Miljøstatus i landbruket for 2014

Transkript

1 Miljøstatus i landbruket for 2014 Tematisk gjennomgang av miljøstatus og verkemiddelbruk RAPPORT NR. 9 /

2

3 Rapport: Avdeling: Miljøstatus i landbruket for 2014 Tematisk gjennomgang av miljøstatus og verkemiddelbruk Ressurs og areal Dato: Ansvarlig: Bidragsytere: Turid Asklund Trötscher og Gunn Cecilie Timberlid Hundere Berit Haga Vikanes, Lene Røkke Mathisen, Hans Asbjørn Sørlie, Jens Wollebæk, Ellen Marie Ervik, Carl-Erik Semb, Jan Terje Strømsæther, Cecilie Askhaven Rapport-nr.: 9/2015 Miljøstatus i landbruket for

4 Forord Landbruksdirektoratet skal gjennom god forvalting bidra til at ein når måla om auka matproduksjon og auka avverking av skog innanfor rammene av ei berekraftig ressursforvalting. Landbruksdirektoratet skal kvart år, etter oppdrag frå Landbruks- og matdepartementet, gi ein vurdering av dei økonomiske verkemidlane i landbruket knytt til jordbruksoppgjeret. Denne rapporten inneheld difor ein gjennomgang av tilskotsordningane som skal ivareta og utvikle miljøverdiane i jordbruket. Kva tiltak blir midlane brukt på, og kva resultat gir det? Me viser korleis næringa produserer natur- og miljøgode som kjem resten av samfunnet til gode. Skogbruket sine miljøverkemiddel og utfordringar knytt til klimagassutslepp, jordvern og klimabetinga hendingar (naturskader) er òg omtala i rapporten. Målgruppa for rapporten er avgjersletakarar, FoU-miljø, forvaltinga elles og ålmenta. Det blir gitt ei vurdering av miljøstatus og -utvikling målt opp mot miljømåla for landbruket. Grunna store naturgitte variasjonar og ulike påverknadsfaktorar kan det likevel vere vanskeleg å måle den direkte effekten av dei ulike tiltaka som blir utførte. Overvåkingsresultat er vist til der dette er tilgjengeleg, og der det kan kaste lys over verkemiddelbruken. Etter ei felles innleiing som presenterer oppbyggingen av virkemidla, er rapporten sortert etter miljøfaglege tema. Der det er fleire ordningar som skal ta vare på same miljøføremål, er omtalen av desse samla. Ordliste med definisjonar og forkortingar finn ein i vedlegg 1. Frå 2013 blei nytt Nasjonalt miljøprogram satt i verk. Med det blei det innført ein felles meny for alle tiltak i dei regionale miljøprogramma, med standardiserte kriteria for utmåling av tilskot. Alle stadbundne tiltak det blir søkt om tilskot til blir no òg avmerkt i elektronisk kart. Desse endringane gjer at ein no har langt betre informasjon om tiltaka som blir gjennomført. Denne informasjonen kan blir nytta av forvaltinga og forskinga for å syne miljøeffekten av dei ulike tiltaka. 2 Miljøstatus i landbruket for 2014

5 Innhaldsliste Forord... 2 Innhaldsliste... 3 Samandrag Innleiing Arealbruk Status og utvikling I 2014 var omdisponering av dyrka jord på lågaste registrerte nivå Nydyrking kan ikkje erstatte omdisponerte areal Jordbruksareal i drift er stabilt frå 2013 ti l Utfordringar å oppretthalde og auke jordbruksarealet er krevjande Jordbruket sitt kulturlandskap Status og utvikling kva må gjerast for å halde kulturlandskapet ope? Areal med særlege landskapsverdiar blir halde ope ved skjøtsel Beiting er god ressursutnytting og skjøttar kulturlandskapet Tilgang til kulturlandskapet aukar ved tilrettelegging Utfordringar og moglegheiter Kulturminne og kulturmiljø Status og utvikling kva må gjerast for å ta vare på kulturminna i jordbruket? Nedgang i tal stølar i drift, men fleire foredlar mjølka på stølen enn tidlegare Automatisk freda kulturminne blir skjøtta for ålmenta Kulturminne frå nyare tid treng òg å bli skjøtta Vanskeleg å redde dei verneverdige bygga som ikkje er i bruk Utfordringar og moglegheiter Biologisk mangfald Status og utvikling tiltak for å ta vare på det biologiske mangfaldet Kulturbetinga naturtypar skjøtsel er nødvendig for bevaring Miljøstatus i landbruket for

6 5.1.2 Kartfesting gir betre oversikt over skjøtta slåttemark og slåttemyr Kystlyngheiene er trua av gjengroing Skjøtsel av styvingstre er krevjande arbeid Biologisk verdifulle areal vert beita og slått Bevaringsverdige husdyrrasar bidrar til genetisk mangfald Utfordringar Skog og miljø Resultatkontroll for skogbruket tek vi vare på skog- og miljøverdiane? Del av hogstområde med miljøregistrering Fleirbruksomsyn og landskapstilpassing Sette igjen enkelttre og kantsoner Skogbruksnæringa tek sjølv ansvar for miljø gjennom miljøsertifisering Skogbruksplanlegging er eit viktig verktøy for kunnskapsbasert forvaltning Tilskot til nærings- og miljøtiltak i skogbruket (NMSK) Planting- og gjødsling av skog er gode klimatiltak Utfordringar Avrenning til vassdrag og kyst Jordbruksdrift påverkar vatnet Bønder gjer tiltak for å redusere avrenning Framleis nedgang i areal med åker i stubb Liten endring i tilskot til redusert bruk av kjemiske plantevernmiddel Overvaking av næringsstoff- og plantevernmiddelavrenning Ingen sterk trend i forhold til nitrogentap i overvakingsperioden Store årlege variasjonar i fosfor- og partikkelavrenninga Plantevernmidlar problemomfanget framleis uavklart Utfordringar - kvifor er det så vanskeleg å måle påverknaden på vassmiljøet? Utslepp til luft Status og utvikling : nedgang i CO 2, CH 4 og N 2 O, men auke i NH Miljøstatus i landbruket for 2014

7 8.2 Fleire tiltak mynta på å redusere ammoniakkutslepp Klima- og miljøprogrammet aukar kunnskapen rundt utfordringar og løysingar knytt til klima Utfordringar Klimarelaterte skader og erstatning Kva blir dekt av den statlege naturskadeerstatninga? Flaum forårsaka flest naturskader i Generelt gode avlingar i Lokale utfordringar med radioaktivitet på utmarksbeite Utfordringar - klima i endring krev førebyggande tiltak Vedlegg I: Ordliste Miljøstatus i landbruket for

8 Samandrag Arealbruk. I 2013 blei det omdisponert 1 omlag dekar dyrka jord. Dette er den lågaste registrerte omdisponeringa av dyrka jord sidan registreringane starta i I 2014 auka totalt jordbruksareal i drift med omlag dekar samanlikna med tala for Likevel har jordbruksarealet i drift sidan 2008 blitt redusert med ca dekar totalt sett. Dette skuldast nedbygging, gjengroing og at marginale areal blir teke ut av drift. I tillegg er nedgangen dels knytt til at kommunane tek i bruk nytt digitalt kartverk som gir ein viss reduksjon i registrert areal samanlikna med dei gamle karta. Det blei godkjent nydyrking av omlag dekar i 2013, men tala seier ikkje noko om, eller når, desse areala faktisk blei dyrka opp. I åra framover vil det vere ei stor utfordring å halde omdisponeringen på same eller lågare nivå. Nydyrking kan berre i liten grad erstatte den dyrka jorda som blir bygd ned, fordi den beste jorda i dei beste klimasonene allereie er dyrka. Jordbruket sitt kulturlandskap. Landbruket har ei rad verkemiddel som skal bidra til eit ope og variert kulturlandskap. Frå 2012 til 2013 var det ei positiv utvikling med fleire grovfôretende dyr og fleire dyr på utmarksbeite, og denne utviklinga har halde seg stabil frå 2013 til Jordbruket sitt kulturlandskap og skogane rundt er ein del av nærmiljøet for mange. I 2014 vart det gitt tilskot på 8,4 mill. kroner frå SMIL til tiltak som legg til rette for tilgjenge og friluftsliv. Det vart òg gitt RMPtilskot til vedlikehald av ferdselsårer i jordbrukslandskapet, og i 2014 blei 1000 kilometer med stiar og andre ferdselsårer i jordbrukslandskapet vedlikehaldne for om lag 6,4 mill. kroner. Utfordringane framover ligg i både det å sikre aktiv drift på høgproduktive areal og samtidig målrette miljøverkemidla til kulturlandskapsareal med store biologiske og kulturhistoriske verdiar. Kulturminne og kulturmiljø. Landbruket har ansvar for å ta vare på kulturminne og kulturmiljø i knytt til jord- og skogbruket. Gjennom tilskotsordningane Regionalt miljøtilskot (RMP), Spesielle miljøtiltak i jordbruket (SMIL) og Utvalde kulturlandskap i jordbruket (UKL) blei det i 2014 til saman gjeve omlag 124 mill. kroner i tilskot til skjøtselstiltak som skal bidra dette. Dette er om lag som i Tiltaka inkluderer mellom anna drift av stølar, skjøtsel ved beite eller slått av gravfelt/gravminne og andre automatisk freda kulturminne. Bygningar som ikkje er i bruk kan vere viktige brikkar i vår kulturarv med sine varierte funksjonar, aldrar og byggeskikkar. Men desse står i fare for å forfalle. Tilskot blir difor gjeve gjennom SMIL og Utvalde kulturlandskap for å setje i stand og vedlikehalde freda og verneverdige bygningar. Biologisk mangfald. Naturtypar med store natur- og kulturverdiar har oppstått i jordbrukslandskapet som følgje av tradisjonelle driftsformar som beiting, slått og lauving. Dersom det blir slutt på den spesielle bruken av slike areal, vil mangfaldet kunne forsvinne. Difor er det viktig med robuste system som stimulerer og opprettheld den tradisjonelle drifta over tid, på nokre utvalde areal. I 2014 blei det difor gjeve snautt 97 mill. kroner i støtte til drift og spesielle tiltak som tek vare på det biologiske mangfaldet gjennom RMP og SMIL, i tilegg til 5,4 mill i UKL. Kartfesting av områda som blir skjøtta med støtte frå RMP gjer at det no er mogleg å følgje utviklinga av areala betre, og på sikt sjå kva tiltak som har best effekt. Skog og miljø. Skogen er viktig for miljøverdiar som artsmangfald, naturtypar, friluftsliv og opplevingar i landskapet. Ei rad miljøtiltak og krav skal sikre berekraftig bruk av skogen. Mellom anna skal miljøregistrering (MiS) vere gjort på skogeigedomen. I 2013 var miljøregistreringar utførte på 89,1 prosent av eigedomar der det var gjennomført hogst, og i omlag seks prosent av hogstområda var «føre var- prinsippet» lagt til grunn. Det var registrert behov for å ta omsyn til viktige livsmiljø/nøkkelbiotopar på 13, 4 prosent av hogstområda. Det vart teke omsyn til viktige 1 Med omdisponert areal meinar ein areal godkjent tatt i bruk til andre føremål enn landbruk etter plan og bygningsloven eller jordlova. 6 Miljøstatus i landbruket for 2014

9 livsmiljø/nøkkelbiotopar på 97 prosent av desse hogstområda, medan det for 3 prosent var registrert behov for omsyn utan at dette var godt nok ivareteke. I klimasamanheng spelar òg skogen ei viktig rolle. Aktiv planting av skog har auka dei siste fem åra, og dette bidreg til å auke opptak- og lagring av CO 2 i skogen. Avrenning til vassdrag og kyst. Tap av jord, næringsstoff og plantevernmidlar gir dårlig økologisk tilstand i vatn og vassdrag. Dette er ei av dei største miljøutfordringane for jordbruket, og det blir difor satt inn monalege tiltak for å redusere denne negative påverknaden. I 2014 blei det gitt totalt 205 mill. kroner i tilskot til vassmiljøtiltak, fordelt med rundt 159 mill. kroner gjennom RMP og rundt 46 mill. kroner gjennom SMIL. Areal med ingen/utsatt jordarbeiing, som er eit viktig avrenningstiltak, har gått ned dei siste tre åra. Utfordrande klimatiske tilhøve dei siste åra, samt ein nedgang i kornarealet er to av fleire viktige årsaker. Karakterisering etter vassforskrifta syner at jordbruk har ei negativ påverknad på svært mange vassførekomster. Vassforvaltningsplanane får difor stor betyding for prioritering og målretting av miljøtiltak mynta på å redusere avrenning frå jordbruket. Utslepp til luft. Det har vore ein liten nedgang i utsleppa frå jordbruket av klimagassane karbondioksid, metan og lystgass, medan det har vore ein auke i utsleppa av ammoniakk. Landbruket utgjorde i ,7 prosent av dei totale klimagassutsleppa frå norsk territorium. Redusert bruk av gjødsel og færre storfe er hovudårsakane til nedgangen dei seinere åra. Det er berekna at jordbruket aleine står for halvparten av metanutsleppa og 2/3 av alle lystgassutsleppa i Noreg. I 2014 gjekk 24,1 mill. kroner i tilskot til miljøvenleg spreiing av husdyrgjødsel, som er om lag 3 mill. kroner mindre enn i Tilskotssummen er fordelt på spreiing vår/vekstsesong, bruk av tilførsleslangar samt spreiing med rask nedmolding. Over 60 prosent av midlane vart tildelt fyrstnemnde tiltak. Gjennom klima- og miljøprogrammet vart det tildelt støtte til 13 prosjekt som gjeld klimagassutslepp og klimatilpassing i jordbruket, med drenering og reduksjon av karbonutslepp som viktige tema det vert arbeida vidare med. Klimarelaterte skader og erstatning. I 2014 blei det tilkjent 176,6 millionar kroner i naturskadeerstatning, og 102 mill. kroner til landbrukserstatning. Flaum var den viktigaste årsaka til erstatning for naturskade i 2014, og ein stor del av erstatningane går til landbruksføretak. Det var generelt gode avlingar i 2014, og etter vekstsesongen 2014 var det berre om lag 250 og 45 søknader om høvesvis erstatning ved avlingssvikt og tilskot etter vinterskader på eng. Klimasvingingane medfører einskilde år store tap lokalt ei utvikling som truleg vil bli sterkare i åra som kjem. Tilpassing til eit endra klima vil difor vere viktig for landbruket i åra framover, for å redusere omfanget av skader- og erstatningar. Men klimaendringane fører òg med seg mogelegheiter for auka ressursutnytting. Ein har difor mogelegheit til vere godt rusta i landbruket ved komande klimaendringar. Miljøstatus i landbruket for

10 1 Innleiing Landbruket produserer og sikrar viktige fellesgode som trygg mat, levande bygder, eit velstelt kulturlandskap, friluftsliv, natur- og kulturopplevingar samt eit vidt spekter av biologisk mangfald. Samtidig påverkar norsk landbruk det biologiske mangfaldet i negativ retning og er sjølv ei kjelde til forureining til luft, jord og vatn. For å sikre ressursgrunnlaget for landbruksproduksjon i framtida, og for å ta vare på viktige miljøverdiar, er berekraftig ressursforvalting ein føresetnad. Bærekraftig landbruk er eit av fire overordna mål for norsk landbruks- og matpolitikk, jf. Meld. St. 9 ( ) Landbruks- og matpolitikken Velkommen til bords, med delmål om å verne om arealressursane, produsere miljøgode, sikre naturmangfaldet, redusere klimagassutslepp og å redusere forureining frå jordbruket. I denne rapporten ynskjer Landbruksdirektoratet å synleggjere landbrukssektoren sin innsats for å koma desse måla i møte, ved å syne status og utvikling i natur- og kulturmiljøet, samt gi oversikt over korleis miljøverkemidla i landbruket blir brukte. Landbruket sine miljøverkemiddel For å gjere landbruksproduksjon meir miljøvennleg, står bruk av ulike miljøverkemiddel sentralt. Dei juridiske verkemidla er hovudsakleg ulike miljøkrav som bonden må følgje opp for at han skal ha rett til å ta i mot tilskot. Dei økonomiske verkemidla er både generelle tilskot som sikrar at areal blir haldne i drift, og tilskot til meir målretta miljøtiltak som er med på å sikre miljøkvalitetar som krev særskilt forvalting og skjøtsel. Jordbruket sine miljøverkemiddel er samla i Nasjonalt miljøprogram. Nasjonalt miljøprogram skal beskrive sentrale mål, sikre at forvaltinga av miljøvirkemidla skjer på ein heilskapleg måte, og leggje rammer for regionale virkemiddel som er tilpassa miljøutfordringar i ulike delar av landet. Figur 1 gir oversyn over korleis desse miljøverkemidla er organisert. Miljøprogramsatsinga skal vere innretta på ein slik måte at nasjonale mål og internasjonale avtaler på miljøområdet blir følgde opp. Nasjonalt miljøprogram Programmet gir prinsippa som skal gjelde for den nasjonale miljøsatsinga i landbruket og gir meir spesifikke rammer for dei regionale miljøprogramma. Nasjonalt Regionalt Kommunalt Det einskilde føretak Areal- og kulturlandskapstilskot Regionale miljøtilskot (RMP) Spesielle miljøtiltak i jordbruket (SMIL) Bondens miljøplan Tilskot til dyr på beite Tilskot til bevaringsverdige storferasar Tilskot til økologisk landbruk Klima- og miljøprogrammet Miljøkrav knytt til produksjonstilskot Utvalde kulturlandskap i jordbruket 8 Verdsarvområda Miljøstatus i landbruket for 2014 Budsjett 2014* (mill. kroner) * Budsjettal er henta frå 2014 og 2015 avhengeig av hvilket år aktivitetn blir utført ** Utviklingstiltak innen økologisk landbruk ligger innunder denne Figur 1: Strukturen i nasjonalt miljøprogram og budsjett for 2014 Areal og kulturlandskapstilskot Tilskot til dyr på beite Tilskot til bevaringsverdig storferasar Tilskot til økologisk landbruk** Klima- og miljøprogrammet Utvalde kulturlandskap og Verdensarvområda Regionale miljøprogram Spesielle miljøtiltak i jordbruket Dreneringstilskot Handlingsplan for redusert risiko ved bruk av plantevernmidler Investeringsstøtte til organisert beitebruk

