest alvorlege pandemien i førre århundre var Spanskesyken i Spanskesyken hadde totalt langt fleire dødsoffer enn første verdskrig. I Noreg døde mellom menneske av Spanskesyken. I tillegg til Spanskesyken var det ytterlegare 3 pandemiar på 1900-tallet: Asiasyken , Hong Kong-syken og Russerinfluensaen i Den siste pandemien hadde i form av svineinfluensapandemien i Denne pandemiplanen byggjer i stor grad på erfaringane ein gjorde seg under denne siste pandemien. 7.4 Pandemiplan for Samnanger kommune Ein pandemi er ikkje ein utfordring for helsevesenet aleine. Eit stort antal sjuke kan rokke ved samfunnskritiske funksjonar, og vil difor påverka heile samfunnet. Eit stort antal sjuke, også sjuke helsearbeidarar, vil krevje heilt spesifikke tiltak for å sikre vitale samfunnsfunksjonar, samt rett prioritering av offentlege tiltak. Ved eit verstefallsscenario må alle ansatte og alle innbyggjarar vere førebudd på at den einskilde sine arbeidsoppgåver kan verte fundamentalt endra. Ein sik situasjon kan også krevje innsats frå personar som elles ikkje deltar i yrkeslivet, så som pensjonistar, trygda, studentar etc. Etter Smittevernlova er det smittevernlegen i kommunen som skal leia arbeidet med smittevernplanar. Smittevernlegen opererar på delegert mynde direkte frå kommunestyret. Kommunal kriseleiing har ein sentral rolle i gjennomføringa av tiltak ved ein pandemi. Pandemiplanen bør reviderast saman med smittevernplanen. Pandemiplanen er ein del av kommunen sin smittevernplan, som igjen er ein del av Samnanger kommune sin helseberedskap og sosiale beredskap. 33

35 7.5 Nasjonale helsestyresmakter si rolle - Helse- og Omsorgsdepartementet (HOD) har det overordna ansvar for å handtere ein pandemi i samarbeid med underliggande etatar og utøvande helseteneste. HOD vil få ansvar som leiardepartement i krisehandteringa på departementsnivå. - Helsedirektoratet (Hdir) og Folkehelseinstituttet (FHI) har viktige roller som mynde- og fagorgan på sentralt nivå. - Pandemikomiteen er ein bredt samansett rådgivande nasjonal komité for beredskap mot pandemi, utpeika av HOD. Pandemikomiteen utarbeidar dei nasjonale pandemiplanane, men kan også få ein sentral rolle under sjølve pandemien. Sentrale helsemyndigheiter avgjør om ein pandemi skal gjevast statusen allmennfarleg smittsam sjukdom (VEDLEGG 1). Ein slik status gjev kommunestyret og smittevernlegen betydeleg utvida fullmaktar. Ved slike sjukdomar vil også staten bere alle kostnader til undersøking og behandling av pasientar, og eigenandel ved legebesøk fell vekk. Det nemnast at regjeringa hausten 2009 valde å ikkje erklære H1N1 som ein allmennfarleg smittsam sjukdom. 7.6 Viktige samarbeidspartnarar for kommunen Viktige samarbeidspartnarar for kommunen vil vere: - Mattilsynet - Helse Bergen - Diakonissehjemmets sjukehus Haraldsplass - Sivilforsvaret - Fylkesmannen - Politiet - Forsvaret - Forsvarsbygg - Samnanger og Os legevakt - Frivillige organisasjonar, f. eks. Røde Kors - Private som stillar ressursar/utstyr/bygningar til rådigheit. Samarbeid med andre kommunar kan vere aktuelt. 7.7 Kommunen sine hovudoppgåver ved pandemi Sikre dei kommunale samfunnskritiske funksjonane, sjølv ved høgt sjukefråvere og uvanleg høgt press på tenestene. - Sikre at sjuke får forsvarlege helsetenester og pleie- og omsorgstenester. Dette inkluderar diagnostikk, behandling, rett prioritet i.f.t. tenestebehov, pleie i institusjon. - Vaksinasjon av risikogrupper eller hele befolkninga. - Sikre forsvarlege sosiale tenester. Dette inkluderer innkvartering, reint drikkevatn, tilgang til mat og medisinar. 34

36 - Forsøke å avgrense sjukdommen si utbreiing og forsinke smittespreiing. - Leggje til rette for størst mogleg arbeidsinnsats for helsepersonell og andre i nøkkelfunksjonar (eksempelvis døgnopen barnehage, beordring til utvida teneste). - God informasjon til befolkninga og andre myndigheiter. - Sørgje for naudsynt samhandling med andre private og offentlege etatar. - Foreta naudsynte omprioriteringar, spesielt kva angår personell og økonomi. - Sikre rett prioritering av ressursane og rett fordeling av helsehjelp (om naudsynt stå imot sterke pressgrupper). 7.8 Kommunale helsepersonell-ressursar i normalsituasjon a) Legar: 4 deltidsansatte legar i til saman 200 % kurativt arbeid, og 70 % kommunalt arbeid. b) Helsesekretærar: 3 ansatte i til saman 220 % stilling. c) Helsestasjon: 2 helsesøstrer i til saman 110 % stilling. Ei jordmor i 30 % stilling. Ein merkantilt ansatt i 12,5 % stilling. d) Sjukepleiarar: omlag 17 personar e) Vernepleiarar, fysioterapeutar, hjelpepleiarar og helsepersonell ansatt i administrative stillingar. Ein må kunne leggje til grunn at 100% helsesekretær-ressurs vil for ein periode vere tilstrekkeleg for å drive ein forsvarleg basalteneste ved legekontoret på dagtid for andre behov enn dei som er knytt opp mot pandemien. Dette krev streng prioritering og reduserte tenester for visse pasientgruppar (f.eks. førebyggjande helsetenester, samtaler, rutinekontrollar, visse tilbod til kronikarar etc.). Dei resterande 120 % helsesekretær-ressursane vil då verte frigjorte til pandemirelatert arbeid. Ein må kunne leggje til grunn at 100% legeressurs for ein periode vil vera tilstrekkeleg til å drive ein forsvarleg basalteneste ved legekontoret på dagtid, for andre behov en dei som er knytt opp mot pandemien. Dei resterande 100 % legeressursane vil då vere frigjorte til pandemirelatert arbeid. Det vert forutsett da at det frå ulike instansar blir lempa på krava til legen sin deltaking i ymse møter, oppfølging av langtidssjukemeldte, utfylling av legeerklæringar/skjema/dokumentasjon til NAV som ikkje har hast. Legg ein dette til grunn er det berre rom for eit minimum av sjukdom hjå personalet. Ved høgare sjukdomsrate må nedprioriteringa av ikkje-pandemirelatert arbeid verta enda strengare. 7.9 Sjukdom og død under pandemisk influensa i Noreg Bakrunnsinformasjon til dette avsnittet er henta frå: der ein finn utdjupande detaljinformasjon. Denne detaljinformasjon er ikkje tatt med i dette avsnittet for oversikta si skuld. Ved å ta utgangspunkt i tilgjengelig talmateriale frå pandemiane dei siste hundre åra, kan det skisserast fire ulike scenario for sjukdom og død ved en ny pandemi (tab 7-9-1). Høgast antal 35