11 Skogbruket har òg fleire miljøtiltak, men desse er ikkje ein del av Nasjonalt miljøprogram. Miljø- og klimatiltak i skog blir omtalt nærare i kapitlet Skogbruk og miljø. Klimagassutslepp frå jordbruket og naturskader som følgje av ekstremvêr og klimaendringar er òg omtalt i rapporten, sjølv om det er få verkemiddel knytte direkte til dette per i dag. Utviklinga i det økologiske jordbruket blir omtalt nærare i rapporten Produksjon og omsetning av økologiske landbruksvarer Betre målretting og rapportering for dei regionale miljøprogramma Dei regionale miljøtilskota (RMP) skal gå til tiltak som skal verke til å løyse spesifikke, regionale miljøutfordringar i jordbruket. I 2013 blei nytt Nasjonalt miljøprogram satt i verk 2. I dette programmet vidareførte ein dei tiltaka med størst miljøeffekt, samt tilførte einskilde tiltak med dokumentert effekt. Frå det nasjonale miljøprogrammet kan fylka velje kva tiltak dei vil prioritere basert på sine miljøutfordringar. Hausten 2013 blei det lansert eit nytt elektronisk søknadssystem for regionalt miljøtilskot. Dette har gitt betre rapportering på tiltaka som blir utførde, spesielt fordi miljøtiltaka no blir kartfesta. Heile 63 prosent søkte elektronisk det første året, og i 2014 søkte 75 prosent elektronisk. I 2014 utførte over bønder tiltak innan dei regionale miljøprogramma, der 750 av desse var beitelag som fekk støtte til si drift gjennom RMP. Midlane går til tiltak for å oppretthalde kulturlandskapet, ivareta kulturminne og kulturmiljø, bidra til auka biologisk mangfald, redusere avrenning frå jordbruket og redusere bruken av plantevernmiddel, bidra til auka tilgjenge og redusere utslepp til luft. Spesielle miljøtiltak i jordbruket er støtte til investeringar og vedlikehald Spesielle miljøtiltak i jordbruket (SMIL) er spissa mot dei spesielle natur- og kulturminneverdiane i jordbruket sitt kulturlandskap, samt det å redusere forureining frå jordbruket. Eit viktig siktemål med ordninga er å få til ein meir målretta innsats med utgangspunkt i lokale behov, utfordringar og målsetjingar. SMIL blir forvalta av kommunen og gitt som eingangsstønad til investeringar og vedlikehald. I 2014 blei det gjennomført over prosjekt under denne ordninga som til saman hadde tilsegn på 167 mill. kroner. Utvalde kulturlandskap i jordbruket I 2009 fekk 20 område spreidde over heile landet tittelen «Utvalde kulturlandskap i jordbruket». Dette er seinare utvida med to område. Landbruks-, miljø- og kulturminneforvaltinga har gått saman om å gi bonden drahjelp for å skjøtte kulturlandskapet slik at kulturhistoriske og estetiske verdiar, biologisk mangfald og tilgjenge blir oppretthalde. Landbruksdirektoratet leier og koordinerer arbeidet, som er gjennomført i nært samarbeid med regional forvalting. 2 Nasjonalt miljøprogram Nasjonale prioriteringer og virkemidler i jordbrukets miljøinnsats, SLF. Miljøstatus i landbruket for

12 2 Arealbruk Mål i nasjonalt miljøprogram Avgrense omdisponering av dyrka jord (fulldyrka jord, overflatedyrka jord og innmarksbeite) til under dekar per år Dyrka jord er ein grunnleggande ressurs for å kunne produsere mat, og for å sikre matforsyninga både på kort og lang sikt. Under tre prosent av arealet i Noreg er dyrka jord, og av dette er ca. 1/3 eigna til matkornproduksjon. Omdisponering og nedbygging av jordbruksareal er særleg ei utfordring rundt dei store byane og tettstadane. Dette er gjerne område der den beste dyrka jorda i landet ligg, med svært gode vilkår for å drive jordbruk. Ei omdisponering av areal til andre føremål enn jordbruk er irreversibel, og fører til tap av areal for framtidig jordbruksproduksjon. Det meste av omdisponeringa skjer gjennom vedtak av reguleringsplanar etter plan- og bygningslova. Det er kommunane som vedtek desse arealplanane, og dermed avgjer kva areal som skal omdisponerast. Statleg veg- og jernbaneutbygging legg òg beslag på jordbruksareal. Det vert omdisponert gradvis færre areal i form av enkeltsaker handsama etter jordlova. I tillegg til omdisponering skjer det òg arealendringar i jordbruket som følgje av at areal går ut av drift og gror igjen, eller at dyrkbare areal som myr og skog blir gjort om til jordbruksareal gjennom nydyrking. Kveiteåker i Ås, Akershus. Lars Sandved Dalen / Skog og landskap 10 Miljøstatus i landbruket for 2014

13 Dekar Landbruksdirektoratet 2.1 Status og utvikling I 2014 var omdisponering av dyrka jord på lågaste registrerte nivå I 2013 rapportere kommunane om ei omdisponering på ca dekar dyrka jord. Dette er lågare enn jordvernmålet, og er den lågaste registrerte omdisponeringa av dyrka jord sidan registreringane starta i Dyrkbar jord er areal som blir nytta til matproduksjon ved nydyrking, og er ein viktig ressurs. Det er gjort vedtak om omdisponering på omlag dekar dyrkbar jord, slik at det totalt blei omdisponert omlag dekar dyrka og dyrkbar jord til andre føremål enn landbruk i Figur 2 syner omdisponert areal fordelt på dyrka og dyrkbar jord i perioden Den stipla linja viser målet på årleg omdisponering under dekar. Areal til skogplanting og areal regulert til landbruk blir ikkje rekna som Talgrunnlaget vert innhenta gjennom kommune stat rapporteringa (KOSTRA). Rapporteringa viser tal på dekar dyrka og dyrkbar jord som er omdisponert etter jordlova og plan- og bygningslova. Endelege omdisponeringstal for 2014 ligg føre 15. juni Landbruksdirektoratet gir ut ein eigen rapport om KOSTRA-rapporteringa for landbruk kvart år. irreversibel omdisponering, og er ikkje med i figuren. Omlag ¾ av den dyrka jorda som blei omdisponert i 2013, blei tatt i bruk til bustad, nærings- og samferdselsføremål. Omdisponert areal fordelt på dyrka og dyrkbar jord Sum jordlov og plan- og bygningslov Dyrkbar jord Dyrka jord Figur 2: Omdisponert areal fordelt på dyrka og dyrkbar jord, Stipla linje viser målet på årleg omdisponering under dekar. Miljøstatus i landbruket for

14 Omdisponert areal, etter ulike føremål 2013 Grønstruktur 4 % Anna landbruksformål jordlova* 3 % Bygningar - Bustad 34 % Samferdsleanlegg og teknisk infrastruktur 35 % Bygningar - Næring 7 % Bygningar - Fritid 4 % Andre bygningar og anlegg 5 % Offentleg eller privat tenesteyting 4 % Figur 3: Omdisponert areal dyrka jord etter plan- og bygningslova og jordlova fordelt på føremål, *Areal til anna landbruksområde etter jordlova vert sett på som permanent omdisponert, slik at dette vert tatt med på lik linje med ulike utbyggingsføremål. Areal som vert teke i bruk til byggeverksemd i landbruket inngår ikkje i KOSTRA. Dette skuldast at slike bygg verken krev omdisponering etter jordlova eller dispensasjon etter plan- og bygningslova. Ein gjennomgang av bygningsregisteret (GAB) har tidlegare vist at det vert satt opp ca landbruksbygg kvart år i Noreg. Det vert altså omdisponert areal til bruk som tomtegrunn for landbruksbygg, men det er ingen opplysningar om kor stor del av dette som er dyrka eller dyrkbar jord Nydyrking kan ikkje erstatte omdisponerte areal For å nydyrke eit areal må eigaren søke kommunen om løyve. Med nydyrking reknar ein fulldyrking eller overflatedyrking av udyrka mark eller gjenoppdyrking av jordbruksareal som har lege brakk i over 30 år. Kommunane rapporterer om utfalla av handsama søknadar gjennom KOSTRA. Tala viser omsøkt og godkjend nydyrka areal. Tala seier ikkje noko om, eller når, desse areala faktisk vert dyrka opp. Dersom tiltaket ikkje er starta på innan tre år etter at løyvet blei gitt, fell løyvet bort. 12 Miljøstatus i landbruket for 2014

15 Dekar Landbruksdirektoratet På landsbasis blei det godkjent nydyrking av ca dekar i Nivået på både omsøkt og tillate nydyrka areal er i 2013 noko høgre enn året før. Talet på søknadar gjekk likevel noko ned i 2013 samanlikna med året før, til 644 søknader. Gjennomsnittsarealet på godkjent oppdyrka areal i kvar sak var ca. 23 dekar i Omsøkt og godkjend nydyrka areal Omsøkt nydyrka areal Tillatne nydyrka areal Figur 4: Tal på dekar omsøkt og tal på dekar godkjent nydyrka areal Når kommunane gir løyve til nydyrking, kan det setjast vilkår som skal ta vare på kvalitetar i området som skal nydyrkast. Dette kan vere av omsyn til biologisk mangfald, kulturminne, landskapsbilete eller friluftsliv. I 2013 blei det sett vilkår om omsyn til natur og miljø i 55 prosent av sakene der det blei gitt løyve. Kommunane skal rapportere om det er gitt løyve til nydyrking av såkalla «A-område» og «B-område» for biologisk mangfald. Dette er område som vert rekna å ha høvesvis nasjonal og regional verdi når det gjeld biologisk mangfald, og består gjerne av spesielt sårbare naturtypar. I 2013 blei det rapportert godkjent nydyrking på 315 dekar som kjem inn på «A-område» og 461 dekar som kjem inn på «Bområde». Noreg har omlag 12,5 mill. dekar dyrkbar jord. Dette utgjer eit større areal enn det totale jordbruksarealet i drift i Noreg i dag. Produksjonspotensialet til den dyrkbare jorda er likevel samla sett ein god del mindre enn det eksisterande jordbruksarealet. Dette skuldast at det berre er ein liten del av den dyrkbare jorda som er eigna til matkornproduksjon, og at det meste av dyrkingspotensialet i dei beste klimasonene allereie er teke i bruk. Når areal av den beste kvaliteten vert bygd ned, kan vi derfor i liten grad erstatte desse areala ved nydyrking. Uansett vil nydyrking ikkje kunne kompensere fullt ut for ytterlegare omdisponering, då òg dyrkbar jord er ein avgrensa og ikkje-fornybar ressurs. Miljøstatus i landbruket for

16 1 000 Dekar Landbruksdirektoratet Jordressursar i Noreg fordelt på klimasoner Fulldyrka jord, dekar Dyrkbar jord, dekar Klimasone 1 Klimasone 2 Klimasone 3 Klimasone 4 Klimasone 5 Klimasone 6 Figur 5: Figuren syner fulldyrka jord og potensielt dyrkbar jord fordelt på klimasoner. Klimasone 1 og 2 er eigna for matkorndyrking. Kilde: Norsk institutt for skog og landskap Jordbruksareal i drift er stabilt frå 2013 ti l 2014 Talet for jordbruksareal i drift er i overkant av 9,8 mill. dekar i Dette er ein auke på ca dekar samanlikna med tala for Sidan 2008 har jordbruksarealet i drift likevel blitt redusert med ca dekar totalt sett. Dette svarar til ein reduksjon på ca. 3 prosent. Statistikken for jordbruksareal i drift byggjer på tal frå søknad om produksjonstilskot i jordbruket. Nedgangen over tid er dels knytt til at kommunane tek i bruk nytt digitalt kartverk som gir ein viss arealreduksjon samanlikna med dei gamle karta. Arealmålingane frå nytt kartverk i perioden innebar ein gjennomsnittleg reduksjon i registrert areal på 3 prosent i dei kommunane der det digitale kartverket blei tatt i bruk. Denne effekten kan skuldast både meir nøyaktige målingar og at endringar som har skjedd over tid, først vert fanga opp når nytt kartverk vert teke i bruk. Andre årsaker til nedgangen i jordbruksarealet er nedbygging og at marginale areal ikkje lenger vert drivne og dermed gror att. Utviklinga viser at det har vore noko nedgang i jordbruksareala i alle fylke i perioden Troms, Nordland, Møre og Romsdal og Sogn og Fjordane har hatt størst prosentvis reduksjon i jordbruksarealet i perioden. 2.2 Utfordringar å oppretthalde og auke jordbruksarealet er krevjande Omdisponeringa av dyrka og dyrkbar jord til andre føremål enn landbruk har gått ned dei seinare åra. Større medvit om verdien av jordvern, fortetting og betre utnytting av både ubebygde og tidlegare bebygde areal kan ha medverka til denne utviklinga. Likevel blir store matjordareal framleis bygde ned kvart år. Sjølv om denne nedbygginga er eit resultat av lovleg fatta vedtak i dei einskilde kommunane, utfordrar ei slik arealforvalting målet om at dei beste jordressursane skal takast vare på. 14 Miljøstatus i landbruket for 2014

17 3 Jordbruket sitt kulturlandskap Mål i nasjonalt miljøprogram Ta vare på og utvikle jordbruket sitt kulturlandskap Ta vare på variasjon i jordbruket sitt prioriterte kulturlandskap Tilgjenge for ålmenta til jordbruket sitt kulturlandskap skal betrast Menneskeleg aktivitet og kontinuerleg bruk av jord og skog påverkar kulturlandskapet. Resultatet er ein mosaikk av åker og eng, slåttemark og kystlynghei, driftsbygningar i aktiv bruk og verneverdige kulturminne. Jordbruket varierer i dei ulike delane av landet, og driftsmåtane har endra seg over tid. Saman med variasjon i naturgitte forhold, gir dette eit kulturlandskap med regionale særpreg. Eit opent og variert kulturlandskap bidreg til mangfald. Det er med på å ta vare på kulturhistoriske verdiar, som igjen skaper tilhøyrsle, tradisjon og verdiskaping. Eit ope og variert landskap er òg viktige leveområder for planter og dyr som er heilt avhengige av dette mangfaldet for å leve. I dette kapittelet blir generelle tiltak for å oppretthalde kulturlandskapet presenterte, slik som beitetiltak og tiltak for å auke tilgjenge i jordbrukslandskapet. Spesifikke verkemiddel retta mot kulturminne og -miljø samt biologisk mangfald blir omtala i seinare kapittel. 3.1 Status og utvikling kva må gjerast for å halde kulturlandskapet ope? Landbruket har ulike verkemiddel som skal bidra til at ein når måla om eit ope og variert kulturlandskap. Totalt blei det brukt 4,2 mrd. kroner på kulturlandskapsformål gjennom Nasjonalt miljøprogram i Av dette blei 3,25 mrd. kroner tildelt gjennom generelle areal- og kulturlandskapstilskot, og 779 mill. kroner gjennom beitetiltak. Til meir særskilte tiltak for å ta vare på verdiar i kulturlandskapet ble det tildelt om lag 118 mill. kroner som regionale miljøtilskot (RMP) og i overkant av 52 mill. kroner gjennom særskilte miljøtiltak i jordbruket (SMIL). Dette er ein liten auke for både RMP og SMIL samanlikna med Figur 6 syner fordelinga mellom dei ulike verkemidla til kulturlandskap på lokalt, regionalt og nasjonalt nivå. Miljøstatus i landbruket for

18 Mill. kroner Mill. kroner Mill. kroner Landbruksdirektoratet Midlar til kulturlandskapstiltak i 2014 Mill.kroner Produksjonstilskot Regionalt miljøtilskot Spesielle miljøtiltak i jordbruket Tilskot til dyr på beite Kulturlandskapstilskot Arealtilskot Drift av beitelag Beite i utmark Skjøtsel av bratt areal Skjøtsel av særeigne landskapselement Slått av lokalt verdifulle jordbrukslandskap Beite av lokalt verdifulle jordbrukslandskap Tilgjenge og friluftsverdiar 8 Gamal kulturmark Figur 6: Fordeling av midla brukt på kulturlandskapstiltak i produksjonstilskot, RMP og SMIL i Produksjonstilskot totalt 4 mrd kroner, RMP 118 mill. kroner og SMIL 52 mill. kroner Areal med særlege landskapsverdiar blir halde ope ved skjøtsel Ein del areal har særskilte landskapsverdiar som best kan takast vare på ved tradisjonell slått. For å stimulere til dette, blei det gjennom RMP i 2014 gitt 60 mill. kroner i tilskot til slik skjøtsel, hovudsakeleg gjennom slått. Det blei gitt tilskot på 14,6 mill. kroner til slått av dekar lokalt verdifulle jordbrukslandskap. I 9 fylke blei det gitt tilskot til skjøtsel av bratt jordbruksareal. I desse fylka var omfanget dekar og 45 mill. kroner i tilskot. Størstedelen av det bratte jordbruksarealet blir slått i Rogaland og Oppland, medan mest tilskot til dette føremålet blir gitt i Sogn og Fjordane som prioriterer denne landskapsverdien høgt. Om lag føretak dreiv med skjøtsel av bratt jordbrukslandskap i Det blei òg gjeve tilskot på totalt kroner til skjøtsel av åkerholmar, gårdsdammar og store tre. Dette bidreg til at slike særeigne landskapselement blir tekne vare på, sjølv om dei kan vere ei ulempe for vanleg jordbruksdrift eller krev spesiell tilrettelegging Beiting er god ressursutnytting og skjøttar kulturlandskapet Når det blir beita i utmark blir ein betydeleg matproduksjonsressurs nytta, som samstundes bidreg til skjøtsel av kulturlandskapet og til å halde utmarka open. Husdyrbeiting i utmark har òg gunstig effekt på det biologiske mangfaldet. For å få brukt fôrressursane i utmark er målretta beitetilskot ei løysning for å halde lønsemda oppe slik at denne typen drift kan halda fram. Produksjonstilskot for dyr på innmarks- og utmarksbeite utgjorde i 2014 høvesvis 400 mill. kroner og 377 mill. kroner. I tillegg er det betalt ut 86 mill. kroner som beitetilskot over RMP (kystlynghei, ulike beitetilskot, og driftstilskot til organisert beitebruk) og 6,5 mill. kroner i investeringsstøtte til organisert beitebruk. Figur 7 syner utviklinga over tid i tilskot, sett opp mot utviklinga i tal på 16 Miljøstatus i landbruket for 2014

19 Mill. dyr Mill kr Landbruksdirektoratet beitedyr. Tal grôvfordyr og tal på dyr på utmarksbeite har halde seg stabilt frå 2013 til Det har vore ein liten reduksjon i talet på dyr som blir sleppte på beite innanfor organisert beitebruk frå 2013 til I satsingar som Utvalde kulturlandskap i jordbruket, verdsarvområda og utvalde naturtypar (miljøforvaltinga) er beiting i mange tilfelle ein viktig del av tiltaka for å ta vare på miljø- og landskapsverdiar. Utvikling i tal dyr på beite og verkemiddelbruk 4, , , , , , , , , Tilskot til dyr på beite - regionalt* Tilskot til dyr på beite - nasjonalt Dyr på utmarksbeite Dyr på beite 12/16 uker Alle grovfôrdyr Dyr i Organisertbeitebruk * regionalt inkludera investeringsstøtte beitebruk. OBB og RMP tilskot til beite Figur 7: Utvikling i tal dyr på beite og verkemidelbruk i perioden Linjene syner tal dyr som får tilskot frå dei ulike verkemidlane. Arealgrafane syner utvikling i tilskot til dyr på beite nasjonalt og regionalt. Med auke i tilskotssatsar spesielt frå 2008 har dyretalet stabilisert seg, og har lege jamt sidan Det har vore store strukturelle endringar i sauehaldet dei siste 30 åra. I perioden frå 1979 fram til i dag er talet på føretak med sau redusert frå til , og i same periode auka gjennomsnittleg størrelse på sauebesetningane frå 19 til 60 dyr. Det er òg endringar i den geografiske fordelinga av sauehaldet, som igjen fører til endringar i bruk av beiteressursane. Døme på dette er Setesdal-Vesthei og Hardangervidda vest. Setesdal-Vesthei har stort beitetrykk frå mange sau, men har lite produktive beiter og er etter alt å døme overbeita u einskilde område. Hardangervidda Vest har til samanlikning svært produktive beite, men veldig få beitedyr i dag Tilgang til kulturlandskapet aukar ved tilrettelegging Jordbruket sitt kulturlandskap og skogane rundt er ein del av nærmiljøet for mange. Desse areala betyr mykje for friluftsliv, og det er difor viktig å ta vare på ferdselsvegar og det tettstadnære kulturlandskapet. Fleire verkemiddel legg til rette for at kvalitetar knytte til bruk og opplevingar på desse areala kan takast vare på, samt bli vidare utvikla. Med desse midlane blir det kvart år restaurert, merka og halde opne fleire hundre kilometer med stiar og vegar i landbruket. Ein kan søke SMIL-tilskot til tiltak der ein legg til rette for tilgjenge og opplevingar i landskapet, og som held verdifulle landskap opne. Til dømes kan ein leggje til rette for ferdsel til fots på stiar/vegar eller enklare tilkomst til utmark og strandsoner. I 2014 vart det gitt tilskot på 8,4 mill. kroner frå SMIL til slike tiltak. Det vart òg gitt RMP-tilskot til vedlikehald av ferdselsårer i jordbrukslandskapet, og i 2014 blei 1000 kilometer med stiar og andre ferdselsårer i jordbrukslandskapet vedlikehaldne for om lag 6,4 mill. kroner. Miljøstatus i landbruket for

20 Tabell 1 under viser korleis vedlikehald av ferdselsårer med midla frå RMP er fordelt i dei ulike fylka i Dette er om lag same aktivitet som i Tabell 1: Ferdselsårer i jordbrukslandskapet som er skjøtta med midlar frå Regionalt miljøtilskot FYLKER TILSKOT (KRONER) TAL METER Østfold Oslo og Akershus Vestfold Telemark Aust-Agder Vest-Agder Rogaland Troms Finnmark Totalt Det vert òg lagt til rette for tilgjenge og ferdselsårer i kulturlandskapet gjennom satsinga Utvalde kulturlandskap i jordbruket. I 2014 blei det brukt om lag kroner for å setje i stand og vedlikehalde turstiar og vegar i dei utvalde kulturlandskapa i jordbruket. Skog er òg viktig for rekreasjon og friluftsliv. Nettverket av skogsbilvegar i Noreg blir i stor grad nytta til friluftsformål. Tilskot til nærings- og miljøtiltak i skogbruket (NMSK) kan bli brukt til å leggje til rette for auka tilgjenge i skogen. 3.2 Utfordringar og moglegheiter Det blir brukt mykje midlar på å halde kulturlandskapet ope, både produksjonslandskapet og kulturlandskap med store kulturhistoriske og biologiske verdiar. Samtidig blir jordbruket sitt kulturlandskap påverka av både naturlege endringsprosessar og økonomisk utvikling. Årsakane til endringane er komplekse. Utfordringane framover ligg i det å skulle både sikre aktiv drift på høgproduktive jordbruksareal, og samtidig målrette virkemiddelbruken på kulturlandskapsareala med store biologiske og kulturhistoriske verdiar slik at det er dei mest verdifulle areala som får rett skjøtsel og ikkje gror igjen. Endringar i landskapet er vanskeleg å måle og skjer gradvis. Fotografering og refotografering av same område er ein god metode for å visualisere dei endringane som skjer i jordbrukslandskapet. Prosjektet Tilbakeblikk av Skog og landskap har vore eit viktig verktøy for å gi kunnskap og engasjement kring landskapsendringar. Det har vore stor formidlingsaktivitet knytt til dette prosjektet. Registrering og overvaking gjev oss viktig informasjon om kor og korleis dei generelle og dei meir målretta verkemidla blir brukte, og kan gi indikasjonar på samanhengen mellom den faktiske arealutviklinga og effekten av verkemidla som blir sette inn. Difor er det viktig å fortsette overvåkinga av jordbrukslandskapet. 18 Miljøstatus i landbruket for 2014

21 4 Kulturminne og kulturmiljø Mål i nasjonalt miljøprogram Status for kulturminne og kulturmiljø i jordbruket skal betrast innan 2020 Kulturminne er spor etter menneskeleg aktivitet gjennom tidene, både frå tidlegare tider og vår eiga tid. Landbruket er ei arealkrevjande næring som set mange spor etter seg, gjennom bygningar, gravhaugar, kolgroper, tømmerrenner, steingjerde, holvegar og rydningsrøyser. Eit kulturmiljø er eit område der kulturminna er ein del av ein større heilskap eller samanheng. Kulturmiljø i jordbruket kan til dømes vere ei setergrend eller eit gardstun. Landbruket har ansvar for å ta vare på og skjøtte eit mangfald av kulturminne og kulturmiljø knytt til jord og skog. Nokre kulturminne er freda gjennom Kulturminnelova, men mange av kulturminna i jordbruket har ikkje eit formelt vern, sjølv om dei likevel kan vere verneverdige. Ivaretaking av kulturminne i jordbruket er miljøtema i både SMIL, RMP og innafor fellessatsingar mellom landbrukog miljøforvaltinga som Utvalde kulturlandskap i jordbruket (UKL). Vidare blir både kulturminne og kulturmiljø som blir skjøtta med stønad frå Landbruks- og matdepartementet sitt budsjett omtalt. 4.1 Status og utvikling kva må gjerast for å ta vare på kulturminna i jordbruket? I 2014 blei det fordelt i overkant av 124 mill. kroner i tilskot for å ta vare på kulturminne og kulturmiljø gjennom SMIL (58,3 mill. kroner), RMP (61,9 mill. kroner) og Utvalde kulturlandskap i jordbruket (4,4 mill. kroner). Dette er omlag som i fjor. Figur 8 viser fordelinga av midlane til kulturminne, bygningar og kulturmiljø i Størst del av dei regionale miljøtilskota går til drift av stølar med mjølkeproduksjon, medan freda og verneverdige bygg får størst del av midlane innafor SMIL og dei Utvalde kulturlandskapa. Miljøstatus i landbruket for

22 Kulturminne, bygningar og kulturmiljø Regionalt miljøtilskot Spesielle miljøtiltak i jordbruket Utvalde kulturlandskap 2 % 3 % 3 % 13 % 10 % 20 % 9 % 6 % 15 % 60 % 80 % 12 % 67 % Drift av seter Stølsvoll og seterlandskap Hesjing Automatisk freda kulturminne Nyere tids kulturminne Freda og verneverdige bygningar Kulturminne og kulturmiljø Automatisk freda kulturminne Verneverdige bygningar Steingjerder og skigardar Andre kulturminner Anna Drift av seter Figur 8: Fordeling mellom dei ulike formåla i RMP, SMIL og UKL i Totalt beløp for kulturminne, bygningar og kulturmiljø var for RMP 62,3 mill. kroner, SMIL 58 mill. kroner, og UKL 4,9 mill. kroner Nedgang i tal stølar i drift, men fleire foredlar mjølka på stølen enn tidlegare Stølslandskapet er av nasjonal kulturhistorisk verdi, og var tidlegare viktig for økonomi og ressursbruk på gardsbruka. Rundt 1850 var om lag stølar i bruk, i dag er det i underkant av Stølen si betyding har òg endra seg. I dag er ein i stor grad oppteken av å oppretthalde den kulturhistoriske dimensjonen knytt til stølsdrift i tillegg til sjølve produksjonen. I mange fylke er det stor interesse for å ta vare på dei kulturhistoriske verdiane, som driftsform, landskap og særskilte kulturminne som stølsdrifta har skapt. På fleire støler er det òg lagt til rette for ein kombinasjon av produksjon og småskala turisme. Mange støler er i dag heilt eller delvis ute av bruk. Stadig fleire støler blir berre brukte til fritidsføremål, og bygningsmassen har forfalle. Skog og landskap si stølsregistrering 3 syner at berre 63 prosent av bygningane som er registrerte har vore i god stand. Bustadhus (sel og hytter) blir best teke vare på, medan uthusa er i dårlegast stand. Ny og endra bruk har ført til store endringar i bygningsmiljøa og til at stølsvollane gror att. Støl i Frudalen, Sogndal, Sogn og Fjordane. Kari Stensgaard / Skog og landskap. 3 Fakta 08/13 frå Skog og landskap 20 Miljøstatus i landbruket for 2014

23 Gjennom RMP blir det gjeve tilskot til aktiv drift på stølen i 10 fylke. Vilkåret er at det må drivast mjølkeproduksjon på stølen i minst 4 veker. I 2014 var det 816 enkeltstølar i drift med mjølkeproduksjon som fekk støtte gjennom RMP, av desse hadde 60 òg foredling på stølen. Mjølka på stølen blir foredla til produkt som seterrømme, smør og knaost, og dette blei i størst grad gjort i Trøndelagsfylka samt Møre og Romsdal og Hordaland. I Figur 9 ser ein stølane avmerkte på kart. Det er mange stølar som blir drive i dei tradisjonelle stølsområda som Valdres, Hallingdal og Nord- Østerdal/Sør-Trøndelag. Mange driv òg stølar i fellesskap med andre, og 148 stølar med til samen 465 medlemmer fekk støtte til drift av fellesstølar med mjølkeproduksjon. Av desse var det om lag 11 som også dreiv med foredling på stølen. Tal på stølar som fekk tilskot har ikkje endra seg vesentleg frå Det blei til samen gitt støtte på 37 mill. kroner til drift av stølar i RMP i I tilknyting til stølen blir det drive aktiv skjøtsel av både stølsvollane og seterlandskapet. I 2014 blei det gitt støtte til skjøtsel av til saman dekar med areal av denne typen. Størstedelen av dette føregjekk i Oppland med dekar. Dette er likt i 2013 og Bilete syner setra Kvelve i Hemsedal kommune, Buskerud, Oskar Puschmann / Skog og landskap. To store stølsrområde er ein del av satsinga Utvalde kulturlandskap i jordbruket, Vanggrøftdalen/ Kjurrudalen i Hedmark og Budalen i Sør- Trøndelag. I 2014 blei det som i 2013 brukt 1,8 mill. kroner på ulike tiltak i desse to stølsområda 4. Ei anna tradisjonell driftsform som ein ynskjer å ta vare på er hesjing. Hesjing er ei driftsform som representerer kulturhistorie og tradisjon. Hesjer har frå gamalt av vore kjente innslag i landskapet og er ønskjeleg å ta vare på som ein del av vår kulturhistorie. Det blei gitt støtte til slått av dekar med påfølgjande hesjing i 2014, ein nedgang på 500 daa frå Gjennom satsinga i Budalen blir utvikliga i beite og stølsdrifta fylgd med på og det er samla inn store mengde miljødata gjennom Dylan-prosjektet. Meir info om arbeidet med prosjektet ligg på Miljøstatus i landbruket for

24 Figur 9: Stølar som får støtte gjennom dei regionale miljøtilskota. Kartet syner fellesstølar, enkeltstølare og dei som i tillegg driv med foredling på stølen. 22 Miljøstatus i landbruket for 2014

25 Tal Landbruksdirektoratet Automatisk freda kulturminne blir skjøtta for ålmenta Alle kulturminne frå før 1537, og samiske kulturminne eldre enn 100 år, er freda automatisk. Ei sone på fem meter frå den synlege ytterkanten rundt kulturminna, er òg automatisk freda. Døme på slike kulturminne er gravhaugar, hustufter og fangstgroper. Ein stor del av kulturminna ligg i jordbruket sitt kulturlandskap, og ei viktig oppgåve er difor å ta vare på desse. Ein kan få RMP-tilskot for å skjøtte gravminne, gravfelt og andre automatisk freda kulturminne. Måla med tilskota er mellom anna å hindre at det gror att rundt kulturminna. Det er òg eit mål å godtgjere for dei ulempene kulturminna utgjer for jordbruksdrifta. Figur 10 under viser kor mange automatisk freda kulturminne som blir skjøtta med midlar frå RMP. I 2014 blei det skjøtta dekar med omlag stykk automatisk freda kulturminne. I Rogaland er det svært mange kulturminne og fylket prioriterer å ta vare på desse dekar med kulturminne blir beita i Rogaland, etterfølgt av Nord-Trøndelag med om lag dekar, medan i Møre og Romsdal blir det skjøtta 500 stykk gravminne med slått. Totalt blei det gjeve tilskot på 5,7 mill. kroner til skjøtsel av automatisk freda kulturminne i RMP i Skjøtsel av automatisk freda kulturminne RMP 2014* Skjøtsel av gravminne Skjøtsel av gravfelt - slått Skjøtsel av andre automatisk freda kulturminne - slått * Førebelse tal for 2014 Skjøtsel av gravfelt - beite Skjøtsel av andre automatisk freda kulturminne - beite Figur 10: Skjøtsel av automatisk freda kulturminne i RMP Skjøtsel av gravminne blir utmålt per stk. Dei andre tiltaka blir utmålt på areal. Totalt dekar med stk. kulturminne blir skjøtta Kulturminne frå nyare tid treng òg å bli skjøtta Kulturminne og kulturmiljø frå nyare tid kan vere freda etter kulturminnelova, men mange har ikkje noko form for juridisk vern. I Noreg var det vanleg å bruke stein til gjerding og støttemurar for å halde på plass jord, terreng og vegar. Desse er i dag viktige element i kulturlandskapet, og kan bli satt i stand og vedlikehalde med midlar frå SMIL, RMP og UKL. I RMP blei det i 2014 gitt tilskot til vedlikehald av 626 km steingjerde og bakkemurar, trerekker, allear og skigardar. Det vart til saman gjeve 7,3 mill. kroner til desse tiltaka gjennom RMP. Det blei òg gjeve UKL-tilskot for å skjøtte steingjerde og skigardar av kulturhistorisk betyding for omlag kroner. Miljøstatus i landbruket for