37 sjuke kan vi forvente med en ny Asiasyke, mens antal døde vil bli klart høgast med en ny Spanskesyke. Ein ny Russerinfluensa vil gje lavast antal sjuke og ingen auka antal forventa døde. Overskuddsdødsfall som følgje av en pandemi vil komme i tillegg til dødsfall uavhengig av pandemien. På 1990-tallet har antal døde per år lagt på omkring , det vil seie at me vil få ein aukei totalt antal dødsfall på over 60 % i løpet av et år med en ny Spanskesyke Tabell Sjukdom og død ved ei ny pandemi i Noreg Scenario Antal angrepet % Antal sjuke (i millionar) Døde per 1000 Antal døde Spanskesyken , Asiasyken ,3-3,5 0, Hong-Kong-syken ,7-1,8 0, Russerinfluensaen 9 0,4 0,00 0 Dersom en ny pandemi skulle koma til Noreg, er det liten grunn til å forvente høgare sjukdoms- og dødsrate enn det som ble observert under Asiasyken eller Hongkong-syken. Den sosiale, økonomiske og helsemessige situasjonen har endra seg mye sidan tida rundt den første verdskrig, da vi ble ramma av Spanskesyken. Det er derfor lite trulig at vi vil få en like høg døying som i 1918 ved en ny pandemi. I beredskapsplanar er det likevel viktig å inkludere både den mest sannsynlige og den verst tenkelige situasjonen i analysen. Sjå også Tidsskriftets temaside om svineinfluensa. Det er ikkje gjort nyare berekningar med utgangspunkt i svineinfluensaen i 2009/2010. Å berekne sjukdoms- og dødsrate er vanskeleg, da ein i planverket ikkje kan vite kva for virus vi vil ha med å gjere. Det er sannsynleg at me veit ein god del om dette før pandemien rammer Noreg. Det vil seie at me i vekene før Noreg rammast kan oppdatere scenarioa. Viktige moment: På nokre arbeidsplassar/institusjonar der virus spreier seg lett (skular, barnehagar, legekontor etc.) må man i verste fall rekne med eit betydeleg samtidig sjukefråver, kanskje på %. Sjølv om berre 30% av dei ansatte på ein arbeidsplass er sjuke, kan det være tilleggsfråver pga arbeidstakarar med sjuke barn, friske personar i karantene, fråver pga smittefrykt m.v. I slike situasjonar kan difor visse tenester kunne bryte saman. Moderne arbeidsplassar med opne kontorlandskap vil kunne bidra vesentleg til opphoping av sjukdom på arbeidsplassane. 36

38 7.10 Vaksinasjon innleiing Det finnast inga vaksine mot pandemien i det den startar ein eller annan stad i verda. Dette med mindre den ordinære influensavaksinen skulle vise seg å gje eit delvis vern. Det er ein viss moglegheit for at så kan vere tilfelle. Man reknar med at dei første vaksinedosane, spesifikt mot pandemiviruset, vil vere kommersielt tilgjengelege 4-6 månader etter at viruset er identifisert. Noreg har inngått oppsjonsavtale med ein legemiddelprodusent om prioritert kjøp av vaksiner for den norske befolkninga. Ved svineinfluensapandemien i 2009/10 var Noreg blant dei første landa i verda som fekk tilgjengeleg vaksine. Samnanger kommune fekk dei første dosane ultimo oktober 2009, dvs 6 månader etter at epidemien oppsto i Mexico, og 4 månader etter produksjonsstart. Ved førsteforsending vil ein måtte prioritere kven som får vaksine først. I utgangspunktet bør smitteeksponert personell i helsetenesta ha førsteprioritet på vaksine. Dette er ut frå ein begrunning om at helsepersonell ikkje skal spreia smitte, samt at helsetenesta ikkje skal bryte saman. Dette vil verte endeleg bestemt av sentrale helsemynde, også etter ein vurdering av kva for grupper som rammast hardast av viruset. For nærare oversikt over prioritet visast til Nasjonal Beredskapsplan s. 10 og Plan for vaksinasjon i Samnanger kommune Ved knappleik på vaksine, skal dei som er i målgruppene for vaksine først få tidelt vaksine. Antalet i målgruppene vert anslått i tabellen under. Rekkefølgja på dei prioriterte gruppene må endeleg bestemmast etter råd frå sentrale helsemynde. Tabell Prioritering av målgrupper for vaksine ved en pandemi Prioritet Målgruppe Beskriving Antal 1 Smitteeksponert personell i helsetenesta Legar, helsesekretærar, jordmødrer, helsesøstrer, sjukepleiarar 30 2 Personar med økt risiko for komplikasjonar 37 Dei over 65 Kronisk sjuke, sjå eiga liste. Born og unge? 3 Born i alderen 6-24 Ca 50 mndr 4 Gravide Ca 20 5 Nøkkelpersonell i leiing og samfunnskritiske funksjonar Drift og vedlikehald, kommuneleiing, barnevern, politi, transport, friv Ca 20?

39 Anna helse- og 6 omsorgspersonell med pasientkontakt 7 Frivillige pleiarar med pasientkontakt 8 Barn i barnehage og barnehagepersonale 9 Born i grunnskule + personale i skule/sfo 10 Sjåførar og andre med kundekontakt i kollektivtransport 11 Personell i servicenæringen med stor publikumskontakt 12 Alle andre organisasjonar Helsepersonell som ikkje har kontakt med pandemisjuke Pårørande, ufaglærde, hjelpeorganisasjonar, Røde Kors, etc. Barnehagebarn: ca150 Personale: ca 40 Skuleborn: 340 Ansatte: 50 Ca 4 Ca 40 Ca 190 Ca 390 Buss/taxi Ca 4 Kafè, restaurant, butikk Ca 20 Tabellen viser ulik prioriteringsrekkefølgje for gitte målgrupper. Dersom det er fare for at samfunnskritiske tenester er i ferd med å bryte saman kan det bli vurdert å vaksinere enkelte friske personar i gruppa før høgare prioriterte grupper. Bestemmingar om dette vil bli tatt av den sentrale helseforvaltninga Prioritet og målgruppe i tabell er henta frå nasjonal beredskapsplan. Talet er berekna av kommuneoverlegen. Det vil vere overlappande målgrupper, ein kan difor ikkje summere tallene utan vidare. Grovt rekna kan ein leggje til grunn at ca 1/3 av befolkninga vil tilhøyre ein risikogruppe eller ein prioritert gruppe. Ved vaksineknappleik er det difor naudsynt med prioriteringar også innanfor risikogruppene. Sannsynligvis vil vaksinebehovet vere mindre enn dei absolutte tala. Dette fordi mange allereie vil ha vore sjuke og dermed ha opparbeida naturleg immunitet Massevaksinasjon av innbyggjarane i Samnanger Gitt at det er tilstrekkeleg med vaksine til alle, vil vaksinasjon verte satt i verk så snart som mogleg, i prioritert rekkefølgje gitt frå sentrale helsestyresmakter. Både av omsyn til tryggleik, samt til oppbevaring (kjølevare), må det vurderast om vaksinane skal ha permanent vakthald. 38