26 Gjennom historia er det rydda mykje stein som etter kvart er samla seg i haugar langs med kanten av jordet. I 2014 ble det gitt tilskot til skjøtsel av vegetasjon rundt 372 rydningsrøysar for kroner. Rydningsrøysane minner om eit tungt arbeid gjennom mange år, der ein jobba med å halde ved like og betre den dyrka jorda Vanskeleg å redde dei verneverdige bygga som ikkje er i bruk Bygningsmassen i kulturlandskapet er omfattande og talrik, og er ein viktig del av kulturarva vår. Dette er bygningar med ulike funksjonar, frå ulike epokar og med ulike regionale byggeskikkar. I Noreg står det om lag ein million bygningar på landbrukseigedommar. Mange av desse bygningane er verneverdige. Korleis bygningane blir tekne vare på, er avhengig av både driftsmåte og eigedomsstruktur. Det har vært ein markant nedgang i tal på aktive bruk i Noreg, frå om lag i 1969 til aktive føretak i Ein naturleg konsekvens er at mange bygningar ikkje lenger er i bruk, eller har fått ein ny funksjon. Dette blir òg stadfesta av dei fylkesvise registreringane som er gjort gjennom 3Q (overvåkingsprogrammet for jordbruket sitt kulturlandskap). Bygningar som ikkje har ein funksjon lenger vil forfalle. Bustadhus er det som best blir halde i stand. Av dei eldre bygningane er det dei som ligg i tilknyting til gardstunet som best blir teke vare på. Til dømes er smier og løer i dårlegare stand enn stabbur og eldhus. Det blir gjeve SMIL-tilskot til å setje i stand og vedlikehalde freda og verneverdige bygg. I 2014 ble det innvilga 46,6 mill. kroner til dette føremålet, om lag 28 prosent av dei totale SMIL-midla, ein nedgang på 5 prosent frå I fleire av dei utvalde kulturlandskapa i jordbruket blei det gitt tilskot til å setje i stand og vedlikehalde verneverdige bygg. I 2014 utgjorde dette 3,3 mill. kroner og var om lag 21 prosent av den totale potten til UKL. 4.2 Utfordringar og moglegheiter Å oppretthalde seterdrift bidreg til å oppretthalde den kulturhistoriske verdien. I tillegg er det viktig fordi slik drift er med på å halde vegetasjonen i utmarka nede, ved at dyra har størstedelen av fôropptaket her. Ei ku i dag mjølkar langt meir enn ei ku gjorde då seterdrift var vanleg. I dag mjølkar ei ku i gjennomsnitt kg mjølk i året. Dette er ein auke på om lag kg på 10 år. Dette gjer at det å ta dyra med på setra i større grad enn tidligare må planleggast for at ein ikkje skal få for stor reduksjon i mjølkeleveransen. Mange av bygningane i jordbrukslandskapet er store og ressurskrevjande å halde ved like. Krav i frå ulike sektormyndigheiter, som brann- og smittekrav, gjer det utfordrande å bruke eksisterande, eldre driftsbygningar istadenfor å byggje nye driftsbygningar. Men gamle driftsbygningar kan òg nyttast til nye føremål. God rettleiing om moglegheitene til råd og støtte i dei ulike sektorane, samt tilgang på god handverks- og kulturminnefagleg kompetanse er naudsynt for å få til gode resultat. Det er og naudsynt at det blir samarbeidd på tvers av kommunegrenser og sektorar, om ein skal få gjennomført mange og gode kulturminnetiltak. Fleire stader blir dette løyst gjennom samfinansiering mellom SMIL og Norsk kulturminnefond. I 2014 blei felles rettleiingsmateriell for både SMIL-tiltak og tiltak gjennom Norsk kulturminnefond gjort ferdig. Det er også døme på at regionar går saman om ein felles strategi for å ta vare på bygningane i jordbrukslandskapet. 24 Miljøstatus i landbruket for 2014

27 5 Biologisk mangfald Mål i nasjonalt miljøprogram Eit mangfald av naturtypar med registrert biologisk mangfald skal bli restaurert og haldast ved like innan 2020 Status for trua artar i jordbruket skal betrast innan 2020 Auka bruk og vern av landbruket sine genetiske ressursar Jordbruksareal er habitat for mange verdifulle og raudlista artar. Ein finn òg viktige naturtypar her, og landbrukssektoren har eit ansvar for å ta vare på det biologiske mangfaldet i jordbruket. Fleire miljøverkemiddel i landbruket er derfor retta mot å ta vare på biologisk mangfald, og vert brukt bl.a. til istandsetting og skjøtsel av kulturbetinga naturtypar. Naturtypane er eit direkte resultat av tradisjonelle driftsformer som beite, slått og lauving. Desse områda er areal der eit stabilt naturmiljø og kontinuitet i skjøtsel er nøkkelfaktorar. Landbruksdirektoratet samarbeider med miljøforvaltinga om å ta vare på det biologiske mangfaldet. Naturmangfaldlova skal sikre ei samordna forvaltning av all natur. Til no har ni artar fått status som prioritert art etter naturmangfaldlova, og fem naturtypar er utvalde naturtypar. Desse artane og naturtypane har fått eit spesielt vern, der eigne forskrifter fastset korleis dei skal takast vare på og forvaltast på ein berekraftig måte. Det følgjer òg med økonomiske verkemiddel for å ta vare på desse artane og naturtypane frå miljøforvaltninga. I dette kapittelet viser vi kor mykje av midlane (både miljøforvaltinga og landbruksforvaltinga) som vert brukte på skjøtsel av biologisk mangfald i jordbruket. Resultatet av tilskota er at område som er viktige for biologisk mangfald vert skjøtta og vidareutvikla. Døme på dette vert presentert her. Den prioriterte arten dragehovud (dracocephalum ruyschiana) finn ein bl.a. på grunnlendt kalkmark, som ofte vert halden open med beite og slått. Foto: Dan Aamlid / Skog og landskap. 5.1 Status og utvikling tiltak for å ta vare på det biologiske mangfaldet Ein stor del av miljøverkemidlane i landbruket, SMIL, RMP og UKL er retta mot å skjøtte og utvikle biologisk mangfald. Det blir gitt SMIL- og RMP-tilskot til dette føremålet i alle fylka, og totalt blei det i 2014 gitt omlag 97 mill. kroner til tiltak retta mot å ta vare på biologisk mangfald (SMIL 49,5 mill. kroner og RMP 47,4 mill. Gjennom UKL blei det i 2014 utbetalt 5,4 mill. kroner til tiltak for å sette i stand og skjøtte biologisk mangfald. Dette utgjer 35 prosent av det samla budsjettet for UKL i Dette er ein auke frå Figuren under viser korleis midlane i 2014 blei fordelte innanfor ulike typar tiltak på dei tre ordningane. Miljøstatus i landbruket for

28 Mill. kroner Landbruksdirektoratet Tilskot til biologisk mangfald Mill. kroner i Regionalt miljøtilskot Spesielle miljøtiltak i jordbruket Utvalde kulturlandskap i jordbruket 0, Skjøtsel av gamle enger Bevaringsverdige husdyrrasar Tilrettelegging for fugl Beite av biologisk verdifulle areal Slått av biologisk verdifulle areal Styvingstre Skjøtsel og beite av kystlynghei Skjøtsel av slåttemark og slåttemyr Biologisk mangfald Gamal kulturmark Anna Særskilte biologiske verdier Utvalde naturtyper Kystlynghei Beite Figur 11: Tilskot til biologisk mangfald. Samla tilskot til biologisk mangfald var for RMP 47,4 mill. kroner, SMIL 49,5 mill. kroner og UKL 5,4 mill. kroner Kulturbetinga naturtypar skjøtsel er nødvendig for bevaring Kulturbetinga naturtypar er område som er påverka av menneske over tid. Figur 12 under viser nokre kulturbetinga naturtypar, organiserte etter type skjøtsel. Det er samarbeid, både fagleg og økonomisk, mellom landbruks- og miljøsektoren for å ta vare på kulturlandskapet. Utvalde naturtypar og naturtypar som er i prosess for utveljing, får tilskot både frå landbruks- og miljøforvaltinga sine ordningar. Til saman var det i 2014 åtte naturtypar som ein kunne søke miljøforvaltninga om tilskot til, der fem av desse er kulturpåverka; slåttemark, slåttemyr, kystlynghei, haustingsskog og hole eiker i kulturlandskapet. Det kom inn 630 søknadar til miljøforvaltninga si tilskotsordning i 2014, der dei fleste var frå privatpersonar og landbruksføretak. Det var òg 44 kommunar, 22 institusjonar og 53 organisasjonar som søkte om tilskot. Totalt blei det frå miljøforvaltinga utbetalt vel 17 mill. kroner i 2014 til dette. I tillegg er det ei eiga tilskotsordning for naturforvaltningstiltak i nasjonalt verdifulle kulturlandskap. Her blei det utbetalt i overkant av 1 mill. kroner i Miljøstatus i landbruket for 2014 Ein naturtype er ei einsarta og avgrensa eining i naturen som omfattar alle levande organismar. Ordet vert brukt både om område som er lite påverka av menneskeleg aktivitet og område påverka av menneske over tid (kulturbetinga naturtypar). Verdiane i kulturbetinga naturtypar er avhengig av bruk, skjøtsel og vedlikehald.

29 Beitetypar Beiteskog Hagemark Naturbeitemark Slåtte- og haustingstypar Haustingsskog Lauveng Slåttemark Artsrike veikantar Landbruksdirektoratet Allsidig drivne typar Slåtte- og beitemyr Kystlynghei Småbiotopar Figur 12: Oversikt over kulturbetinga naturtypar. Naturtypar markert i raudt har status som utvalde naturtypar. Oransj farge indikerer naturtypar som er/kan bli foreslått som utvalde. Dei grå boksane viser naturtypar som ikkje har noko spesiell status etter naturmangfaldlova Kartfesting gir betre oversikt over skjøtta slåttemark og slåttemyr Slåttemarker er artsrike enger med eit særeige biologisk mangfald. Dei har oppstått gjennom regelmessig slått med ljå og slåmaskin, og er ein viktig del av jordbruket sitt kulturlandskap og historie. Variasjonen i typar slåttemark er framleis stor, men mange slåttemarkstypar forsvann i løpet av talet, blant anna som følgje av auka i bruk av mineralgjødsel og pløying. Dette har ført til at fleire av artene i slåttemarkene er vurdert som sterkt trua i Norsk rødliste for artar (2010). Slåttemark (inkludert lauveng) og slåttemyr er utvalde naturtypar etter naturmangfaldslova. Miljøforvaltinga har tilskotsordning for å skjøtte desse naturtypane, og i 2014 var det heile 75 prosent av søknadane som gjaldt naturtypen slåttemark. Landbruksforvaltninga har òg tilskot til dette formålet; i RMP blir det gitt tilskot skjøtsel av slåttemark, og i 2014 blei det utbetalt i 2,3 mill. kroner til dette føremålet. Hordaland, Møre Figur 13: Fylkesvis fordeling av areal med dei utvalde naturtypane slåttemark og slåttemyr som har fått tilskot gjennom Regionalt miljøtilskot (RMP). Miljøstatus i landbruket for

30 og Romsdal og Nordland har størst areal av skjøtta slåttemarker med støtte frå RMP. Det totale arealet som blei skjøtta nasjonalt i 2014 er dekar. Dette er ein god auke på 350 dekar frå Vidare blei det gitt tilskot på kroner til skjøtsel av 110 dekar slåttemyr i Nokre av dei nasjonalt utvalde kulturlandskapa inneheld slåttemarker som vert skjøtta. Landbruks-, natur-, og kulturminneforvaltinga har gjennom Utvalde kulturlandskap i jordbruket gitt tilskot til å skjøtte og setje i stand slåttemarker, og det blei i 2014 utbetalt ca kroner til dette Kystlyngheiene er trua av gjengroing Kystlyngheier er opne heier som er forma gjennom rydding, beiting, brenning av lyng og lyngslått over lang tid. Dei dekker store delar av kystlinja i Noreg og er karakterisert ved mykje røsslyng. Kystlyngheiene er blant dei eldste kulturlandskapa, og ein finn fleire artar som er vurderte som trua i Norsk raudliste for artar (2010) her. Kystlyngheiene hadde størst utbreiing på 1800-talet, og var viktige produksjonsområde for jordbruket på den tida. Ettersom driftsformene i jordbruket har endra seg, er mange kystlyngheier trua av gjengroing. Det er eit stort behov for ein heilskapleg og målretta innsats for å sikre at det biologiske mangfaldet i denne naturtypen vert teke vare på. Kystlynghei er foreslått som ein utvald naturtype etter naturmangfaldlova, og ein handlingsplan for naturtypen med tilhøyrande forskrift var på høyring hausten Miljøforvaltinga har ei tilskotsordning til skjøtsel av kystlynghei. Landbruksforvaltninga har òg tilskotsordningar til skjøtsel av kystlynghei, og dersom eit område med kystlynghei er godt kartlagt, og verdiane er vel dokumenterte, kan ein få arealstøtte for skjøtselen gjennom RMP (sjå Figur 14). Dette skal delvis kompensere for kostnader som følgjer med tiltak som rydding, sviing og beiting. Det blei skjøtta omlag dekar med dette tilskotet i 2014, ei auke på dekar frå Det blei gitt ca. 4,2 mill. kroner i tilskot i Dersom kystlyngheia ikkje har like godt dokumenterte verdiar, vert det i RMP gitt eit lågare tilskot til beiting. Det blei i 2014 utbetalt støtte til beite av omlag dyr i kystlynghei, og denne støtta utgjorde ca. 2,3 mill. kroner. Desse dyra beita på om lag dekar (Figur 14). Dette er ein nedgang frå i fjor på om lag dyr og dekar. Sogn og Fjordane har fasa ut deira støtte medan andre fylke har innført lågare sats grunna omlegging av tilskot for utgangarsau i produksjonstilskotet. I tillegg til RMP-midlane blir det utbetalt midlar til å skjøtte og setje i stand kystlyngheier i område som inngår i prosjektet Utvalde kulturlandskap i jordbruket. I 2014 blei det utbetalt ca kroner i desse områda til dette. 28 Miljøstatus i landbruket for 2014

31 Dekar Dyreeeining Landbruksdirektoratet Kystlynghei - skjøtsel og beite RMP 2013 og 2014* Vest-Agder Rogaland Hordaland Sogn og Fjordane Møre og Romsdal Sør- Trøndelag Nord- Trøndelag Nordland Skjøtsel av kystlynghei Beite av kystlynghei Beite av kystlynghei i 2014, dyreeining Figur 14: Beite og anna skjøtsel av kystlynghei. Tilskotet til skjøtsel går til areal der kystlyngheia sine verdiar er vel dokumenterte og avgrensa, medan tilskotet til beite vert gitt til område som ikkje har like godt dokumenterte verdiar Skjøtsel av styvingstre er krevjande arbeid Haustingsskog er lauvskog der trea jamleg vert hausta ved styving eller stubbelauving. Dette vil seie at greiner vert kutta av trestamma med nokre års mellomrom og vert brukt til husdyrfôr. Styvingstre er òg viktige biotopar for sjeldne lav-, sopp-, og moseartar. Styving er krevjande arbeid, og endringar i jordbruksdrift har gjort at denne tradisjonen og haustingsforma har minimalt med omfang i dag. I 2014 blei det gitt støtte på 1,8 mill. kroner gjennom RMP som sikra at styvingstre blei skjøtta. Kartet til høgre viser med eit representasjonspunkt kvar søknad der skjøtsel av styvingstre blei utført. I 2014 blei det søkt om tilskot frå 630 forskjellige føretak. Miljøforvaltinga har òg ei tilskotsordning til restaurering eller skjøtsel av haustingsskog. Figur 15: Styvingstre skjøtta med midlar frå regionalt miljøtilskot (RMP) i Punkta kan vere representasjonspunkt for fleire tre. Miljøstatus i landbruket for

32 5.1.5 Biologisk verdifulle areal vert beita og slått I RMP vert det gitt støtte til beite eller slått av biologisk verdifulle areal. Dette for å sikre at areal med dokumentert verdi for plante- og dyreliv, som er avhengig av bruk, vert tekne vare på. For eksempel tek ein vare på artsrik beitemark som har vore i langvarig hevd gjennom jamleg beiting, med ingen jordarbeiding og med lite, eller ingen, gjødsling. Totalt blei det i 2014 utbetalt 23,3 mill. kroner, og dekar blei beita med denne støtta. Nord-Trøndelag og Oppland har dei største areala. Det vert òg gitt tilskot til slått av biologisk verdifulle areal, og Beite er viktig for å oppretthalde biologisk verdifulle areal. Foto: Landbruksdirektoratet. totalt var det dekar som blei slegne med tilskot frå RMP. Det blei utbetalt 2,9 mill. kroner til dette i Det er inga endring frå Rogaland og Nord-Trøndelag har dei største areala som vert skjøtta med desse midlane Bevaringsverdige husdyrrasar bidrar til genetisk mangfald Genetisk mangfald av husdyrrasane er nødvendig for å ha eit tilstrekkeleg grunnlag for vidare utvikling av gode rasar. Her er bevaringsverdige husdyrrasar viktige fordi dei i spesielt stor grad gir større breidde på det genetiske mangfaldet i Noreg. For husdyrsektoren er det viktig å sikre store nok populasjonar av rasane slik at dei er levedyktige over tid. Genressurssenteret har eit spesielt ansvar for å følgje opp dei bevaringsverdige husdyrrasane. I Noreg har vi seks ulike bevaringsverdige storferasar. Genressurssenteret publiserer oppdaterte data for dei bevaringsverdige storferasane. Tabell 2 syner tal på avlskyr og besetningar for desse rasane i Ein bevaringsverdig rase er ein nasjonal rase med ein populasjonsstørrelse som vert vurdert som trua eller kritisk trua. FNs mat og landbruksorganisasjon (FAO) reknar ein rase som trua dersom totalt tal på avlshodyr er mellom 100 og 1000, eller tal på avlshanndyr er mellom 5 og 20. Ein rase er kritisk trua dersom den har under 100 avlshodyr eller 5 avlshanndyr. 30 Miljøstatus i landbruket for 2014

33 Tal dyr Mill. kroner Landbruksdirektoratet Tabell 2: Bevaringsverdige storferasar. Kilde: Kuregisteret ved Norsk genressurssenter RASE Sidet trønderfe og nordlandsfe TAL PÅ AVLSKYR TAL PÅ BESETNINGAR TAL PÅ AVSLKYR TAL PÅ BESETNINGAR TAL PÅ AVSLKYR TAL PÅ BESETNINGAR Telemarksfe Dølafe Vestlandsk fjordfe Vestlandsk raudkolle Østlandsk rødkolle I 2000 blei det gitt produksjonstilskot for omlag kyr av bevaringsverdig rase. I 2014 hadde dette auka til omlag kyr og 420 oksar. Figur 16 viser utviklinga i talet på dyr og tilskot frå 2000 til Kyr av bevaringsverdige rasar har hatt nær ei dobling i perioden, medan oksar har hatt ei tredobling i tal dyr. Dei siste fire åra har talet auka med om lag 11 prosent for kyr, men er redusert med 4 prosent for oksar. I same periode har det vore ein auke i tilskotssatsen frå til i 2013 og kroner i Bevaringsverdig storfe - tal og tilskot Produksjonstilskot Tal dyr Kroner 5,0 4,5 4,0 3,5 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0,0 Figur 16: Utbetalt tilskot og tal på bevaringsverdige storfe i perioden Frå 2000 har tilskotssatsen for bevaringsverdige storfe auka betrakteleg. Auken i talet på dyr kan tyde på at satsinga har gitt resultat. Alle raser bortsett frå telemarkfe har ein svak auke i tal avlskyr frå 2013, og for rasane er det også ein auke i talet på besetningar. Det vert òg gitt tilskot til bevaringsverdige husdyrrasar gjennom RMP; sau (som gamalnorsk sau og gamalnorsk spæl), storfe, hest og geit. Desse dyra har i tillegg til verdi som genressurs òg stor betyding for tradisjonell skjøtsel av kulturlandskapet, som skjøtsel av kystlynghei. I 2014 blei det gitt tilskot til omlag sau, storfe, 355 geiter og 560 hestar i RMP. Totalt blei det utbetalt 4,5 mill. kroner til dyr. Miljøstatus i landbruket for

34 5.2 Utfordringar Det at verdiane raskt kan gå tapt dersom den spesielle drifta som mangfaldet er avhengig av tek slutt, er ei stor utfordring for å ta vare på biologiske mangfaldet i jordbruket. Det å ta vare på eksempelvis slåttemark og styvingstre er i stor grad avhengig av bonden si interesse og kunnskap, då dette er krevjande arbeid som ofte vert gjort manuelt med spesielle metodar og reiskap. For å ta vare på det biologiske mangfaldet over tid er det nødvendig med langsiktige og forutsigbare ordningar, mellom anna tilskotsordningar, som stimulerer og held slik spesiell drift ved lag. Alle dei norske bevaringsverdige storferasane er tradisjonelt mjølkekyr. Delen som vert haldne som ammekyr (ammar kalvar og vert brukt til kjøtproduksjon) er aukande. Det blir viktig òg å halde dei som mjølkekyr framover, då dette er eit vilkår for at genmaterialet knytt til mjølkeproduksjon skal bevarast og vidareutviklast. 32 Miljøstatus i landbruket for 2014

35 6 Skog og miljø Nasjonale mål Leggje til rette for berekraftig forvalting av skogen i Noreg, og vurdere tiltak som bidreg til auka klimavinstar Leggje til rette for auka bruk av tre med sikte på varig binding av karbon og miljøvinstar ved at tre erstattar andre og meir klimabelastande materiale Styrke miljøomsyna i skogbruket ved å vidareutvikle verkemidlane i naturmangfaldlova og skogbruket, mellom anna miljøregistreringar, kunnskapsutvikling og skogsertifisering, slik at uttak av biomasse frå skog kan aukast samtidig som vi tek vare på det biologiske mangfaldet Skogen utgjer om lag 40 prosent av landarealet i Noreg. Skogressursane er fornybare, og skogbruk er ei viktig distriktsnæring som har mykje å seie økonomisk både lokalt, regionalt og nasjonalt. I tillegg er skogen viktig for ei rekkje miljøverdiar som artar, naturtypar, friluftsliv og landskap. Skogbruket er òg viktig for å binde og redusere CO 2 -utslepp, mellom anna gjennom aktiv planting av skog, utnytting av skogprodukt og bruk av bioenergi som erstatning til fossil energi. All skogbruksaktivitet i Noreg skal drivast innafor miljøkrava i lovverket; lov om skogbruk og forskrift om berekraftig skogbruk (berekraftforskrifta). Praktisk talt all skogsdrift i Noreg er miljøsertifisert etter Norsk PEFC Skogstandard (tidlegare Levende Skog). Her blir det mellom anna stillt krav til registrering og bevaring av nøkkelbiotopar. Gjennom dette vert verdifulle biotopar tekne vare på og unnateke frå hogst. I tillegg til krava nemnde over vert det det òg stillt krav etter berekraftforskrifta. Der står det at skogeigaren skal sørgje for at viktige livsmiljø og nøkkelbiotopar vert tekne vare på. Den årlege resultatkontrollen i skogbruket er med på å kontrollere at dette vert overhalde. Landbruksdirektoratet administrerer tilskotsordningar i skogbruket som direkte og indirekte stimulerer til miljøomsyn og gunstige klimaeffektar. Dette gjeld tilskot til nærings- og miljøtiltak i skogbruket (NMSK) og skogbruksplanlegging med miljøregistreringar. 6.1 Resultatkontroll for skogbruket tek vi vare på skog- og miljøverdiane? Kvart år vert det gjennomført resultatkontroll i skogbruket. Dei nyaste tala som er tilgjengelege er for Kontrollen kartlegg i kva grad det vert teke omsyn til miljøverdiar ved bruk av ymse hogstformer og andre skogbrukstiltak. Kartlegginga undersøker òg om etablering av ny skog etter hogst er tilstrekkeleg for å sikre ei berekraftig utvikling av skogressursane Del av hogstområde med miljøregistrering Før hogst skal skogeigarane dokumentera at det er gjort miljøregistreringar på området. Registrering av miljøverdiar i skog inneber ei systematisk kartlegging av livsmiljøet til artar det skal takast omsyn til. Ikkje alle skogeigedomar har ei slik miljøkartlegging. I desse tilfella må skogeigaren følgje ei eiga rutine for utsjekking av miljøverdiar kalla «føre var-prinsipp», slik at miljøverdiar vert ivaretekne til kartlegginga er på plass. I 2013 var miljøregistreringar utført på 89,1 prosent av eigedomar der det var gjennomført hogst, og i omlag seks prosent av hogstområda var føre-var-prinsippet lagt til grunn. Det var registrert behov for å ta omsyn til viktige livsmiljø/nøkkelbiotopar på 13,4 prosent av Miljøstatus i landbruket for

36 hogstområda, og det blei teke omsyn til viktige livsmiljø/nøkkelbiotopar på 97 prosent av desse. For 3 prosent av hogsområda var det registrert behov for å ta omsyn, utan at dette var godt nok ivareteke. Livsmiljø Miljøregistrering i skog er eit vitskapeleg basert opplegg for kartlegging av miljøverdiar i skog, gjennom registrering av livsmiljø for raudlista artar. Dei ulike livsmiljøa som blir registerert er definert i «Håndbok i Registrering av livsmiljøer i skog» og er eit grunnlag for registrering av biologisk mangfald i skog. Nøkkelbiotopar Basert på kartlagde livsmiljø, skal det skje ei rangering og utveljing. I utvalgsfasen vel ein ut kva livsmiljø som skal få ein forvaltingsstatus, og vurderer om det er behov for forvaltingsareal kring livsmiljøet, der det skal takast særskilte omsyn for å ta vare på kvalitetane i livsmiljøet. Utvalde livsmiljø skal saman med forvaltingsareal avgrensast, kartfestast og forvaltast som nøkkelbiotopar. Nøkkelbiotopane skal forvaltast slik at ein ikkje forverrar forholda for det biologiske mangfaldet. Føre-var rutine På eigedomar med mindre enn 100 dekar økonomisk drivbart areal, der det ikkje er kartlagt livsmiljø, skal det ved planlegging av hogst og skogbrukstiltak takast i bruk ei føre-var rutine for å klargjere om det finnes livsmiljø etter instruks for miljøregistrering i skog (MiS). Kartlagde livsmiljø skal takast omsyn til, og dersom det er naudsynt, skal ein avstå frå hogst. Føre-var rutinen skal vere godkjent av sertifisert tømmerkjøpar Fleirbruksomsyn og landskapstilpassing Foryngingshogst vert delt i hovudkategoriane lukka hogst og open hogst (sjå faktaboks neste side). Flatehogst er den mest vanlege hogstforma i norsk skogbruk. Delen av areala der det blir gjennomført flatehogst er nokon lunde stabil og har lege godt over halvparten av dei registrerte hogstflatene i perioden Lukka hogst utgjorde 3,5 prosent av hogstarealet i I resultatkontrollen vert mogelegheitene for bruk av lukka hogst vurdert. Vurderingane tyder på at det kan være mogeleg å auke delen av areala med lukka hogst noko. Det er eit krav at skogforvaltninga tek omsyn til biologisk mangfald, friluftsliv, og kulturmiljø ved hogst og skjøtsel av skog. Miljøregistreringa skal sørgje for at det til ei kvar tid finst ulike livsmiljø i skogen. Resultatkontrollen i 2013 syner at det er svært få tilfelle, omlag ein prosent, der landskapstilpassinga av hogstflater er dårleg. Det er òg svært sjeldan at naudsynt rydding av bekkar og stiar ikkje er gjort, eller at det ikkje er teke omsyn til kulturminne Sette igjen enkelttre og kantsoner I berekraftforskrifta står det at det skal vere minst 10 prosent lauvtre ved forynging av granskog. Ved hogst skal det òg settast att minst fem stormsterke tre per hektar. Innslag av lauvtre for framtidig forynging og gjensetting av enkelttre (livsløpstre), er stort sett gjort der dette let seg gjennomføre. 34 Miljøstatus i landbruket for 2014

37 Livsløpstre er tre som blir sette igjen ved hogst. Livsløpstrea blir primært vald ut blant de eldste trea. Livsløpstrea skal bli i skogen for å sikre livsmiljø for artar som er avhengig av kontinuitet og død ved. Foto: Landbruksdirektoratet. I resultatkontrollen for 2013 vart det vurdert at det vil vere mogeleg å få til 10 prosent lauvtreinnslag i framtidsbestandar på omlag 80 prosent av foryngingsarealet. For omlag 10 prosent av areala er det ikkje naturgrunnlag for lauvtreinslag. Det skal settast att kantsoner mot vatn, vassdrag, og anna mark. Kantsonene skal utformast på ein slik måte at kantsonene sin økologiske funksjon vert teke vare på. Det er potensial for ein betre praksis når det gjeld å sette igjen kantsoner mot vatn, vassdrag og anna mark. Det er vurdert som naudsynt å sette att kantsoner på nesten 30 prosent av hogstfelta, men på 2,1 prosent av disse areala er dette ikkje blitt gjort. 6.2 Skogbruksnæringa tek sjølv ansvar for miljø gjennom miljøsertifisering Miljøsertifisering i skog skal kvalitetssikre og dokumentere at skogbruket vert gjennomført på ein berekraftig måte. Ordninga med sertifisering av skog vart initiert av forbrukarar av trebaserte produkt og er i utgangspunktet frivillig for skogeigarane. Dei fleste tømmerkjøparane stiller i dag krav om miljøsertifisering. Sertifiseringsordninga fører difor til at viktige miljøtiltak vert gjennomførte. Opne hogstformer er tradisjonelle hogstformer som flatehogst og frøtrestillingshogst. Ved flatehogst vert dei fleste trea hogne, og etterpå plantar ein området. Ved frøtrestillingshogst satsar ein på naturleg forynging ved at 3-15 tre per dekar blir sette igjen for å spre frø til nye tre. Grunnlaget for sertifiseringa ligg i fastsette miljøstandardar for berekraftig skogbruk (Norsk PEFC Skogstandard eller FSCsertifisering). For å kunne levere sertifisert tømmer må skogeigaren oppfylle krav fastsett av sertifiseringsorganet. Dette omfattar krav til planlegging og dokumentasjon, praktisk gjennomføring av hogsten, handsaming av Lukka hogst er der eit større tal tre blir sette att for å gi vern og frø for etablering av nye planter. Dette er gunstig for artar som er avhengig av kontinuitet i skogbildet. Eksempelvis er tiurleikar avhengig av stor tettleik av gamle tre med buskvegetasjon til skjul. skog og avfallshandtering. Det meste av skogen vert i dag sertifisert etter Norsk PEFC Skogstandard. Skogstandarden vert revidert med kvart femte år og ny revisjon starta i Revisjonsarbeidet er no Miljøstatus i landbruket for

38 ferdig, og ein reknar med at den nye standarden vil tre i kraft i november Landbruksdirektoratet har vore involvert i revisjonsarbeidet som observatør. 6.3 Skogbruksplanlegging er eit viktig verktøy for kunnskapsbasert forvaltning Skogbruksplanlegging føregår i dag som eit samarbeid mellom offentleg forvaltning og private aktørar. Det offentlege står for prosjektorganisering og tilskotsforvaltning, medan private takstfirma lagar skogbruksplanar til skogeigarane. Ein skogbruksplan gir skogeigarane oversikt over skogressursane og miljøverdiane på eigedomen. På den måten dannar skogbruksplanen grunnlaget for planlegging av hogst og andre tiltak i skogen med dei miljøomsyn som skal takast. For å kunne avvirke og omsette tømmer på eigedomar større enn 100 daa, er det eit krav at det er gjennomført miljøregistrering i skog (MiS). Kartlegginga gir skogeigaren informasjon om areal med livsmiljø som det er særleg viktige å ta vare på, og eit utval av desse områda skal forvaltast spesielt. Areal som vert forvalta som nøkkelbiotopar utgjorde i 2014 til saman dekar (Tabell 3). Dette er ein auke på dekar frå Tabell 3: Areal med utvalde MIS-figurar og forvaltningsareal (pr ) FYLKE UTVALDE MiS-FIGURAR (DAA) FORVALTNINGSAREAL (DAA) UTVALD MiS INKL BUFFER Østfold Oslo og Akershus Hedmark Oppland Buskerud Vestfold Telemark Aust-Agder Vest-Agder Rogaland Hordaland Sogn og Fjordane Møre og Romsdal Sør-Trøndelag Nord-Trøndelag Nordland Troms Finnmark Totalt Miljøstatus i landbruket for 2014

39 Mill. kroner Landbruksdirektoratet 6.4 Tilskot til nærings- og miljøtiltak i skogbruket (NMSK) Tilskot til nærings- og miljøtiltak i skogbruket (NMSK) skal stimulere til auka verdiskaping i skogbruket samstundes som miljøverdiar som biologisk mangfald, landskap, friluftsliv og kulturminne vert ivaretekne og vidareutvikla. NMSKtilskota kan nyttast til mellom anna vegbygging, skogkultur, miljøtiltak og tiltak for auka ressursutnytting frå skogen. Spesielt tilskota til skogkultur gir direkte positive effektar på klimaet. Planting, ungskogpleie (skogkultur) og gjødsling bidreg til raskare etablering av ny skog og meir optimale vekstvilkår. Dette er viktig for opptak og binding av CO Nærings og miljøtiltak i skogbruket Utbetalt tilskot til miljøtiltak Innafor NMSK vert det gitt tilskot til spesielle miljøtiltak. Tilskotet er kompensasjon til skogeigarane som er pålagde restriksjonar som følgje av Figur 17: Tilskot til miljøtiltak for nærings- og miljøtiltak i skogbruket (NMSK) miljøregistreringa. Utbetalingen av tilskot til miljøtiltak varierar og ligg mellom 2 6 mill. kroner per år. I 2014 utgjorde miljøtiltaka om lag 2 prosent av den totale utbetalinga frå NMSK. Når ein no snart er i mål med første omløp med MiS registreringar er det naturleg at utbetalingane til dette føremålet vert mindre Planting- og gjødsling av skog er gode klimatiltak Skog i vekst har høgt opptak av CO 2, og ståande skog fungerer som eit CO 2 - lager. Tilveksten i norske skogar er i dag langt høgare enn avvirkinga. Nettotilveksten i skog fangar med det ein stor del av Noreg sitt CO 2 -utslepp. Raskt etablert forynging med god plantetettleik, og aktiv skogskjøtsel, gir den raskaste og største tilveksten i skogen. Dette gir òg den mest effektive bindinga av CO 2 i skogane. Samstundes gir dette grunnlag for framtidig verdiskaping. Når skog rotnar eller vert brend, vert CO 2 frigjort. Utsleppa kan motverkast ved at treprodukta bli lagra vidare som materialar, eller vert brukt som bioenergi og dermed erstattar fossil energi. Tilveksten i planta skog er større enn tilveksten i skog som er naturleg forynga, og planta skog bind dermed meir CO 2. Statistikken syner at NMSK- tilskota bidreg til å auke planteaktiviteten. NMSKtilskot til planting har auka noko dei seinare åra, og dei siste fem åra planteaktiviteten auka med 43 prosent. Miljøstatus i landbruket for