40 Det bør vere mogleg å vaksinere tilnærma heile befolkninga i løpet av 2 lange arbeidsdagar. Ut frå erfaringane ein gjorde seg under svineinfluensapandemien i 2009 er det lite truleg at mangel på kvalifisert helsepersonell vil utgjøre noko forseinking. Massevaksinasjon bør utførast på maksimalt 2 steder samstundes som det alltid må vere lege tilstades. Kva for ein løysing som vert vald er avhengig av årstid (kan folk vente utandørs?), kor mange som alt har vore sjuke og kor mykje personell som er tilgjengelig. Ein må tru at ein trena vaksinatør kan setja 60 vaksiner pr time, føresett gode førebuingar og 5 hjelpepersonell per vaksinatør. Legg ein inn pausar og ulike forseinkingskjelder bør 2 vaksinatørar og 14 hjelpepersonar kunne vaksinere heile befolkninga i løpet av 2 dagar. Aktuelle vaksinasjonsstader kan være helsetunet, kommunehuset eller ei av skulane Vaksinasjon av prioriterte grupper Dette kan med fordel skje på den aktuelle arbeidsplass/opphaldsplass. Dette vil tryggja at alle kjem med og ein unngår snikarar Erfaringar frå vaksinasjonsopplegget hausten 2009 Kommunen gjorde seg erfaringar frå massevaksinasjonsopplegget hausten Vaksinane kom i forsendingar på osv med 1-2 vekers mellomrom. Vaksinane blei ikkje distribuert på same tid til kommunane, og mange mindre kommunar fekk like myke vaksine i starten som større kommunar. Dette gjorde at prioriteringane blei forskjellige frå kommune til kommune, og medførte spørsmål og protestar frå publikum og media. Kommunen fylgde dei til einkvar tid gjevne råd frå FHI og Helsedirektoratet. Erfaringane frå kommunens vaksinasjonsopplegg var at personellmangel ikkje var ein kritisk faktor. Vaksinasjonane blei gjennomførte frå ca over 7 dagar. Vaksinasjonsstad var helsetunet. Det vart nytta 2 vaksinatørar, to hjelpepersonell, samt ein lege. For at vaksineprodusenten skulle overhalde kort produksjonstid, måtte vaksinen og oppløysninga blandast på staden, dette var noko ressurskrevjande. Ventetida var aldri meir enn 1 time. Helsetunet sitt venterom ble brukt til venterom og registrering, samt betaling, medan sjølve vaksineringa vart utført på helsestasjonen sitt eige venterom. Kommuneoverlegen hadde ansvaret for tilrettelegging, koordinering, informasjon til media osv. Det er fleire fordelar ved å nytte helsetunet som vaksinasjonsstad. Man har både utstyr, laboratorium, pasientjournalar, teknisk utstyr, akuttmedisinsk utstyr, betalingsterminalar og naudsynt infrastruktur på plass. Erfaringane for 2009 tilseier at det vil vere heilt realistisk å kunne vaksinere alle aktuelle innbyggjarar i Samnanger i løpet av 2 lengre arbeidsdagar. 39

41 7.15 Praktisk gjennomføring av massevaksinasjon Ansvarleg leiar for gjennomføring (i prioritert rekkefølgje): Kommuneoverlege/smittevernlege Assisterande kommuneoverlege/ass. smittevernlege: eksisterar ikkje i Samnanger Annan utpekt smittevernlege Einingsleiar for helse- og sosial i samarbeid med utpeika lege Scenarie Ulike scanarie for vaksinasjonar er mogleg og må vurderast i den enkelte situasjon. Under er skissert nokre scenarie. a) Grupper opp til 1000 personar pr dag To vaksinasjonsteam som skissert under pkt Nytte ordinært personell (leger, helsesøstrer, helsesekretærar, sjukepleiarar frå Samnangerheimen/PLOMS). Vaksineringa over på 2 dagar. To vaksinasjonsteam som kvar består av fylgjande personell: 1 køordnar og praktisk tilretteleggjar 1 sekretær som registrerer den som skal vaksinerast 1 sjukepleiar som klargjør vaksine 1 vaksinatør 1 assistent til vaksinatør 1 som tar imot betaling 1 reservepersonell som avlastar dei andre slik at den einskilde får regelmessige pausar 1 lege som medisinsk fagleg ansvarleg Kommuneoverlege/smittevernlege er tilstade og organiserar det heile Til saman 17 personar begge dagane. Forslag til dagsplan: : Allmøte, praktisk tilrettelegging : Mottak av publikum : Avslutning, oppsummering, evaluering, oppteljing b) Inga hast, men heile befolkninga over lengre tid Dette vert aktuelt ved god tilgjenge til vaksine i god tid før utbrot i Noreg. Eit vaksinasjonsteam er nok. Dette teamet kan vaksinere på dagtid eller på ettermiddag/kveld, og la det strekke seg over fleire dagar evt veker. Informasjon til publikum om vaksinasjon skjer gjennom plakatar, kommunen si heimeside, lokalavis og evt regionalavis. 40