40 Mill planter Landbruksdirektoratet Skogplanting Skogfond *Nyplanting og suppleringsplanting. Uten juletre og pyntegrønt. Finnmark er med frå 2011 Figur 18: Tal på skogplanter (nye og supplering) frå 2002 til 2014 der skogeigarane har brukt skogfondsmidlar til tiltaket. Foryngelsesmetode Resultatkontroll 100 % 90 % 80 % 70 % 60 % 50 % 40 % 30 % 20 % 10 % 0 % Ikke tilrettelagt Naturlig foryngelse Planting Planting/naturlig Såing Figur 19: Fordeling av metodar for forynging i registreringsåra frå 2005 til Dei siste fem åra har den delen av arealet som vert forynga ved planting auka med 49 prosent, medan arealet der det ikkje er tilrettelagt for forynging er blitt redusert med 44 prosent (Figur 19). Planting og kombinasjon av planting og naturleg forynging er dei siste fem åra gjennomført på over halvparten av det kontrollerte arealet. Areala som har blitt tilrettelagt for naturleg forynging utgjer i gjennomsnitt omlag 25 prosent av totalt foryngelsesareal i perioden, med noko variasjon mellom åra. I mai 2014 ga Statens landbruksforvaltning (no Landbruksdirektoratet) i samarbeid med Miljødirektoratet og Norsk institutt for skog og landskap ut ein rapport om gjødsling av skog som klimatiltak 5. Rapporten gir ei omforent, fagleg tilråding om kva for areal som eignar seg for gjødsling 5 Miljødirektoratet, Statens landbruksforvaltning og Norsk institutt for skog og landskap (2014). Rapport M 174 målrettet gjødsling av skog som klimatiltak. 38 Miljøstatus i landbruket for 2014

41 av skog i klimasamanheng. Tilrådinga er basert på ei avveging mellom omsynet til klima, naturmangfald, andre miljøverdiar og næring. Rapporten gir òg råd til Klima- og miljødepartementet og Landbruks- og matdepartementet om kva for miljøkriterium som bør ligge til grunn for gjødsling av skog som klimatiltak, og kva for verkemidel som må til for å få auka gjødsling av skog. Gitt at ein tar omsyn til miljøverdiar og følgjer miljøkriteria som er presentert i rapporten, kan det gjødslast dekar årleg. Dette vil seie at 0,06-0,12 prosent av den produktive skogen i Noreg kan gjødslast kvart år. 6.5 Utfordringar Landbruksdirektoratet overtek det formelle ansvaret for oppgåver som tidligare har ligge hjå kompetansesenter for skogbruksplanlegging frå 1. januar Med dette får Landbruksdirektoratet ansvar for mellom anna utvikling av kartleggingsmetodikken for miljøregistrering i skog og godkjenning av metodar for skogbruksplanlegging, samt ulike forvaltningsspørsmål i den samanheng. Landbruksdirektoratet arbeider saman med Skog og landskap for å tilpasse metoden for miljøregistrering i skog til bruk i kystnær skog på Vestlandet og nordover. MiS-registreringane er tilgjengelege på nett i kartløysinga Kilden hjå Skog og landskap. Digitaliserte registreringar på nett gir betre tilgang til data. Samstundes er det ei utfordring å halde databasen oppdatert etter kvart som det blir gjennomført MiS-registreringar. I 2014 har Skog og landskap satt i gong eit prosjekt der hovudformålet er å ajourføre MiS-registreringar og gjere data tilgjengeleg samt kvalitetssikre anna miljøinformasjon som er relevant for skogbruket. Samstundes skal ein finne eit opplegg for løpande ajourhold av MiS-registreringar i Kilden, i samarbeid med Landbruksdirektoratet, takstfirma og skogeigarandelslag. Landbruksdirektoratet har av tilskotsramma for 2014 løyvd 2 mill. kroner til prosjektet som er planlagt ferdig i løpet av Miljøstatus i landbruket for

42 7 Avrenning til vassdrag og kyst Mål i nasjonalt miljøprogram Vassførekomstane i jordbruksdominerte område skal ha god økologisk status innan 2021 Redusert miljø- og helserisiko ved bruk av plantevernmidlar Det er eit mål å auke matproduksjonen i Noreg og samstundes gjere dette på ein bærekraftig måte. Jordbruksproduksjon skjer i eit ope system og vil alltid innebere risiko for uønskt tap av jord og næringsstoff til omgivnadane. For store tilførsler av jord, næringsstoff og plantevernmidlar gjev dårlegare økologisk tilstand i vatn og vassdrag, og det vert difor satt inn monalege tiltak i jordbruket for å redusere denne negative påverknaden. Gjennom EU sitt Vassdirektiv og nasjonal vassforskrift er Noreg forplikta til å oppnå god tilstand i vatn, innsjøar, vassdrag og kyst innan Ein viktig del av den nasjonale oppfølginga av vassdirektivet inneber utarbeiding av forvaltningsplanar, med tilhøyrande tiltaksplanar, for kvar vassregion. Desse planane skal gi oversikt over tilstand og utfordringar samt kva tiltak som må gjennomførast for å oppnå god økologisk tilstand i vassførekomstane. I løpet av 2014 blei forvaltningsplanar for alle vassregionar sendt på høyring og skal vedtakast ved Kongeleg resolusjon i utgangen av 2015, med ein planperiode på fem år ( ). Karakteriseringa av vassførekomstane her i landet syner at jordbruk har ein negativ påverknad på svært mange av dei. Vassforvaltningsplanane får difor stor betyding for prioritering og målretting av miljøtiltak, spesielt gjennom regionale miljøtilskot (RMP) og spesielle miljøtiltak i jordbruket (SMIL). 7.1 Jordbruksdrift påverkar vatnet Avrenning av nitrogen, fosfor, jord og plantevernmidlar frå jordbruket påverkar den økologiske tilstanden i vatn. I ferskvatn er det viktigast å redusere tilførslene av fosfor som kan auke algeveksten i innsjøar. Stor algevekst kan i verste fall vere giftig for menneske og dyr. Erosjon kan gi dårlegare forhold for planter og dyr i vatnet, ettersom store mengder jordpartiklar slammar ned botnen. Fosfor er ofte bunde til jordpartikler. Avrenning i form av næringssalt og partikulært materiale frå jordbruksområde påverkar òg kysten. Næringssaltavrenning, og då særleg nitrat, vert knytt opp mot uønskte algeoppblomstringar og eutrofiering i kystnære område. Vidare påverkar næringssalt, saman med slam og partiklar, bestand av sukkertare. Sukkertareskogar er eit viktig oppvekstområde for ein del fiskearter og den er vurdert som sterkt trua på Norsk rødliste for naturtyper (2010). I kystnære område og sjøområde er det viktig å avgrense tilførsela av nitrogen av omsyn til algevekst. EU sitt nitratdirektivet definerer område med avrenning til Oslofjorden mellom Svenskegrensa og Strømstangen fyr, samt indre Oslofjord, Haldenvassdraget og Glommavassdraget som sårbare for utslepp av nitrat. Det er her eigne krav 6 til spreieareal for husdyrgjødsel som er strengare enn for resten av landet. Konsentrasjonar og tap av næringsstoff frå jordbruksareal varierer mykje frå år til år grunna variasjonar i nedbør (mengde, intensitet og fordeling i løpet av året), variasjonar i temperatur (fryseog tineperioder) og variasjonar i jordbruksdrifta. Generelt gir intensive produksjonar, som 6 FOR nr. 951 Forskrift om gjødselvarer mv. av organisk opphav 40 Miljøstatus i landbruket for 2014

43 grønsaksproduksjon og intensivt husdyrhold, større risiko for tap av næringsstoff. Åkerareal utan vernande plantedekke haust og vinter gir større risiko for erosjon. Kjemiske plantevernmidldel skal ikkje finnast att i mengder som har noko å seie i jord, grunnvatn eller overflatevatn. I Noreg er det fastsett miljøgrenser for plantevernmidlar som vert atfunne i vatn, ut i frå deira potensielle påverknad på vasslevende organismar. Klima og vêrforhold påverkar kor mykje plantevernmidlar som går tapt, og med nedbør kort tid etter sprøyting aukar risikoen for tap. 7.2 Bønder gjer tiltak for å redusere avrenning Årlege tilskot til tiltak for å redusere vassforureining frå jordbruket vert hovudsakleg gitt gjennom RMP. Det viktegaste tiltaket for å redusere erosjon i kornområda er redusert jordarbeiding om hausten, som er ulike former for plogfri jordarbeiing, direktesåing eller vårpløying. Ved å nytte slike tiltak unngår ein å bryte opp jordoverflata om hausten og det blir mindre avrenning av jordpartiklar og næringssalt. Om lag 77 prosent av midlane i RMP som vert nytta til vassmiljøtiltak, gjekk til redusert jordarbeiing i Tilskotet vert gitt fordi det å vente til våren med jordarbeidinga er ei ulempe for drifta. Les meir i neste avsnitt om dette tiltaket. Kartet under syner areal med tiltak for å redusere avrenning (både redusert jordarbeiding og andre tiltak) for kommunane i landet. Område der det er særskilt viktig å redusere avrenninga vert kalla prioriterte område. Innsatsen er størst der vassførekomstane har eller har hatt dårleg tilstand, som Østfold, Akershus og Hedmark/Oppland. Figur 20: Kartet syner areal med tiltak for å hindre avrenning, samt fordeling på prioriterte og andre område. Tiltaka er ingen/utsett jordarbeiing, direktesådd hauststkorn, fangvekstar, andre grasdekte areal, fangdammar, utsett omlegging av eng og areal med miljøavtaler. Ikkje inkludert er tiltak som utmåles per meter, så som vegetasjonssoner, ugjødsla randsoner i eng og grasdektevannveger. Miljøstatus i landbruket for

44 I områder der korn- og grønnsaksproduksjon er dominerande er nokre av dei viktegaste vassmiljøtiltaka vegetasjonssone, fangvekster etter hausting, vedlikehald av fangdammar og miljøavtalar. Tilskot til investeringstiltak som hydrotekniske anlegg vert gitt gjennom SMIL. I 2014 blei det gitt totalt 205 mill. kroner i tilskot til vassmiljøtiltak, fordelt på rundt 159 mill. kroner gjennom RMP og rundt 46 mill. kroner gjennom SMIL. Det har dei siste åra vore ein god auke i vassmiljøtiltak gjennom SMIL, og frå 2010 til 2014 har dei samla tilskota auka frå 26 til 46 mill. kroner. Figur 21 syner den prosentvise fordelinga av tilskota innan RMP og SMIL på vassmiljøtiltak. Tilskot til vassmiljøtiltak i 2014 Regionalt miljøtilskot Spesielle miljøtiltak i jordbruket Ingen/utsett jordarbeiding*** 2,4 % 0,8 % 1,5 % 0,4 % 8,7 % 1,4 % Haustharving Direktesådd haustkorn Fangvekstar 0,2 % 0,4 % 8,1 % Hydrotekniske 5,2 % anlegg 5,7 % 1,9 % 1,8 % 0,8 % 76,9 % Grasdekt vassveg Vegetasjonssone Andre grasdekte areal Vedlikehald av fangdammar 86,1 % Høytørkeanlegg Klima-/Le- /Landskapsplanting Fangdammar og våtmarker Utsett omlegging av eng Andre tiltak** Miljøavtale Ugjødsla randsone i eng * Tal for RMP i 2014 er førebelse ** Andre tiltak er vegetasjonssoner, oppsammlingsanlegg for avløp og gruppa anna *** Gjeld òg stubb i område med jordtap og flomutsette område Figur 21: Prosentvis fordeling av tilskot til vassmiljøtiltak for å hindra avrenning frå jordbruket i SMIL og RMP i Totalt beløp for tilskot til vassmiljøtiltak i RMP er 159 mill. kroner og for SMIL er det 46 mill. kroner. 42 Miljøstatus i landbruket for 2014

45 «Muslingtilskotet» i Hordaland RMP-tiltaka vert henta frå den nasjonale menyen, men dette tyder ikkje at Fylkesmannen ikkje har høve til å justere tiltaka slik at dei kan nyttast for å nå særlege miljømål. Dette har Fylkesmannen i Hordaland teke på alvor. Elvemuslingen er eit sterkt trua ferskvassdyr, både i Europa og i Noreg, og berre i Hordaland har over 50 prosent av populasjonen døydd ut. Muslingen er ein særs viktig art som reinsar vatnet og dimed betrar levekår for fisk og anna liv. Muslingen er truga av slam- og partikkeltilførsle til elva som kveler dei yngste muslingane. Vidare vil for stor tilførsle av næringssalt medføre låge oksygen-nivå i vatnet som ytterlegare reduserer overlevingsevna. I samarbeid med Bondelaget og Bonde- og småbrukarlaget har landbruksavdelinga hjå Fylkesmannen oppretta ordninga "Miljøavtale Elvemusling" som er ein del av RMP i Hordaland. Fylkesmannen har saman med Rågivende Biologer nyttar midlar mynta på ivaretaking av elvemuslingen for å utforme miljøplanar til det enkelte gardsbruk som sluttar seg til ordninga. I 2014 blei det utarbeida planar som dekkjer daa dyrka mark og over 17 km randsone! Det er tiltaka ugjødsla randsone i eng og miljøavtale 1 og 2 som dannar grunnlag for miljøavtalar for elvemusling. Så langt har 36 gardbrukarar inngått desse miljøavtalane med Fylkesmannen. Arbeidet med å frå Hordaland. Foto: Magnus Johan Steinsvåg utarbeide gratis Miljøplanar er òg prioritert i 2015, og då særleg for bruk innafor nedbørsfeltet til Lonevassdraget og Osvassdraget. Aksjonen er eit samarbeid mellom Fylkesmannen, UiB, Rådgivende Biologer og kommunane der elvemusling er påvist. Bønder i nedslagsfelta til elvemuslingen vert òg invitert til eigne informasjonsmøte der elvemusling og miljøtiltak er tema. Desse vert arrangert av Fylkesmannen saman med faglaga. Kjelde: Fylkesmannen i Hordaland Sunne eksemplar av elvemusling (Margaritafera margaritafera) Miljøstatus i landbruket for

46 Dekar Landbruksdirektoratet 7.3 Framleis nedgang i areal med åker i stubb Figur 22 under syner utviklinga i areal som ikkje vert jordarbeidd om hausten. Frå 2005 til 2011 var det ein auke i slikt areal, medan det dei neste tre åra er registrert ein nedgang. Nedgangen kan ha samanheng med fleire forhold. Mellom anna er kornarealet redusert med meir enn dekar i denne perioden. Ei anna sannsynleg forklaring til nedgangen i omfanget av redusert jordarbeiing er truleg dei vêrmessige utfordringane dei siste åra, med nedbør som har vanskeleggjort både våronn og innhausting. Forsking tyder på at det er ein samanheng mellom stubbåker og risiko for førekomst av mykotoksinar i kornet. Auka merksemd om denne samanhengen kan ha ført til at dyrkarane lar eit mindre areal enn tidlegare overvintre i stubb. Noko erosjonsutsatt areal er òg lagt om til grasproduksjon. Ved å sjå på kor store delar av det totale kornarealet som står i stubb, ser ein at delen i 2014 er på om lag den same som i 2005, dvs. ca. 40 prosent stubbåker. Det har i heile denne perioden vore vektlagt å målrette innsatsen til dei areala der det er viktigast å gjennomføre tiltak, noko som kan ha medført at redusert jordarbeiing i mindre grad vert gjennomført på lite utsette areal. Areal i stubb RMP * * Førebelse tal for 2014 Klasse 1 Klasse 2 Klasse 3 Klasse 4 Totalt Figur 22: Areal med åker i stubb frå Erosjonsklasseinndelinga blei registrert først frå Miljøstatus i landbruket for 2014

47 Utvikling i kornareal og åker i stubb Mill. dekar 3,50 3,00 2,50 2,00 1,50 1,00 * Førebelse tal for 2014 Totalt areal i stubb Kornareal Figur 23: Grafen syner utvikling i kornareal og stubbareal. Mykje av årsaka til reduksjonen i stubbareal er at kornareala òg blir redusert. Forhaldet mellom kornareal og stubbareal er omlag det same i 2014 som det var i Fleire faktorar påverkar effekten av redusert jordarbeiing. Desse er blant anna jordtype, nedbørsmengder og -intensitet, frost/tine-periodar, hellingsgrad og hellingslengde på areala. Høgt fosforinnhald i jorda gir større risiko for tap av fosfor til vassførekomstar. På areal med søkk og forseinkingar samlar overflatevatnet seg i vassvegar og tiltak som grasdekte vassvegar og hydrotekniske anlegg for kontroll av overflatevatn kan vere særs effektive. For å hindre at partiklar frå erosjon når vassførekomstane, kan det opprettast vegetasjonssoner mellom vatnet og jordet, eller fangdammar der partiklane vert samla opp. 7.4 Liten endring i tilskot til redusert bruk av kjemiske plantevernmiddel Ugrasharving, hypping/radrensing eller flamming er RMP-støtta tiltak som kan gjennomførast i staden for sprøyting med plantevernmidlar. Resultata frå 2014 er tilsvarande dei frå 2013 og syner at denne typen tiltak blei utført på snaut dekar dyrka mark, noko som tilsvara ei utbetaling på kring 3,8 mill. kroner. Som Figur 24 syner er tilskota jamt fordelte på dei tre tiltaka. Økologisk jordbruk og areal i karens (areal under omlegging til økologisk produksjon) utgjer den største delen av areala med redusert/ingen bruk av kjemiske plantevernmidlar. Redusert bruk av plantevernmiddel RMP 2014* 27 % 38 % Ugrasharving Flamming Hypping/radrensing 35 % Figur 24: Fordeling av tilskot til tiltak for å redusere bruken av kjemiske plantevernmiddel Miljøstatus i landbruket for