42 7.16 Handtering av døde Ved mange døde må gravferder skje raskt. Kjølekapasiteten på sjukeheimen er begrensa. Alternativt må det leigast inn kjølecontainer. Det må etablerast eit nært samarbeid med kyrkja og gravferdsbyråa. Ved dei mest aktuelle pandemi-virus vil det vere liten smittefare frå døde personar Informasjon Vurdere oppretting av eiga informasjonstelefon, bemanna av spesialopplært helsesekretær eller sjukepleiar. Døgnbemanning må vurderast. Interkommunalt samarbeid er aktuelt, f. eks. ved ein forsterka legevaktstelefon ved vår interkommunale legevakt på Os. Under pandemien i 2009 vart det oppretta ein nasjonal pandemitelefon i Helsedirektoratet. Informasjon på kommunen si heimeside viktig. IKT må ha auka bemanning/beredskap. Vurder rolla til kommunen si kriseleiing, og kor vidt denne skal ha eit overordna ansvar for informasjon og kommunikasjon. Smittevernlegen vil uansett ha ansvar for fagleg informasjon Innkvartering/lasarett Ved mange sjuke kan ein trenge ekstrainnkvartering enn det sjukeheim og sjukehus kan tilby. Det kan også vere behov for isolasjon av sjuke. Aktuelle stader for behandling/isolasjon kan vere: Samnangerheimen. Enkeltrom kan doblast. Daglegrom kan om naudsynt takast i bruk for pasientar. Sætervika 7.19 Viktige moment i dei ulike fasane av ein pandemi: A Ingen sjuke forventa epidemi Spesiell merksemd frå smittevernlegen og kommuneleiinga Oppdatere planverk og varslingslister Informere og utdanne alt relevant helsepersonell. Kommunisere planverk, kommandoliner m.v. Eventuelt gjennomføre småskalaøvingar. Lage informasjonsstrategi. Førebu nettsider, trykke informasjonsmateriell, plakatar etc. Vurdera inndragning av permisjonar, feriar etc for kommunalt personell. Sikre naudsynte lagre av medisinsk utstyr. Gjeld legekontoret, PLOMS og Samnangerheimen. Avklare økonomi, vurdere behov for ekstraløyvingar til krisehandtering. Etablere døgnvakt for smittevernlege? Kommunalt/interkommunalt? Etablere naudsynte kontaktar med andre etatar etter behov. Spesielt politiet, HV, sivilforsvaret, frivillige organisasjonar, eigarar av lokalitetar som kan tenkast nytta, gravferdsbyråa, andre etter behov. 41

43 B Første mistenkte sjuke i Noreg/Hordaland Som under punktet over. Evt gjennomføring av utsette tiltak. Beredskapsgruppa for smittevernet trer saman Vurdere behov for å kalle saman kommunen si kriseleiing C Første mistenkte sjuke i Samnanger kommune Melding kan komme frå pasienten sjølv, pårørande, legevakt eller sjukehus. Pasienten skal settast i telefonisk kontakt med lege for å få vurdert kor sannsynleg det er med sjukdom, og evt avtale vidare tiltak. Pasienten skal ikkje møte på legekontoret på vanleg måte. Heimebesøk må vurderast. Ved behov for tilsyn på legekontoret, skal pasienten takast inn ambulanseinngangen, evt vente i bil. Aktuelt hjelpepersonell skal vurderast for profylaktisk behandling med Tamiflu (føreset levert frå nasjonalt beredskapslager). Aktuelt verneutstyr skal brukast. Lokalane skal tømmast for personar. Avklaring av diagnose om mogleg. Hurtigtest er kanskje tilgjengeleg. Infeksjonsmedisinsk ansvarleg lege ved Haukeland Universitetssjukehus skal konsulterast. Nærkontaktar av den sjuke må vurderast isolerast og må verte gjeven grundig informasjon. Informasjon til offentlegheitene må vurderast. Smittevernlegen og beredskapsgruppa avgjer vidare tiltak. Frigjering av anna arbeid for medlemmane i beredskapsgruppa. Desse må kunne konsentrere seg på heiltid om smittesituasjonen, og andre i organisasjonen må overta øvrig naudsynte oppgåver. Smittevernlege og stadfortredande smittevernlege må få frigjort tid til smittevernarbeidet, dvs. at øvrig leger i naudsynt grad må overta fastlegepraksis og andre oppgåver. Kommunen si kriseleiing skal orienterast. D Første påviste tilfelle i kommunen Vidareføring av tiltaka som nemnt i punkta over. Beredskapsgruppa/smittevernlegen avgjer vidare tiltak i samråd med (eller etter retningsliner ) frå sentrale helsemynde. Vurdere innføring av avgrensingar overfor allmenta, som avlysning av offentlege møter og samlingar etc. Kommunen si kriseleiing skal informerast om situasjonen, og dei må kanskje tre saman. Informasjonsbehovet overfor publikum må forventast å kunne verte svært omfattande. E Aukande antal sjuke i kommunen Viktige mål: Avgrense og forsinke smittespreiinga. Vurdere behov for omfattande tiltak, som avgrensingar i kommunikasjonar, møteverksemd, karantenetiltak m.v. Kommunestyret v/smittevernlegen har mynde til å ta avgjerder innan ramma av SMITTEVERNLOVA. 42

44 Kommunen si kriseleiing har ansvaret for den generelle krisehandteringa og gjennomføring av tiltak vedtatt av kommunestyret/smittevernlege. Sentrale tiltak på arbeidsplassar: unngå felles dusj og sosiale arrangement, mindre bruk av møter, desinfeksjonstiltak, informasjon om hostehygiene. Etablere eige legemottak for sjuke. Etablere heimebesøkspatrulje (lege/sjukepleiar til heimebesøk og utdeling av medisinar) F Etablert pandemi mange sjuke Fortsatt viktig å avgrensa og forsinka smittespreiinga. Isolere sjuke om mogleg. Vurdere primærprofylaktisk behandling med Tamiflu eller annan antiviral behandling hos smitteeksonert personell. Opprette lasarettar etter behov. Ved personellmangel: vurdere beordring etter beredskapslovane og helsepersonellova. Viktig å halde oversikt over kven som har vore sjuke (og som dermed er immune). Omprioriteringar av personell og ressursar. Ansatte i kommunen, både helsepersonell og ikkje-helsepersonell må akseptere andre arbeidsoppgåver enn det vanlege. Om naudsynt må vanlege tariffbestemte reglar og arbeidsmiljø setjast til side kva gjeld arbeidstidsreglar og vanlege varslingstider ved turnusendringar. G Svikt i samfunnskritiske funksjoner Kan oppstå ved mange sjuke, eller at mange har sjuke/er døde. I eine slik fase vil pandemien sine verknader bli store for andre enn helsetenesta. I denne fasen vil den generelle krisehandteringa kunne verte meir sentral enn den medisinsk-faglege handteringa. Dei som har vore sjuke vil kunne verte nytta i smitteeksponerande situasjonar Psykososiale støttefunksjonar Ein kan mellom anna vente seg uventa dødsfall, døde barn og unge, barn som vert foreldrelause etc. Så langt som råd er kan man nytte dei vanlege støttefunksjonane, som fastlege, kommunal psykiatriteneste, barnevernsteneste og presteteneste. Om naudsynt kan en også nytte spesialisthelsetenesta. Ved mange døde vil oppfølginga av den einskilde naturlegvis verte lågare enn ønska. Helsepersonell vil også kunne komme i ein situasjon der ein må nedprioritere psykososialt støttearbeid til fordel for somatisk arbeid. Kommunen har eit psykososialt kriseteam som bør ha ein sentral rolle, både overfor enkeltramma, men også for å halda oversikt over det totale psykososiale støttebehovet. Kriseteamet vil kunna sitje på ein oversikt over krisearbeidet som gjer det lettare å prioritere ressursane rett. Ein må anta at kriseteamet vil kunne verte personellmessig svekka pga sjukdom, samt at det er behov for omprioriteringar pga somatisk behandling. Kriseteamet bør difor på eit tidleg tidspunkt verte vurdert styrka med anna personell, spesielt ikkje-medisinsk personell med 43

45 kompetanse på psykososialt arbeid (prestar, psykologar, spesialpedagogar, sosionomar, kvalifiserte lærarar etc.) Rutinar for legekontoret Generelle For å redusere smittespreiing bør det i utgangspunktet leggjast opp til at mest mogleg avklarast over telefon, og at evt konsultasjonar vert så kortvarige som mogleg. Ved behov for tilsyn kan anamnese (sjukehistorie) takast over telefon, og undersøkinga kan verte så kort og målretta som mogleg. Heimebesøkspatrulje må vurderast oppretta. Ved overhengande pandemifare skal befolkninga informerast om korleis dei best skal ta kontakt med helsetenesta for å få naudsynt helsehjelp utan å spreie sjukdomen. Første mistenkte sjuke Pasienten skal setjast i telefonisk kontakt med lege Det helsepersonell som først kjem i kontakt med vedkommande skal informere smittevernlegen. Dersom vedkommande har møtt opp personleg, skal vedkommande i utgangspunktet bli beden om å vente ute eller i bil. Dersom dette ikkje er tilrådeleg f. eks. pga. pasientens helsetilstand, skal vedkommande bringast direkte inn på akuttrommet. Personell som kjem i kontakt med pasienten skal verja seg med egna tøy, munnbind og hanskar. Personell som kjem i kontakt med pasienten skal vurderast for oppstart med Tamiflu. Infeksjonsmedisinsk avdeling ved Haukeland Universitetssjukehus skal kontaktast for råd. Vurdere innlegging. Smittevernlegen har ansvar for vidare smitteverntiltak. Øvrige leger/personell må overta smittevernlegen sine øvrige oppgåver etter behov. Første påviste tilfelle Dette betyr at fleire tilfeller må påreknast relativt snart. Skjerpa beredskap ved legekontoret. Alle ansatte må pårekne ekstrateneste og utvida arbeidstid. Gå gjennom den interne beredskapen ved kontoret. Småkalaøving på kontoret: med prøve-pasient, gjennomgang av ommøblering/reorganisering av legesenteret til å kunne ta imot febersjuke samstundes som andre tenester ivaretakast. Etablere heimebesøkspatrulje saman med PLOMS og helsestasjonen. Setja opp vaktordning. Fleire sjuke. Stor pågang av pasientar. Kansellere vanlege timeavtalar som kan vente. Dette gjerast for å frigjere tid for personalet til andre oppgåver, men også for å redusere faren for at friske pasientar vert smitta. Fortløpande vurdering av bemanningssituasjonen. 44

46 Tett kontakt med Samnanger og Os sin interkommunale legevakt. Kapasiteten der kan verte sprengd, og gjere det naudsynt å etablere eigen kommunale legevakt for ein periode. Akuttrommet med tilhøyrande legekontor vert nytta som behandlingsrom for pandemisjuke pasientar. Akuttutstyr og anna utstyr vert flytta til laboratoriet. Undersøkingsrommet mellom legekontoret nr 2 og 3 vert nytte som mellombels akuttrom for øvrige akuttpasientar. På den måten kan en eigen fløy av legesenteret berre nyttast til pandemisjuke pasientar. 45

47 Kapittel 8 PROGRAM FOR TUBERKULOSEKONTROLL 8.1 Innleiing bakgrunn Tuberkulose er ei alvorleg og smittsam sjukdom med stor utbreiing. I Noreg pr 2010 reknar ein med at ca menneske er smitta med tuberkulose. Før 2. verdskrig var tuberkulose ein av dei vanlegaste dødsårsakane i Noreg. Ca 10% av dei smitta blir sjuke. Sjukdomen er eit aukande problem på verdsbasis. WHO reknar med at ca 1/3 av kloden si befolkning er smitta av tuberkulose. Plikta til tuberkulosearbeidet følgjer av eigen forskrift, FORSKRIFT OM TUBERKULOSEKONTROLL, sist endra med verknad frå 1. mars 2009 ( Alle kommunar skal ha eit tuberkuloseprogram som skal utgjere ein del av kommunen si smittevernplan. Forskrifta stiller minimumskrav til innhaldet i eit slikt program. Tuberkuloseforskrifta omfattar alle personar som oppheld seg i Noreg. Forskrifta gjeld også på kontinentalsokkelen og på norske skip/luftfarty kor dei enn finnast i verda. Tuberkulose er ei svært smittsam sjukdom. Den rammar oftast luftvegane, men kan også ramme alle kroppen sine organ. Den smitter ikkje berre ved alminneleg kontakt, men også gjennom luftsmitte. For å verta smitta kan det vere nok å opphalde seg ein kort stund i same rom som ein smitta person. Tuberkelbasillen er svært hardfør, for eksempel overlever den koking. Insidensen (førekomst av nye tilfeller) av tuberkulose i Noreg har dei siste åra vore stabil med nye årlege tilfeller. I Samnanger kommune har vi dei siste åra ikkje hatt tilfeller av aktiv tuberkulose. I etterkrigstida har det vore fleire større utbrot i Noreg, der mange prosent av befolkninga i eit område vart smitta. Det største enkeltutbrotet oppsto i Kautokeino i Andre større utbrot fant stad på Fedje i 1980 og i Bergen i 1996 ( Landås-epidemien ). BCG-vaksinasjon gjev delvis vern mot sjukdommen. Vaksinasjonen er no tatt ut av det nasjonale vaksinasjonsprogrammet frå og med Aukande geografisk mobilitet gjer det naudsynt med sterkare målretting av tuberkulosekontrollen mot bestemte grupper. Alle påviste tilfeller av tuberkulose i Noreg vert registrert i det sentrale tuberkuloseregister (Tuberkuloseregisteret). 8.2 Nokre hovudtrekk i Forskrift om tuberkulosekontroll Den rutinemessige tuberkulosekontrollen av yrkesgrupper som lærarar, personar knytt til barneomsorg, helsepersonell, sjøfolk og militært personell blei oppheva i

48 Det er plikt for visse personar til å gjennomgå tuberkulosekontroll, til dømes flyktningar og asylsøkjarar (jmf. 3.1 i forskrifta). Det regionale helseføretaket skal utpeika ein tuberkulosekoordinator som skal sørgje for at tuberkulosekontrollen fungerar i alle ledd. Alle kommunar og regionale helseføretak skal ha tuberkuloseprogram. Det stillast spesifikke krav til kommunane om kva tuberkuloseprogrammet skal innehalde. Programmet skal mellom anna innehalde tilbod om vaksinasjon. 8.3 Definisjonar Tuberkulosekontroll: Omfattar tuberkuloseundersøkingar, behandling, oppfølging, overvaking av tuberkulose, samt informasjon med sikte på å førebyggje førekomsten og motverke utbreiinga av tuberkulose. Tuberkuloseundersøking: Medisinsk undersøking med metodar som har god fagleg oppslutning for å avgjere om ein person har tuberkulose eller for å følgje utviklinga av tuberkuløs sjukdom hos denne. Direkte observert behandling: Behandlingsopplegg som går ut på at helsepersonell observerar pasienten sitt inntak av alle dosar av tuberkulosemedikament. Fleire studiar frå inn- og utland slår fast at slik behandling betrar tilhelinga, samt reduserar risikoen for resistensutvikling. 8.4 Ansvarsforhold kommunen sine oppgåver Tuberkulosekontrollen krev eit samarbeid mellom dei ulike faggruppene, spesielt smittevernlegen og helsesøster. Kommunen kan også vedta samarbeid om tuberkulosekontroll med andre kommunar. Kommunen er pliktig til å ha personell med kompetanse til å gjennomføre og overvake tuberkulosekontrollen. Kommunen har ansvar for å sjå til at helsepersonell kan få naudsynt opplæring og moglegheit til å vedlikehalde sine kunnskapar. Kommunen har plikt til å dekke alle utgifter knytt til gjennomføringa av tuberkuloseprogrammet som utførast av kommunehelsetenesta sine ulike ledd. Dette gjeld også utgiftar som personar påførast for å oppfylle plikt til å gjennomgå tuberkulinundersøking. Eigenandel kan ikkje krevjast. Kommunen skal følgje de faglege retningslinene som ligg i FHI sin tuberkulosevegleiar ( 8.5 Ansvarsforhold smittevernlegen sitt ansvar Smittevernlegen sitt ansvar i tuberkulosearbeidet: Ha det faglege overoppsyn med tuberkulosearbeidet i kommunen 47

49 Sjå tuberkulosearbeidet i samanheng med smittevernarbeidet elles. Utarbeide tuberkuloseprogram, og komme med forslag til revisjon/endring Gje råd til kommunen sin administrative og politiske leiing om naudsynte tiltak. Vurdere behovet for kompetanseheving hos kommunen sitt helsepersonell. Vere eit bindeledd mellom aktuell fastlege/legekontoret, helsestasjon og pleie- og omsorgsteneste. Oversende resultat av tuberkuloseundersøkinga og journalen til kommuneoverlegen i ny bustadkommune ved flytting av personar. Vere eit bindeledd mellom sentrale/regionale helsemyndigheiter og den lokale helsetenesta. Ved behov delta på utskrivingsmøte på sjukehus. Evt kan annen lege oppnemnast til å delta dersom dette er meir hensiktsmessig, til dømes pasienten sin fastlege. Hjelpa regional tuberkulosekoordinator med overvaking av førekomsten av tuberkulose. Leie organisering og etablering av naudsynte helsekontrollar etter behov, til dømes ved utbrot av tuberkulose, mottak av flyktningar m.v. Ha ansvar for naudsynt smitteoppsporing ved utbrot eller enkelttilfelle. Ta imot melding frå politiet/lensmann om nyleg komne statsborgarar som plikter å framstille seg for tuberkulosekontroll, og sjå til at det føreligg rutinar for oppfølging av slik kontroll. Saman med sjukehuslege utepeika av Helse Vest etter SML fatte vedtak om fritak for tuberkuloseundersøking. Halde seg fagleg oppdatert både medisinsk og juridisk innan tuberkulosearbeidet, og gjennom helse- og sosialetaten sine fagleiarmøtar og fora for øvrig bidra med naudsynt informasjon og opplæring av ansatte der det er aktuelt. Om naudsynt halde eigne kurs/møter/internundervisning om generelt smittevern eller enkeltpasientar. Ved behov utarbeide faglege prosedyrar, eller godkjenne slike etter behov eller etter bestemmingane i Forskrift om tuberkulosekontroll. 8.6 Ansvarsforhold helsesøster sitt ansvar Leiande helsesøster (evt helsesøster) sitt ansvar i tuberkulosearbeidet: Det daglege ansvar for informasjon og vaksinasjon innanfor det ordinære vaksinasjonsprogrammet. All gjennomføring av tuberkulintesting (dvs. risikogrupper, på oppdrag frå lege/smittevernlege). Utarbeide og revidere skriftlege prosedyrar for vaksinasjon og tuberkulosekontroll (når dette er naudsynt i tillegg til smittevernplanen). Sikre tilstrekkeleg lager med vaksine under forsvarleg oppbevaring. Om naudsynt, saman med lege, oppfølging av person som behandlast med tuberkulosemedikamentar utanfor sjukehus. Spesielt vil dette gjelda ved behandling av born. 48

50 Hjelpa smittevernlegen i tuberkulosearbeidet, herunder informasjon og smitteoppsporing, spesielt der born er involvert. Halde seg tilstrekkeleg fagleg oppdatert. 8.7 Ansvarsforhold Pleie- og omsorgstenesta sitt ansvar Pleie- og omsorgstenesta kan delegerast ansvar for den praktiske gjennomføringa av direkte observert behandling. Pleie- og omsorgstenesta skal etter behov yte øvrig naudsynt teneste kring tuberkulosesmitta. 8.8 Ansvarsforhold Helsepersonell elles meldeplikt m.v. Ein lege eller anna helsepersonell som oppdagar eller får mistanke om tuberkulose skal same dag gje melding om dette. Melding sendast utan omsyn til lovbestemt teieplikt. Det skal nyttast skjema for nominativ melding om smittsam sjukdom. Pasienten skal ha informasjon om kven som får meldinga og kva den skal nyttast til. Meldinga sendast smittevernlegen, regional tuberkulosekoordinator og FHI. Fastlegane har plikt til, som for listepasientar elles, å hjalpa i diagnostikk, behandling, smitteoppsporing og elles oppfølging av ein person med mistenkt eller påvist tuberkulose. 8.9 Rutinar for direkte observert behandling Oppstart av slik behandling skal skje ved sjukehus eller i samråd med sjukehus. Ved utskriving av pasient frå sjukehuset til heimen/kommunal institusjon vil det frå sjukehuset sin side av og til verte arrangert eit møte med den kommunale helsetenesta for å informere om behandlinga og avklare ansvarsforhold. Initiativ til slikt møte vert teken av helseføretaket sin tuberkulosekoordinator. Følgjande skal som hovudregel møte frå kommunen si side: Smittevernlegen, representant for heimesjukepleia, evt varamenn for desse. Helsesøster bør møte dersom barn er involvert eller dersom smitteoppsporing er aktuelt. Fastlegen kan evt også møte. Pleie- og omsorgstenesta vil ha eit hovudansvar for den praktiske gjennomføringa av direkte observert behandling. Slikt ansvar krev delegering frå smittevernlegen i kvart einskild tilfelle. Der det er hensiktsmessig og fagleg forsvarleg kan det avtalast andre måtar å gjennomføra direkte observert behandling på. Direkte observert behandling kan ikkje delegerast til andre enn helsepersonell (etter definisjonane i Helsepersonellova) Når det er smittefare skal ein unngå at vedkommande person møter ved legekontor/helsestasjon for medikamentutdeling. Som hovudregel skal medisineringa foregå i pasienten sin heim. For personar utan fast bustad må det lagast individuelle løysingar. 49

51 Gjennomføring av direkte observert behandling krev at alle involverte ansatte har fått naudsynt informasjon og opplæring. Ansvaret for dette ligg hos aktuell avdelingsleiar i heimesjukepleien. Det skal i kvart einskild tilfelle utarbeidast skriftlege prosedyrar og behandlingsplan. Behandlinga skal gjennomførast i nært samarbeid med behandlande lege, smittevernlege og evt helsesøster. Pleie- og omsorgstenesta skal, der det er naudsynt, og på delegasjon frå smittevernlegen, ha ansvar for oppbevaring av tuberkulosemedikament til den einskilde. Ein viser her til Legemiddelhåndtering for virksomheter og helsepersonell som yt helsehjelp Ansvarsforhold for personar tilmeldt fastlege utanfor heimkommunen Mange pasientar busett i Samnanger har fastlege i annen kommune, hovudsakleg i Bergen kommune. Ein del pasientar med fastlege i Samnanger er dessutan busett i annan kommune, hovudsakleg kommunane Fusa, Os og Bergen. Det er kommunehelsetenesta i pasienten si bustadkommune eller opphaldskommune som har hovudansvaret for oppfølging, behandling, smitteoppsporing og direkte observert behandling av en person. I slike tilfelle vil det vere svært aktuelt å samarbeide med pasienten sin fastlege og/eller smittevernlegen i den aktuelle kommune Plikt til å gjennomgå tuberkuloseundersøking (frå Forskrift om tuberkulosekontroll, 3-1) Følgjande personar har plikt til å gjennomgå tuberkuloseundersøking: a) Personar frå land med høg førekomst av tuberkulose, som skal opphalde seg meir enn tre månader i riket med krav om opphaldstillating, registreringsbevis eller opphaldskort, samt flyktningar og asylsøkjarar. FHI gjev nærare informasjon om kva land som kan reknast for å ha høg førekomst. b) Personar som i løpet av de siste tre årene har opphaldt seg i minst tre månader i land med høg førekomst av tuberkulose, og som skal tiltre eller gjeninntre i stilling i helse- og omsorgstenesta, i lærarstillingar eller i andre stillingar knytt til barneomsorg. Plikten gjelder også personar under opplæring eller hospitering i slike stillingar. c) Andre personar som det er medisinsk mistanke om er eller har vært i risiko for å bli smitta med tuberkulose. 50

52 Øvrige bestemmingar Ein person med tuberkuløs sjukdom pliktar å ta imot den personlege smittevernrettleiing som legen gjev. Ein person som sjølv mistenker at han/ho kan vere smitta med tuberkulose har plikt til å oppsøkje lege for undersøking. Tuberkuloseundersøking skal vere utan utgifter for den som har plikt til å gjennomgå slik undersøking. Vedkommande skal få dekka reiseutgiftar (men ikkje tapt arbeidsforteneste). Undersøkingar som nemnt over skal gjennomførast så snart som råd er. For flyktningar og asylsøkjarar er det eit krav om undersøking innan fjorten dagar etter innreise. Arbeidsgjevar har ansvar for at personar som nemnt over har gjennomført tuberkuloseundersøking før tiltreding Identifikasjon av risikoindivid og risikogrupper Kommunehelsetenesta, særskilt legar, helsesystrer, jordmødrer og ansatte ved Samnangerheimen skal sjå til at følgjande personar eller grupper å være i risiko, og der vere spesielt merksam på symptom på tuberkulose: Personar eller grupper som nemnt under pkt Personar (helsearbeidarar, medpasientar på sjukehus m.v.) som er eksponert for personar med mistenkt eller påvist smitteførande tuberkulose. Personar med typiske symptom på tuberkulose (hoste over 3 vekers varigheit, oppspytt, feber, vekttap). Spesiell merksemd hos eldre sjukeheimspasientar som ofte er naturleg tuberkulin-positive. Sprøytenarkomane, heimlause, AIDS-sjuke og personar med dårleg ernæringstilstand. Hos desse gruppene krevjast spesiell merksemd frå både helsetenesta og sosialtenesta. Ved utbrot i desse gruppene skal kommunen vurdere å opprette eit lavterskeltilbod, eventuelt etablere screeningprogram. Bistandsarbeidarar som kan vere utsette for smitte sjølv under korte utanlandsopphald Diagnostikk av tuberkulose Ved mistenkt tuberkulose har den einskilde fastlege ansvar for aktuell diagnostikk og at adekvat utgreiing vert sett i verk. Ved vanskar, som f. eks. der pasienten ikkje har fastlege (utlendingar m.v.) eller har fastlege eit anna sted, skal smittevernlegen sørgje for at ein av kommunen sine leger tek på seg dette arbeidet. Diagnostikk og oppfølging skal følgje fagleg aksepterte normer (Folkehelseinstituttet sin rettleiar). 51

53 Dersom lege rekvirerer ekspektoratprøver plikter både helsesyster, heimesjukepleie eller sjukeheim å hjelpa til med prøvetaking, oppbevaring og innsending av slike prøver. Ved påvist eller mistenkt tuberkulose skal personen verta tilvist spesialisthelsetenesta. I dei fleste tilfeller vil dette vera lungeavdelinga ved Haukeland Universitetssjukehus (for barn: Barneklinikken) Tiltak ved tilfeller av tuberkulose Ved påviste tilfeller av sjukdom skal ein setja i verk dei tiltak som elles er nemnd i dette tuberkulosekontrollprogrammet, samt faglege prosedyrar og retningsliner elles. Sentralt står smitteoppsporing, informasjon og opplegg for direkte observert behandling. Spesialist i lungemedisin, infeksjonssjukdomar eller pediater har ansvar for igangsetjing av behandling og val av behandlingsregime. Spesialisthelsetenesta har ansvar for å laga ein behandlingsplan i samarbeid med pasienten og smittevernlegen. Oppfølging, kontroll og direkte observert behandling skal skje i samarbeid med kommunehelsetenesta. Pasientar med multiresistent tuberkulose skal behandlast på det sjukehuset som er utpekt av Helse Vest Smitteoppsporing Einkvar person med tuberkulose har plikt til å samarbeide med helsetenesta om smittevern og smitteoppsporing. Helsesøster vil ha hovudansvaret for den praktiske gjennomføringa av smitteoppsporinga. Smitteoppsporinga vil ha som hovudformål å få oversikt over kven som mest sannsnyleg kan ha vorte utsett for smitte, for eksempel arbeidskollegaer, familiemedlemmar, husstandsmedlemmar m.v. Dei einskilde personane skal kontaktas, og desse skal vorte tilbydd naudsynte medisinske undersøkingar med tanke på smitte. Helsesøster samarbeider med smittevernlege, fastlege og øvrig helseteneste etter behov Informasjon Personar med mistenkt eller påvist tuberkulose har krav på informasjon om sjukdomen, samt informasjon om rutinar for vidare utredning og behandling. Ved utbrot (fleire tilfelle) kan det vere aktuelt å informera befolkningsgrupper om sjukdomen, smitteførebyggjande tiltak, symptom på sjukdom, samt tilbod om vaksinasjon. Helsesøster og smittevernlege er ansvarlege for å vurdere behovet for, samt gjennomføre slik informasjon. 52

54 8.17 Vaksinasjon Vaksinasjon av skuleborn er omtala under kapittel 4. Alle barn fekk fram til skoleåret 2009/2010 tilbod om BCG-vaksine i 9. klasse. Dei aller fleste i befolkninga er vaksinert. Tidlegare tuberkuloseforskrifter inneheldt retningsliner om vaksinasjon for ein rekke yrkesgrupper. Det er nå lagt opp til at vaksinasjon skal baserast på faglege, individuelle råd. Samnanger kommune skal ha tilbod om vaksinasjon til personar eller grupper der det er aktuelt etter ein medisinsk fagleg vurdering. TUBERKULOSEVEILEDEREN frå Folkehelseinstituttet gjev nærare retningsliner for vaksinasjon. Personar som ynskjer vaksinasjon utanom tilrådingane kan få utført dette hos helsestasjon mot full eigenbetaling eller hos privat vaksinasjonsklinikk. Dette kan f. eks. gjelde personar som skal arbeide utanlands m.v Spesifikke rutinar Dei spesifikke faglege prosedyrane og flytdiagramma for oppfølging forandrar seg fort. Det er difor ikkje tenleg å beskriva desse prosedyrane i detalj utan at planen fort blir uaktuell, Det visast difor til dei til einkvar tid oppdaterte rutinane ein finn på 53

55 VEDLEGG 1 Liste over smittsame sjukdomar som etter siste revisjon er meldingspliktige (med inndeling etter grad av meldeplikt) * = allmennfarlig smittsam sjukdom Gruppe A aids* botulisme * brucellose campylobacteriose denguefeber diaréassosiert hemolytisk uremisk syndrom difteri * dobbeltinfeksjon med tuberkulose og hiv ekinokokkose enteropatogen E. coli * flekktyfus (epidemisk) * giardiasis gulfeber * haemophilus influenzae, systemisk sykdom hemoragisk feber * hepatitt A * hepatitt B (akutt og bærerskap) * hepatitt C * influensa forårsaka av virus med pandemisk potensial kikhoste * kolera * kopper * kryptosporidiose kusma legionellose * lepra * listeriose lyme borreliose malaria meningokokksykdom, systemisk * meslinger miltbrann * nephropathia epidemica 54

56 paratyfoidfeber * pest * poliomyelitt * pneumokokksykdom, systemisk prionsykdommer q-feber rabies * røde hunder salmonellose sars (alvorlig, akutt luftveissyndrom) * shigellose * smittebærertilstand og infeksjoner med mikrober med spesielle resistensmønstre smittebærertilstand eller infeksjoner med meticillinresistente gule stafylokokker * smittebærertilstand eller infeksjoner med penicillinresistente pneumokokker * smittebærertilstand eller infeksjoner med vankomycinresistente enterokokker * streptokokk gruppe A-sykdom, systemisk streptokokk gruppe B-sykdom, systemisk tetanus tilbakefallsfeber * trikinose tuberkulose * tularemi tyfoidfeber * vestnilfeber virale infeksjoner i sentralnervesystemet yersiniose Gruppe B gonoré * hivinfeksjon * syfilis * Gruppe C influensaliknende sykdom (kun utpekte vaktårn - meldingsenheter skal melde) chlamydiainfeksjon, genital * (kun laboratorier skal melde) smittebærertilstand eller infeksjoner med toksinproduserende Clostridium difficile 55

57 Allmennfarlige smittsame sjukdomar (*) Enkelte meldingspliktige sjukdomar er i forskrift til smittevernloven definert som allmennfarlige smittsame sjukdomar. Ei rekke føresegner i Smittevernlova om smitteverntiltak og pasientar sine rettar og plikter er avgrensa til desse sjukdomane. Ein allmennfarlig smittsam sjukdom er definert som ein sjukdom som er særleg smittsam, eller som kan opptre hyppig, eller har høg dødsrate eller kan gi alvorlige eller varige skader, og som: vanlegvis fører til langvarig behandling, eventuelt sjukehusinnlegging, langvarig sjukefråvær eller rekonvalesens, eller kan få så stor utbreiing at sjukdomen vert ein vesentleg belastning for folkehelsa, eller utgjer ein særleg belastning fordi det ikkje fins effektive førebyggjande tiltak eller tilhelande behandling for den. Folketrygda yt full godtgjersle av utgifter til legehjelp ved undersøking, behandling og kontroll for allmennfarlige smittsame sjukdomar, dvs. pasienten skal ikkje betale eigenandel. Dette gjelder også ved smitteoppsporing, men ikkje ved rutineundersøkingar. I tillegg dekker folketrygda utgifter til viktigare legemidlar (dvs. antiinfektiva til systemisk bruk) ved behandling og kjemoprofylakse, samt utgifter til immunisering etter spesielle indikasjonar. Det er Helse- og omsorgsdepartementet som fastsett kva for sjukdomar som skal regnast som allmennfarlige smittsame sjukdomar. 56