48 7.5 Overvaking av næringsstoff- og plantevernmiddelavrenning Overvaking av jordbruksdominerte nedbørfelt kartlegg effekten av tiltak som er gjennomført for å redusere forureininga. Sjølv om det er sett inn ein monaleg innsats gjennom avrenningstiltak, syner likevel målingane ofte små endringar i avrenning av jord og næringsstoff frå felta. Ei forklaring til dette kan vere at årlege variasjonar i nedbør og nedbørsintensitet er så store at dei overskygger effektane av tiltaka. I 2014 publiserte Bioforsk ein ny JOVA-rapport 7 som gir eit overssyn over landbruket sin innverknad på vasskvalitet og effekten av endra jordarbeiing i tidsrommet I løpet av overvakingsperioden har det skjedd enkelte endringar i vekstfordelinga. Av dei nedbørsfelta som vert overvaka, er fire felt dominerte av kornproduksjon, to av grønsaks- og potetproduksjon og fire felt dominert av grasproduksjon. Det er registrert ein nedgang i kornarealet på om lag 15 prosent og ein auke i areal med fulldyrka eng og innmarksbeite. Denne trenden er i tråd med tendensen ein ser i jordbruket i resten av landet. Vidare har husdyrtettleiken auka noko gjennom overvakingsperioden. Auken er hovudsakleg knytt til intensiv produksjon av svin og fjørfe. Det har generelt vore ein nedgang i jordarbeiing om hausten for dei tre korndominerte områda Ingen sterk trend i forhold til nitrogentap i overvakingsperioden JOVA Program for jord- og vassovervakning er landbrukets overvakningsprogram for å måle avrenning frå jordbruksdrift. Programmet er særs viktig for å få kunnskap om avrenning frå jordbruket, om effektar av tiltak og er viktig for jordbruket si oppfølging av vassforskrifta. JOVA har overvakingsfelt i de viktegaste jordbruksområda i landet. Det vert målt vasskvalitet i bekkar og det vert notert gårdsdata om kva som vert gjort på jordene. Målingane i vatn omfattar innhald av fosfor, nitrogen, jordpartiklar og plantevernmidlar. Informasjonen vert nytta både av sentrale myndigheiter og i vassmiljøarbeidet lokalt og regionalt. Bioforsk Jord og miljø har ansvar for JOVAprogrammet Jord, vatn og miljø JOVA-programmet Nitrogengjødsling har i stor grad blitt redusert, med tydeleg reduksjon i dei grasproduserande områda. Det er berre i overvakingsfeltet i Volbu (ekstensiv grasproduksjon) ein har registrert ein nedgang i nitrogenkonsentrasjonen i bekken. I overvakingsfeltet for potet- og grønsaksproduksjon på Jæren var det likevel ein auke i nitrogentilførsla, inkludert husdyrgjødsel. Avrenning av nitrogen varierer både med årstid og produksjonsform. I dei grasproduserande nedbørsfelta er sesongvariasjonen minst, av di plantene sitt opptak av nitrogen skjer frå tidleg på våren til langt utpå hausten. Det er heller ikkje like stort behov for gjødsling som i dei andre, meir intensive produksjonane. Dei høgaste nitrogenkonsentrasjonane frå 7 Bioforsk (2014). Erosjon og tap av næringsstoffer og plantevernmidler frå jordbruksdominerte nedbørfelt. Sammendragsrapport fra Program for jord- og vannovervåking i landbruket (JOVA) for Rapportnr 9(84). 46 Miljøstatus i landbruket for 2014

49 desse felta er registrerte om sommaren og midtvinters. Nitrogenkonsentrasjonen i bekkar i kornområda når ein topp i mai-juni og frå september til desember. Dette kan relaterast til gjødsling tidleg om sommaren og jordarbeiing og erosjon på hausten/vinteren. Enkelte høge konsentrasjonar har blitt kopla opp mot høg nitrogenbalanse grunna dårlege avlingar og dermed redusert planteopptak. Tiltak mot nitrogenavrenning bør målrettast mot periodar med høge konsentrasjonar, noko som inneber at dei må tilpassast det enkelte område og produksjonsform. Redusert gjødsling og mindre jordarbeiing er aktuelle tiltak Store årlege variasjonar i fosfor- og partikkelavrenninga Mengd fosfor som renn ut til vatn avheng mellom anna av fosforinnhaldet i jorda, omtala som P-AL. I 2008 vart det innført nye normer for fosforgjødsling, basert på P-AL verdiar i jorda. Dette, saman med auka priser på mineralgjødsel og nye gjødselkombinasjonar, har ført til ein betydeleg reduksjon i tilførsel av fosfor i mineralgjødsel etter Dei lågaste tilførslene vert registrert i kornfelta og i områda med ekstensiv grasproduksjon, medan ein finn dei høgaste tilførslene i felta med intensiv potet- og grønsaksproduksjon og i feltet med grasproduksjon i Rogaland. Samla gjennomføring av ulike jordarbeidingstiltak i kornområda har gitt noko redusert erosjonsrisiko på dei dyrka areala, men ikkje tilsvarande det som var forventa effekt av tiltaka. Reduksjonane er synlege på skiftenivå, men det er vanskeleg å måle effektar lenger nedstrøms der andre prosessar, som spreidde avløp av hushaldningskloakk og vêrforhold har stor innverknad på vasskvaliteten. I bekkane frå areal dominert av eng- og beite vert det registrert låge gjennomsnittskonsentrasjonar av fosfor og partiklar og det er lite variasjon i løpet av overvakingsperioden. Særleg høge verdiar fann ein stort sett om hausten, tidleg i overvakingsperioden Plantevernmidlar problemomfanget framleis uavklart Det er framleis for lite kunnskap om korleis ulike plantevernmidlar verkar saman i norsk miljø. Sjølv dei låge konsentrasjonane ein måler av plantevernmidlar kan ha effekt på vasslevande organismar gjennom samvirke med andre plantevernmidlar, den såkalla cocktail-effekten. I dei fleste prøvene som vert tatt i JOVA-felta, er det rester av fleire plantevernmidlar, noko som indikerer ein risiko for negative effektar på vasslevande organismar i kortare periodar av vekstsesongen. Av dei plantevernmidla som er registrerte utgjer ca. 77 prosent ugrasmiddel, 20 prosent soppmidlar og dei resterande 3 prosent er skadedyrmidlar. Det har vore registrert særs få tilfelle der ugrasmidla har overskride miljøfaregrensa (MF-verdi), som er berekna for kvart enkelt middel. Det er særleg skadedyrmiddel som er registrerte med MF-verdi over faregrensa, og då oftast i Heiabekken i Råde. Resultata frå overvakinga syner at problemomfanget framleis er uavklart når det gjeld plantevernmidlar. Frå og med sesongen 2011 vart søkjespekteret utvida og det vart gjennomført ein revisjon av MF-verdiane basert på nye toksisitetsdata. Dette har resultert i at det er målt fleire midlar med konsentrasjonar som overskrid dei nye MF-verdiane. Miljøstatus i landbruket for

50 7.6 Utfordringar - kvifor er det så vanskeleg å måle påverknaden på vassmiljøet? Avrenning frå jordbruket skjer over store areal, noko som gjer det vanskeleg å stadfeste og kvantifisere påverknaden på elver, innsjøar og bekkar. Dette gjer det utfordrande å definere kva som er direkte påverknad frå jordbruket og kva som stammar frå naturleg bakgrunnsavrenning og avrenning frå andre areal og andre sektorar. Sjølv om det er mogeleg å dokumentere effekt av tiltak, som for eksempel redusert fosforavrenning ved redusert gjødsling, er det òg mangelfull kunnskap om effekten på vassførekomstane frå avrenninga. Det er difor viktig å framleis jobbe for eit betre kunnskapsgrunnlag om påverknad frå jordbruksdrift og om effektar av miljøforbetrande tiltak. Ulike faktorar kan motverke eller overskygge dei tiltaka som vert sette inn. Prosessane som fører til avrenning varierer i tid og rom. Spesielt kan vêret og variasjonar i vêret overskygge effektar av tiltaka. Det er òg ei utfordring å syne effektar av tiltak dersom det samstundes skjer endringar i drifta. Auka bruk av tyngre maskinar kan føra til auka jordpakking og dermed auka risiko for meir overflateavrenning og erosjon frå areala. For plantevernmidlar er det viktig å ytterlegare forbetre målemetodikk og analyseutstyr slik at ein kan få eit meir realistisk bilete av tilstand og risiko ved bruk av plantevernmidlar. Målet med arbeidet for å redusera avrenning til vatn er å gjennomføre kostnadseffektive miljøtiltak, slik at næringa ikkje vert påført unødige restriksjonar eller produksjonshinder. Løysinga på dette er å målrette miljøtiltaka i størst mogeleg grad samt sette saman tiltakspakkar som verkeleg monar. Det er naudsynt å vidareutvikle kunnskap og verkty som hjelpemiddel for dette. Ny kunnskap om vassmiljøtiltak vert presenterte i Tiltaksveileder for landbruket som ein kan finne på Bioforsk sine nettsider 8. 8 Bioforsk: Tiltaksveileder for landbruket. &p_dim2= Miljøstatus i landbruket for 2014

51 8 Utslepp til luft Mål i nasjonalt miljøprogram Jordbruket skal auke opptaket av karbon i jord Jordbruket skal redusere utslepp av lystgass og metan Bruk av næringsstoff i husdyrgjødsel skal betrast, med reduserte utslepp av ammoniakk tilsvarande 8 prosent innan 2020 Utviklinga i utslepp til luft frå jordbruket, og tiltak som vert utført for å redusere utsleppa, er omtala i dette kapittelet. Utslepp til luft omfattar klimagassane metan (CH 4 ), lystgass (N 2 O) og karbondioksid (CO 2 ). I tillegg er gassen ammoniakk inkludert. Ammoniakk vert ikkje rekna som ein del av klimagassane, men har ein forsurande verknad på nedbør og vatn. Noreg har, gjennom Kyoto-avtalen og påfølgande klimaforhandlingar sidan denne vart ratifisert, forplikta seg til å redusere utsleppa av klimagassar. Gjennom desse klimaforhandlingane er det internasjonal semje om «to-gradersmålet» som inneber at den globale gjennomsnittstemperaturen ikkje skal auke med meir enn to grader. I 2014 la det internasjonale klimapanelet (IPCC) fram den femte hovudrapporten, som til no er den største og mest omfattande samanstillinga av forsking på klimautfordringane. Den syner at for å nå dette målet må det gjennomførast ein omfattande endring i kraftproduksjon, frå fossil til fornybar energi. Særleg bioenergi er løfta fram som eit av dei viktegaste tiltaka i den samanheng. I rapporten «Kunnskapsgrunnlag for lavutslippsutvikling» 9 er det blant anna innan sektorane jordbruk, industri og petroleum det er knytt størst usikkerheit til om utsleppa kan reduserast til låge nok nivå innan Status og utvikling : nedgang i CO 2, CH 4 og N 2 O, men auke i NH 3 Aktivitetar som jordarbeiing, gjødselbruk og husdyrhald gjev utslepp av klimagassene CO 2, CH 4 og N 2 O. Av utslepp frå norsk territorium utgjer jordbruket 8,7 prosent 10. Jordbruket har hatt ein nedgang på 14,4 prosent i perioden , medan det er registrert ein liten auke (0,2 prosent) frå 2012 til Redusert bruk av gjødsel og færre storfe er hovudårsakane til nedgangen dei seinare åra. Det er berekna at jordbruket aleine står for halvparten av metanutsleppa og 2/3 av alle lystgassutsleppa i Noreg. Figur 25 nedanfor syner trenden innanfor dei ulike klimagassane det her er tala om, i tillegg til ammoniakk. 9 Miljødirektoratet (2014). Kunnskapsgrunnlag for lavutslippsutvikling SSB (2015). Utslipp av klimagasser, , endelige tall. Miljøstatus i landbruket for

52 Utvikling i gassutslepp frå jordbruket År 1990 = CO2 CH4 N2O NH3 Figur 25: Indeks for utslepp av karbondioksid (CO 2 ), metan (CH 4 ), lystgass (N 2 O) og ammoniakk (NH 3 ) frå norsk jordbruk i perioden Tal frå SSB (2014) Utslepp til luft frå jordbruket SSB % 90 % 80 % 70 % 60 % 49% 32% 50 % 99% 40 % 30 % 20 % 10 % 51 % 68% 0 % 1% Karbondioksid (CO2) Metan (CH4) Lystgass (N2O) Jordbruk Alle kjelder Figur 26: Utslepp av klimagassar, etter kjelde. Tal frå SSB. Det er knytt større usikkerheit til berekningar av utslepp av klimagassar frå produksjon, foredling og forbruk av mat jo nærare primærprodusenten ein kjem. Grunnen til dette er at utsleppa er tett knytt opp mot blant anna jordsmonn, nedbør, temperatur og biologi, samt ulik jordarbeiingspraksis. Variasjonar i desse forholda gjev store utslag på utsleppsrekneskapen. Det vert arbeidd med å utvikle gardsspesifikke klimakalkulatorar, men dette har så langt synt seg å vere komplisert då ein må ta omsyn til så mange ulike faktorar. 50 Miljøstatus i landbruket for 2014

53 Ammoniakk I tillegg til klimagassene, er utslepp av gassen ammoniakk (NH 3 ) ei utfordring for jordbruket. Utsleppa av NH 3 var i 2013 på same nivå som i 2012 der jordbruket stod for 92 prosent av dei totale utsleppa. For Norerg sin del så ligg utsleppa 18 prosent over kravet ein har forplikta seg til gjennom Gøteborgprotokollen. Husdyrgjødsel er den største utsleppskjelda 11. Ammoniakk bidreg til forsuring av vassmiljø, og aukar avrenninga av nitrogenbindingar. I tillegg vert noko av ammoniakken omgjort til lystgass, og bidreg dermed indirekte til klimagassutsleppa. Det har vore ein auke i ammoniakkutsleppa på snaut 5 prosent sidan Miljøvenleg spreiing av husdyrgjødsel kan redusera ammoniakkutsleppa. Les meir om dette i avsnittet om miljøvenleg spreiing nedanfor. Lystgass N 2 O er ein særs potent gass med omlag 300 gonger så stor oppvarmingseffekt som tilsvarande mengde CO 2.. Det er difor viktig å redusere utsleppa av lystgass. Over halvparten av N 2 O-utsleppa (Figur 26) i jordbruket kjem som følgje av bruk og handtering av handelsgjødsel og husdyrgjødsel. Jordbruket sine N 2 O-utslepp har blitt redusert med om lag 12 prosent sidan Nedgangen i jordbruket kjem hovudsakleg av redusert bruk av handelsgjødsel. Med ein reduksjon i tal på dyr er òg utsleppa frå handtering og bruk av husdyrgjødsel noko lågare. Andre sektorar har likevel hatt ein større nedgang, slik at jordbruksnæringa sin del av dei nasjonale N 2 O-utsleppa har auka frå 50 prosent i 1990 til 68 prosent i Berekningane for utslepp av N 2 O er blant dei mest usikre i følgje SSB 12. Forsking syner at det kan førekome store episodiske utslepp av N 2 O 13, til dømes rett etter gjødsling. Kompliserte samanhengar mellom temperatur, nedbør, vasstand (drenering) og næringsstofftilgang (nitrogen) kan føre til utsleppstoppar, spesielt rett etter gjødsling. Dette gjer det vanskeleg å berekne nøyaktige utsleppsverdiar. Metan CH 4 har ei oppvarmingseffekt som tilsvarar 25 CO 2 -ekvivalentar, og er difor rekna som ein sterkare drivhusgass. Utsleppa av metan frå jordbruket stammar i stor grad frå tarmgass frå drøvtyggjande dyr og ein liten del frå lagring og handtering av husdyrgjødsel 11. Jordbrukssektoren står for om lag for 51 prosent prosent av de norske CH 4 -utsleppa (Figur 26). Sidan 1990 har jordbruket sine utslepp av metan gått ned. På same måte som for lystgass skuldast denne nedgangen redusert tal på dyr, først og fremst færre mjølkekyr. Drøvtyggjande dyr, som sauer og kyr, er ansvarleg for hovuddelen av metan-utsleppa frå jordbruket. Foto: Berit Haga Vikanes 11 Statistisk sentralbyrå (2013) 12 Statistisk sentralbyrå (2012). Jordbruk og miljø tilstand og utvikling Rapport 39/12 13 Bioforsk (2011). Dreneringsbehov i norsk landbruk økonomi i grøftingen. Rapport Vol.6 Nr 128 Miljøstatus i landbruket for

54 Karbondioksid CO 2 utsleppa frå jordbruket stammar frå bruk av køyretøy og til oppvarming. Det har vore ein drastisk nedgang i desse utsleppa sidan 1990, noko som i hovudsak skuldast færre bruk, men også meir energieffektive løysingar i til dømes drivhus og jordbruksmaskinar. Per i dag utgjer utslepp frå jordbruket om lag 1 prosent av dei nasjonale utsleppa (Figur 26). CO 2 -utslepp og binding frå jordbruksareal inngår ikkje i den offisielle klimarekneskapen. 8.2 Fleire tiltak mynta på å redusere ammoniakkutslepp I det nasjonale miljøprogrammet finn ein miljøtema utslepp til luft med fleire tiltak for miljøvennlig spreiing av husdyrgjødsel, som vil føre til reduserte ammoniakkutslepp. Tiltaket nedlegging/nedfelling inneber at gjødsla blir lagt direkte ned på eller vert ført rett ned i jorda. Ei særleg utfordring med nedfelling er at det krev tyngre utstyr som fører til auka jordpakking og dermed danning av lystgass. Bønder kan difor søkje om støtte til bruk av tilførselsslanger. Dette vil redusere tyngda på utstyret, og minimerar jordpakkinga. Tiltaket spreiing med rask nedmolding gjer at gjødsla raskt vert ført inn i jordsmonnet. Begge motverkar at nitrogenbindingane i husdyrgjødsla vert omforma til ammoniakk. I tillegg er det mogeleg i enkelte fylke å søkje om tilskot for spreiing i vår/vekstsesong (utan krav til spreieutstyret). Spreiing på dette tidspunktet gjer at plantene i større grad kan nyttiggjere seg næringsstoffa, og dermed redusere utsleppa. Miljøvenleg spreiing av husdyrgjødsel RMP 2014* 17 % 4 % 18 % 61 % Spreiing vår/vekstsesong Bruk av tilførselsslangar Hypping/radreinsing Spreiing med rask nedmolding Figur 27: Fordeling av tilskotsmidla innan miljøtema Utslepp til luft. Basert på førebelse RMP-tal for Frå 2012 til 2013 var det ein auke i tilskot til spreiing av husdyrgjødsel på ein miljøvenleg måte, noko ein vonar vil føre til reduserte ammoniakkutslepp på sikt. I 2014 gjekk 24,1 mill. kroner i tilskot til miljøvenleg spreiing, som er om lag 3 mill. kroner mindre enn i Tilskotssummen er fordelt på fire tiltakstypar, der over 60 prosent av midlane er gått til spreiing i vår/vekstsesong (Figur 27). Totalt dekka desse tiltaka eit areal på daa, ein nedgang på rundt daa samanlikna med Det er store skilnader mellom fylka i kor store areal som er spreidd med miljøvenleg metode. Tiltaket nedlegging/nedfelling krev spesialutstyr, og rask nedmolding krev at gjødsla vert nedmolda innan få timar. Spreiing i vår/vekstsesong er lettare å utføre og i dei fylka det vert gitt tilskot til dette tiltaket vil det difor naturleg nok vere høgare andel spreiing med miljøvenlege metodar. 52 Miljøstatus i landbruket for 2014

55 8.3 Klima- og miljøprogrammet aukar kunnskapen rundt utfordringar og løysingar knytt til klima Landbruksdirektoratet Midlane i klima- og miljøprogrammet skal gå til utgreiingsprosjekt og til informasjonstiltak på miljøområdet, slik at næringa kan få kunnskap om og iverksette tiltak som reduserer klimagassutslepp, bidreg til klimatilpassing, reduserer forureining eller betrar naturmangfaldet. Prosjekt som vil føre til rask kunnskapsoverføring frå forskingsmiljø til praktisk jordbruk er særleg aktuelle for støtte over dette programmet. I 2014 blei det tildelt støtte til 13 prosjekt innan temaet klimagassutslepp og klimatilpassing i jordbruket, med drenering og reduksjon av karbonutslepp som viktige tema. I tillegg vart Bioforsk sitt prosjekt Drenerings- og jordfysisk tilstand; innverknad på arealeffektivitet ferdigstilt, med publisering av ei samling av fagartiklar frå prosjektet Drenering. Teori og praksis God dreneringstilstand gir lågare risiko for utslepp av lystgass, motverker jordpakking og gi høgare avlingsnivå. Frå bord til jord Ein måte å nyttiggjere seg matavfall på er som råstoff i biogassanlegg. Restproduktet, kalla biorest, kan gå tilbake til jorda som gjødsel. Oslo kommune har etablert eit biogassanlegg i Nes kommune som skal utnytte matavfall som ressurs. Norges Vel har saman med Felleskjøpet Agri og Romerike Landbruksrådgiving motteke prosjektstøtte frå klima- og miljøprogrammet for å etablere eit samarbeid med bønder i og rundt Nes kommune for å skaffe erfaring knytt til transport, lagring, spreiing og utnytting av biorest. Prosjektet starta i 2013 og skal avsluttast i Forsking syner at biorest har Foto. Colourbox om lag same næringsinnhald som husdyrgjødsel, men med høgare verknadsgrad då særleg nitrogen er lettare tilgjengeleg for plantene. Dette vil igjen kunne føre til lågare utslepp av nitrogengassar. Særleg i kornområde, der det ofte kan vere underskot på husdyrgjødsel, vil biorest potensielt kunne vere eit godt alternativ. Biogassanlegg er framleis i ein pionerfase, med mange identifiserte flaskehalsar. Særleg mangel på infrastruktur for lagring og nyttiggjering av slik gjødsel er eit av fokusområda for Norges Vel i dette prosjektet. Gjennom å samle og systematisere erfaringane frå dei samarbeidande bøndene i ein vegleiar, vil den kunnskapen ein har opparbeidd seg skape ringverknader og vere eit viktig element i gjenvinning av samfunnet sine ressursar. Sjå meir på Miljøstatus i landbruket for

56 8.4 Utfordringar Det er utfordrande å kome fram til effektive og målretta tiltak som kan redusere utsleppa av klimagassar og ammoniakk, ettersom store delar av utsleppa vert påverka av temperatur, nedbør og jordforhold, i tillegg til driftsform og type produksjon. Dette kan gjere det vanskeleg å kople tiltaka til trenden i utsleppa. Det kan og ta litt tid før ein ser effekt av tiltaka og ein er avhengig av at tiltaka vert gjentekne årleg. Samstundes har vi kunnskap om at til dømes miljøvenleg spreiing av husdyrgjødsel er eit tiltak som vil redusere ammoniakkutsleppa og at biogassanlegg med husdyrgjødsel som råstoff reduserer metanutslepp i tillegg til å redusere bruka av fossil brensel. Dette gjer vidareføringa av arbeidet innan både RMP og klima- og miljøprogrammet særs viktig, både for miljø og næring. Det kan vere både synergieffekter og konfliktar mellom klimatiltak og andre tiltak mot forureining som erosjon og næringsstoffavrenning. God utnytting av husdyr- og mineralgjødsel kan bidra til både reduksjon av klimagassutslepp og avrenning av næringsstoff. Kvantifisering av effekten av klimatiltak i jordbruket kan til tider vere vanskeleg, men på mange område vil ein finne samanfall mellom god agronomi, som tilpassa gjødsling og jordarbeiing, god bedriftsøkonomi og reduserte forureining. 54 Miljøstatus i landbruket for 2014

57 9 Klimarelaterte skader og erstatning I 2014 blei det tilkjent 176,6 millionar kroner i naturskadeerstatning, og 102,0 mill. kroner i landbrukserstatning. For å hindre at ekstremver fører til tap av avling og store naturskadar, er ei tilpassing til klimaendringane viktig. I det følgjande vert det gitt ein presentasjon av den statlege naturskadeerstatninga og erstatning ved skader i plante- og honningproduksjon på grunn av klima. Bilete syner oppryddingsarbeid etter flaumen i Flåm i oktober Foto: Landbruksdirektoratet. 9.1 Kva blir dekt av den statlege naturskadeerstatninga? Den statlege ordninga gir erstatning for naturskader i dei tilfella ein ikkje kan forsikre seg mot skaden ved ei alminneleg forsikring. Naturskadar er skadar som direkte skuldast skred, storm, flaum, stormflo, eller liknande. Ein stor del av erstatninga går til landbruksføretak. Skadeobjekta som kan erstattast er mellom anna vegar og bruer i privat eige, eller jordbruks- og skogsbruksareal. Miljøstatus i landbruket for

58 Mill.kroner Landbruksdirektoratet 9.2 Flaum forårsaka flest naturskader i 2014 Flaum var årsaka til 72,7 prosent av alle skader med høve til å søkje erstatning for i 2014, noko som utgjer 128 mill. kroner i erstatning. Vidare forårsaka jord og leirskred 10,9 prosent, og storm 8,8 prosent av alle naturskadeerstatningssakane (Figur 28). Viktigaste skadeårsaker Storm/stormflod Flaum Jordskred Anna * Figur 28: Årsaker til naturskade og beløp på erstatningane i åra Erstatningsbeløpa varierer mykje frå år til år. I alle år etter 2000 har flaum vore største skadeårsak. Auken i talet på skader dei siste åra kan skuldast klimaendringar, men naturleg variasjon, endringar i arealbruken og andre faktorar kan også ha bidrege til skadeomfanget. 9.3 Generelt gode avlingar i 2014 Erstatning ved klimavalda skadar i plante- og honningproduksjon blir gitt til jord- og hagebruksføretak som har økonomiske tap frå klimatisk valda svikt som det ikkje er mogeleg å sikre seg mot. Klimatiske forhold er mellom anna vanskelige vekst- og innhaustingsforhold som tørke, stor nedbør eller frost. Produksjon av planter på friland vert påverka naturleg av miljøet lokalt. Klimaendringane kan forsterke ein slik påverknad på planteproduksjonen.normalt er det avlingssvikt som utgjer hovuddelen av utbetalt erstatning i landbruket, men det er i dei seinare åra også utbetalt monalege tilskot etter vinterskader på eng. Etter vekstsesongen 2014 var det berre om lag 250 og 45 søknader om høvesvis erstatning ved avlingssvikt og tilskot etter vinterskader på eng (Figur 29). 56 Miljøstatus i landbruket for 2014

59 Antall saker Landbruksdirektoratet Skadesaker avlingssvikt og vinterskade Avlingssvikt Vinterskade Figur 29: Tal på erstatnings- og tilskotssaker etter avlingssvikt og vinterskade per vekstsesong. Tidleg i vekstsesongen låg det an til å bli store skadar grunna tørke og haglskade i vekstgruppene frukt, bær, grønsaker og poteter. Resultatet blei derimot langt betre enn forventa. Skadeåret resulterte i 84 skadesaker i desse vekstgruppene samla. Talet på saker blei difor langt under gjennomsnittet på 223 saker for desse vekstgruppene føregåande 5 år. Vekstsesongen 2014 førte til mest søknader om erstatning innan grovfôrproduksjonen (Figur 30). Vekstsesongen førte samla sett til flest søknader om erstatning for avlingssvikt i Nordland og Nord-Trøndelag. Nordland mot tok òg flest søknader om tilskot til utbetring av vinterskadd eng i Erstatningssaker - klimarelatert avlingssvikt 2014 Grovfôr med husdyr 44 % Bær 15 % Frukt 13 % Poteter 4 % Korn 18 % Grønsaker 2 % Grovfôr salgsproduksjon 4 % Figur 30: Fordeling av totalt 246 erstatningssaker på vekstgrupper, etter avlingssvikt i vekstsesongen Om lag 69 og 12 mill. kroner blei utbetalt i erstatning for høvesvis avlingssvikt og vinterskade i 2014, men ein stor del av disse erstatningane var knytte til tap føregåande år. Avlingssvikt i vekstsesongen 2014 er forventa å medføre i underkant av 25 mill. kroner i erstatning. Størst utbetaling er forventa innan grovfôrproduksjonen. Om lag 1 mill. kroner er forventa utbetalt i tilskot til utbetring av eng etter vinterskade same år. Miljøstatus i landbruket for

60 Mill. kroner Landbruksdirektoratet 9.4 Lokale utfordringar med radioaktivitet på utmarksbeite Noreg var blant dei landa i Vest-Europa som vart hardast ramma av radioaktivt nedfall etter Tsjernobyl ulykka. Ein kan framleis merke verknadane av denne atomulukka i landbruket. Spesielt deler av Buskerud, Oppland, Trøndelag og sørlege delar av Nordland fekk mykje radioaktivt nedfall. Nedfallet bestod av ulike radioaktive stoff, og sidan nedbrytinga av mellom anna cesium-137 går svært seint, finst stoffet framleis i norsk natur. Etter at landbruksmyndigheitene tok til med å måle innhaldet av radioaktivt cesium i beitedyr i august 1991, har innhaldet aldri vore høgare i deler av Oppland enn det var i Husdyr som beita i utmark tok opp radioaktivt cesium i kroppen via forureina beitevekstar og dette førte til auka nivå av radioaktivitet i sauekjøtt. Ein reknar med at ei forklaring kan vere veksttilhøve som gav eit svært godt soppår. For at kjøt og mjølk skal kunne brukast som mat, må innhaldet av radioaktivitet vere under fastsette grenseverdiar. I slaktesesongen om hausten vert det kvart år gjennomført radioaktivitetsmålingar på dyr som har beitt i områder som blei påverka av Tsjernobyl-ulykka. Om ein kjem over grenseverdiane, må dyra gjennom ein nedfôringsperiode. Dyra vert tekne ned frå beite og gitt reint fôr. Landbruksdirektoratet tilbyr saltslikkesteinar med berlinerblått for å motverke radioaktivitet, og forvaltar erstatningsordninga for utgifter knytt til måling og nedfôring av dyr. Det blei i 2014 utbetalt om lag 2,2 mill. kroner i erstatning, av dette 1,5 mill. kroner i Oppland (Figur 31). Søknadsfristen er 6 månader etter at tiltaket er gjennomført. Landbruksdirektoratet vil difor utbetale meir erstatning knytt til beitesesongen 2014 i løpet av våren I Oppland auka talet på sauebesetningar med nedfôringsbehov frå 8 i 2013 til 119 i I Hedmark var det òg ein auke frå 8 besetningar med pålegg om nedfôring i 2013 til 32 i Samla erstatning for nedfôring. vil truleg overstige 2,5 mill. kroner. Ikkje sidan 2006 har radioaktivitet ført til større erstatningsutbetalingar. Dette gir ein indikasjon på at landbruket i mange år vil ha utfordringar knytt til Tsjernobyl ulykka. Erstatning til nedfôring ved radioaktivitet 2,5 2 1,5 1 0, * Hedmark Oppland Buskerud Sogn og Fjordane Nord-Trøndelag Nordland *førebelse tal Figur 31: Fylkesvis fordeling av erstatning til nedfôring mv. ved radioaktivitet per beitesesong, siste 5 år. 58 Miljøstatus i landbruket for 2014

61 9.5 Utfordringar - klima i endring krev førebyggande tiltak Stortingsmelding nr 33 ( ) Klimatilpasning i Norge slår fast «at alle har et ansvar for å tilpasse seg klimaendringene, både enkeltindivider, næringsliv og myndigheter». I arbeidet med klimatilpassing skal òg føre var-prinsippet og høge alternativ frå dei nasjonale klimaframskrivingane leggast til grunn når konsekvensane av klimaendringene vert vurdertë. For å redusere omfanget av skadane som følgje av klimaendringar er det naudsynt at landbruksføretak, rådgivningstenesta, forsking og forvaltning i aukande grad fokuserer på skadeførebyggjande tiltak. Landbruksdirektoratet deltek i prosjektet «Arealplanlegging og beredskap for fremtidens klima», som har som sitt hovudføremål å førebyggje klimarelaterte naturskadar på fysisk infrastruktur gjennom regional og lokal arealplanlegging. Det er ei utfordring å informere om den enkelte sitt ansvar for førebyggjande tiltak. Naturskadeordninga er ei ordning som gir gode rammar for dei som vert utsette for naturskadar, og kor det er rom for å krevje førebyggjande tiltak ved utbetring av skade. Innføring av ny naturskadeerstatningslov frå 2017 vil gje eit godt grunnlag for forenkling og effektivisering i handsamlinga av naturskadesaker, slik at miljøpåverknadane kan reduserast. Landbrukserstatningsordningane er og utforma slik at den enkelte som vert ramma av uventa miljøhendingar får redusert sitt tap, og slik at førebyggjande tiltak vert tilgodesett. Tapsomfanget i landbruket vil i stor grad bli påverka av agronomiske tilpassingar. Landbruket kan tilpasse og førebu seg på eit klima i endring ved å utbetre drenering, ved vekstskifte og ved bruk av sortsmangfald som er betre tilpassa eit endra klima. Difor er det òg eit vilkår for erstatning i planteproduksjon at art og sort som vert dyrka er tilpassa normale klimatiske forhold. Klimasvingingane medfører enkelte år store tap lokalt ei utvikling som truleg vil bli sterkare i åra som kjem. Men klimaendringane fører òg med seg mogelegheiter for auka ressursutnytting. Vi har difor mogelegheit til å stå godt rusta i landbruket ved kommande klimaendringar. Miljøstatus i landbruket for

62 Vedlegg I: Ordliste 3Q Tilstandsovervåking og resultatkontroll i jordbrukets kulturlandskap AK Areal- og kulturlandskapstilskotet CH 4 Metan CO 2 Karbondioksid daa Arealenhet dekar. 1000m 2 FSC Forest Stewardship Council. Skogsertifiseringsordning GROT Greiner og topper GAB offentlig register over Grunneiendommer, Adresser og Bygninger i Norge JOVA Program for jord og vannovervåking KOSTRA Kommune-Stat-Rapportering MF Miljøfarlighetsgrense MiS Miljøregistrering i Skog NH 3 Ammoniakk N 2 O Lystgass NMSK Nærings- og miljøtiltak i skogbruket PBL Plan- og bygningsloven PEFC Programme for the Endorsement of Forest Certification (PEFC). Skogsertifiseringsordning. RMP Regionalt miljøprogram/ Regionalt miljøtilskot SLF Statens landbruksforvaltning SMIL Spesielle miljøtiltak i jordbruket SSB Statistisk sentralbyrå TWh Terawatt-timer. Energimål UKL Utvalde kulturlandskap i jordbruket 60 Miljøstatus i landbruket for 2014

63

64 POSTADRESSE: Postboks 8140 Dep, 0033 Oslo BESØKSADRESSE: Stortingsgt. 28, 0161 Oslo TELEFON: TELEFAKS: E-POST: