Gamal diktar prøver seg som modernist?

Transkript

1 Gamal diktar prøver seg som modernist? Om Olav H. Hauge og Profil-gruppa Hilde Kristin Strand Masteroppgåve Nordisk institutt Universitetet i Bergen Februar 2007

2 Han med fekk hug å prøva desse nye styltrone. Han har kome seg upp, og stig varsamt som ei stork. Underleg, so vidsynt han vart. Han kan endåtil telja sauene til grannen. (Olav H. Hauge Gamal diktar prøver seg som modernist 1966)

3 FORORD Det er ein lang (og kjekk) prosess å skriva ei masteroppgåve, men no er eg snart i mål. Sjølv om det er eg som set punktum, er det ikkje til å stikka under ein stol at denne oppgåva aldri hadde vorte til utan gode hjelparar. Tusen takk til alle som har medverka! Ein særskilt takk går likevel til: Rettleiar Idar Stegane for god oppfølgjing og stor entusiasme gjennom heile prosessen, og for å ha ausa ut frå både ein enorm kunnskap og eit rikhaldig bibliotek. Oppgåveideen vart dessutan til då eg følgde kurset ditt i modernistisk nordisk lyrikk våren Mamma og pappa for oppmuntring og hjelp, for lån av bøker og for korrekturlesing. Spesiell takk til pappa som las korrektur på heile litteraturlista! Svigerfar Audun og 1.amanuensis Ole-Jørgen Johannessen for hjelp til å forklara båtnamn og andre maritime uttrykk. Studiekonsulent Ørjan Leren som er alle nordisk-studentane sitt oppslagsverk når det gjeld praktiske spørsmål. Førstebibliotekar Rune Kyrkjebø for å vist veg inn i Universitetsbiblioteket si Olav H. Haugebrevsamling. Cathrine, Ragnhild, Silje og Fredrik for korrekturlesing. Spesiell takk til Cathrine for gode svar på alle små og store spørsmål som dukkar opp når ein nesten er klar til å levera, og til Silje for å ha lært meg lure funksjonar i Word. Gjengen på nordisk for faglege innspel og kjekke diskusjonar og samtalar i sofakroken. Vidar. Denne oppgåva hadde aldri vorte til utan deg. Tusen takk for alle oppmuntringar og all støtte, for datahjelp og for å halda Strand Øksnes AS flytande medan fruen har site med hovudet mellom store bokstablar.

4 INNHALD KAPITTEL 1: INNLEIING.. s. 6 Utgangspunktet s. 6 Kven er denne karen s. 8 Den andre mannen.. s. 9 Dei unge lesarane. s. 13 KAPITTEL 2: RESPESJON s. 16 Dei tidlege tilbakemeldingane. s. 17 Profil-gruppa skriv om Hauge. s. 17 Boka til 60-årsdagen s. 20 Stegane si magisteravhandling. s. 23 Oftedal Andersen og Söderblom sine nye tankar s. 24 KAPITTEL 3: TEORI s. 28 Kva er modernisme.. s. 28 Modernisme i Noreg?..s. 32 Nykritikk og resepsjonsteori s. 37 Den nye Profil-gruppa og deira poetikk...s. 41 Påverknad men på kva måte?... s. 46 Opprør?... s. 48 Møtet med Hauge s. 50 Men kva møtte dei?. s. 54 Jacobsen og Vesaas. s. 57 KAPITTEL 4: ANALYSE. s. 61 Er det berre tinga som er underet?... s. 61 Eller finst det andre under òg?. s. 72 Dikt med ei verdsomspennande form.. s. 78 Apostrofar og andre personlege dikt s. 89 Den gamle mannen og kjærleiken s. 96 4

5 Lause trådar vert fastare avsluttande kommentarar.. s. 98 KAPITTEL 5: OPPSUMMERING OG AVSLUTNING... s. 103 LITTERATUR... s. 108 Boklege kjelder s. 108 Elektroniske kjelder. s. 115 Munnlege kjelder. s. 115 DIKT.. s. 116 Hauge-dikt som er nemnde i avhandlinga. s. 116 Dikt til Hauge... s. 118 SAMANDRAG... s

6 INNLEIING Utgangspunktet I 1908 vart det fødd ein gut på ein gard i Hardanger. Det vil seia, det vart sikkert fødd fleire gutar, men 18. august dette året vart Olav Hauge fødd, son av Håkon Monsson Hauge og Katrina Hauge. Vesle Olav vart fødd som nummer tre i ein søskenflokk som totalt talde sju born. Men berre fire vaks opp - ein eldre bror og ein yngre bror og ei søster døydde alle tidleg. Lenge heitte han som seinare vart lyrikar berre Olav Hauge, mellomnamnet Håkonsson, alltid berre forkorta til H., tok han då han på slutten av 1930-talet byrja å få dikt på trykk i avisene. Det var nemleg ein annan Olav Hauge som òg hadde ting på trykk i fleire aviser (Åmås 2004:19). Hovudtrekka i historia om Olav H. Hauge kjenner ein: han var gartnaren som vart poet, og som all sin dag levde i Ulvik. Han fekk vera frisk lenge, men døydde i mai 1994, knappe 86 år gamal. Ein veit òg at han lenge var ungkar, men at han gifta seg med Bodil Cappelen berre nokre månader før han fylte 70, og spør ein nokon som er litt litteraturinteresserte om å sitera eit Hauge-dikt, er det fare for at det vert dette: Det er den draumen Det er den draumen me ber på at noko vedunderleg skal skje at det må skje at tidi skal opna seg, at hjarta skal opna seg, at dører skal opna seg, at berget skal opna seg, at kjeldor skal springa at draumen skal opna seg at me ei morgonstund skal glida inn på ein våg me ikkje har visst um. (Hauge 1966, denne utgåva 2004:234) 1 Dette diktet var på mange måtar mitt utgangspunkt. Eg veit ikkje kor gamal eg var, kanskje gjekk eg første året på gymnaset, då eg fekk ei ganske tynn, raud diktbok hos grandtanta mi til jul. Det var Det er den draumen best of Olav H. Hauge, kan ein seia. Eg skal innrømma at det ikkje var den boka eg las først. Men ho vart ståande i hylla, og ho vart med på flyttelasset til Bergen, til Volda og attende til Bergen. Og stundom dukka det opp høve der det passa med eit dikt, då vart den raude boka opna og lesen i. Når masteroppgåva så skulle skrivast, gjekk ferda attende til denne raude boka. Det var noko med, og er noko med, Hauge sine dikt 1 Alle dikta eg viser til, er henta frå siste utgåve av Dikt i samling, frå Difor skriv eg Hauge

7 som gjer at ein som ung vert fanga av dei. Han vart sett på som ein av dei yngste, skriv Willy Dahl om Hauge sitt gjennombrot på 1960-talet (Dahl 1975a:166). Men Hauge var ein mann på nesten 60 år, og desse andre unge, dei som verkeleg var unge i alder, kunne han med god margin vore far til. Men likevel var det dei som for alvor oppdaga han, det var dei som drog han fram i lyset, dei som las dikta hans, og dei som oppmoda han om å skriva fleire dikt. Og det var dei unge som gjorde dei første akademiske arbeida om han. Idar Stegane fekk han i tillegg til Sandane for å vera med i norsktimane ved Firda gymnas. I arbeidet med oppgåva mi fann eg den første utgåva av Dikt i utval, redigert av Ragnvald Skrede, med helsing frå Hauge til mi eiga mor heime hos foreldra mine. Både mor mi og far min var til stades då Stegane inviterte til Ei kveldssete med Olav H. Hauge i festsalen i det som då var nybygget ved Firda gymnas hausten Oppslutnaden var god. Far min hadde lese Svarte krossar (Glør i oska) i leseboka si på ungdomsskulen, og hadde festa seg ved dette diktet. Men meir visste han ikkje om Hauge. Stegane kom dragande med ein tynn, gråkledd mann, fortel far min om inntrykket ungdommane fekk. Slik han hugsar det, var det Stegane som snakka mest; Hauge svara på spørsmål og las dikt. Men dette møtet må ha gjort inntrykk likevel, sidan dei begge hugsar det såpass godt, 35 år seinare. 2 Sjølv skreiv Hauge i brev til Bodil Cappelen at Eg trur elevane sette pris på det, dei er med, er interesserte (brev , henta frå Hauge/Cappelen 1996:79). Det er altså noko med Hauge og dei unge. Dei unge forfattarane, ofte kalla Profilgenerasjonen, har sjølv sagt at dei ikkje hadde ein generasjon før seg som det var naturleg å følgja etter. Kan dette vera noko av grunnen til at dei trykte Hauge slik til sitt bryst då dei fann han? På sett og vis er det to utgangspunkt for denne oppgåva, som eigentleg er to sider av same sak. På den eine sida er det fascinasjonen for Hauge sine dikt. For det andre er det ei nyfikne knytta til kva det var som var så spesielt med han. Det har eg tenkt å løysa på følgjande vis: Resten av denne innleiinga vil eg bruka til å seia ein del om Hauge. Eg vil òg stilla nokre spørsmål som eg vonleg kan koma attende med svar på i konklusjonen. Deretter vil eg gå laus på det heile. Eg vil nemleg sjå på bandet mellom Hauge og desse unge, Profil-generasjonen. Kven var dei, kva sto dei for, og kva hadde Hauge å seia for dei og omvendt? Og ikkje minst: Har dei oppdaga den einaste moglege lesemåten av Hauge sine dikt? Eller er det mogleg å 2 Det høyrer òg med til soga at eg har fått låna det eg ville av litteratur heime i arbeidet med denne oppgåva. Berre ei bok har eg fått beskjed om at ikkje skal ut av huset; diktsamlinga som Hauge har signert. 7

8 lesa inn andre perspektiv i dag, 40 år etter at det endelege gjennombrotet hans kom med Dropar i austavind? Hovudhypotesen min er at det kan ein. Kven er denne karen? Den vesle guten i Ulvik oppdagar snart at han er annleis enn dei andre søskena. Det er ikkje han som er odelsgut, men ein kan likevel tenkja seg at foreldra hans såg føre seg at han kom til å verta gardbrukar. Men unge Olav likar ikkje å jobba ute, han vil helst berre sitja inne og lesa. Verken broren Oddmund eller søstera Anna ser ut til å skjøna kva det er med Olav. Men foreldra gir han rom; mora vernar han og faren ber òg over med at sonen er litt spesiell. I tillegg er morbroren, Edmund (eller Oddmund som han var døypt) viktig. Han reiser til USA, og er den som oppmodar unge Olav om å lesa, og som oppdaterer han på litteraturen og sender han bøker (Åmås 2004:19-27). Og les gjer Olav. Les og les. I 1924 byrjar han å skriva dagbok. Det held han fram med resten av livet, og dagbøkene kom ut i fem band etter at han var død i Men i ungdommen les han så mykje at han rett og slett vert sjuk av det. Før han skal ta avsluttande middelskuleeksamen på Voss i 1927, vert han sengeliggjande, og får aldri dei naudsynte papira slik at han kan begynna på gymnaset. Livet går vidare med skriving, lesing og litt dagarbeid rundt omkring i bygda. Men mor Katrina vil gjerne at han skal få seg ei utdanning, og det vert bestemt at Olav skal gå på hagebrukskulen på Hjeltnes. Det er i Ulvik herad, ikkje lenger vekke enn at han kan sjå heim. Han byrjar der om våren Deretter går ferda til Landsbrukshøgskulen på Ås som lærling, og så til Statens forsøksgard på Hermansverk. Der vert han i fleire år (ibid:45-60). Det er altså fruktdyrkar han vert, og lenge går det bra. Men helsa har i periodar vore dårleg, og skal halda fram med å vera det ei stund. Mellom anna er han i periodar plaga med svevnløyse. Ein kan undrast over om Hauge sjølv tidleg skjøna at alt ikkje var som det skulle vera, for på veg frå Ulvik til Hermansverk reiser han innom Bergen og oppsøkjer psykiakteren og schizofrenieksperten dr. Gabriel Langfeldt. Legen seier at alt kjem til å retta seg med tida (ibid:60). Det gjer ikkje det. Hauge er dårleg i periodar, spesielt merka han og andre dette då han var attende på Hjeltnes for å ta eit halvt år vidareutdanning. Det vert spekulert i om det er kjærleiksssorg som er årsaka til nerveproblema hans. Attende på Hermansverk går det gale. Styraren på forsøksgarden, Per Stedje, må kontakta Håkon Hauge. Olav snakkar tøv og usamanhengande, han skrik og syng. Ferda kan berre gå i ei retning til Bergen og til Neevengården (no Sandviken sykehus). Der vert han liggjande på isolat på avdeling D der 8

9 dei tyngste pasientane er. Nokre veker seinare går ferda til Valen. Året er 1930, og på Valen skal Olav H. Hauge koma til å vera i fire år (ibid:85-86). Det er starten på soga om den andre mannen. Den andre mannen Frå dei fire første åra på Valen veit ein ingenting. Den elles fyldige dagboka til Hauge er heilt taus. Men opphaldet er berre eitt av fleire. Sett litt på spissen kan ein seia at Hauge vart innlagd kvar gong han hadde gitt ut ei diktsamling, og det er ikkje langt i frå at det stemmer. Men sjukast er han dei første åra. Han kjem heim i 1934, men vert innlagt att allereie i mai same år. Då kjem han ikkje ut før i september Under krigen er han heime, men vert innlagt i oktober 1945, og får reisa heim oktober året etter (Vold 1996:386). Før han vart sjuk, har han sendt inn manus til det som vert Glør i oska. Før jul i 1946 kjem boka, takka vera venen Oddvin Reisæter og broren Oddmund. Ved årsskiftet 1949/50 er neste diktsamling, Under bergfallet, klar til å sendast til forlaget. Men det går som sist, Hauge vert sjuk og er på Valen frå august til oktober i Dette er ein av gongane han måtte hentast med makt for å fraktast dit. Diktsamlinga kjem ut året etter. Neste gong han er innlagt, er frå mars til juni Neste samling, Seint rodnar skog i djuvet, vert sendt til forlaget i november same året. Det tek nesten to år før ho vert gitt ut. Også etter arbeidet med På Ørnetuva hamnar han på Valen. Denne gongen er han så sjuk at han brenn opp det ferdige bokmanuset. Det vert likevel eit av dei kortaste opphalda hans på Valen, frå desember 1960 til februar Og diktsamlinga fekk han rekonstruert, ho vart utgitt i oktober same år.diktsamlinga kom ut i Etter 1961 er han ikkje der, men då han har avslutta arbeidet med Dropar i austavind (vart utgitt i 1966) innser han sjølv at han har hatt ein dårleg periode (Åmås 2004: og Vold 1996:386). I dagboka noterer han sjølv i ettertid: Det ser ut til å gå fem år millom kvar bya. Alltid det same! Same tankane, same tilstanden. Denne gongen arbeidde eg lenger enn eg plar gjera. Kva eg fekk gjort, veit eg ikkje med vissa. Kanskje var det fyrst i mai eg slutta å arbeida? Rimeleg, eg veit ikkje visst. Det hende mange ting her. Eg knuste eikestolen, slo sund lampeskjermar av hardt porselen med knyttnevane. Til all lukke skar eg meg ikkje sund. Men handi var fælt troti etterpå. Raserianfall, utfall mot fiendar og vener. Sov i potetkjellaren for stråler, straumen var sterk. Fælt sterk. Åndene, levande og døde tala og viste seg. Og maten? På slump. Til folket mitt tok til å bera mat til meg. Eg protesterte, bad for meg, sa eg skulde hjelpa meg sjølv. For ute om nætene, stal mjølk ei natt or meierispannet til Pål. Alle dei gamle innbillingane (Er det innbillingar?) kom. Sumt vist, sumt rivande gale. Eg gjekk elles for det meste litt att og fram og dreiv på golvet heile dagane. Sov stundom, stundom ikkje. Tok kald styrt av snjovatn frå elvi. Det reiv godt. Tablettane som dokteren skaffa, bruka eg stundom, stundom ikkje. Men, eg streid meg gjennom, trur eg då. Eg skynar meg no det var gale eg ikkje let dei senda meg. Då hadde eg fenge mat og litt tilsyn, set andre folk, fenge litt hjelp av pleiarar, dei kan gjera mykje! Men, eg lika ikkje å koma til Valen 9

10 meir, nokon annan stad kunde dei ikkje hatt meg, slik eg var. (Dagboka , frå Hauge 2000 band 3:17) Dei to siste samlingane, Spør vinden (1971) og Janglestrå (1980) vert gitt ut utan at lyrikaren vert sjuk. Diagnosen Hauge får på Valen er schizofreni. Om det verkeleg var schizofren han var, får ein kanskje aldri vita. Det er heller ikkje det viktigaste. Men Knut Olav Åmås har hatt ein samtale med psykiater Finn Skårderud om nettopp dette i samband med arbeidet med biografien om Hauge, og skriv følgjande: Olav H. Hauge ville neppe kvalifisera til det som i dag er ein schizofrenidiagnose. Men kvifor fokusera på diagnose? Ikkje av andre grunnar enn at ein diagnose er viktig for å kunne seia noko om kva prognose ein pasient har for å bli frisk. Ein paranoid psykose kan det gjerast noko med. (Paranoid tyder vrangførestellingar, ikkkje det populære forfølgjingsvanvit ) Schizofreni blei og er rekna som meir kronisk. Olav H. Hauge kan truleg kallast paranoid psykotisk, eventuelt med innslag av det som blir kalla schizo-affektivliding. Det inneber ein kombinasjon av det manisk-depressive og vrangførestellingar. (ibid:89) Sjølv brukte Hauge omgrepet den andre mannen om seg sjølv når han var sjuk. Dette er eit omgrep han har frå Kristofer Uppdal. I diktet Skriket seier han noko om den andre mannen i menneska. På det det ytre planet skildrar diktet eit du som går i skogen, og brått høyrer eit kraftig skrik. Resten av diktet handlar om dette skriket, som er kring ein, og som ein aldri veit når kjem til uttrykk. Ein kan ha det i seg, og ein kan ikkje gjera noko med det. Og som hos Hauge, vert det ikkje skildra som galskap, men som noko nesten genierklært å koma med slike skrik. I siste strofe heiter det: Ja, upp or stilla i sjela di, der barnål-dryser, ein hende gong kan geniet te seg i skrik som galdrar frå djupast avgrunn; det når i gjenom kvar sjele-celle som kvasse spolane borar sjøen. Det kjem og kverv og du får kje vita kva skriket er, men du veit du har det, det villdyr-gaulet, det vanvits-ropet, som truleg òg etter døden held fram og høgg og detter mot avgrunns-dypter (Uppdal 1920, denne utgåva 1978:123) 10

11 Uppdal var òg psykiatrisk pasient ein lang periode. 3 Hos Hauge er den andre mannen kontrast til det meir kvardagslege eget hans, det kallar han ugrashakkaren (ibid: 246). Den andre mannen er han som står for det kunstnarlege, men ein må ikkje i for stor grad sleppa han fram i kvardagen. Men det er ikkje slik at Hauge ser på denne andre sida av eget som noko negativt. Slik han ser det, er ikkje galskap sjukdom. Eg vil ikkje bruka sjukdom um slike tilstandar, eg vil ikkje sjå på dei som folk flest gjer, men ta vanvit som den store nåde det er, og takka for det ein fekk sjå og høyra (Dagboka september 1952, frå Hauge 2000 band 1:341). Mange folk er slik, dei ser det slik. Det er ikkje vitskapeleg, veit du, snarare tvert um. Det er noko primitivt, veit du. Animistisk. Som kjem fram der. Du veit, dei gamle trudde no at alt levde, veit du. Ja. Men det er folk som ikkje ser slike bilete og symbol i naturi, det veit eg. Eller kanskje slike som er litt litt nervøse, ute av psykisk balanse. For dei er det kanskje heilt vanleg, naturlegvis, at dei ser alt spøkjer. Dette seier Hauge i samtale med Jan Erik Vold i 1988 (Vold 1996:121). Her dreiar det seg om å sjå naturen som noko anna enn han eigentleg er, og då meiner altså Hauge at desse eigenskapane kan vera gode å ha, sjølv om dei kan innebera at ein er psykisk ustabil. Mange år tidlegare skriv han i dagboka si: Eg kjenner godt den andre mannen, men eg har ikkje late han tala. For det er gut som kan tala det. Han trivlar ikkje etter ordi. Alt er absolutt og avgjort, for han veit, som Dante visste. Uppdal let honom sleppa til stundom, ja ofte, og det er gut som har syner og dikt. Eg har vore altfor redd. Eg skynar ein må læra å lita på den andre. For kjem han til ords so. Her er mykje å gjera. For i grunnen er det ikkje noko å vera redd, den andre. Han er vill og umsynslaus, og kan skræma folk. Tid er ikkje til for han; ikkje avstandar heller; døden er ikkje til for han heller, han har vore til og veit at han vert til, han diskuterar aldri den sak. Han er i alt og eitt motsetnaden til den stakkars uslingen som heiter eg, denne kvardagspuslingen, denne skrælingen. Difor gjeng du å ottast for han, til kvardags, når du er normal, ottast han skal ta ordet, syngja upp, gjera seg myndig. Du ottast han, men inst du er samstundes huga at han skal ta ordet, gjera seg til herre, for du er på ein måte sæl under hans vald. Eit terribelt valt, eit skrekkvelde. Men herleg, like vel. For det er gut som regjerar på. [ ] Det spørst om um han ikkje skulde koma til ords oftare, so meir i kvardagsleg, so vorte han ikkje so vill og galen når han tek velde. Her er noko gale. Her har du skuld sjølv. (Dagboka , frå Hauge 2000 band 2:216) Eg seier seinare i oppgåva noko om Jan Erik Vold og det han skriv om den personlege Hauge. Det som kan vera verd å merka seg, er at det tek lang tid før han skriv noko som helst om at Hauge har vore psykisk sjuk. Han har heilt sikkert visst det, det ser ein mellom anna i samtalen frå 1988 som eg allereie har referert frå. Endå tydelegare vert det i minneordet han skreiv i Klassekampen etter at Hauge var død i Uppdal vart innlagt ved Gaustad sjukehus i 1926, og var der i fleire år. Kona hadde vorte psykisk sjuk nokre år tidlegare (Andersen 2001:358). 11

12 Livskampen for Hauge gikk ut på å temme hans stridbare gemytt, forsone den sorg han var havnet i, gi ord til den følsomhet og virkelighetssans som brakte han inn i mørket det mørket som gir en slik enorm klangbunn i all hans dikting, ikke minst hans alders lette vers, som manifisterte seg for godt i diktsamlingen Dropar i austavind fra 1966, med selve hverdagsligheten bokstavert: det gjeng an å leva/i kvardagen òg/den grå stille dagen/setja potetor, raka lauv/og bera ris,/det er so mangt å tenkja på her i verdi/eit manneliv strekk ikkje til (Vold 1996:78) Den einaste staden eg har funne at Vold har nemnd Valen ved namn, er i ein kommentar til eit av breva Hauge sendte han. Desse er samla i eit eige kapittel som heiter Sendar: Olav H. Hauge, 5730 Ulvik, Noreg i boka Under Hauges ord. Der skriv Vold at Hauge var innlagt på Valen for nerveproblemer og ramsar opp dei ulike datoane. Dette skriv Vold fordi han i eit par setningar nemnde Hauge sine psykiske problem i eit foredrag om Rolf Jacobsen. I foredraget, som etterpå vart trykt mellom anna i boka Frøkorn av ild. Om Rolf Jacobsens forfatterskap, trekkjer Vold linjer mellom Hauge og Jacobsen sine dikt, og skriv mellom anna at Slik opplever jeg Rolf Jacobsen. Han har gått gjennom lidelsen og kommet ut på den andre siden, from. Hos Olav H. Hauge har det foregått på en litt annen måte han har hatt spenningene inne i seg, det har ført til isolering og innleggelse og flere år på asyl, i ulike omganger (Vold 1993:173). Hadle Oftedal Andersen er derimot ikkje redd for å skriva at Hauge har vore innlagt på Valen. Han er ein av dei første som skriv ope om det, og seier mellom anna at det er vel ikkje nokon av dei som les Hauge sine dikt som får inntrykk av at han har levd på solsida. Denne innsirklinga av lidinga får ein ekstra dimensjon i høve til Hauge på grunn av ei side ved livssoga hans som er velkjend i såkalla litterære krinsar, men som ein har gått i ganske vide sirklar rundt når ein har skrive om dikta hans: at han i lange periodar var psykiatrisk pasient. Dette har ein nok dels gjort fordi det tidlegare har vore knytt ei viss skam til denne forma for utanforskap. Dessutan har ein truleg hatt eit ønske om å fokusere på dei litterære kvalitetane og dei allmennmenneskelege poenga ved dikta, og ikkje redusera dei til personlege vitnemål. Når eg trass i desse gode argumenta vel å skriva om dette, så er det fordi eg meiner dei ikkje lenger er gyldige. Hauges posisjon som vismann og poet er uomtvisteleg, og openheita kring slike lidingar er i dag så stor at det ikkje lenger bør blokkera for lesnaden av tekstane hans. (Oftedal Andersen 2002:56-57) 4 4 Eit lite apropos i denne samanhengen er Gunvor Hofmo. Eg som gjekk på gymnaset i siste halvdel av 1990-åra, fekk vita der at Gunvor Hofmo ( ) var lesbisk, og at det var mogleg å lesa mellom anna diktet Det er ingen hverdag mer som eit dikt til den kvinnelege, jødiske kjærasten hennar som døydde i ein konsentrasjonsleir. I diktet, som er henta frå samlinga Jeg vil hjem til menneskene (1948) heiter det i dei første strofene at Gud hvis du ennå ser/det er ingen hverdag mer./det er bare stumme skrik/det er bare sorte lik/som henger i røde trær!/hør hvor stille det er (Hofmo 1948, her frå Stegane, Vinje, Aarseth 1998:568). Hofmo sin bakgrunn trudde eg var noko alle kjende til, men eg har i ettertid fått vita at dette vart kjend om lag på denne tida. No veit ein òg at same Hofmo var innlagd ved ein psykiatrisk institusjon, nærare bestemt Gaustad sykehus, stort sett heile tida mellom 1955 og 1971 (Andersen 2001:442). Det var heller ikkje noko ein snakka om. 12

13 Etter at Dropar i austavind vart gitt ut, verka det som om livet vart betre for Hauge. Han reiste meir, trefte andre som hadde greie på litteratur, og han begynte å setja om utanlandske dikt til norsk i større grad og meir systematisk enn før. I 1970, då han var knappe 62 år, kom Bodil som sende meg ei plate av Bach og Händel 5 inn i livet hans. Bodil Cappelen var tekstilkunstnar, og har hatt teppe på Haustutstillinga i Oslo fleire gonger. Det første brevet ho sende Hauge, verkar å vera ei impulshandling etter å ha lese nokre av dikta hans. Dei brevveksla til Det var ein ting eg skulde ha sagt (Kanskje du forstod det) fyrr du reiste: Vil du flytta hit, so er det greidt det ( , henta frå Hauge/Cappelen 1996:255). Året etter at han vart kjend med Bodil Cappelen, kom Spør vinden ut. Hauge sjølv skriv i eit brev at han ikkje er nøgd. [ ] det er fyrst når eg ser dei på prent at eg tek til å sjå kva som kunde verta av dei. Ein skulde ha fenge ti korrekturar ( , henta frå Hauge/Cappelen 1996:65). Liknande sitat finn ein i dagboka kvar gong det kom ut ei ny diktsamling. Spør vinden vart den siste skikkelege samlinga. Den siste, Janglestrå, kom som tillegg i Dikt i samling i Dei unge lesarane Heile tida var dei unge lesarane der. Dei vart sjølvsagt eldre dei òg, men det var stort sett dei som oppdaga Hauge då dei var unge som jobba vidare med diktinga hans, og som oppmoda han til å skriva meir. Det var stadig eit tidsskrift eller ein antologi som kunne trengja nokre Hauge-dikt. Hypotesen min er altså at det finst noko anna og meir i diktinga til Hauge enn dei unge Profil-forfattarane fekk fram eller såg (eventuelt ville sjå). Profil og deira poetikk kjem eg i hovudsak attende til i teorikapittelet. Men det er likevel interessant å sjå litt på kva som skjedde då dei unge mennene tok over redaksjonen i tidsskriftet Profil i Redaksjonsstaben i studenttidsskriftet vart utvida og fornya før det første nummeret dette året, nærare bestemt i februar, vart gitt ut. Dei åtte mennene var stort sett nærare 20 enn 30 år, og eit par av dei hadde fått gitt ut sine litterære debutar. Einar Økland omtalar, som eg nemner seinare, overtakinga av redaksjonen som eit kupp. Willy Dahl, som har skrive eit band i litteraturhistoria Edvard Beyer redigerte på 1970-talet, er ikkje samd. I virkeligheten hadde opprøret vært i emning lenge. Bak Profil-suksessen lå et sammentreff av omstendigheter: Modernismen var blitt så selvfølgelig, rent internasjonalt, at det ikke lenger var mulig å 5 Sitat frå diktet Til Bodil som sende meg ei plate med Bach og Händel, Janglestrå (1980) 13

14 oppdrive noen intelligent motstand mot den i Norge. I prosaen hadde det imidlertid ikke skjedd noe oppsiktsvekkende i begynnelsen av 60-årene, og litterære kretser ventet faktisk på noe nytt (Dahl 1975a: ). Dahl viser at fleire av dei nye redaksjonsmedlemmene hadde vore innom bladet tidlegare. Dei som var bidragsytarar i dei siste nummera av det som framleis heitte Filologen, var òg unge menneske som hadde langt på veg det same synet, mellom andre Stein Mehren og Kate Næss. Dahl kallar første fase av opprøret for det litterære, og skriv mellom anna om litteratursynet dei unge hadde. Andre del av opprøret vert kalla det politiske, for både bladet og fleire av dei som tok over i 1966 gjekk nokre år etter inn i AKP (m-l) (ibid: ). Dette galdt både Dag Solstad, Tor Obrestad og Espen Haavardsholm. Overgangen til AKP er noko eg ikkje kjem til å legga vekt på. Som me skal sjå seinare, skreiv både Solstad og Haavardsholm tekstar som er viktige når ein vil seia noko om kva poetikk profilistane støtta. Men seinare var det i første rekke Jan Erik Vold og i rekka etter han Einar Økland som vart viktige for Hauge og for å draga dikta hans fram i lyset. Men 1966 var uansett eit viktig år. Dahl skriv at 1966 peikar seg ut som eit av dei viktigaste åra i litteraturhistoria. Ein ser eit tydeleg omskifte denne hausten var det profilistane som ruva i bokhausten. I tillegg førte omskiftet til at grensene mellom sjangrane vart brotne ned. Skillet mellom prosa og lyrikk er ikke lenger klart, tekstsamling er mange ganger et bedre ord enn dikt- eller novellesamling. Også skillet mellom kunstartene blir mindre tydelig; man snakker om lydskulpturer og bileddikt (ibid:300). Fleire av profilistane seier sjølve at dei ikkje hadde nokon generasjon å ta over etter. I minneordet til Hauge skriv Jan Erik Vold: Denne boken fra 1966 kom på en merkelig måte som bestilt for en ny forfattergenerasjon som nettopp følte nødvendigheten i å ta ned de store reisverkene omkring litteraturen og virkeligheten det pompøse, det bombastiske, det anspente som hadde fått slik dominans ikke minst i den norske lyrikken fra Olaf Bulls kamp med den formalistiske diktnings strenge verseregler, over Wildenweys tøysete gemytt, Øverlands selvmotsigende varselrop, fram til mange frie versemakeres tungsindighet og evige angst blant norske sen-symbolister. Olav H. Hauge, som forvandlet sin tungsindighet til noe kinesisk lett, ble den selvfølgelige læremester, den givne helt, den ikke-autoritære fader for Profil-generasjonens poeter. (Vold 1996:78) Med dette sitatet frå Vold er det på tide å gå i gang for alvor. I det første kapittelet vil eg sjå nærare på resepsjonen av Hauge. Neste kapittel har fått namnet teori. Der tek eg føre meg både modernismen som fenomen, eg seier noko om nykritikk og resepsjonteori, som var viktige retningar innan litteraturvitskapen på 1960-talet, og eg skisserer opp kven Profil-gruppa var og kva poetikk dei hadde. Eg seier òg noko om kva andre forfattarar dei såg opp til. Deretter går eg laus på hovudanalysen. Eg ser spesielt på 14

15 Dropar i austavind, men tek òg føre meg dikt frå dei andre samlingane. Til slutt kjem eit avsluttande kapittel der eg prøver å samla trådane og oppsummera. 15

16 KAPITTEL 2: RESEPSJON Det såg lenge ut til at Olav H. Hauge skulle få rom mellom dei norske lyrikarane som dei dominerande litterære krinsar ikkje la merke til eller ikkje forstod å verdsetje i samtida, skriv Idar Stegane i innleiinga til si magisteravhandling Olav H. Hauge si dikting (Stegane 1974:11). Det kunne vera mange grunnar til dette målforma, diktsamlingane vart gitt ut på eit lite, fattig forlag, ein forfattar som budde i rurale strøk på Vestlandet (ibid.). Willy Dahl er inne på det same i avsnittet om Hauge i det bandet han skreiv av Edvard Beyer si litteraturhistorie. Det kan ta tid før bøker og diktere kommer i det rette lys, og det kan ta tid for diktere å finne seg selv. Blant de mange som debuterte i flomåret 1946, var det også en 38-årig småbruker og gartner fra Hardanger. Få kritikere utover de spesielt nynorsk-motiverte la merke til Olav H. Hauges Glør i oska, og det samme var tilfellet med Under bergfallet i 1951 (Dahl 1975a: ). Den same utviklinga ser ein òg i det som vart skrive om han. Det begynte i det små med bokmeldingar i avisene, og då gjennombrotet hans kom på talet, vart det skrive fleire artiklar om han. [ ]og da han fylte 60, stod han som den ubestridte nestor blant norske lyrikere og som en av de yngste: ungdommen tok han til seg som sin egen og laget et stort festskrift til og om han, skriv Dahl vidare (ibid.).dette festskriftet var redigert av Einar Bjorvand og Knut Johansen. Det kom òg festskrift til 70- årsdagen til Hauge, og etterkvart fleire større akademiske arbeid. I 2004 kom den store biografien om Hauge, ført i pennen av Knut Olav Åmås. Å koma inn på alt dette, vert for omfattande. Eg har difor vore nøydd til å gjera eit utval. Det eg har valt vekk, er i første rekke biografien. Eg har sjølvsagt lese han, og kjem til å bruka han fleire gonger i oppgåva, men å gå gjennom han i dette resepsjonskapittelet er det verken plass til eller behov for. Eg vil fokusera på arbeida som går meir inn på Hauge sine tekstar, og vil først og fremst gå gjennom ein god del av det medlemmene i Profil-gruppa har skrive om Hauge. I tillegg vil eg ta føre meg Idar Stegane si magisteravhandling, Olav H. Hauge si dikting, som kom i bokform i Eit av dei andre store vitskaplege arbeida, Ole Karlsen si doktoravhandling der han legg vekt på metapoesien hos Hauge, har eg valt heilt vekk, men eg kjem inn på andre arbeid Karlsen har gjort seinare i oppgåva. I resepsjonsdelen har eg heller valt å legga vekt på to nyare arbeid som er kritiske til ein del av det som er gjort tidlegare, og som opnar opp for nye perspektiv. 16

17 Dei tidlege tilbakemeldingane Då Hauge debuterte i 1946 med Glør i oska fekk diktsamlinga stort sett gode meldingar. Johannes A. Dale melde henne i både Bergens Arbeiderblad og Norsk Tidend, og var begeistra. Rolv Thesen som skreiv om henne i Arbeiderbladet eit halvt år seinare var ikkje like positiv, men meinte at enkeltdikt er gode. Så gjekk det enno ei tid, faktisk nesten to år, før forfattaren Knut Horvei skreiv i avisa Hordaland. Ein skald stig fram mogen og mannsleg, frisk og uredd som ein Sivle, med ei ordhegd som minner um Nygard, målmeister, tenkjar, eg trur me har rett til å venta oss mykje av han (Horvei , sitert i Åmås 2004:133). Sameleis gjekk det med dei neste diktsamlingane til Hauge. Dei vart etterkvart melde, og dei fleste meldarane var positive. Men Paal Brekke i Dagbladet var heller kjølig. Felles for samlingane til og med Seint rodnar skog i djuvet er at det tek ei stund før meldingane kjem på trykk. Dessutan er dei største avisene på Vestlandet, og spesielt Bergens Tidende, lite interesserte i diktaren frå Hardanger. Dei nemner han ikkje før Seint rodnar skog i djuvet vert gitt ut, og heller ikkje då får han meir plass enn ein einspaltar. Willy Dahl er blant dei første som ser at det er noko nytt i Hauge si dikting. I Arbeiderbladet skriv han ei melding der han utropar Seint rodnar skog i djuvet til haustens beste diktsamling. Ordknapt og frasefritt gir han uttrykk for den tilkjempete ro i et sinn som har vært med på å storme de gamle himler og drive på flukt skuggar og skrynt som skremde men som også har fått røyne at dårskapen i verdi er berg av diamant som trygt tolde dine horn, skriv han, og konkluderer med at her er dikt som vil stå sin prøve lenge etter at det meningsløse pratet fra visse kafé-modernister er glemt (Dahl , referert i Åmås 2004:197). Profil-gruppa skriv om Hauge Ti år seinare hadde Hauge gitt ut si fjerde diktsamling, og den femte var rett rundt hjørnet. For På Ørnetuva (1961) fekk han Norsk Kritikerlags pris. Dette var Ragnvald Skrede sitt verk. Det var òg han som redigerte og skreiv etterord til den første utgåva av Dikt i utval som kom i Eg kjem attende til Skrede seinare. Det er med bakgrunn i nettopp På Ørnetuva at Hauge for alvor vart oppdaga. Den unge Profil-gruppa, som besto av studentar og unge forfattarar og hadde base ved Universitetet i Oslo, via eit heilt nummer av tidsskriftet til lyrikk generelt og til Hauge spesielt. Vi kjem også i dette nummeret med ein breid presentasjon av ein norsk diktar som synest å vere mykje 17

18 mindre påakta enn han fortener, nemleg Olav H. Hauge. I ei årrekke har han stått for eit djupt originalt og alltid uroande forfattarskap som hittil nådde sitt høgdepunkt i diktsamlinga På Ørnetuva i 1961, ei bok som han elles fekk Norsk kritikerlags pris for, skriv Tor Obrestad i leiaren i dette nummeret (Obrestad 1966:2). Det er Obrestad sjølv som har skrive artikkelen om Hauge i dette nummeret, med den enkle tittelen Olav H. Hauge. Obrestad er begeistra for diktaren frå Ulvik, og skriv ein rosande artikkel der han konkluderer med at Olav H. Hauge er lite kjend her i landet, endå blant dei som sjølve puslar med dikting. Dette fortel lite om Olav H. Hauge, mest om halvferdig norsk dikting (ibid:17). I eit brev til Hauge er han endå meir rosande, og skriv at det er mi meining at du har skrive noko av det beste vi har på norsk, og derfor er det rett og godt at vi kan få presentere deg litt breiare i tidsskriftet vårt (brev frå Obrestad til Hauge ). 6 I artikkelen elles tek han føre seg den utviklinga han finn i Hauge si dikting, han peikar på at frå konvensjonell poesi både når det galdt form og innhald, har Hauge utvikla ei dikting der han arbeider seg fri frå desse skjemaa og går over til andre poetiske verkemiddel. Spesielt er Obrestad imponert over naturbileta til Hauge, og han meiner desse både talar på eiga hand, men òg seier noko meir. Mellom anna finn Obrestad at fjell/berg og ørn er bilete som ofte vert brukt, og meiner desse får ein symbolfunksjon i diktinga hans. Likevel er det ikkje all natursymbolikken Obrestad har skjønt fullt ut. Om diktet Kornåkeren nøyer han seg med å seia at dette er eit botnlaust bilete av sotete tårn og ein åker som ikkje er åker og som ingen ser (ibid:15). Dette diktet er, slik eg les det, og slik mellom anna Hadle Oftedal Andersen les det (Oftedal Andersen 2002:57-58), eit av få dikt som tek direkte utgangspunkt i Hauge sine opphald på Valen og skildrar periodar der han var den andre mannen. Obrestad skriv òg om Hauge sine tingdikt. Ofte tar han ting som han kjenner frå si daglege ferd og yrke sitt og legg fram for oss i ein ny samanheng, gjer dei antropomorfe, og spenningsdirrande. Heilt enkle ting som øks, tømmermannsbile, sagkrakk, krusbrot, femstein, ongular, er det som talar (Obrestad 1966:15). Ein annan som tek føre seg det han kallar Hauge si tingdikting, er Jan Erik Vold. I artikkelen Det går an å leve i hverdagen òg (første gong prenta i Samtiden i 1967), skriv han om Hauge og hans forhold til tinga. Vold brukar diktet Skaldebøn frå Glør i oska til å peika på utviklinga i forfattarskapen slik han ser henne. Vold finn at i første del av forfattarskapen har Hauge ei sterk ekspresjonistisk haldning til diktinga og prøver å uttrykka oppfattinga si av verda. Dette meiner Vold har vore den rådande norske måten å skriva dikt på sidan Wergeland debuterte. Likevel finn han dikt han 6 Brevet er henta frå Universitetsbiblioteket i Bergen si Olav H.Hauge-brevsamling 18

19 likar i dei første diktsamlingane, men er meir begeistra for diktsamlingane På Ørnetuva og Dropar i austavind. Her er det tinga i seg sjølv som er underet, meiner Vold (Vold 1996:22), og viser med dette attende til Skaldebøn 7, der det heiter Opn mine augo, Herre/so eg betre kan sjå/underet, ikkje berre/avglansen utanpå (Hauge 2004:71). Tingdikta til Hauge bygger på en ytre registrering av tings utseende, som regel menneskegjorte ting, men iblant også fra naturen, gjengitt med presise detaljer, men tingen alene: her er ikke noe menneske med, meiner Vold ( Vold 1996:25). Han finn likevel spor av den gamle Hauge i fleire av dikta i dei siste samlingane. Med det meiner han at det ikkje er alltid lyrikaren berre let tinga tala på eiga hand og let lesaren sjølv lesa inn ei djupare meining, men det kjem ei stemme inn og leier lesaren i ei bestemt retning. Denne artikkelen stod som sagt på trykk i Samtiden i Hauge, som elles ikkje var ein mann av store ord, las det Vold hadde skrive og vart så nøgd at han sende han eit brev for å takka for artikkelen. Eg tarv vel ikkje segja at eg er mykje takksam for at [ein] ung kritikar skriv um arbeidet mitt, serleg når han skriv så skynsamt som De gjer, skriv Hauge i brevet (Vold 1996:215), og noterer dessutan i dagboka si først 17. oktober 1967: Eg vart reint yvergjeven. Ein grundig, skynsam artikkel (Hauge 2000 band 3:191), og deretter 21. oktober same år: Eg ser atter yver Volds artikkel i Samtiden. Og vert stolt! (ibid:195) Artikkelen Vold skreiv, vart slik starten på ein lang vennskap. Dei to forfattarane trefte kvarandre ikkje så ofte, men dei brevveksla jamt og sende kvarandre bøker og kommenterte det den andre hadde skrive. Når det gjeld diktet Automaten, vart den siste strofa som Vold ikkje likte fjerna i neste utgåve av Dikt i samling. Vold er også ein av dei som har skrive mest om Hauge. I boka Under Hauges ord, har han samla artiklane han har skrive om Hauge og om dei han kallar dikterbrødre, Stephen Crane, Rolf Jacobsen og Kristofer Uppdal, dei dikta han sjølv har skrive til Hauge og breva han har fått frå Hauge. Vold sine brev til Hauge er ikkje i denne boka, men Vold kommenterer breva han har fått og set dei slik inn i ein samanheng. Vold skriv ein ny artikkel etter at neste diktsamling, Spør vinden (1971), har kome ut. Her held han fram med den raude tråden og tingdikting og om endringa i Hauge sin forfattarskap. Det nye med Hauges siste bok i forhold til de tidligere er at verden så utvetydig finnes, med en helt annen selvfølgelighet enn før, verden har meldt sin ankomst og det skjer altså ikkje uten ja, politiske implikasjoner. For hva er den umiddelbare verden i Hauges del av verden? Ja, det er bl.a vassdragsregulering med uttørkede elver og nedsenkede innsjøer, reklame i posten, romferd i TV og epletre som hugges ned bl.a. fordi Gartnerhallen ikke lenger vil ha flaskeepler 7 I seinare utgåver har diktet fått tittelen Bøn. 19

20 forsimpling, forsøpling og asfaltering åpenbar for alle og enhver: Det er ikkje berre soli og Vårherre som ser kva som skjer/rundt på jordkula som et dikt åpner. (Vold 1996:40) Og det er ikkje tvil om at ein finn dikt som er annleis enn før i denne samlinga, mellom anna to korte dikt som raskt vender tankane mot Vietnam-krigen. I Desembermånen 1969 heiter det Han løyner stålet/i ei slire av sylv./det er blod på eggi., og i Nyåret 1970 Ei svart prestekone/er uventa komi til gards./ Og ein gul ulv (Hauge 2004:280). Hauge skreiv mange brev, og fekk mange brev. Mange tilbakemeldingar på lyrikken hans, kom nettopp i brevform, gjerne ved at avsendar sa seg svært nøgd med samlinga og deretter sa at dei ville skriva om diktsamlinga i ei avis ved eit seinare høve. Konsulent Odd Solumsmoen skreiv då På Ørnetuva vert gitt ut at for en som leser så mange diktsamlinger som jeg faktisk må gjøre i løpet av et år, er det en opplevelse å komme over noe virkelig godt, noe av virkelig kvalitet. På Ørnetuva er nok den av årets mange diktsamlinger jeg nødigst ville unnvært (Solumsmoen i brev til Hauge ). Det var ei fantastisk bok du sende. Det dirrar i den jord eg har mine røter i når eg les boka, skriv Einar Økland etter at Dropar i austavind er utgitt (Økland i brev til Hauge ), og Atle Kittang er ikkje mindre nøgd med Spør vinden då den kom i [ ] Etter mi meining er det truleg den beste samlinga di. Mange av dikta er rett og slett ypparlege, tykkjer eg, og desutan har eg ein følelse av at denne samlinga dannar ein større heilskap enn Dropar i austavind (Kittang i brev til Hauge ). 8 Boka til 60-årsdagen I 1968 fylte Olav H. Hauge 60 år. I høve den store dagen, vart det gitt ut ei bok om lyrikaren, med den enkle tittelen Olav H. Hauge. Boka var redigert av Einar Bjorvand og Knut Johansen. Dette var to år etter at samlinga som for alvor gjorde Hauge kjent, Dropar i austavind, vart gitt ut, og fleire av dei som var viktige kritikarar og lesarar den gong (og mange av dei er det framleis) hadde med bidrag i denne boka. Eg legg difor litt ekstra vekt på henne. Ein del av artiklane hadde vore prenta før, men mykje er nyskrive til dette høvet. Torbjørn Ljones skriv i si hovudoppgåve frå 1983 at det ikkje er tilfeldig valde forfattarar og kritikarar som er representerte i denne boka. Han seier boka er redigert ut i frå ei litterær norm ein kjenner att frå Profil, og ein del av forfattarane Profil-gruppa ikkje likte, 8 Alle desse breva er henta frå Universitetsbiblioteket i Bergen si samling av Hauge-brev. 20

21 mellom anna Paal Brekke og Ragnvald Skrede, fekk ikkje plass i boka om Hauge (Ljones 1983:69). Dei fleste av bidraga oppsummerer Hauge si dikting så langt, og fleire legg vekt på den endringa dei finn i den siste diktsamlinga (Dropar i austavind) i forhold til dei tidlegare. Halldis Moren Vesaas skriv om det ho kallar den vedunderleg frigjorde og overlegne livsholdningen som lar ein så stor og fri vind blåse gjennom hans Dropar i austavind (Moren Vesaas 1968:15). Einar Økland, ein av profilistane, meiner at Hauge ikkje pressar dikta inn i formelle tvangstrøyer, men at han ser at det er poesi i alle ting og let denne poesien stå mest mogleg urørt (Økland 1968a:41). Nils Hellesnes meiner at Hauge sin poesi handlar om forholdet vårt til naturen mennesket og naturen i vidaste meining. Striden for tilværet, psykologisk, finn han ut at er hovudmotivet hos Hauge. Han meiner i tillegg at Hauge ikkje skriv kjærleiksdikt (Hellesnes 1968: ). Det kan ein stort sett gi han rett i, sjølv om Du var vinden frå Dropar i austavind kan lesast som eit kjærleiksdikt. Men det skildrar ikkje eit kjærleiksforhold, og dikt som gjer det, finn ein ikkje i samlingane til og med Dropar i austavind. Men ein kan finna dikt der kjærleiken, og gjerne den ulukkelege ugjengjelde kjærleiken er nemnd, til dømes Tåre, du tarv ikkje falla og Dette lyt du bera frå Under bergfallet, og På havstrandi frå På Ørnetuva. Den første større artikkelen om Hauge sto på trykk i Syn og Segn i 1962, etter at han hade fått kritikarprisen for På Ørnetuva. Denne artikkelen er òg med i boka til 60-årsdagen. Tittelen var Olav H. Hauge Ein diktar med vengefang, og forfattar var Bjarte Birkeland. Også han summerer opp Hauge si dikting så langt, og brukar mykje plass på forfattaren sitt språk. Ingen som les Hauge kan vera i tvil om at dette er hans mål. Det finst ikkje unatur i det. Det har smaken av stein og jord og sevje (Birkeland 1968:45). I tillegg til artiklane som summerer opp Hauge sin forfattarskap, har nokre av dei som bidreg til boka intervjua/prata med Hauge sjølv. Dette gjer bokredigerarane Bjorvand og Johansen, Willy Dahl skildrar ein tur til Ulvik, og Arnljot Eggen brukar òg minne frå ein tur til Hauge i sin artikkel. Felles for desse forfattarane er at dei har diskutert litteratur med Hauge, dei er imponerte over boksamlinga og kunnskapen hans. Dei skildrar òg kor langt det er til Ulvik, men kor fint det er når dei først kjem dit og treffer denne gartnaren som byr på heimelaga sider. Forskartradisjonen med å dra forfattaren Hauge inn i analysearbeidet, vil eg koma attende til. I tillegg til desse artiklane, er eit av dei kanskje viktigaste analysearbeida om Hauge si dikting med i denne boka. Atle Kittang ser nærare på ei av Hauge sine sonettar, Til eit Astrup-bilete, i artikkelen Eit vern om draumen. 21

22 Kan henda drøymde dei um dette her å møtast på ein klote, på ein stad der hegg og apal stend i syreblad og blømer slik ei dulgrøn vårnatt nær ved fjorden? Vera saman, planta bær og så ein innvigd åker rad for rad med urter bak ein steingard som dei la kring helga lundar, dei som fyre fer? Dei er i riket sitt og sår si jord. Og vårnatti er ljos av draum og gror. Dei legg kje merke til at ein kjem stilt i snjoskardet og stig på vatnet no. Men då dei natta, såg dei månen vod i gullserk ute der so unders mildt. (Hauge 2004:179) Kittang seier at diktet speglar som eit magnetisk felt i Hauge sitt diktaruniverset. Dette feltet krinsar dikt etter dikt rundt, men det vert sjeldan realisert i språket. Ein opplever dei stundene der lengt vert røyndom og der ei søkjande rørsle når fram til målet sitt, seier Kittang (Kittang 1968:164). Denne lengten, eller rettare sagt einsemda, finn Kittang som ein raud tråd i Hauge si dikting. I tillegg finn han at draumen ofte er ei rørsle som samstundes er ein lengt, og at draumen i siste omgang vert den opplevinga som veg opp tomrommet verda rundt oss speglar (ibid: ). Når det gjeld diktet, begynner og sluttar det med diktareget sine tankar. Han står på utsida og ser inn på biletet. Elles er den ytre handlinga i diktet enkel, men Kittang finn noko meir. Han seier at bruken av ordet dulgrøn skaper ei stemning av noko uverkeleg. Naturen truar å gå over i det imaginære. I tillegg dukkar eit gjerde opp, eit viktig Haugesymbol i følgje Kittang (ibid:176). Som eit gjerde stengjer i tillegg dei mannlege rima diktet, og vernar om den språklege eksistensen draumen har fått i og gjennom diktet. For det er ingen tvil om at det er draumen som er sentral. Det er sin eigen draum om eit imaginært idealrike Hauges lyriske eg opplever i Astrups målarstykke; ein draum som dette eg et kretsar om i dikt etter dikt, men som sjeldan vinn realisere seg på andre måtar enn i lengten, i ei stadig rørsle mot noko anna. Til eit Astrup-bilete er ein av dei få tekstane der vi møter denne draumen som eit konkret nærver: eit landskap, lausrive frå den dagslyse røynda, ein hage som badar i eit dimt og varmt nattelys og kanskje det aller viktigaste som varer. (ibid:183) 22

23 Stegane si magisteravhandling Idar Stegane si magisteravhandling Olav H. Hauge si dikting var det til då største akademiske arbeidet som var gjort om Hauge si dikting då ho var ferdig i Om lag samstundes vart det skrive eit par hovudoppgåver med Hauge som tema. Stegane si magisteravhandling kom i bokform fire år seinare, då med namnet Olav H. Hauges dikting. Som Kittang gjer nokre år tidlegare, tek Stegane utgangspunkt i draumemotivet. Han finn ei utvikling i forfattarskapen frå eit idealistisk farga syn på tilveret, gjennom ein periode der diktareget står i motsetnad til både menneskelege omgivnader og ein trancendens, og til ei erkjenning av at ein mellommenneskeleg ikkje-individualistisk eksistens er mogleg og meiningsfull (Stegane 1974:16). Han tek utgangspunkt i diktet Gartnaren drøymer og brukar dette til å trekka linjer gjennom forfattarskapen til og med Dropar i austavind. Og livet vert ein draum ei geil som blenkjer/mot venleikshimlar som vår jordskuld krenkjer, sluttar diktet med (Hauge 2004:21). Samstundes synest eg-et i dette diktet å sjå verdiar i det reint jordiske òg. Dei ligg på eit anna plan, men opplevinga av naturen og elsk og arbeid er kvalitetar som så avgjort er positive i diktet. Desse to positive retningane i diktet kan då ikkje sameinast; Eg-et lyt velje og vel då lengten etter idealtilværet, trass i erkjenninga av at dette ikkje er oppnåeleg i dette livet, skriv Stegane (ibid:29), og brukar denne dualismen i tilveret og lengten etter draumen og noko anna til å ta føre seg ulike sider ved Hauge sine dikt. Mellom anna brukar han mykje plass på det einsame eget, og finn fire typar einsemd: Eget søkjer seg vekk frå menneskesamfunnet, eget ser på einsemda som ufrivilleg isolasjon, den einsame søkjer kontakt utan å lukkast, og den einsame kjenner seg avvist, men ber likevel på ei sannkjenning av å vera eitt med dei andre (ibid:52). Ut i frå utviklinga eg har vist at fleire andre peikar på, skulle ein kanskje tru at det fanst flest dikt om einsemd i Glør i oska, og ingen i Dropar i austavind. Det stemmer ikkje heilt. Stegane finn rett nok fleire dikt om einsemd i dei tidlegaste samlingane, men ein finn også såre einsemdsdikt i På Ørnetuva. I Det er kaldt i store hus, møter ein eit diktareg som føler seg verkeleg åleine: Det er kaldt i store hus./eg merkar det om hausten/når dei første flingror av snø tek til å falla/og marki hardnar under kulden./då er ho stor og aud, mi einsemd,/og gisi under taket,/og hoggi gnell i frosen skog (Hauge 2004:171). Sjølve tittelen på diktsamlinga er henta frå ei strofe i Skírnismál. Gerðr avslår når Skírnir frir til henne på oppdrag frå Freyr. Straffa ho skal få, er i følje Skírnir ikkje lita: 23

24 På Ørnetuva du aarle skal sitja, nakken mot Mannheim, nasen mot Hel. Der skal du svive som sidan deg aldri ser mann eller møy (Edda-kvæde omsett av Ivar Mortensson 1905) Einsemda skal altså verta stor for den som avslår å gifta seg med denne store Frøy. Tittelen på diktsamlinga er sjølvsagt ikkje tilfeldig vald, og Stegane skriv: Vi kan slå fast at der einsemda ikkje direkte synest vere resultat av ein idealistisk lengt som ikkje blir oppfylt, blir ho mest synberr og intens i samlingane Under bergfallet og På Ørnetuva, men Seint rodnar skog i djuvet høyrer også til i denne samanhengen med Haustspel, Møte, Elvi burtanum fjorden og fleire andre (Stegane 1974:72). Oftedal Andersen og Söderblom sine nye tankar To nyare arbeid seier òg noko om einsemda og om ikkje minst det ambivalente hos Olav H. Hauge. Hadle Oftedal Andersen har eg alt nemnt, og eg kjem attende til han fleire gonger seinare. Han leverte hovudoppgåve om Hauge, der han las Seint rodnar skog i djuvet som ein punktroman, i I 2002 gav han ut boka Poetens andlet. Om lyrikaren Olav H. Hauge. Her ser han på ulike sider ved forfattarskapen, og han deler boka inn i seks delar; bogeskytaren, den hardt røynde, autodidakten, virtuosen, radikalaren, ulvikjen. I forordet seier Oftedal Andersen at han trudde han var ferdig med Hauge. Men han drog stadig vekk fram Dikt i samling, las, funderte og sette inn gule lappar. Etter kvart blei denne bunka med lappar så stor at eg forsto at eg kanskje likevel hadde noko meir å seia om Hauge sine dikt, ting som ikkje hadde blitt sagt før. Dessutan merka eg meg at me sakna ein samla presentasjon, retta mot den breie allmenta, av denne forfattarskapen. Derfor sette eg meg ned og laga dette skriftet, som er meint for alle som set pris på Hauge sine dikt, skriv han (Oftedal Andersen 2002:9). Oftedal Andersen er kritisk til ein del av det Profil-generasjonen stod for. Han meiner dei ikkje ser skilnad mellom personen og diktaren Olav H. Hauge. Jørgen Sejersted har òg kritisert dette, og eg kjem attende til han i neste kapittel. Oftedal Andersen brukar diktet Gamal diktar prøver seg som modernist til å visa at det ikkje treng å vera samsvar mellom personen Olav H. Hauge og forfattaren Olav H. Hauge. 24

25 I dette vesle diktet ser me at subjektet på sett og vis har distanse til det som blir skildra, sjølv om det er heilt klart at den gamle diktaren er forfattaren sjølv. [ ] Han ser seg sjølv som ein som går inn i noko. Ei rolle. Samstundes kjenner me att det smålåtne, den kvardagsforankra visdomen. Han får ikkje vidare perspektiv enn at han kan sjå rundt seg i det landskapet han høyrer til i. Og denne spenninga, mellom rolla og det autentiske, mellom det han tek på seg og det han er, har slik eg ser det alt med lyrikaren Olav H. Hauge sin posisjon å gjera. Utspent som ei bru mellom det han er og det han sjølv går inn i, i eit spenn mellom insisteringa på seg sjølv som vanleg mann frå Ulvik og seg sjølv som forfattar. (ibid:17) Oftedal Andersen ser tvert i mot på Hauge som ein stor strateg. Han nyttar seg sjølv, naturen i kring og personlege røynsler i diktinga si, men han er medviten om dei grepa han gjer. Men sjølv om Oftedal Andersen kan høyrast svært kritisk ut, understrekar han at det ikkje er meininga. Heller enn å avvisa den tidlegare forskinga vil han bygga vidare på dei innsiktene generasjonen før han har funne. Som ein ser når ein les desse dikta, er det noko samansett ein har med å gjera. Biletet av eit komplekst eller paradoksalt menneske er tydeleg. Ein jordnær eplebonde med store kunnskapar om verdslitteraturen. Ein stoisk vismann som har opplevd store sorger i sitt eige liv. Ein formmeister som òg skriv enkelt og endeframt. [ ] Desse sidene kan ein oppfatta som ulike iscenesettingar, eller rettare sagt som ulike prisme i den samla iscenesettinga som er lyrikaren Olav H. Hauge (ibid:25). Eit anna viktig arbeid som er gjort etter Hauge sin død, og faktisk det siste større arbeidet som er gjort om Hauge si dikting, er svenske Stefan Söderblom si bok Och jag var länge död. Läsningar av det ambivalenta: Olav H. Hauge. Söderblom trefte aldri Hauge sjølv. Han kom til Bergen til festspela, og reiste til Ulvik i lånt dress for å vera med i gravferda då han høyrde at Hauge var død. Kva denne gravferda førte til for Söderblom sitt forhold til Hauge sin lyrikk, kjem eg attende til. Men det eg kan seia allereie her, er at ein ser likskapar mellom Oftedal Andersen og Söderblom. Begge er kritiske til ein del av det dei tidlegare Haugeforskarane har gjort. Mange av desse, mellom andre Idar Stegane og Siri Sunniva Endresen, som skreiv ei av dei første hovudoppgåvene om Hauge tidleg på 1970-talet, var samtidige med Profil-gruppa. Det same galdt òg Atle Kittang, sjølv om han hadde eit meir litteraturvitskapleg utgangspunkt for sine arbeid om Hauge. Söderblom er kritisk til det han kallar myten om Hauge, og meiner at forfattarskapen er meir samansett enn det andre forskarar til då hadde greidd å visa. Mellom anna legg han stor vekt på Ragnvald Skrede si rolle. Skrede var konsulent for Noregs Boklag, og var saman med Halldis Moren Vesaas konsulent for Glør i oska. Seinare var Skrede kritikar i både Dagbladet og VG. Andreboka til Hauge var han ikkje så nøgd med, men han var rosande då På Ørnetuva kom, og forsvarte Hauge mot kritikk frå andre (Åmås 2004:155 og 263). Det var dessutan som sagt Skrede som 25

26 drog i trådane då Hauge fekk kritikarprisen for nettopp denne samlinga, og han redigerte den første Dikt i samling. Om likskapane mellom Skrede og Hauge skriv Söderblom: Likheten i poetisk attityd är uppenbar. Men naturligtvis också ulikheten skillnaden i graden av ödslighet i dessa både ödsliga dikter. Ragnvald Skrede har en (visserligen illasinnad) publik vid sitt triumfatoriska uttåg ur bygden på väg mot den osynliga stjärnan, och den publiken vill man väl som läsare ogärna ansluta sig till identifikationen kommer som på beställning, poeten risikerer inte ett ögonblick att verkligen vara ensam i sin dikt om ensamheten, hur ensam han än en gång stod inför bygdefolkets attacker i rättssalen i Gjøvik diktens åtbörd vill tvärt om göra honom till en föregångare, som vi andra har att følgja (vilket det litterära etablissemanget i Oslo väl också gjorde). Men hos Hauge är det annorlunda (forstås). I Din veg finns ingen som ser jaget vandra bort över fjället mot det okända, och döden till sist. Den led som han vandrar är av djupaste ensamhet, ingen har rösat den åt honom, och inte heller han rösar den åt nogon annan fjällvinden är hans enda följeslagare, den som stryker ut hans fotspår i snön. (Söderblom 2006:47-48) Söderblom legg, som tittelen på boka seier, vekt på det ambivalente. I det ligg at det finst fleire sider ved Hauge si dikting. Han skriv ein del om kva rolle den andre mannen har i diktinga, og dreg mellom anna linjer mot Uppdal og hans forfattarskap. 9 Der fleire andre har sett på naturdikta som eit uttrykk både for sjelelege tilstandar men òg for kjærleik til heimbygda, legg Söderblom vekt på mellom anna enkelte ord han meiner gir spesielle tydingar og stemningar. Eitt av orda han peikar på er gufs som han seier det ikkje finst eit godt svensk ord for. Om diktet Upp gjennom elvedalen seier han: Och kanske är Upp gjennom elvedalen en dikt i samma obönhörlighet, de lätta stegen till trots. När män läser den får man förnimmelsen att dena korta ögonblicksbild innehåller en livstid en livstid som aldrig ett ögonblick får slippa frågan om dröm, väg, identitet. Att gå mot kan låta förnämligare än med med betyder inte mot också bort här, och med till? Och den starka glädjen, är det den glädje som kan släppa det uppdalska skriket löst i sinnet og världen, som kan överlämna ordet åt den andre mannen? Gufs. (ibid: ) Ein kan altså trygt seia at det er mange som har sagt mykje om Hauge. I den vidare oppgåva kjem eg til å kasta nokre blikk attende til resepsjonskapittelet, spesielt når det gjeld kva Profilgruppa meinte om Hauge. Stegane sitt arbeid ligg òg i botn, det same gjer Söderblom si nye bok. Men før eg kjem inn på sjølve tektane, skal eg seia noko om kva teorigrunnlag som ligg i botn. Det er to ting som har vore viktig for meg å streka under. Det eine er debatten om modernisme; kva denne var, når han kom og kven som eigentleg var modernistar og ikkje. Dette er noko litteraturforskarar har brukt mykje tid på, og nok enno ikkje er samde om, men eg vil prøva å visa kva som har vorte diskutert. Det andre eg legg vekt på, er dei nye 9 Det kjenner han godt til, Söderblom har sett Uppdal-dikt om til svensk. I 1991 kom Uppdal-samlinga Ensamhetsdjungeln. Dikter i urval och översättning av Staffan Söderblom och med en efterskrift av Jan Erik Vold. 26

27 lesemåtane som dukka opp spesielt på 1960-talet, og som dei unge tok tak i. Som Einar Økland sjølv sa på ei forelesing ved nordisk institutt, UiB, hausten 2006: Me hadde ingen å ta over etter 10. Difor har det vorte sagt, og mange meiner framleis, at Profil-generasjonen kom med noko heilt nytt. Kva dei sa, og kva som merka seg ut som deira poetikk, kjem eg attende til i andre del av teorikapitlet. 10 Ubublisert materiale, notert på forelesing ved Nordisk instiutt

28 KAPITTEL 3: TEORI Vi kjenner oss ikkje forplikta overfor nokon annan litterær tradisjon enn den vi sjølve skaper. Dette er paradoksalt, for vi vil ikkje skape annan tradisjon enn levande litteratur. Men attåt dette, vil vi prøve å gi eit uttrykk av kva vi legg i eit mangslunge omgrep som modernisme. Modernisme og anna på modern- kan etter kvart gi ein flau smak i munnen, det er så. Men for oss er dette eit høveleg arbeidsomgrep. Vi vil gjerne presisere at dette omgrepet ikkje har så mykje med tid å gjere. Det har meir med ein annan måte å seie ting på, ein annan måte å skrive på enn den som vore hevdvunnen her i landet sidan Snorre skreiv kongesogene. For oss er altså han som utforma Draumkvædet meir moderne enn ein Øverland, ein Skjæraasen. Dette skreiv Tor Obrestad i den aller første leiaren etter at han og gjengen hans overtok det redaksjonelle ansvaret i Profil i 1966 (Obrestad 1/66:2). Det ikkje vanskeleg å vera samd med Ivar Larssen-Aas, som har skrive hovudoppgåve om Profil-gruppa, i at denne leiaren ber preg av ungdommeleg overmot og er pompøs i sin måte å sjå på seg sjølv og verda i kring seg på. Men noko av det mest interessante her, er at Obrestad prøver å gi eit innblikk i kva dei meiner med modernisme. Og modernismeomgrepet og ikkje minst modernismedebatten i Noreg har hatt mykje å seia for kvifor Profil skreiv som dei gjorde. Dette kjem eg attende til seinare. Først vil eg prøva å greia ut om kva som ligg i modernisme-omgrepet, og i tillegg seia noko om eit par litteraturteoriar som vaks fram i etterkrigstida, og som ein ser at Profil-karane i alle fall til ei viss grad har kjent til. Kva er modernisme? Modernismen som litterær retning har mykje av bakgrunnen sin i Frankrike på 1850-talet. I 1857 gav Charles Baudelaire ut Les Fleurs du mal. Denne diktsamlinga er av mange sett på som det første modernismeverket, og i 2001 vart ho omsett til norsk med namnet Det vondes blomar av Håkon Dalen. Kjell Espmark skriv i innleiinga i si Att översätta själen frå 1975 at vad vi här skall syssla med är en av de både innriktningarna innom metoden att göra det osynliga synlig, båda centrala innom den lyrikk som utgår från Baudelaire (Espmark 1975:9). Første kapittel har fått namnet Utgångspunkten Baudelaire (ibid:14). Poul Borum nemner også Baudelaire som ein av dei første som kjem med noko nytt i litteraturen i det 20- hundreåret (Borum 1966: 12). Anker Gemzøe tek føre seg T. S. Eliot sitt dikt Morning at the window, Les septs vieillards av Baudelaire og Den sunkne By av Otto Gelsted i artikkelen Morning at the window: The City as a Sea in T.S. Eliot, Charles Baudelaire and Otto Gelsted. Han ønskjer å seia noko om kjenneteikn ved modernismen ved å sjå på desse 28

29 dikta, og skriv at [t]hese parallels can both be concidered as elements of the Modernist poetic tradition (with special attention to Baudelaire s status in it) and typical of the period (Gemzøe 2002:159). Gemzøe ser på modernismen som eit straumdrag, og ikkje som ein avgrensa litteraturhistorisk epoke. Han er heller ikkje utan vidare samd i at modernismen er den einaste rette responsen på moderniteten, og seier i artikkelen Modernisme og mimesis at [m]odernismen anvendes som overordnet strømningsbetegnelse om en række indbyrdes meget forskellige skoler og grupperinger, der gør sig gældende i flere perioder og faser. Det er en lang, uafsluttet diskusion, om der mellem de forskellige modernismer er andet end familielighed, og ligeledes om den såkalte postmodernisme er et moment/en fase i modernismen eller ej (Gemzøe 2003:50), og vidare at [d]et er afgørende at modernisme forstås som et strømningsbegreb og verken som et periodebegreb, som det almideligvis opfattes, eller som en ahistorisk modus. En strømning er en kunstnerisk tendens, som er epokalt baseret, men som findes i forskellige varianter og faser, og som kan indtage en mer eller mindre dominerende position (ibid:54). Torben Brostrøm er langt på veg på linje med Gemzøe, sjølv om han i noko større grad prøver å tidfesta modernismen. Han seier at modernismen i konsentrert form fann stad i , men at modernismen aldri er avslutta. Brostrøm ser på modernismen som ein blekksprut. Som dette dyret, har modernismen mange fangarmar. Det er vanskeleg å fanga han, og han bevegar seg stadig i nye retningar (Brostrøm 1991:11). Modernismen er ein europeisk kunstrevolusjon, og ein finn han både som måleri, skulpturar, musikk, dikting og teater, for å nemna nokre døme. Og modernismen heng saman med utviklinga av industrien og ny teknologi, og i tillegg med revolusjonær politisk tenking som motvekt til borgarskapet, meiner Brostrøm (ibid:11-12). Willy Dahl listar opp ei rekkje formale kjenneteikn han meiner er typiske for modernistisk litteratur. Det gamle skiljet mellom poetiske og upoetiske ord vert brote ned, diktaren står no fritt til å bruka uestetiske og kvardagslege ord og omgrep. Den klassiske strofeforma og dei regelrette rima dominerer ikkje lenger i dikta sin ytre struktur; dei frie versa tek over. I forhold til bileta vert kommentaren og refleksjonen borte. No er det biletet og symbolet som åleine skal verka på lesaren (Dahl 1975b:25). Desse kjenneteikna gjeld modernismen generelt. Som eg snart skal seia meir om, var det lenge semje om at modernismen kom seint i Noreg. Sjølv om den oppfattinga har vorte endra dei seinaste åra, ser ein ikkje så mange av dei formale kjenneteikna hos dei tidlegaste modernistane. Så seint 29

30 som hos Erling Christie, som saman med Paal Brekke sto for den største endringa på talet, finn ein ein romantisk tankegang. Dikta hadde rett nok ikkje metrisk rytme, men ordvalet og temaa var ikkje nye. Christie var romantiker i sitt syn på poesien som en særlig erkjennelsesform og som et medium for menneskets lengsel bort fra den samfunnsmessige elendighet, skriv Øystein Rottem (Rottem 1996:497). I Christie sitt dikt Elegi i september, henta frå nettopp debutsamlinga, ser ein at forma er ny, men at innhaldet kanskje ikkje er så annleis enn det var tidlegare. Uendelig stillhet i himlen september ved stranden og solens ensomme lek over vannet Kjølig naturens avskjed Ut over havet skyenes hvite flukt for syngende vind timen for avskjed og andakt i sivet visnende uten erindring Avskjedens time, men ennu ingen forsoning ennu i høstklar fjernhet gjenklang av stemmer og barns jublende rop mot sjøen Lyttende ennu til sommerens døende rop mellom sivet vandrer vi inn under høstens stjerner inn i de høye netter ulmende av det ennu ikke forløste. (Christie 1954:42-43) Sjølv om ein hos Rolf Jacobsen, særleg i diktsamlingane som kjem etter andre verdskrig, ser tydelegare modernisme, var det i hovudsak Profil-gruppa som presenterte ei dikting som både ytre og indre sett kunne kallast modernistisk, meiner Rottem. Det har altså vorte hevda at modernismen kom seint i Norden og Noreg. Sjølv om det i tida kring første verdskrigen dukka opp nokre svenske og finlandssvenske lyrikarar, mellom andre Pär Lagerkvist, Edith Södergran og Elmer Diktonius, og ein i Danmark hadde Johannes V. Jensen, Tom Kristensen og Emil Bønnelycke, er det hevda at nokre av desse eigentleg ikkje var så modernistiske. Peter Lutherson skriv i artikkelen När modernismen inte kom til 30

31 Sverige at [o]ch vad det expressionistiska betytt för svensk lyrikk, i Lagerkvists produktion förblev det en ansats, hans store linje var den centrallyrik han kan ha lärt sig av Heidenstams Nya dikter. Med andra ord modererar Delblanc något den hävdvunna ståndpunkt som utan att sättas ifråga traderas av Ingemar Algulin. Men även för Delblanc blir Lagerkvists modernismens murbräcka, om än kärleken mellan diktaren og ismen antas ha varit kortvarig (Lutherson 1994:270). Lutherson skuldar litteraturkritikarane for å ha plassert mellom andre Lagerkvist i det han meiner er feil stilart. Brostrøm meiner at modernismen i Norden ikkje var først i Finland, sjølv om blekkspruten der hadde gode vilkår i og med at landet tidleg på 1900-talet var både eit ubeskytta område og eit utprega grenseland. Han viser til at mellom anna i tidsskriftet Ultra, som finlandssvenskane Hagar Olsson og Elmer Diktonius sto bak, var det danske døme dei først viste til (Brostrøm 1991:18). Ser ein litt nærare på Lagerkvist, finn ein at det er vanleg å plassera han i ekspresjonismen. Særleg i den første diktsamlinga hans, Ångest (1916), vert ekspresjonistiske tankar tydelege. Forholdet mellom kunst og røyndom er viktig for Lagerkvist; kunsten kan med sitt vesen trengja inn til det inste vesenet i tinga (Malmström 1995:10-12). Ekspresjonistane var negative til både vestleg kultur og framtidsoptimisme (Lothe, Refsum, Solberg 1997:59). Ekspresjonistane var òg skeptiske til seinsymbolistane som mellom andre Rainer Maria Rilke. 11 Men nettopp austerrikse Rilke var litterært i slekt med ein av dei første norske modernistane, nemleg Sigbjørn Obstfelder ( ). Dette viser Reidar Ekner i boka En sällsam gemenskap. Han skriv om Obstfelder som var tydeleg inspirert av det som rørde seg på kontinentet, og særleg dei franske symbolistane som Baudelaire, og om Rilke som oppdaga Obstfelder og var imponert over det han las. Særleg la han vekt på likskapane i den impresjonistiske skrivemåten deira, spesielt mellom Das Stundenbuch og En prests dagbok (Ekner 1967:155). Det har òg vorte spekulert i om romanfiguren Malte er eit bilete på nettopp Obstfelder. Ekner er ikkje utan vidare samd i det, og skriv at [h]os Obstfelder, och då särskilt i fragmentet Høst, mötte Rilke en diktare sådan han själv önskade vara, med en personlig mognad han inte ansåg sig själv ha uppnått (ibid:165). Som eit morosamt apropos, kan det nemnast at ein veit at Rilke er ein Olav H. Hauge sette høgt. Det viser Per Erik Ljung i artikkelen om Olav H. Hauge og Vilhelm Ekelund, og han viser òg at Rilke var viktig for Ekelund, og Ekelund igjen viktig for Hauge (Ljung 2005:14). Denne artikkelen kjem eg 11 Rainer Maria Rilke levde i tidsrommet Han skreiv både dikt og romanar, og tankeinnhaldet han introduserte ser ein seinare att hos mellom andre eksistensfilosofane Jaspers og Heidegger (Kortner, Munthe, Tveterås 1994:478). 31

32 attende til seinare. Idar Stegane viser at same Ekelund òg var ein kjenning av Obstfelder (Stegane 1999:56). Modernisme i Noreg? Både Asbjørn Aarseth og Per Thomas Andersen skriv at Obstfelder var ein markant fornyar av norsk lyrikk i 1890-åra, og legg vekt på at han var inspirert av mellom andre Walt Whitman og Baudelaire (Aarseth 1998: og Andersen 2001: ). Aarseth skriv at ein kan rekna Obstfelder som ein av dei tidlege modernistane, men at diktaren òg kan sjåast på som ein representant for vitalromantikken 12 (Aarseth 1998:365). Idar Stegane legg vekt på at Sigbjørn Obstfelder var den store pioneren innan norsk lyrisk modernisme, og han synest det er vanskeleg å sjå noko samband mellom Obstfelder sine skrivemåtar og annan ny norsk lyrikk tidleg på 1900-talet. Den Stegane finn er nærast, er Kristofer Uppdal (Stegane 1999:58). Same Uppdal, som eg snart kjem tilbake til, såg tidleg det nye i Obstfelder si dikting. Allereie i 1917 skreiv Uppdal om Obstfelder si dikting i avisa Den 17de Mai: Dei eldre store forfattarar livde endå i Obstfelder si tid, og var framleis bragdstore, Bjørnson, Ibsen, Kielland og Lie. Og dei fleste hadde nok med desse gamle. Og høyrde ikkje andre røyster. Vilde ikkje høyre. Ja enno vil mange ikkje høyre andre røyster enn dei fyrste tonar som fanga dei. Men vi som var yngst i ætta og laut tegje, vi lydde til, og fant mangt og mykje. Det var ikkje berre kråkeskrik over andre fuglar sitt øksl. Endå kråkeskrika ofte breidde seg over tonane til måltrast, lerke og andre individuelle songarar. Men dei yngste i ætta hadde råd til tegje, etter gamal sed. For nye tider vilde fløde fram og løyse tunga. Og den som er sikker på si tid, tolver vente. Det var Obstfelder. Difor trødde han so stillsleg. Han hadde noko i allheimsrømda um seg, bar stjernur og klotur i seg, som det klong frå når hans sjæl spela. Som det gneista og lyste frå gjennom myrket. (Uppdal , her frå Mæhle 1965:86). Uansett kva epoke ein vil plassera Obstfelder innan, ser ein at han kom med noko nytt. Men han døydde så tidleg at han ikkje slo skikkeleg gjennom medan han levde. Etter Obstfelder sin død vart det stilt. Lenge var det i alle fall semje om det, og ein meinte at ein i Noreg ikkje hadde ein einaste modernistisk forfattar før etter andre verdskrig. Torben Brostrøm skriv at en forklaring på, at modernismen ikke havde naturlig grobund i Norge på det tidspunkt, er at landet ikke var præget af samme urbanisering som Sverige og Danmark (ibid:21). Dette kan ein sjølvsagt diskutera. Men det som er sikkert, er at i Noreg 12 I kapittelet Ut i verda i litteraturhistoria Norsk litteratur i tusen år, brukar Asbjørn Aarseth nye omgrep som han romantikk i seg. I innleiinga skriv han at ein kan sjå på åra mellom 1864 og 1905 som ein romantisk kontinuitet heller enn eit brot med romantikken. Han innfører difor nye omgrp; liberalromantikk, sosialromantikk, vitalromantikk og regionalromantikk (Aarseth 1998:285). I vitalromantikken ligg det ei førestelling om at livet sjølv tek over og dirigerer eget, livet vert framstilt som noko større og meir uutgrunneleg en den menneskelege rasjonaliteten kan femna om. Instinkta talar gjennom kroppen og det umedvitne og opnar skremmande, men òg dragane glimt inn i ei løynd verd. Slektskapen mellom dyr og menneske vert fokusert (ibid:370). 32

33 fekk me ikkje den store modernismedebatten før etter andre verdskrigen. Frontane, representert ved André Bjerke og Arnulf Øverland på den eine sida, og dei som var noko yngre, representert ved spesielt Paal Brekke og Erling Christie, på den andre, sto steilt mot kvarandre. Bakgrunnen for konfrontasjonen var at Erling Christie hadde gitt ut ei diktsamling, Drøm om havet, i 1954, der dikta ikkje hadde fast form og metrisk rytme. Han vart sterkt kritisert av André Bjerke, som fekk støtte av Arnulf Øverland. Øverland reiste rundt med eit foredrag han kalla Tungetale fra parnasset. Hovudbodskapen var at dei som skreiv utan fast rim og rytme, gjorde det fordi dei ikkje fekk til noko anna. Øverland uttalte i eit intervju dette året at poesi er vers; dikt uten rim og rytme trengs det andre betegnelser for (Rottem 1996:164). Christie fekk støtte frå Paal Brekke. Øystein Rottem skriv i si Etterkrigslitteraturen, bind 1, om krigslyrikken som vart gitt ut like etter andre verdskrigen. Berre i 1945 vart det gitt ut 60 diktsamlingar, og dei fleste hadde krigen sin konkrete røyndom som tema (ibid.). Vidare skriv Rottem at [s]nart vek imidlertid vi -diktene for dikt som forholdt seg til krigsproblematiken mer allment, dikt med gruoppvekkende bilder fra en verden på randen av nye katastrofer. Her er den egentlige krigslyrikkens oppfordring til samhold og motstand forstummet. Her er det gjerne et jeg som taler, et jeg som står alene og avmektig med sin angst og sin fortvilelse. Disse første angstdiktene var jevnt over tradisjonelle i formen, men gjennom sine motiver og i sin grunnstemning foregrep de viktige tendenser i den modernistiske lyrikken som var på vei. Etter hvert sprenges den tradisjonelle formen fordi den av mange, særlig de yngre, blir opplevd som uegnet til å uttrykke en ny tids livsfølelse og virkelighetsoppfatning. Gjennombruddet for en modernistisk lyrikk i Norge settes i de fleste litteraturhistoriske framstillinger til året Da ble det publisert en doktoravhandling om den modernistiske pioneren T.S. Eliot. Paal Brekke utgav en gjendiktning av hans The Waste Land. (ibid: ) Her ser ein at det handlar om noko av det same som Obrestad skriv i Profil-leiaren, nemleg ein ny måte å seia noko på. Og Paal Brekke var ein av dei som såleis var Profil sine fedrar, utan at det var særskilt god kontakt mellom han og dei som var vel ein halv generasjon yngre. Brekke førte kampen for den modernistiske diktinga nærast åleine mot Øverland og Bjerke utan å få stjerne i margen frå neste generasjon som han følte han kjempa på vegne av, skriv Ole Karlsen i lenkede fugler som evig letter. Om Paal Brekkes forfatterskap (Karlsen 2000:9). Paal var blitt en klippe i det norske poetiske samtidslandskapet på den tiden fra slutten av 60-tallet. Samtidig var han ingen gammel mann, bare noen og førti. De som angrep ham, var bare en halv generasjon yngre. Men de var mange og de ville ses. [ ] Paal kunne ikke være noen guru. Han hadde selv bekjempet gurubilder. Så fant de andre en annen i stedet som de holdt opp seg i mellom, en litt fjern guru ute på landet et sted Dette seier Toril Brekke, Paal Brekke si dotter, i ein samtale med Ole Karlsen i den same boka. Då Karlsen spør om det 33

34 er Olav H. Hauge ho tenkjer på, stadfestar ho det. Sjølvsagt er ikkje ei dotter si oppfatting på nokon måte objektiv, men Toril Brekke peikar likevel på noko fleire andre har vore inne på (Karlsen 2000:24-25). Idar Stegane skriv i artikkelen Paal Brekke moment til ei lyrikkhistorisk plassering at det ikkje utan vidare er forståeleg at Brekke kom på kant med Profil. Men han gir Brekke sjølv noko av skulda. Det ein då kunne sjå og endå tydelegare ser i ettertid, er at Brekke nok var spydig og kritisk andsynes det han oppfatta som litt store ord og feitt flesk og kameraderi mellom dei unge, men at han også kunne vere raus og romsleg når han vurderte lyrikken deira (Stegane 2000:34). Det som i hovudsak skil Paal Brekke sitt syn på modernisme frå Jan Erik Vold og dei andre profilistane sitt, er at Brekke ikkje meiner at eit dikt må ha frie vers for å vera modernistisk. 13 Elles ser Brekke på modernismen som eit kunstnarisk straumdrag, som han finn etter 1900 (Larsen 2000:40). Man kan her bemærke, at Brekke er så internationalt, dvs. væsentlig angelsaksisk, orienteret, at han ikke for alvor virker interesseret i at konstruere en norsk modernismekanon. Ganske vist kan man hos den sene Brekke (f.eks 1983:50) finde referencer til en tidlig norsk tradition for ekspresionisme, surrealisme og metapoesi hos Kvalstad, Nygard, Uppdal, Boyson, Jacobsen og Gill, men det er tydelig, at den klassiske, akademiske modernisme med Eliot og Pound i centrum står Brekke langt nærmere end den avantgardiske tradition, skriv Peter Stein Larsen vidare (ibid:41). Men når eg skriv at Paal Brekke og profilistane har ulikt syn på modernisme, må dette modifiserast litt. For sjølv om dei unge forfattarane var samde om mykje, var dei ikkje samde om alt. Einar Økland vil til dømes ikkje kalla seg sjølv modernist, han meiner det er eit omgrep det er uråd å bruka om seg sjølv, seier han i samtale med Jahn Thon (Thon 1995:51). Han hevdar at han ikkje var samd med resten av Profil-gruppa om bruken av ordet, og Thon viser at Økland var den som brukte det i minst grad. Jeg kaller hele vår bevegelse for romantisk. Vi var gammeldagse, blyge kunstnere, seier Økland til Thon (ibid:51). Og ser ein til dømes i Amatør-album frå 1969, kan ein finna teikn på at Økland har rett. Undertittelen til boka er Lyrisk landskapsroman med figurar. Det er ikkje ein veldig modernistisk tittel. Boka handlar om landskapet der Økland vaks opp. I opninga skriv han at [m]en landskapet kunne 13 Det vart bråk då Jan Erik Vold og Kjell Heggelund i 1985 redigerte ein antologi med norsk, moderne lyrikk. Kriteriet for å vera med i samlinga, var at diktet hadde frie vers. Poul Borum skreiv i Dagbladet at boka burde vore utgitt av Norsk Dusteforbunds Lyrikklubb. I tillegg meinte han at boka inneheld dårlege dikt, og difor kunne ho ikkje brukast som ein protest mot norsk tradisjonalisme. Vold svarte om lag ein månad seinare at norske frie vers som konstituerer hovedmengden av den norske lyriske modernisme (ikke hele, ikke hele!) de utgjør en viktig tilsideskjøvet tradisjon av norsk lyrikk i vårt århundre, som det var på høy tid å presentere (Vold ). Også andre kritikarar, spesielt i hovudstadspressa, var negative. Elles i landet fekk boka betre mottaking, mellom anna skreiv Jan Inge Sørbø i Dagen Ein dårleg debatt om ei god bok (Vold 1996:365). 34

35 fortene å nemnast. Eg samla meg kring det for å gjere det til ein hovudaktør. Men landskapet lét seg ikkje omringe. På dei minst forventa stadene skyt det knoppar og blomster. Eg ville byggje landskapet opp som eit tre, men det løyste seg opp. Det vart ein bord med eit mønster, som nekta å gjenta seg (Økland 1969:9). Han vil altså bruka landskapet til noko ikkje berre lata det vera landskap, eller kaffikjele om ein vil. Og sjølv om tekstane vidare kan kallast modernistiske i både form og innhald, er dei ikkje berre det. Det er noko romantisk over prosjektet i seg sjølv; å laga ein hyllest til barndommens landskap. Og ein finn djupt personlege tekstar, mellom anna ein tekst om faren som døydde då Økland var liten. Atle Kittang er langt på veg samd i denne karakteristikken av det øklandske landskapet, og skriv at alt i opningskapittelet vert ei typisk romantisk førestelling gjort til prinsipp (Kittang 1975:258). Men han finn at alt ikkje berre er romantisk. Med utgangspunkt i det Økland sjølv skriv om at [m]en draumen er ei samansmelting, og denne nye tingen lyser og strålar forslag og måtar til oss (Økland 1969:112), skriv Kittang: Bak dette anar ein konturane av ein annan erkjenningsteori: nemleg trua på at det spelar seg ut eit dialektisk forhold mellom mennesket og dets landskap, og at mennesket sjølv dermed alltid har muligheten open til å skape noko nytt, til å stadig overskride dei omgivnadane som skaper det/som det skaper. I denne doble skapingsprosesen er det at forandring kan skje, fordi det som dermed blir skapt, draumen, poesien, lyser og strålar forslag og måtar til oss (Kittang 1975:260). Over 20 år seinare seier Kittang at han framleis er fascinert av denne boka. Då han skreiv den første artikkelen, var det nok rett nok delvis fordi ho greip direkte inn i ting han var oppteken på den tida. Men ho gjorde òg inntrykk fordi den verka så paradoksal i forhold til alle førestillingane blant dei unge profilistane om at subjektet berr er eit spektrum av roller, at den einaste måten å leve fritt på er å leve inautentisk og at vi moderne menneske eigentleg er desentraliserte personar som berre kan forståast gjennom ei desentralisering av poesien (Kittang 1997:51). Den norske modernismekanonen er det andre enn Vold og resten av Profil-gruppa som har laga, og desse er samde med Brekke i at eit dikt ikkje treng ha frie vers for å vera modernistisk. Idar Stegane og Vigdis Ystad er blant forskarane som dei siste om lag ti åra har peika på fleire norske lyrikarar dei meiner plasserte seg innanfor denne retninga. Stegane skriv mellom anna: Meir enn somme andre litterære fenomen er den modernistiske lyrikken eit kunstslag som heller kryssar grenser enn han held seg innanfor visse nasjonar eller område. Dette heng saman med at heile grunnlaget for modernismen er den tekniske moderniseringa og mentale endringar knytte 35

36 til industri, kommunikasjonar, urbanisering osv., og forsøka på å finne former og kriteria for adekvate kunstnarlege reaksjonar og svar på dette. Hos oss pågjekk dette frå slutten av talet, og modernismen gjorde en forskel som Per Stounbjerg skriv, anten han kritisk søkte å finne alternative vegar som ekspresjonisme og avantgardisme eller oppglødd tiljubla utviklinga gjennom futurismen. (Stegane 2005a:5) Vigdis Ystad skriv i artikkelen Modernismen i mellomkrigsårene et uoppdaget fenomen i norsk litteraturhistorie? at [v]ed nærmere bekjentskap finner vi nemlig klare tendenser til brudd med den generelle realismen og markerte innslag av moderne litterære uttrykk, i slekt med kontinentale og anglo-amerikanske strømninger. Forfattarane ho nemner er mellom andre Vesaas, Vaa, Uppdal, Boyson og Gill (Ystad 1995:37-38). Ystad har skrive doktoravhandling om Uppdal. Ho har òg samla ein del av dikta hans i boka Isbergskalden, og i etterordet skriv ho mellom anna at [m]en som lyrikar var Uppdal stor og ny noko av ein grim elling i vårt heimlege litterære liv i åra kring første verdskrigen. Først ei seinare tid har oppdaga det. Denne greina av forfattarskapen som lenge i skuggen av romanane, noko som kan kome av at Uppdal skreiv alt for moderne og uvanleg samanlikna med dei andre kjente lyrikarane i samtida.han stikk såleis mykje av frå ein Aukrust eller ein Ørjasæter med dei har han ikkje stort anna sams enn det språket dei skriv i. Skulle Uppdal stellast saman med kollegaer, måtte det vere slike som dei finlands-svenske modernistane Edith Södergran og Elmer Diktonius, eller dei tyske ekspresjonistiske diktarane frå åra før første verdskrigen (Heym, Trakl). (Ystad 1978:128) Ystad seier at ein kan seia at modernismen i Noreg kom med Rolf Jacobsen, men at i røynda er allereie Uppdal modernist, og ho slær fast at Uppdal kan med god rett kallast vår første lyriske modernist (ibid:133). I artikkelen Tre pionerar i nordisk lyrikk drøftar Idar Stegane Uppdal sine dikt relatert til Elmer Diktonius og Edith Södergran si dikting. Han plasserer dei alle tre innanfor ekspresjonismen, og finn at både motiv og tematiske drag liknar. I tillegg er alle tre born av Nietzsche, skriv han (Stegane 2005a:39). Stegane nemner elles mange av dei same forfattarane som Ystad i sin artikkel Modernisme i norsk lyrikk , utgitt i det italienske tidsskriftet Studi Nordici i Danske Poul Borum plasserer endåtil tre norske formtradisjonelle Olav-ar (med etternamn Bull, Nygard og Aukrust) i den tidlege modernismen, om lag , i boka si Poetisk modernisme. En kritisk introduktion frå Spesielt begeistra er han for Bull og kallar han Nordens største lyrikar (Borum 1966:51). 36

37 Nykritikk og resepsjonsteori Med andre ord har fagfolk i seinare år kome til ei semje om at Noreg òg hadde modernistiske forfattarar for knappe hundre år sidan. Dei var nokre få som då skreiv annleis, og mellom andre Uppdal vart eigentleg ikkje sett pris på som lyrikar før etter at han var død. Profilgruppa skreiv òg annleis enn dei fleste andre på 1960-talet, og kva dei skreiv og kva andre meinte om det dei skreiv, kjem eg attende til i neste del av dette kapittelet. Før den tid synest eg det er relevant å trekkja fram eit par litteraturteoriar som òg voks fram i etterkrigstida og som gjorde at litteraturskriving og lesing vart sett på på ein ny måte. Den eine av desse var nykritikken, som gjorde seg gjeldande i USA på talet, den andre resepsjonsteorien som har sitt utspring i Tyskland frå 1970-talet. Nykritikken, eller New Criticism som er det originale namnet, er ei anglo-amerikansk litteraturteoretisk og litteraturkritisk retning. Retninga sto spesielt sterkt i USA på 1940 og 50-talet, og har seinare vorte avvist frå mange hald. Det heile begynte så tidleg som i 1908, då reagerte Irving Babitt mot den biografiske metoden sine lærdomstendensar. I 1910 hadde Joel E. Spingarn ei berømt førelesing over der han gjorde opp med den historiske og filologiske metoden, og var slik med på å rydda grunnen for seinare nykritikk (Jensen 1965:65). Kritikk av den historisk-biografiske forskinga er hovudmålet med nykritikken, seier Atle Kittang i artikkelen Tre forståingsformer i litteraturforskinga (Kittang 1974:32). I artikkelen, som er ein innleiingsartikkel i boka Litteraturkritiske problem, går han nærare inn på den sympatiske lesemåten, den symptomale lesemåten og nykritikken. For å forklara nykritikken, begynner han med ei utgreiing om den sympatiske lesemåten. Denne lesemåten har som utgangspunkt at litterære tekstar er meddelingar som går frå eit diktar-eg til eit lesar-du, og difor har ein einvegs kommunikasjonsmodell som utgangspunkt; bodskapen går frå ein diktar via eit verk til ein lesar. Det ligg dessutan i adjektivet sympatisk at avlesinga alltid må skje på tekstens, dvs. forfattarens, eigne premissar, med innleving i forfattarens løynde tildriv og intensjonar. Den sympatiske lesemåten er kort sagt basert på den forutsetningen at litterære tekstar er formidling av originale, ureduserbare opplevingar, som formar seg i eit autentisk skapande subjekt, uttrykksformer som materialiserer seg i eit språk lesaren og kritikaren audmjukt må motta og lese seg inn i. (ibid:18) At lesaren må ta i mot teksten på forfattaren sine premissar, er noko av det nykritikarane er usamde i. I hovudsak er nykritikken ei formalistisk retning, og hovudvekta vert lagt på nærlesing og analyse av det litterære verket som eit sjølvstendig og avgrensa fenomen (Skei 37

38 1993:19). Føregangsmennene var ei gruppe kritikarar kring tidsskriftet The Fugitive. Dei heldt til i dei amerikanske sørstatane, og namnet gruppa fekk var Nashvilleagrarane. Dei reagerte mot det moderne, abstrakte samfunnet, og ein veg ut av dette samfunnet fann dei ved å venda attende til det vesle lokalsamfunnet si faste kulturform (Jensen 1965:66). Gradvis vert vekta lagt over til dyrking av samtida sin moderne litteratur, og denne vert lagt fram, introdusert, kommentert og analysert. Dette vert kritikk av ny litteratur, og nykritikk av gamal litteratur. T.S. Eliot er første hovudskikkelse innan nykritikken, og som eg tidlegare har nemnt, ein viktig lyrikar for mellom andre Paal Brekke. Øystein Rottem plasserer Brekke og Rolf Jacobsen innanfor to ulike modernismegreiner Jacobsen som representant for den meir konkrete, saklege retninga, Brekke i den subjektive og symboltunge, tragiske modernismen (Rottem 1996:200). Eliot slo gjennom som kritikar med essaysamlinga The Sacred Wood (1920). Her formulerer han det kritiske standpunktet sitt, mellom anna i ein polemikk mot kritisk impresjonisme i artikkelen Traditional and the individual talent. Tradition is a matter of much wider significance. It cannot be inherited, and if you want it you must obtain it by great labour. It involves, in the first place, the historical sense, which we may call nearly indispensable to anyone who would continue to be a poet beyond his twenty-fifth year; and the historical sense involves a perception, not only of the pastness of the past, but of its presence; the historical sense compels a man to write not merely with his own generation in his bones, but with a feeling that the whole of the literature of Europe from Homer and within it the whole of the literature of his own country has a simultaneous existence and composes a simultaneous order. This historic sense, which is a sense of the timeless as well as of the temporal and of the timeless and of the temporal together, is what makes a writer traditional. (Eliot 1920, denne utgåva 1966:49) Dette sitatet viser at Eliot meiner at ein må vera medviten om historia. Men samstundes ser han ikkje på dei litterære verka som historieavhengige. Og det er dette som er noko av kjernen i nykritikken, og det som vert kalla nykritikken sin autonomitetsteori. Om denne teorien skriv danske Johan Fjord Jensen: Autonomitetsteorien er teorien om diktningens selvgyldige eksistens. Gjennom hele nykritikken, fra Eliot og fram til Wimsatt og Beardsley, kan man spore som fast inspirasjon troen på at diktningen, om ikke utelukkende, så i hvert fall i det sentrale lar seg erkjenne og studere som selvavsluttet helhet (Jensen 1965:88-89). Med andre ord er det det einskilde litterære verket som er viktig, ikkje tradisjonen eller personane bak. Tradisjonen nykritikarane står for, fører då til fleire ting: For det første får verket objekt-status. Det blir opphøgd til ein sjølvstendig verbal gjenstand, som ikkje berre er autonom i den forstand at den følgjer sine eigne lover, men også i den radikale forstand at den er lausriven frå alle sine ekstralitterære omgivnader. For det andre blir dette verbale objektet 38

39 tilkjent ein spesiell funksjon. Det skal så å seie generere estetiske emosjonar hos lesaren, ved å fungere som eit sett stimuli på hans emosjonelle mottakarapparat, skriv Kittang (Kittang 1974:35). For nykritikarane vart nærlesinga etter kvart den viktigaste arbeidsmetoden, og kritikk av det som vart kalla den intensjonale feilslutning og den affektive feilslutning viktig. Desse omgrepa vart lansert av amerikanarane W.K. Wimsatt og M.C. Beardsley. Å lesa dikt på ein måte som legg vekt på lesaren sine kjenslemessige reaksjonar, kalla dei affektiv feilslutning, medan oppfattinga av at forfattaren sitt føremål med diktet er relevant og verdifull for litteraturforskaren si vurdering av diktet, kalla dei intensjonell feilslutning. Når diktverket er publisert og ferdigskrive er det ein estetisk totalitet, frigjort frå diktaren sitt livsforhold, meinte dei (Wimsatt og Beardsley 1946 og 1949, vist til i Lothe, Refsum og Solberg 1997:8 og 114). I artikkelen Nykritikk (New Criticism) legg Hans H. Skei vekt på at nykritikken, sjølv om han er sett på som avleggs i dag, gjorde at litteratur kunne undervisast i og lærast. Grunnen til at ein i dag ser på retninga som noko litt utdatert, er at dei objektive kriteria for å vurdera og verdsetta kunstverk vart meir og meir formalistisk, og objektet ein studerte, altså det litterære kunstverket, vart for kunstig og isolert. Nykritikkens metode er knyttet til tanken om diktverkets autonomi og til strukturforståelsen. Ved å arbeide konsentrert med teksten som strukturert hele, det vil si som et hierarki av under- og overordnede deler, vil en kunne nå fram til en harmoniserende forklaring, der motsetninger løses opp i den syntesen som er diktverkets tema, skriv Skei (Skei 1993:20-21). Nykritikken, og kanskje spesielt det dei to amerikanarane sa om lesemåtar, heng saman med resepsjonsteorien som voks fram i spesielt Tyskland på 1960-talet. Dei to føregangsmennene her var Hans Robert Jauss, som heldt den kjende førelesinga Literaturgeschichte als Provokation der Literaturwissenschaft i 1967, og Wolfgang Iser. Ein gjenoppdaga ganske enkelt lesaren og den funksjonen han hadde innanfor ramma av eit litterært verdi- og kommunikasjonssystem, seier Beatrice Sandberg i artikkelen Innføring i resepsjonsforsking (Sandberg 1979:22). Den som i størst grad gjorde dette, var nok anglisisten Wolfgang Iser. På same måte som nykritikarane er han kritisk til dei som legg vekt på forfattaren og kva han har meint med teksten. En litterær teksts betydninger skabes overhovedet først gennem læseprosessen; de er produkter af et samspill mellem tekst og læser og ikke en i teksten skjult størrelse, som det alene er forbeholdt fortolkningen at oppspore. Skaber læseren betydningen 39

40 af en tekst, må denne nødvendigvis fremtræde i individuell form, skriv han i artikkelen Tekstens appelstruktur (Jauss 1981:104). Vidare seier han at [h]vis en litterær tekst virkelig kunne reduceres til en bestemt betydning, så ville den (teksten) være et udtryk for noget andet for netop den betydning, hvis status er bestemt ved, at den også eksisterer uafhengig af eksten. Radikalt udtrykt: den litterære tekst ville være en illustrasjon af en betydning, som var givet forud for den selv. På denne måde er den litterære tekst da også blevet læst, snart som et vidnesbyrd om tidsånden, snart som et udtryk for forfatterens neuroser, snart som en gjenspejling af samfundsmæssige forhold, og så fremdeles. (ibid.) Hans Robert Jauss er oppteken av at ein ikkje les ein tekst i eit tomrom. Noko av det han legg mest vekt på, er at tida teksten er skriven i, spelar ei rolle for korleis ein forstår han. Mellom anna er det lagt inn referansar til tekstar forfattaren rekna med at samtida kjende til i teksten (Jauss 1981:69). Litteraturhistorie kan derfor ikke være en addisjon av genetiske, biografiske, historiske og andre faktorer, men en prosess av estetisk resepsjon og produksjon som utfolder seg i aktualiseringen av en litterær tekst gjennom en resiperende leser, en reflekterende kritiker og den igjen produserende forfatteren, skriv Sandberg om Jauss sin resepsjonsteori (Sandberg 1979:25). Sjølv seier Jauss at [i] trekanten forfatter, værk og publikum er dette sidste ikke blot et passivt led, en række af reaktioner; det er selv en historieskabende energi. Det litterære værks historiske liv er utænkeligt uten addressatens aktive medvirken. Først gennem formidlingen træder værket ind i kontinuitetens stadig skiftende erfaringshorisont, hvor der foregår en stadig omforming af simpel tilegnelse til kritisk forståelse, af passiv receprion til aktiv, af herskende æstetiske normer til nyskabelse, som sætter sig ud over disse. Litteraturens historiske og kommunikative karakter forudsætter et dialogisk og samtidig procesbetonet forhold mellom værk, publikum og nyt værk, der kan iagttages så vel i forholdet mellem budskap og modtager som mellem spørgsmål og svar, problem og løsning. (Jauss 1970, denne utgåva 1981:57) Les ein eit par av Jan Erik Vold sine artiklar der han skriv om litteraturkritikk, ser ein at han er påverka av desse tankane. Han meiner at meldaren av bøker ofte står i vegen for boka. Som leser vil en vite hva som står i boka, hvilke ting dikteren er opptatt av, hvilke måter han bruker for å uttrykke dette og i hvilken grad han har lykkes i å skape et uttrykk som bærer over til leseren [ ] (Vold 1966, denne utgåva 2006:131). I ein seinare artikkel skriv han om lag det same, og er kritisk til det han kallar den impresjonistiske kritikk, som berre legg vekt på meldaren sitt førsteinntrykk (Vold 1968, denne utgåva 2006: ). Ein annan som heilt klårt var påverka av nykritikken, og som seier det sjølv i ettertid, var Otto Hageberg. I biografien han skreiv om Ragnvald Skrede, siterer han sjølv ein artikkel han skreiv i Profil i Der samanliknar han Ragnvald Skrede og Olav H. Hauge, og seier at det dei har felles er måten dei møter livet på. (Profil nr , referert i Hageberg 2003:328). I biografien 40

41 seier han at han på dette tidspunktet ikkje visste noko om kva Skrede hadde vore gjennom 14, og dei som visste noko, såg ingen grunn til å fortelja han det. Det var elles i tråd med tendensar i litteraturforskinga på denne tida: Sjå bort frå alt som kan festa ein tekst til ein opphavsmann. Nykritikarane meinte det slik. Eg ville vel gjerne vera som dei, skriv Hageberg (Hageberg 2003:378), og legg til at då han etter 1970 fekk kjennskap til Skrede sin bakgrunn, synest han denne opna ein ny dimensjon i diktinga hans (ibid.). Toril Moi er kritisk til måten Hauge-biograf Knut Olav Åmås har handsama forholdet mellom liv og dikting på. Ho synest Åmås er altfor forsiktig, og meiner at han trur han må nekta for at det finst kausaliteter frå liv til verk. Det eneste riktige svaret på forholdet mellom liv og verk er det kommer an på. Det kommer an på hvilket liv, og hvilket verk, og hva det faktisk er en forsøker å finne ut i det spesifikke tilfellet. Det er derfor det er nødvendig å ha et svært klart og et svært artikulert syn på hvilke spørsmål en faktisk vil stille til verket, sa ho då ho var førsteopponent under doktorgradsdisputasen til Åmås (Moi 2005:203). Den nye Profil-gruppa og deira poetikk Det er liten tvil om at Profil-gruppa og Olav H. Hauge hadde noko å seia for kvarandre. Det følgjande skriv Hadle Oftedal Andersen i innleiinga til boka si Poetens andlet. Om lyrikaren Olav H. Hauge (Oftedal Andersen 2002:15): Profil-krinsen oppfattar Hauge som ein forløpar og eit førebilete, og i artikkelen Det går an å leve i hverdagen òg (1967) sirklar Jan Erik Vold inn røyndomsfokuseringa hos Hauge og markerer at han alt i fleire år har rørt seg ved kjernen av det som er den nye måten å tenka poesi på. I Hauges lyrikk finn han allereie i dei tidlegaste bøkene ei søking mot det konkret sansbare som peikar fram mot den avvisinga av det estetiserande og bortvende som Profil-krinsen og mykje av den øvrige nordiske 60-talslyrikken er eksponentar for. Men det er ei soge om Profil som ikkje handlar om Hauge i første omgang. Det skjedde mykje då tidsskriftet fekk ny redaksjon seinhaustes Det var et kupp vi var ikke invitert vi gikk rett inn og satte oss og sa: Her skal vi bli, fortel Einar Økland i ettertid (Thon 1995:45). Bendik Wold, tidlegare journalist i Morgenbladet, skildrar overtakinga endå tydelegare. Kjelda hans er Tor Obrestad. 14 Skrede var tiltalt, og seinare dømt, for utukt mot fleire born. Han hevda heile tida at han var uskuldig, men tilsto at han som lærar hadde drive med seksualundervisning, noko ein ikkje skulle gjera på 1930-talet (Hageberg 2003: ). 41

42 Blindern, en forblåst høstettermidag i 1965: Fem-seks unge skribenter marsjerer inn på det lange, smale tidsskriftkontoret i Niels Treschows hus. Redaksjonssekretæren i studenttidsskriftet Profil, Otto Homlung, sitter og roter i en papirhaug. Han ser opp, og oppdager at kontoret plutselig er fylt av alvorlige menn. Hv-hva vil dere? Spør Homlung. Dette er et hold-up. Vi er den nye redaksjonen av Profil. Bladet er for dårlig redigert og for tynt. Vi skal gjøre det bedre. Den lille gruppen presenterer seg. Om mulig detter redaksjonssekretærens hake enda lenger ned. J-javel, stammer Homlung. Så får vi nøklene til kontoret da! (Wold ) Dei unge litteraturinteresserte mennene fekk nok meir å seia for norsk litteratur i åra som skulle koma enn dei sjølve ante då. Dette vil eg prøva å seia noko om i det følgjande. Profil endra seg frå å vera eit tidsskrift for filologistudentane ved Universitetet i Oslo (UiO). Namnet Profil fekk det i 1959, og det vende seg etter kvart meir utover. Redaksjonen i 1966 var Noel Cobb, Espen Haavardsholm, Paal-Helge Haugen, Otto Homlung, Tor Obrestad, Dag Solstad, Leif Stavik og Jan Erik Vold. Cobb var amerikanar og vart utvist frå Norge etter å ha røykt marihuana. Einar Økland kom inn i redaksjonen på hans plass etter nummer 3/66. Økland hadde tidlegare vore med i redaksjonen i Det same hadde Obrestad, og Vold hadde òg skrive for Profil tidlegare. Ser ein vekk frå Homlung og Stavik, har ein med desse unge mennene det ein kan kalla den klassiske Profil-redaksjonen. Ser me attende til sitatet frå Obrestad som dette teorikapittelet byrja med, ser me at det viser noko av gruppa sin poetikk. Ein kan utan vidare innvenda to ting: Kongesogene vart ikkje skrivne i Norge, men på Island. Ut i frå samanhengen, kan ein òg lesa dette som at Obrestad meinte at det var Snorre som skreiv Draumkvedet. Det var det heller ikkje Draumkvedet fanst i munnleg form i sannsynlegvis fleire hundre år før det vart skrive ned på slutten av 1800-talet. Og sjølv om dette utdraget viser ein heller pompøs leiar, synest eg det er viktig å ta han med fordi han gir startskotet for det som skal koma og viser noko av det som er viktig for desse unge forfattarane. Fleire av dei, mellom andre Dag Solstad og Espen Haarvardsholm, hadde debutert som forfattarar før dei vart med i Profil-redaksjonen. Deira arbeid kjem eg attende til. Etter å ha sagt noko om kva som kan kjenneteikna modernismen, er det interessant å gå djupare inn i Profil-gruppa sin poetikk. Då vel eg å starta med ein artikkel som òg står i første nummer av nye Profil. 15 Den heiter Modernismen. Forsøk på avgrensing i idéhistorisk lys, og er skriven av Espen Haavardsholm. 15 Heretter kjem eg berre til å kalla tidsskriftet Profil; eg vel med andre ord å sjå vekk frå det som har vore før denne gjengen tok over det redaksjonelle ansvaret. 42

43 Haavardsholm er sterkt kritisk til etterlikning, som han meiner har vore nøkkelordet i den europeiske kulturen dei siste par tusen åra. Likevel er han kritisk til at dagens kunst 16 har fått namnet modernisme. Modernisme er nemleg ikkje noko nytt, men det er ein annan måte å sjå noko på, og ein finn moderne kunst mykje lenge attende i tid enn til byrjinga av første verdskrig, slik Asbjørn Aarnes hevdar, meiner Haavardsholm (Haavardsholm 1966:4-5). Han siterer Pär Lagerkvist som seier om modernismen at det är förvisso at räkna som en av modern konsts vakraste förtjenster, detta att den upptäkt den primitive konsten. Sjølv meiner Haavardsholm at den moderne kunsten trekker næring fra et primitivt, allmennmenneskelig formspråk som ligger barnets nærmere enn den klisjebundne voksnes, som ligger eskimoens og buskmannens nærmere enn et stort antal europeiske klassikeres (ibid:5). Hagar Olsson er samd med Haavardsholm i at det ikkje er europearane som meistrar modernismen best. I artikkelen En internationell modernistisk antologi skriv ho allereie i 1923 om ein ny diktantologi som Ivan Goll ga ut året før. 17 Den har dikt frå alle verdsdelar, noko som i utgangspunktet kan verka sensasjonelt. Eller er det det? Varför så ängsligt dölja olika raser för varandra, varför resa murar av misstro, där fri konstnärlig förståelse är möjlig? Frihet och vilja till förståelse är två gyllene ting, som fölgjer med den l esprit nouveau, som nu långsamt håller på att arbeta sig fram i diktningen för att senare bli den allmänna mentalitetens egedom. De som i dessa dager skriker om modernismens bankrutt och nyklassicismen intåg, vet inte vad de talar om, skriv Olsson (Olsson 1953:46). Ho meiner Skandinavia er underrepresentert, og gir vankunne frå antologiforfattaren si side noko av skulda, men det som er like viktig i følgje henne, er at den yngsta diktargenerationen i Norden fortfarande lever i orubbat förkrigsbo, byggt på den andliga och politiska neutralitetens hälleberg, skyddat för revolutionernas pietetslösa vindar 18 (ibid:49). I Afrika har dei derimot skjønt det: Negrerna däremot har sånger som är både originella och fulla av liv, humor och fin ironi (ibid:50). Dersom ein samanliknar med etterlikningskunsten, er det noko heilt anna Haavardsholm skildrar, nemleg ei anna oppfatning av røynda. Det er i modernismen snakk om en helt annen virkelighetsforståelse, der etterligningskunsten oppleves som uttømt for sine muligheter, som blott og bar definisjon av det tilsynelatende uten at den bringer oss i noe opprinnelig forhold til verden (ibid:6). 16 Artikkelen er skriven i 1966, men eg vel likevel å bruka omgrepet dagens slik Haavadsholm gjer det, sjølv om forfattaren av denne oppgåva sjølv er fødd på 1980-talet. 17 Les cinq continents. Anthologie mondiale de poésie contemporaine heiter antologien som vart gitt ut i Det er sjølvsagt snakk om første verdskrig. 43

44 Ivar Larssen-Aas skriv i si hovudoppgåve at det ikkje er trua på framsteget som er det viktige i Haavardsholm og resten av Profil-gruppa sin poetikk, men derimot søking etter ein uttrykksmåte som er meir i pakt med tida ein lever i (Larssen-Aas 1974:31). Haavardsholm skriv om formspråket òg i ein annan artikkel. I Formspråk og virkelighet, trykt første gong i Samtiden 7/66, skriv han at ein ny type litteratur treng ein ny type språk. Han samanliknar eit litterært formspråk med eit nett ein kastar ut for å fanga røyndommen, og skriv at det er formspråkets egne lover som gjør at en språktone som for en generasjon har en voldsom forløsende virkning, for neste generasjon er blitt forstenet og bare lever videre i klisjeform (Haavardsholm 1967:141). Det språket som har dominert norsk prosa lenge, er det psykologisk-realistiske, men no treng ein noko nytt. For å finna det, meiner han ein må gå attende til måten dei gamle mytene vart nedskrivne på. Då modernismen gjorde sitt inntog i målarkunsten, var gjenoppdaginga av det primitive eit framtredande trekk hos mange kunstnarar. Det same meiner Haavardsholm at prosaistane kan få til ved å henta næring frå mytediktinga. Også myten er en slags abstrahert virkelighet essensen av et folks eller en stammes livserfaringer gjennom tidene, krysningspunktet mellom den primitive kunstnertypens uhemmede fantasiutfoldelse og tradisjonens og overleveringens strenge lover. Også myten er ren form alt overflødig ornament er skåret bort underveis, og det episke skjelettet som blir stående, tegner seg med den avklarede enkelthet og nødvendighet som bare en enhetlig og sluttet kultursammenheng kan gi. (ibid: ) Også i denne artikkelen vert det, på same måte som i Obrestad sin Profil-leiar, vist til den gamle norrøne diktinga. Haavardsholm meiner at når det i Voluspå heiter sol skein sunnan/på steinar i sal,/då grodde grunnen/med grønan lauk, så har laukbiletet her ein dikterisk verdi i seg sjølv. Grunnen til det er at det er eit friskt, opphaveleg bilete (ibid:149). Dette leier oss over til teksten som på mange måtar har vorte Profil-generasjonen sin programtekst, og som viser mykje av det som Haavardsholm etterlyser i sin tekst om modernisme. Som nemnd hadde både Dag Solstad og Espen Haavardsholm debutert som forfattarar før dei vart med i Profil-redaksjonen. Det hadde Einar Økland òg. Solstad ga ut si første samling med kortprosatekstar i 1965, Spiraler. To år etter kom Svingstol. I teksten Vi vil ikke gi kaffekjelen vinger, skriv han om oppdaginga av at ein kaffikjele kan vera meir enn berre det. Tuten liknar til dømes på nebbet til ein fugl, og handtaket kan vera stjerten. Vi ville gi kaffekjelen vinger, skriv han, men skildrar like etterpå forståinga av at det ikkje kunne vera slik likevel. Vi vil ikke gi kaffekjelen vinger. Vi vil ikke forandre tingene våre til fugler og blomster. Vi vil la kaffekjelen være kaffekjelen og se den stå på frokostbordet, blank 44

45 av aluminium og fylt med rykende kaffe, er konklusjonen (Solstad 1967:7-8). Sjølvsagt handlar denne teksten om meir enn ein kaffikjele, og tankane går raskt over til det litteratursynet eg allereie har vore inne på at Profil-gruppa hadde. Eit nytt formspråk, attende til det primitive, det ikkje-etterliknande, og tinga har ein verdi i seg sjølve. Dette ser ein i resten av Svingstol òg. Dei ulike prosastykka har korte, konsise titlar som Språk, Tvillingene, Blå og Telegram, og handlar ytre sett ikkje om meir enn dette. Ein liknande tekst finn ein i Paal-Helge Haugen si bok På botnen av ein mørk sommar (1967). Allmektig morgon, den første teksten i boka, liknar mykje på Vi vil ikke gi kaffekjelen vinger. Ytre sett er teksten berre skildring, Haugen skriv om ei gul sol og eit kvitt laken, men ein sit att med ein tanke om at det Haugen verkeleg skildrar, er noko nytt, annleis og moderne. [ ]No er alt mogeleg./derfor kan vi gå på badet, skru på blanke kraner/og sleppe ut eit osean av kjøleg vatn, fossande/over kvit skinande porselen (Haugen 1967:9). Også ein fjerde profilist, Einar Økland, er oppteken av språk og endring i litteraturen. I artikkelen Desentralisering frå Vinduet 2/1968, skriv han om korleis synet på både kunsten og kunstnaren har endra seg. Diktinga og diktaren står på same plan som alle andre. Kunsten er komen inn i samfunnet, ja, det er kan hende uråd skilja ut kunsten frå alt det andre som ovrar seg i samfunnet. Å setje det over noko anna er i alle høve heilt uråd. Det skulle ein tru (Økland 1968b:124). I ein annan artikkel som òg har namnet Desentralisering, men med undertittelen (Om mitt forhold til andre kunstartar), første gong prenta i Profil 2/1967, skriv Økland om det levande språket. I motsetnad til den seinare artikkelen, der Økland plasserer kunsten saman med alt det andre i samfunnet, skriv han her om at han trur det finst andre kunstartar enn litteratur, men at skrifta òg kan romma andre kunstartar i seg sjølv. Skrifta kan ha identitet. Vere berre seg sjølv. Den er skrift og den skriv. Kunsten å stå opp. Kunsten å snakke. Kunsten å lyge (Økland 1979:44). Kunsten å lyge legg Økland ekstra vekt på, og han seier at forholdet hans til språket er religiøst, og meiner at det difor med andre ord er løgnaktig. Men nokre sanningar finst òg. Opp or maskinen kjem smygande langt papir med svarte ord ordna langs marg. Augo svingar og lufta smeltar på tunga. Borte i hjørnet av rommet sviv langsomt eit hjul med musikk. Musikken gjer overfall. Eg er ein fengselsvaktar. Stundom vert det fanga diktet frigjort. Stundom vert det fanga diktet lynsja. I alle fall vert vakta slegen ned (ibid:45). 45

46 Påverknad men på kva måte? Profil-gruppa besto altså av unge menn som hadde sine bestemte meiningar om kva litteratur var, og uttrykte denne gjennom tidsskriftet. Dei opna armane for dei dei likte, og kunne vera skikkeleg krasse mot dei dei ikkje likte. Mellom anna vart den tvilsomme heidersprisen Votten oppretta. En provokativ pris til fienden, skriv Jahn Thon (Thon 1995:65). Votten vart nemleg delt ut til nokre innan det litterære Norge som hadde gjort noko Profil ikkje likte. I Profil nr 1/67 skriv Einar Økland ein kritisk artikkel der han deler ut ein symbolsk vott til Norsk Litteraturkritikerlag. Bakgrunnen var at Peter R. Holm hadde fått kritikarprisen. Kritikerlaget kunne gitt sin pris til noen hver, og det ville være fristende å gi etter, ikke minst for Kritikerlaget som i så høy grad er en organisasjon på parti med samtiden. Men kritikerlaget holdt stand. Det motstod fristelsen. Det holdt på sin personlige overbevisning. Derfor får nå Norsk Litteraturkritikerlag votten. Vi deler denne gang ut en vott som er spesielt tilpasset mottageren. Det er således symbolsk vott vi deler ut. Den har en finger (pekefinger) for hvert medlem og er gjort av asbest, noe som kan komme vel med når man skal peke ut neste års litteratur. (Man kan nemlig lett svi fingertuppene, viser det seg.) (Økland 1979:43) Det er freistande å seia at Profil-gruppa framsto som både dei som sette dagsorden og som litteratursnobbar som sat på sin høge hest. I alle fall blant dei sjølve finst ei anna oppfatting. I boka Tidsskriftets forståelsesformer. Profil og profilister skildrar Jahn Thon, som sjølv var med i Profil tidleg på 1980-talet, livet i tidsskriftet frå det starta som eit tidsskrift for filologistudentane ved Universitetet i Oslo i 1959, via epoken ein i dag først og fremst forbind med namnet Profil, deretter gjennom tida som AKP (m-l)-organ, og til det vart lagt ned i Epoken kallar han forfattartidsskriftet. Einar Økland skildrar i samtale med Thon ei gruppe unge menn som var ulike, men som likevel fekk ein endefram kontakt med kvarandre. Ser ein på bakgrunnen deira, kom om lag halvparten av dei frå bygder på Vestlandet, medan den andre halvparten var austnorske. I tillegg var altså amerikanaren Noel Cobb med i redaksjonen til han vart utvist frå Norge etter å ha brukt narkotika. Det dei hadde felles, var at dei var utsvelta litterært, og at dei hadde skrive sjølv. Både Økland og Vold vart refusert gong på gong, men i 1965 debuterte dei begge, og dei andre profilistane gjorde det same i åra like før eller etter. Dei fekk òg etterkvart plass i dei store avisredaksjonane som kritikarar, og Haavardsholm var redaksjonssekretær i Vinduet under Kjell Heggelund. Det er udiskutabelt at dere har hatt makt og innflytelse over norsk litteratur. Kan slik makt måles, spør Thon (Thon 1995: 54). Økland svarar ikkje direkte på dette, men seier at når det gjelder innflytelse, er det to virkninger det er vanskelig å konkretisere. Det ene er at vi i alle fall fikk muligheten til å fortsette å skrive. [ ] Det andre er fascinasjonsinnflytelsen. I det norske miljøet ble det hetende om oss: Det er noe der. Vi greide å skape en fascinasjon for den nye 46

47 litteraturen. Det er diffust, men det fikk betydning for andre også (ibid.). Vidare seier Økland at Profil-gruppa ikkje var ein tett samansveisa gjeng som heldt folk ute. Noko av grunnen til at dei sjølve kunne arbeida i lag, var at dei ikkje blanda seg inn i kva dei andre gjorde, og dei kunne vera kvarandre sine hardaste kritikarar. Dette ser ein til dømes i artikkelen Den vanskelige ekspansjon problemer i forbindelse med Tor Obrestads prosa. Der skriv Jan Erik Vold mellom anna: Kanskje kunne det ha greidd seg med diktene alene, der synes jeg han mest vellykket har klart å uttrykke seg og det er derfor jeg tror novellen Dråpen ikke fungerer (Vold 1967, denne utgåva 2006: ). Økland seier vidare: Derimot trakk vi til oss folk så fort vi så det var noe. Det gjaldt for eksempel Eldrid Lunden, Kjartan Fløgstad, Øystein Lønn og Gunnar Lunde. Det var snarere en mental klikk. Alle talentene knyttet seg til oss. Fienden fikk aldri tilsig. Det sto aldri skrevet noe sted, men det gikk fra hånd til munn, meldingen og hvem som var bra. Profil var inkluderende, aldri ekskluderende, hevdar Økland (ibid:55). Thon er ikkje samd i dette. Han meiner at sjølv om det finst skrøpelegheiter ved tidsskriftet og ideane deira (meir om dette seinare), har Vold, Solstad, Haavardsholm, Haugen, Obrestad og Økland fått stor innverknad på litteraturen i Norge. For det første produserte dei ein spanande litteratur sjølve. Dessutan sette dei standardar for kva som var god og dårleg litteratur. Alle vet at det eksisterer slike standarder, og at det kontinuerlig skrives litteratur etter dem, skriv Thon, og hevdar at dersom ein ser på kven som har vunne Aschehoug eller Kritikerlaget sine prisar dei siste tjue åra 19, finn ein at den mest lovprisa litteraturen har vore skriven innan Profil sin kodeks frå 1960-talet. Fleirtalet av prisvinnarane har vore redaksjonsmedlemmer i Profil eller stått bladet nær (ibid:61). Svakheitene ved Profil-gruppa, meiner Thon er at dei eigentleg ikkje kom med noko særleg nytt. Dei utsegnene om modernismen eg allereie har sitert, meiner han andre hadde kome med på ein betre måte tidlegare. Termen modernisme vart brukt utan samanheng med epoke eller samfunnstilstand, og forholdet deira til modernismen framstår som forvirra og lite gjennomtenkt, skriv Thon (ibid:56-57). Som eg har skrive, seier Einar Økland i samtalen med Thon at han ikkje var samd i modernismeomgrepet slik det vart brukt i Profil, og at Thon viser at Økland var den som brukte det minst. Men Thon avviser det Økland seier om Profil som ei romantisk rørsle, og viser til Økland sin eigen artikkel frå 1967 ( Frå generasjonsskiftet i Norge, Profil 3/67) der Thon finn modernismeomgrepet brote ned til 19 Det vil med andre ord seia åra frå

48 enkeltdelane språksyn, personlegdomsomgrep og forfattarrrolla. Han meiner dette er det næraste Profil-gruppa kjem eit manifest eller eit program (ibid:58). Eldrid Lunden var den einaste kvinna som var heilt eller delvis med i Profil-gruppa. Knappe 40 år seinare er ho kritisk til mykje av det som gjekk føre seg. Ho meiner for det første at årsaka til at litteraturen på 1970-talet utvikla seg slik som han gjorde, er å finna i generasjonen før. Eit eldre regime med Duun-Undset-generasjonen var borte kring 1950, og det var ope kven som skulle ta over. Mellomgenerasjonen, fødd kring 1920, tok aldri komandoen. Dermed blei det ein del ledige stolar når dei eldste var borte. Noko som gjorde at Profil-generasjonen kunne gå frå rollen som fagleg utfordar på 60-talet, til tonegjevande aktørar på nærast no time. Så å seie tørrskodd. Sjølvsagt bråka dei ein del og gjekk på bjørnejakt slik tøffe gutungar skal gjere, men med omsyn til posisjonering i samtidslitteraturen, var dette å slå inn opne dører, meiner Lunden (Foredrag i Den norske forfatterforening 25. mars 2006 her sitert frå nedkorta versjon frå Morgenbladet ). Ho er òg kritisk til korleis Profil-gruppa oppførte seg, og er samd med dei som meiner at Profil-generasjonen skulle hatt ein god porsjon juling for oppførselen sin den gongen (ibid.). Slik Lunden ser det, hadde Profil-gjengen mykje makt, og det dei sto for reint litterært var ikkje så klårt som ein tidlegare har trudd. Ho skriv mellom anna at [t]rass i høglytt annonsering av ideologiske posisjonar, var det litterære feltet først og fremst merka av høg sigarføring. Profil-generasjonen var dessutan ein konfliktsøkande generasjon, og ein kan saktens spørje seg kva grunnen til det kunne vere, sidan dei, som ingen generasjon før dei, hadde kunna gå til dekka bord. Situasjonen var også såpass fagleg uryddig at det har vore fullt mogeleg å feilvurdere den såkalla tidsånden frå den gongen. At der for eksempel skulle vere noen større risiko ved å stå utanfor leirane (f. eks for ei kvinne) oppfatta eg nok ikkje før seinare. (ibid.) Opprør? Ein hadde altså nokre forfattarar som snakka om modernisme før Profil kom med sin nye poetikk. Var det difor naudsynt at desse unge forfattarane kom akkurat på 1960-talet? Og kvifor skjedde dette akkurat då? Det litterære opprør som fant sted i Norge rundt 1965/66 og som er blitt knyttet til den såkalte Profilgruppas litterære debuter, er nok bestemt av de sosiale og politiske endringer, men uttrykkes ikke slik. Det står fram som et opprør mot en litterær tradisjon, og i perspektiv fortoner de nye unge forfatternes oppgjør med sine forgjengere seg som erobringen av en tom festning, skriv Helge Rønning i artikkelen Dikterveldets forfall antydninger til en sosial-historisk analyse av ti års norsk prosa (Rønning 1977:13). Rønning meiner at både at Arbeiderpartiet mista fleirtalsmakta og ei politisk og sosial polarisering i det norske samfunnet fekk noko å seia for korleis litteraturen 48

49 vart. Det han kallar mellomlaga, som ein nok kan kalla mellomklassen dersom ein ser føre seg den britiske klassedelinga, voks, og fleire i denne gruppa tok høgare utdanning. Problema denne klassen møtte, viser seg att i litteraturen, meiner Rønning, og seier at det er rart at litteraturen var politisert i så liten grad som han var i Han seier òg at det er viktig å vera merksam på at sjølv om nye tendensar viste seg i litteraturen, var dei gamle litterære uttrykksmåtane framleis rådande. De samfunnsvitenskaplige problemstillingenes økte betydning har en klar sammenheng med framveksten av de nye samfunnsvitenskapene og utbyggingen av universitetene i sekstiåra. Litteratveldets undergang er også et uttrykk for at den frittsvevende intelligentsias posisjon er i ferd med å bli uutholdelig. Dens stilling undergraves av framveksten av et nytt publikum med tilknytning til universitetene, skriv Rønning (ibid:14). Han får støtte av både Jahn Thon og Otto Hageberg. Hageberg skriv i artikkelen Generasjonsmarkeringar at Profil stod for den tydelegaste generasjonsmarkeringa i norsk litteratur sidan Knut Hamsun. Dette heng i følgje Hageberg saman med både den offisielle norske kulturpolitikken og samfunnsutviklinga frå midt på 1960-talet generelt. Han skriv om ei krisetid i norsk litteratur tidleg på 1960-talet som gjorde at det vart oppretta nye innkjøpsordningar og som igjen førde til at forlaga torde å satsa på unge, ukjende forfattarar. I tillegg kom den første store studenteksplosjonen på 1960-talet, kanalisert spesielt i retning av samfunnsvitskaplege fag og humaniora. Legg ein til at Statens lånekasse vart oppretta allereie i 1947, og fekk stadig betre støtteordningar, har ein fleire viktige grunnar til at det var plass til og tid for nye stemmer i de norske litteraturen. Det var eit genialt samantreff at mange av dei unge forfattarane som kom til å debutera omkring desse åra faktisk var svært talentfulle. Det er berre å minna om namn. I 1965 debuterte Dag Solstad og Jan Erik Vold, i 1966 Espen Haavardsholm og Tor Obrestad, i 1967 Paal-Helge Haugen og Knut Faldbakken, i 1968 Eldrid Lunden og Kjartan Fløgstad, i 1969 Edvard Hoem, i 1970 Liv Køltzow, alle namn på folk som seinare på ein eller annan måte har blitt klippa saman med den same grupperinga, der også Einar Økland, som debuterte i 1963, høyrde til. Når så den litterære institusjonen både hadde fått økonomiske vilkår til å satsa på det eksperimentelle og forlaga hadde eit behov for å markera seg med noko nytt, spennande og annleis, i forhold til eit veksande publikum, som også hadde eit visst behov for å markera interesse for det som var nytt og annleis, låg dei ytre vilkåra lykkeleg til rette for ei særmerkt generasjonsmarkering, skriv Hageberg (Hageberg 1990:49-50). Thon skriv at 1950-åra var tiåret då makta på alle område prøvde få historia til å forsvinna, og tiåret då diktinga var tidlaus. Difor var det plass til noko nytt. Men det som forbausar Thon, skriv han, var at oppbrotet var så lite politisk. I dei første essaysamlingane til både Haavardsholm, Solstad, Økland, Vold og Obrestad, er det mykje snakk om kunst og 49

50 litteartur, nesten ikkje noko om politikk, heller ikkje hos dei tre (Haavardsholm, Solstad og Obrestad) som få år seinare vart overtydde AKP-arar (Thon 1995:60 og 62). Thon peikar òg på at etter kvart var det kritikarrolla som vart den viktigaste for Profil-gruppa, og at dette òg vart måten dei i første rekkje sette dagsorden på (ibid: 64-65). Øystein Rottem skriv om ei rettssak som gjekk av stabelen på Hotel Bristol i Oslo hausten Det var den moderne norske litteraturen som var tiltalt. Brotsverket den tiltalte skulle ha gjort seg skuldig i, var å ha brote ein heil del uskrivne litterære lover. For det første hadde den moderne litteraturen vendt ryggen til sine lesere og til den virkelighet som de kunne kjenne seg igjen i. For det andre hadde den gjort seg skyldig i et monomant svartsyn. For det tredje var den ubegripelig eller direkte formløs. For det fjerde gav den uttrykk for ekstreme sosiale holdninger. Og sist, men ikke minst, var den moderne litteraturen fundamentalt kjedelig (Rottem 1997:19). Aktor var modernistmotstandar Odd Eidem, Brikt Jensen, redaktør i Vinduet, var forsvarar. Det heile enda med frifinning. Sjølvsagt var dette berre ein spøk. Men for dei som var involvert tidleg på 1960-talet, var det alvor. Rottem har kalla artikkelen sin Modernisme på dagorden. Stikkord til profil- opprøret. Han meiner nemleg at Profil-karane sine tankar bygde på idéar andre hadde kome med før, og han viser at programmet deira vert endra i løpet av dei første åra. Likevel undertrekar han at dei var viktige. Saman med Vinduet, med Brikt Jensen som redaktør, vart Profil eit viktig tidsskrift for modernismen. At det var to tidsskrift som fekk denne rolla, er i følgje Rottem ikkje uvanleg. Med sentrum i disse to tidsskriftene utviklet det seg en debatt om den norske samtidslitteraturens forhold til modernistiske tradisjoner uten at man skilte klart mellom ulike tendenser, retninger og etapper innen modernismen, skriv han (ibid:20). Han understrekar òg at det var andre forfattarar enn dei ein ser på som grunnstammen i Profil som bidrog til tidsskriftet (ibid:22). Møtet med Hauge Sjølv om rolla til Profil-gruppa som kritikarar var viktig, var det ikkje i første rekkje det dei var då dei trefte Hauge. Kven som først av dei las eit Hauge-dikt, er uvisst, men det var Obrestad som skreiv den første artikkelen om Hauge i Profil, nærare bestemt i lyrikknummeret, nr 3/66. Artikkelen hadde det enkle namnet Olav H. Hauge, og Obrestad var over seg av begeistring. Olav H. Hauge er lite kjend her i landet, endå blant dei som sjølve puslar med dikting. Dette fortel lite om Olav H. Hauge, mest om halvferdig norsk dikting (Obrestad 1966:15). Dette skreiv Obrestad etter å ha lese På Ørnetuva som kom ut i 1961, 50

51 altså fem år før dette var skrive. For denne samlinga fekk Hauge kritikarprisen. Det var Ragnvald Skrede sitt verk. Skrede var konsulent hos Noregs Boklag og svært begeistra for Hauge si dikting. Han skriv i forordet til den første utgåva av dikt i utval, som han sjølv redigerte, at [e]g skal ikkje trøytte lesarane med motivkrinsar i Hauges dikting eller med formalistisk analyse. Men eitt serdrag vil eg gjerne peike på: Hans lettvekte assosiasjonar. Han ruslar i tun eller utmark ei natt eller kanskje helst ein morgon, og det han ser, blir brått tolkar og teikn som Aukrust kallar det elva som dett og dett bortanfor fjorden, blomar og tre, dyr og fuglar, ja sagkrakken og hoggestabben! Naturen går i eitt med hans indre liv, mest utan noko skilje, og alt i naturen er løyndomsfullt, alle fenomen er lagnadsruner. (Skrede 1964:13) Vidare skriv han at dei første bøkene til Hauge var skammeleg lite påakta, men at På Ørnetuva i alle fall vart ein kritikar-suksess (ibid:15). I seinare tid er det fleire som har peika på rolla Skrede spelte for Hauge, og på dei likskapane som finst i dikta til desse to lyrikarane. Otto Hageberg kjem inn på dette fleire gonger i Svidd sjel, biografien han skreiv om Skrede i Hageberg framhevar Skrede som ein lærd mann som hadde lese uhorveleg mykje, og som tidleg skreiv artiklar om mellom anna den finlandssvenske modernismen (Hageberg 2003:332). Han såg tidleg, tidlegare enn nokon annan at noko av det særmerkte ved Olav H. Hauge var at han var så solid forankra i tradisjonen samstundes som han hadde stoff i seg til noko nytt: Tidleg slo Skrede ned på diktet Svarte krossar av Hauge, denne tresnittaktige forteljinga i frie vers om menneske som ber sin eigen kross til grava og går under klaka tuve. Og det var ingen norsk kritikar den same Hauge hadde så stor respekt for som Skrede; det går hyppig og tydeleg fram av Hauges dagbøker. (ibid:333) 20 Som eg alt har sagt, brukar Staffan Söderblom stor plass på Skrede i si bok om Olav H. Hauge. Han meiner mellom anna at Skrede sitt dikt Det du ikkje veit er i slekt med Hauge sitt Din veg (Frå Under bergfallet) (Söderblom 2006:45-47), og han skriv at medan den eine av desse to vart litterært trykt ned, vart den andre opphøga (ibid:55). Underforstått her ligg det at det var dei same personane som gjorde dette, for i motsetnad til Hauge var ikkje Skrede ein mann Profil-gruppa sette høgt. Han fekk mellom anna den ironiske prisen deira, Votten. 21 Söderblom skriv at 20 Diktet Svarte krossar sto på trykk allereie i debutsamlinga Glør i Oska i Då Einar Økland vitja UiB og Nordisk instiutt , spurde eg han direkte om han sto for det Profil hadde gjort den gongen, mellom anna med omsyn til utdeling av vottar. Det stadfesta han. 51

52 Ragnvald Skrede och Olav H. Hauge bär i de här dikterna outsiderskapet som sina identitetshandlingar, de har båda sin osynlighet att visa fram. Men som poeter såg de varandra. De tog vid i en lyrisk tradition fylld av symboliska landskap, vindpinande hav och barska fjäll, ensamma och plågade män manlig var ett frekvent värdeord i kommentarerna till deras diktböker (och alltjämt gångbart om Hauges poesi). Ragnvald Skrede spelade en betydelsesfull roll i det första skedet av Hauges författerskap, det obemärkta skedet, som lektör och recensent. Han hade gehör för det hemliga i hans dikter, och avlyssnade nog redan tidig deras koder. Kanske kände han igjen sig (som det heter) i Hauges skygghet, i hans förtegenhet. (ibid:48-49) Tilbake til Obrestad. Ein kan tenkja seg at han hadde kome over På Ørnetuva ganske tilfeldig, og at han likte det han las. Ein kan òg tenkja seg at det var han som introduserte Hauge for dei andre. Vold skreiv ein omfattande artikkel om Hauge i Samtiden i 1967 (sjå resepsjonskapittelet), og deretter var det dei unge forfattarane og litteaturforskarane som tok initiativ til ei bok til Hauge sin 60-årsdag i Spørsmålet ein stiller seg ganske kjapt, er: Kva såg dei unge diktarane i denne mannen? Han var ein generasjon eldre enn dei og hadde skrive dikt med hovudsakleg tradisjonell form fram til samlinga i 1961, mange av dei med innslag frå heimbygda Ulvik og på eit temmeleg arkaisk nynorsk 22 som ein kan sjå føre seg at bygutane ikkje forsto fullt ut utan vidare. Einar Økland seier følgjande nesten 30 år etter at han inntok Profil-redaksjonen: Jan Erik Vold hadde knapt sett noe bondsk i hele sitt liv. Han hadde lunka ned til Dagbladet med faren sin. Han så på oss med stor fascinasjon. Det var en stor prestasjon at han kunne forstå oss i det hele tatt. Ja, bare det at han kunne lese Olav H. Hauge, var en prestasjon (Thon 1995:52). Likevel var det Vold som først og fremst drog Hauge fram i lyset. Etter at artikkelen i Samtiden sto på trykk, begynte dei to å brevveksla. Ikkje alltid like regelmessig, men kontakten var der. Vold vart etter kvart den av Profil-gruppa sine medlemmer som hadde mest med Hauge å gjera. Etter Profil-perioden, vart Vold redaktør i Vinduet, og deretter var han med på å skipa tidsskriftet Basar. I tillegg redigerte han fleire antologiar, både med norske og utanlandske dikt. Alle desse stadene ville han ha Hauge-dikt med, og han prøvde òg å få Hauge til Oslo fleire gonger til ulike arrangement. Det var ikkje alltid like vellukka, men etterkvart reiste ulvikjen austover. Fleire av profilistane møtte Hauge for første gong då han vart feira som 60-åring. Forlaget hans skipa til middag på Bondeheimen i Oslo. Dette var i Seinare same år, ein søndag skriv Einar Økland at det var, kom Hauge på besøk til dei av Profil-gjengen som budde på Grorud i Oslo (Økland 1997:82). I artikkelen Olav H. Hauge som skrivekollega skriv Økland om det første møtet sitt med Hauge sine dikt. Det første han konkluderte med var at slik kom han ikkje til å skriva. Det stod ein gufs av noko verkeleg frå desse bøkene. Her var ingen leik og ikkje noko 22 Hauge skreiv all sin dag nynorsk etter 1917-normalen. 52

53 maskespel. Medan det ofte har slått meg at det som går for å vere realistisk prosa, er tilgjort, og det på eit grunnlag av uforsvarlege føresetnader, var denne diktinga det eg i mitt hjarta kallar realisme. Det var ei dikting som vart verande i hugen så fort den var lesen. Men eg var ikkje den som trong til slikt då. Og det var ei dikting som hadde tid til å vente, skriv han (Økland 1997:71), før han seinare legg til at i seinare tid har Hauge sine dikt vore ein usynleg, ujamn marg på papiret då Økland arbeidde med eigne dikt (ibid:77). Jan Erik Vold var på vitjing i Ulvik første gong i Han var òg den første som redigerte ein antologi med berre Hauge-dikt, Syn oss åkeren din kom ut i Ole Karlsen ser på denne samlinga, saman med etterordet Noen ord om Hauge, som Vold sine viktigaste Hauge-arbeid, saman med boka Under Hauges ord som vart gitt ut i 1994, same året som Hauge døydde. Her samla Vold artiklane han hadde skrive om Hauge, dikt til Hauge, bilete og breva han fekk hos Hauge i løpet av dei nesten 30 åra brevskiftet varte. I artikkelen En sykkeltur gjennom Jan Erik Volds Olav H. Hauge-lesning, peikar Ole Karlsen på at Vold er ein av dei viktigaste Hauge-kritikarane i Norge. Vold plasserer i følgje Karlsen Hauge som ein brubyggjar mellom tradisjonalisme og modernisme (Karlsen 2000:279), men han ser i stor grad vekk frå diktsamlingane før På Ørnetuva, meiner Karlsen, og peikar på at i Hauge-samlingane Vold redigerte, er det langt færre dikt frå dei første tre samlingane, og aller færrast frå debutsamlinga Glør i oska (ibid ). Bokstavelig lest: allmenn modernisme som i følge Vold gjerne kjennetegnes ved frie vers ble etablert i Norge i 1965, samme år som Jan Erik Vold debuterte med mellom speil og speil, 4 år etter at Hauge hadde hatt sitt gjennombrudd hos et akademisk publikum med sin fjerde diktsamling På Ørnetuva, og året før Hauge hadde sitt folkelige gjennombrudd med Dropar i austavind, en samling som satt som et skudd også for Vold og flere av Profil-forfatterne, skriv Karlsen (ibid:279). Årsaka til at Vold og dei andre profilistane brukte så mykje tid på nettopp Hauge sine dikt, kan vera så enkel som at dei fann noko spesielt i hans dikt som dei likte. Tarjei Vesaas var ein annan mann Profil sette høgt, og det finst såleis mange artiklar om han òg. Men denne forklaringa er litt i enklaste laget. Svenske Per Erik Ljung peikar i artikkelen Konstellationer och konstruktioner på at forholdet den norske Profil-gruppa hadde til Hauge, der [ ] de unga norska 60-talspoeterna (Jan Erik Vold, Tor Obrestad, Einar Økland, Eldrid Lunden, Paal-Helge Haugen och de andra), som adopterade Hauge bland de sina och å andra sidan Hauge som gärna lät sig tas upp bland dem, och till och med lät sig inspireras av dem liknar forholdet dei svenske 40-tals modernistane hadde til Vilhelm Ekelund ( ) (Ljung 2005:12). Men det mest spanande i Ljung sin artikkel, er at han viser at Ekelund var viktig for 53

54 Hauge, og ein av dei Hauge med jamne mellomrom skreiv om i dagbøkene sine og kom attende til. 23 Brecht, Rilke og Ekelund nemner Hauge saman ein gong, og i same andedrag ord som praktisk, handlande, kulturradikalar og aristokrat. Det er Ekelund som får dei to siste karakteristikkane. Ljung finn at det finst både brechtske, rilkeske og ekelundske sider og dikt hos Hauge, men at desse er skilde og at Ekelund ikkje vert ei syntese mellom dei to ytterpunkta Brecht og Rilke (ibid:22). Jag uppfattar snarare Ekelund som en som vakar över hela dramat, en samvetets instans som Hauge ständigt återkommer till. Dessutom kunde inte formeln, kulturradikalar og aristokrat, vara en karakteristik av Hauge själv. Kanske är det så att Profil-gruppen tar till sig, speglar sig i kulturradikalar -sidan, Brecht-sidan av Hauge, men ändå ser och beundrar aristokrat / Rilke - dimensionen? Medan de svenska 40-talisterna, i sin tur, framför alt förhåller sig till aristokrat - sidan hos sin Hauge, d.v.s. Ekelund, med hans stränga konstnärsmoral och hans konsekventa vägran att dras inn i kulturmaskineriet, oppsummerer Ljung (ibid.). Ljung finn altså at Profil-gruppa la vekt på ei side hos Hauge. Det er han ikkje den einaste som har peika på. Som eg allereie har vore inne på, går Ole Karlsen langt i å påstå at Jan Erik Vold stort sett har plukka ut dikt frå dei samlingane han sjølv likte best og som passa med hans og Profil sin poetikk då han laga mellom anna Hauge-antologien Syn oss åkeren din. Karlsen meiner det finst andre sider ved Hauge og kommenterer: Vi konstaterer at Vold gjerne vil fortolke Hauge endog den tidlige Hauge inn i sitt eget antimetafysiske, anti-romantiske og anti-symbolistiske prosjekt (Karlsen 2000:290). Som ein liten parantes kan det merkast at det var Hauge sjølv som rådde lyrikklubben til å be Vold om å vera redaktør for boka. Men kva møtte dei? Det finst òg ei anna side ved den tidlege Hauge-forskinga eg meiner det er grunn til å kritisera både profilistane og andre unge, samtidige for, nemleg tendensen til å skildra møtet med Hauge som noko urnorsk, nærast trolsk, ein mann som sat på Vestlandet, langt inni Hardanger og skreiv sine eigne ting, utan nokon særleg kontakt med omverda. Fleire av dei tidlege intervjua, mellom anna Bjorvand og Johansen sitt i boka til 60-årsdagen, skildrar kor langt det er til Hardanger, dei har gjerne reist med både tog, buss og ferje, men at det var kjekt å endeleg koma fram og der fekk dei servert sider laga av eigne eple. Eit av døma som verkar mest klisjéfylt i dag, er svenske Claes Hylinger si skildring. Han vitja Hauge og Ulvik i Forholdet mellom Hauge og Ekelund har Ljung jobba meir med, mellom anna hadde han eit foredrag om dei to lyrikarane i Vilhelm Ekelundsamfundet hausten

55 Morgon i Ulvik! Det var sol i rummet och fågelsång i trädgården. Jag hoppade ur sängen och sprang fram till fönstret och tappade andan inför den sköna anblicken av den blåa fjorden, de vita fjälltopparna och de gröna sluttningarna. Det var den andra morgonen i juni månad, himlen var klar och solen sken varmt. I köket puttrade kaffet. Där satt min värd i sin vita lusekofta ovh såg pigg och nyter ut. Det blir ein fin dag, sa han. Och det blev det (Hylinger 1973:10). Alle som skriv i denne sjangeren er i tillegg imponerte over alle bøkene til Hauge. Det var det sikkert grunn til å vera, for han hadde ikkje få, men haldninga som (umedvite) vert formidla er ein litterært skulert mann her?. Det må understrekast at dette neppe var stygt meint, og skildringane heng nok saman med trenden i tida om å ta vare på det enkle, opphavelege, og Hauge vart eit godt døme. Men noko anna som forundrar, er tendensen til å ta Hauge sine eigne lesingar av dikta med i tolkingane. Ein viser til at Hauge har forklart at og brukar forfattaren sjølv til å få ei mest mogleg rett tolking av dikta. Underteikna er ingen absolutt motstandar av at nokre dikt kan lesast delvis biografisk, men meiner likevel at hovudregelen er at ein ikkje skal gjera det, og at det ikkje er interessant kva forfattaren hadde opplevd før han skreiv det og det diktet. Men det treng ikkje bety at det ikkje er interessant å vita noko om personen eller kva han har sagt, jamfør til dømes det eg siterer frå brev og dagbøkene til Hauge om mellom anna respekt for dei unge og for andre diktarar. Lesingar der ein koplar personen og dikta, finn ein døme på i fleire av dei tidlege Hauge-arbeida, mellom anna i Idar Stegane si magisteravhandling. Jørgen Sejersted peikar på at Stegane langt i frå er den verste, men i boka Olav H. Hauges dikting finn ein fleire fotnotar der forfattaren skriv at dette diktet har eg drøfta ein del med Hauge (mellom anna Stegane 1974:126). Det skal likevel nemnast at både hos Stegane og andre er det i nokre tilfelle berre dialektord eller spesielle Ulvik-fenomen som er drøfta. Som eg nemnde i resepsjonskapittelet har Jørgen Sejersted og Hadle Oftedal Andersen kritisert denne tendensen. I artikkelen Litteratur som hyrdedikting skriv Sejersted at [d]ei mange skildringane av OHHs personlegdom, av kroppen hans, heimen hans, trea hans, hagen hans, bygda hans osb. er ikkje berre talande uttrykk for at interessa for diktarpersonen ikkje har blitt utrota av teoretiske dogme; haugeresepsjonen demonstrerer også klart korleis ei slik overskriding skjer innanfor eit symbolsk felt skildringane av OHH er gjennomsyra av kulturelle kodar og mytologiar som skaper ein heilskap med utviska grenser mellom historisk person, diktar og tekst. Og særleg påfallande blir den kulturelle kodinga av mennesket og diktaren OHH fordi ein av dei grunnleggjande parametrane i dette symbolske feltet er trua på noko naturleg og autentisk. (Sejersted 2000: ) 55

56 Sejersted peikar på at dei unge radikalarane reiser til Ulvik og finn eit orakel, og reiser inn i ei blanding av fiksjon og røynd. Og dei som skriv om Hauge, tek smålætet hans for god fisk og denne vert brukt i lesingar av dikta hans. Bjarte Birkeland og Otto Hageberg er blant dei som har gjort dette, meiner Sejersted (ibid: ). Hadle Oftedal Andersen peikar på noko av det same i innleiingskapittelet i boka si Poetens andlet. På grunn av det openbare innslaget av liv og røyndom i forfattarskapen, og sikkert òg på grunn av dei sosialistiske lesarane si insistering på at sambandet med verda som ho er skal ha avgjerande vekt ved vuderinga av litteratur, blir ikkje diktinga til Hauge totalt dregen inn i denne måten å lesa på. I Idar Steganes samla presentasjon av forfattarskapen, som alt er nemnd, ser ein at han har tenkt inn sambandet mellom dikta og den konkrete erfaringa. Og i Steganes inndelen av forfattarskapen ser ein òg tydeleg at sambandet mellom subjektet og verda står sentralt. Ei kapitteloverskrift som Heime i verda, om bøkene frå 1960-talet, er vel typisk i så måte. (Oftedal Andersen 2002:20-21) Oftedal Andersen er oppteken av at forfattaren Olav H. Hauge og privatpersonen Olav H. Hauge er to ulike storleikar, og han trur at Hauge sjølv absolutt var medviten om denne skilnaden, men at dei som las dikta hans på og 70-talet ikkje var det. Dei opplevde Hauge nærast som eit naturbarn, og såg på han som ein som ikkje evna å sjå seg sjølv frå utsida i det heile. For sjølv om desse to storleikane har noko med kvarandre å gjera, så er det lyrikaren og ikkje privatpersonen me møter når me les Dikt i samling. Dette må vera heilt klart, i alle fall når me tek den nye subjektforståinga frå 1960-talet inn over oss. For det å hevda at Hauge nyttar masker når han skriv, er ikkje det same som å seia at Hauge er ein falsk mann som ein ikkje kan lita på. Det er derimot ei enkel konstatering av at han er medviten om sin posisjon når han skriv, av at han ikkje er dummare enn folk flest, meiner Oftedal Andersen (Oftedal Andersen 2002:18-19). Før me går vidare inn i sjølve tekstane til Hauge, er det eit par andre personar eg vil seia litt om. Det er nokre av dei andre som var viktige for Profil-gruppa. Dette var òg personar Hauge sjølv hadde eit forhold til. Ein veit elles at han i tillegg til svenske Ekelund sette Kristofer Uppdal høgt, og han og Ragnvald Skrede hadde, som eg har vist, ein gjensidig respekt for kvarandre. Profilistane skreiv positive tekstar om både Stein Mehren og Georg Johanessen. Når det galdt Tarjei Vesaas og Rolf Jacobsen, som altså var dei to Profil-gruppa sette høgast etter Hauge, hadde det seg slik at Halldis Moren Vesaas var konsulent for den første diktsamlinga Hauge ga ut. Men ho følgde med utover i forfattarskapen, og var imponert over mykje av det ho las, og likte spesielt diktet Svarte krossar (frå Glør i oska). Så vidt ein veit, 56

57 trefte Tarjei Vesaas og Olav H. Hauge kvarandre berre ein gong. Vesaas skriv om dette møtet i ein liten artikkel i boka som vart gitt ut til Hauge sin 60-årsdag. Endeleg ein gong å få sjå han livs levande. Olav H. Hauge har vori noko ein visste svært vel om, for skuld samling etter samling med gripande dikt men han som skreiv dei såg ein aldri. Han gjekk i hagen sin i Ulvik og var aldri å treffa der ein elles trefte folk. [ ] No stod han i tunet, og hadde dette ved seg som ein gjerne vil at ein ukjend skal ha: at ein utan mange ord kjenner seg som gammalkjende. [ ] Rart å lye på. Ein kjende så tydeleg korleis landegrenser og språkgrenser slutta å gjere seg gjeldane, var ikkje viktige lenger. Grensene var det dei ymse diktarane som drog. Grensene var diktaranes eigne vanskelege sinn, og ville tanke-sprang. Og det er grenser som ikkje alltid er til å kome over, det kan stoppe som ved ein blankslipt bergvegg eller ved ein botnlaus avgrunn. (Vesaas 1968:11-12) Rolf Jacobsen vart Hauge etterkvart kjend med gjennom kona, Bodil Cappelen. Ho hadde vore venninne med både Rolf og kona Petra i fleire år før ho vart kjend med Hauge. Jacobsen og Vesaas Så for min generasjon av skrivere var det to nei tre poeter som stod fram som helter og læremestere blant de norske, og de gav dessuten vennlige signaler tilbake til oss som var unge. Den første er kanskje ikke mest kjent som poet, men han var poet av hele sitt vesen, selv om det var romaner og noveller som var hans form jeg tenker selvfølgelig på Tarjei Vesaas. Og så har vi de to som stadig er blant oss: Rolf Jacobsen og Olav H. Hauge, to store mestere som har fått med seg mesteparten av det 20. århundre. Og vi så, allerede for 25 år siden, at dette var folk som hadde tenkt å gå hele løpet ut. Dette skriv Jan Erik Vold i Frøkorn av ild. Om Rolf Jacobsens forfatterskap (Vold 1993: ), og sitatet summerer eigentleg opp Profil, og særleg Vold, sine tankar om desse forfattarane på ein god måte. Sameleis som Hauge høyrde Jacobsen til generasjonen før profilistane, Vesaas vel så det. Likevel var det noko i lyrikken deira som fenga dei unge. Det handlar først og fremst om at dei fann noko av det dei søkte. Dikt om tilsynelatande enkle ting, om tinga i seg sjølv, men så finst det kanskje ei djupare meining der. Når det gjeld Jacobsen, var det spesielt diktsamlingane han ga ut like etter krigen som fall i smak. Fjerntog vart gitt ut i 1951, 16 år etter Vrimmel. Rolf Jacobsen ( ) var busett på Hamar og var avismann det meste av si levetid. I krigsåra var han med i Nasjonal Samling, noko han lenge nekta for, men som mellom anna Guri Hjeltnes viser i Avisoppgjøret etter 1945, og Olav Vesaas seier ein del om i Rolf Jacobsen en stifinner i hverdagen. Jacobsen var redaktør for Kongsvinger Arbeiderblad under krigen, og vart dømt til 3,5 år fengsel etterpå. Jeg har ofte lurt på det hvor i hule kommer det medlemskapet mitt fra? Hvem? I tilfelle har noen meldt meg inn, seier Jacobsen til Olav Vesaas (Vesaas 1994:116).Ove 57

58 Røsbak viser i biografien Rolf Jacobsen. En dikter og hans skygge at det gjorde Jacobsen sjølv. Saman med medhjelparen sin i Kongsvinger Arbeiderblad melde han seg inn i oktober I dokumentet Personlig tillegg til politiforklaringen skreiv han i august 1945 at han melde seg inn fordi han ikkje var nøgd med den motstandslinja den norske regjeringa i London førte. Jeg mente imidlertid da, som så mange andre på det tidspunkt, at Tyskland sannsynligvis vilde seire i Vesteuropa og at regjeringen ved sin landsflukt hadde satt Norges interesser i den største fare. Jeg mente den gang at Nasjonal Samling ga en vesentlig mulighet for et samarbeid med okkupasjonsmakten for å redde det som reddes kunde. Først og fremst de sosiale goder som den reaksjonære fløy inden Nasjonalsosialismen vilde kunne true (Jacobsen 29.august 1945, sitert i Røsbak 1998:170). Røsbak skriv òg at Jacobsen hadde vore med i dei radikale rørslene Clarté og Mot Dag, og han hadde vore medlem i Arbeiderpartiet. Men han var ikkje den einaste radikalaren som melde seg inn i NS, skriv Røsbak, og at dei som gjorde det nok gjorde det fordi dei meinte det var naudsynt å koma til ei slags forståing med okkupasjonsmakta (ibid:171). 2. verdskrig er viktig i soga om lyrikaren Jacobsen òg, fordi han på mange måtar begynte på nytt då han kom ut frå fengsel. Då ser ein att noko av dei same stilen som ein finn i den første diktsamlinga, Jord og jern. Hemmelig liv (1954) vart ein stor suksess. Per Thomas Andersen skriv i litteraturhistoria si at ein kunne seia at krigen markerer brotet i Jacobsen si dikting, men Andersen synest ikkje det vert heilt rett. Fjerntog er en mellomstasjon mellom den gamle og den nye Jacobsen. I denne samlingen er det futuristiske innslaget nesten borte. Jacobsen kan fremdeles bruke maskiner som metaforer for menneskelige forhold og for naturen, men kun i beskjeden grad. Det er naturdiktene som dominerer i samlingen. Ellers er det mest påfallende de nye religiøse innslagene i enkelte dikt (Andersen 2991:416). Sjølv syntest forfattaren han hadde for mange versedikt i Fjerntog, og var meir nøgd med samlinga frå Dei haldningane til litteratur han sto for då, ser ein att hos mellom anna Vold vel ti år seinare. I samtale med Olav Vesaas seier Jacobsen: Når du tenker over det, så er det ikke så veldig lett det er ikke alt du kan skrive om med rim og rytme. Du avgrenser deg. Du kan ikke skrive om dirrende telefonstolper med rim og rytme. Den tekniske verden er så komplisert, så du må ha en åpen, fri stil, det fant jeg ut etter hvert (Vesaas 1994:138). Vold finn likskapar mellom spesielt Hauge og Jacobsen si dikting. Har diktaren sine eigne røynsler noko å seia for korleis dei skriv, spør han. 58

59 Kan vi tolke det slik: Så lenge Hauge var hjemsøkt av indre spenninger, behøvde han ikke farte omkring for å oppsøke ytre synsinntrykk? Hans oppgave var å leve seg inn i spenningene: til det trengte han et modernistisk språk og siden leve seg gjennom dem: som løsning fant han det kinesiske diktet. Mens Jacobsen i sin diktning egentlig ikke baserer seg på indre spenninger altså slikt som jeg-problematikk, innestengthet, kjærlighetsbesvær men mer registrerer de kraftfelt, kontraster, vekselbilder et liv i bevegelse uavbrutt fremviser. Og at den som reiser, får ytterligere bilder å bygge videre på? Dette har ført til at Hauge skriver ganske annerledes dikt på eldre dager enn ved debuten. Så ikke med Jacobsen, som allerede på 1930-tallet skrev dikt som er vesenslike de han skriver på 1980-tallet. (Vold 1993:176) Profil-generasjonen skreiv hyllingsdikt til dei dei likte. Økland skreiv eitt til Hauge i samband med 60-årsdagen hans, og eit ved eit seinare høve. Paal-Helge Haugen har skrive til Jacobsen. 24 Den andre Profil-favoritten er Tarjei Vesaas. Igjen er det Jan Erik Vold som i første rekkje uttalar fascinasjonen over mannen frå Telemark. Den kom tidleg, allereie i 1964 intervjua Vold Vesaas til Kulturutvalget i Det norske Studentersamfund. Artikkelen fekk det enkle namnet Møte med Tarjei Vesaas. Sjølv om Vold i dette intervjuet viser at han har lese Vesaas sine romanar, spør han spesielt om ikkje forfattaren kjem til å skriva fleire dikt. Det trur han ikkje, svarar Vesaas. Eg skreiv mange dikt ved dei tider eg regelbundi vart refusert kvart år, med prosa-saker. Men eg syntest ikkje eg fekk noken klem i dessa dikta, og gav det opp. At eg byrja med dikt på ny omkring 1945 kjem av den friare diktforma som vann seg fram meir og meir. Oppvekkaren for meg i så måte var Edith Södergran, forklarar Vesaas. Andre ting Vold har skrive om Vesaas, fortel mellom anna om sommaren då Vold lånte ei skrivestove hos ekteparet Vesaas. Også Einar Økland skildrar eit møte med Vesaas, der Vesaas, Hauge og nokre unge forfattarar går ut saman for å drikka øl etter å ha vore på eit arrangement i Oslo. Teksten skildrar eit møte mellom ein heilt ung og ein eldre forfattar, og Økland viser på ein humoristisk måte respekt for at dei gamle, i dette tilfellet Vesaas, av og til er eldst. Dei to forfattarane diskuterte i følgje Økland kva som var den beste reiskapen når ein skulle kladda ein tekst; blyant eller skrivemaskin. Det må vere blyant, sa han. Og det har vist seg heilt til det siste, at det hadde han rett i. Det må vere blyant. Nå kladdar eg også med blyant (Økland 1970, denne utgåva 1979:86-87). Men det er altså her dei føler seg heime, Profil-karane, hos dei som er så gamle at dei kunne vore fedrene deira og vel så det. Då er tida inne for å sjå meir på lyrikken hans som Profil 24 Ein del av dikta som er skrivne til Hauge, er samla bakerst i denne avhandlinga. 59

60 meir enn nokon annan trykte til sitt bryst, og uansett korleis ein ser på det, fekk mykje å seia for. 60

61 KAPITTEL 4: ANALYSE Er det berre tinga som er underet? Diktene i denne seneste boka er skrevet av en som vet at det som er utenpå tingene er ingen avglans, det er tingene sett som er underet, tingene slik de er, det er verden som er underet, hvorfor lete etter hva som er bakenfor ting i verden, når disse tingene i seg selv er uuttømmelige og synlige? (Vold 1996:22). Dette er eit sitat frå Jan Erik Vold sin artikkel Det går an å leve i hverdagen òg, som vart skriven i 1967 (denne utgåva frå 1996), og som av fleire, mellom andre Ole Karlsen, vert rekna som eit av dei viktigaste arbeida som er gjort om Hauge sin lyrikk. I denne artikkelen tek Vold føre seg Hauge sin forfattarskap så langt, det vil seia til og med Dropar i austavind. Sitatet over er ein kommentar til utviklinga i diktinga slik Vold ser henne etter at Dropar i austavind vart gitt ut, og Vold skriv òg at [e]n stadig vekst og utvikling er merkbar gjennom hans tyve år som poet, fra en traust og tradisjonsbevisst poet i begynnelsen som arbeidet i utpreget bunden form, kretsende om de store tema liv og død, der platonske tankeganger ofte direkte formuleres: Vårt liv er berre gråe armodsskuggen/mot gudelivet som vårt auga såg, så over en gradvis nedbrytning av formen og avpoetisering av språket i retning av stadig større frihet i åndedrett og billedsprang, fram til fjorårets samling Dropar i austavind på 104 kortdikt (på noen få unntak nær), den store sentrallyriske tematikken så å si splintret i hundre små biter, livets store spørsmål atomisert til enkeltbilder, forfriskende, rene og med et større overskudd av glede og humor enn før, nært og direkte. (ibid:21) Skal ein tru Vold, og kanskje setja det han seier litt på spissen, er det altså slutt på dikt i bunden form, språket er metonymisk i tradisjonell meining og alle dikta er tingdikt som berre seier noko om tingen slik han er. Eg trur ikkje det er slik. Ole Karlsen seier i artikkelen En sykkeltur gjennom Jan Erik Volds Olav H. Haugelesning at Vold plasserer Hauge som brubyggjar mellom tradisjonalisme og modernisme, og at samlinga Dropar i austavind sat som eit skot for Vold og dei andre i Profil-gruppa då ho kom i 1966 (Karlsen 2000:279). Karlsen seier òg at Vold hadde det same synet på Hauge si dikting i dei 30 åra han skreiv om henne (ibid:280). Og som eg meiner Karlsen at dette er ei litt for lett lesing av forfattarskapen. Det vil eg prøva å visa i det følgjande. Etter å ha brukt mange sider på å greia ut om Profil-gruppa; kven dei var, kva dei skreiv og kva poetikk ein kan finna, skal eg no bruka dette i praksis. Eg vil prøva å visa at det er mogleg å lesa Olav H. Hauge sine dikt på andre måtar enn profilistane gjorde, og eg vil visa at det er ein del dikt dei rett og slett ikkje seier 61

62 noko om. Eg gir poetikken deira, som eg naturleg nok ser attende til undervegs, skulda for det. Men eg seier ikkje at dei les dikta feil eg peikar i staden på at dei kanskje har oversett noko, eller at er mogleg å leggja vekt på andre sider ved Hauge sin lyrikk enn dei gjorde. Artikkelen Jan Erik Vold skreiv i 1967 er altså ein av dei viktigaste artiklane som er skrivne om Hauge sin lyrikk. Det er difor naturleg for meg å ta utgangspunkt i denne artikkelen. Vold seier noko om 19 av dikta frå Dropar i austavind. Eg kjem til å seia noko om nokre av dei same dikta, men òg ta føre meg andre dikt. Og eg kjem til å trekkja nokre linjer både framover og attende i Hauge sin forfattarskap. Av profilistane, er det Vold som har skrive mest om både Hauge og om lyrikk generelt. Det er difor naturleg at eg siterer han i større grad enn dei andre som var med i Profil-redaksjonen. Det er altså tingdikta Vold er mest oppteken av. Og nokre av dikta han tek føre eg, er det ikkje vanskeleg å vera samd med han i at er nettopp tingdikt, og i tillegg gjerne litt håvamålsaktige, som Vold seier. Eitt døme er Katten. Der heiter det Katten sit i tunet når du kjem. Snakk litt med katten. Det er han som er varast i garden. Ser me godt på dette diktet (Hauge 2004:211), kan me sjå at det har katteform. Om det var tilsikta frå forfattaren, veit me ikkje. Men slik det er forma, med ei kort verselinje først og ei lang til slutt, ser me ein katt med halen strekt ut som sit i profil (og berre som eit lite apropos: Profilisten Vold har òg skrive mange figurdikt). Som sagt, Vold og eg er heilt på line når det gjeld dette diktet. Andre dikt er det vanskelegare å vera samd med han i lesinga av. Den vidare analysen byrjar eg med eit dikt han ikkje seier noko om. 62

63 Yver hengjemyri Det er rotstokkane av alle trei som har stupt uti her, som gjer du kan gå trygt yver myri. Slike stokkar held seg lenge, dei kan ha lege her i hundratals år, og endå er det eit morke skrimsel att av dei under mosen, dei er enno med og ber so du kjem frelst yver. Og når du skyv ut på fjellvatnet, kjenner du at minnet um den kaldingen som drukna seg her ein gong, er med og ber den skrale pråmen. Han, den galningen, trudde livet sitt til vatnet og æva. (Hauge 2004:193) Sett utanfrå, er dette berre ei skildring av korleis ein kjem seg over ei myr. Men det ligg meir i diktet. Tittelen, Yver hengjemyri, viser at det ikkje er eit vanleg, blautt stykke av vegen ein må kryssa. Det er ei hengjemyr, noko ein kan hengja seg fast i, og er ein ikkje forsiktig, kan ein søkke ned. Men heldigvis er det nokon som har gått før ein. Stokkar av tre har stupt uti (tre som stuper er ei antropomorfisering), og ligg der som ein tørr veg ein kan gå varsamt på. Å stupa kan ha fleire tydingar. Den kjekke tydinga, er å stupa uti, som ein gjer når ein badar ein varm sommardag. Men det finst òg ei tyding som er negativt ladd. Å jobba til ein stuper slita seg ut slik at ein ikkje klarer meir, eller eventuelt til slutt døyr. I dette diktet kan ein sjå føre seg trea som har stått ytst på kanten og som påverka av ytre ting ikkje har greidd meir, men har tippa utfor kanten. For dei som kjem etter, er dette positivt. Det kjem tydeleg fram seinare i diktet. Stokkane kan ha lege her lenge, men dei ber enno. Og andre har gått føre, og kome seg velberga over. Men ikkje alle. Når du har kome deg over, og set den vesle båten ut på fjellvatnet, kjenner du minnet om han som drukna seg her ein gong. Han òg kom seg velberga over hengjemyra, men ikkje lenger. Han trudde livet sitt til vatnet og æva. Vatnet tok det, men minnet lever enno. Kaldingen som drukna seg, vert kalla galning. Subjektet i diktet, den som talar til du, seier at Han, den galningen, trudde livet sitt/til vatnet og æva. Med andre ord: han var så dum at han trudde at han kunne leva evig. Men visste han kva han gjorde, eller ofra han seg? Idar Stegane peikar i artikkelen Ein diktanalyse som sto på trykk i boka til Hauge sin 60-årsdag, at ein kalding mellom anna er ein som vågar noko ekstra, noko folk flest kvir seg for (Stegane 1968:159). Er det slike som han som gjer at andre kjem tørrskodde over? Ein veit kor gale det gjekk med andre, og då passar ein seg sjølv? Stegane les diktet litt annleis. 63

64 Han seier at vi flyt så å seie på røynsler og vågnader av folk som har sett inn alt; samtida har kanskje fordømt dei og rekna dei for galningar [ ] (ibid:160). Diktet Ved Kinas dør verkar eigentleg ganske uforståeleg. De spør um eg kjenner Kina?/Ja, spør de, berre spør./eg som i årevis venta/utanfor Kinas dør (Hauge 2004:195). Vold har ikkje forstått diktet. Han seier at [ ] forunderlige dikt kan han trylle fram ved hjelp av en stadig mer leken fantasi, som et barns (Vold 1996:37). Idar Stegane seier ingenting om diktet i si Olav H. Hauges dikting frå Dette heng sannsynlegvis saman med at dei då ikkje visste kva Hauge hadde vore gjennom. 25 I boka Poetens andlet viser Hadle Oftedal Andersen til kunnskap han har fått hos far sin. Apropos autentisitet, så må ein vel meir vita at dei kalla matluka i Valen for Kinas dør for å få noka meining ut av dette diktet frå den neste samlinga, Dropar i austavind (1966). Far min har gjort meg merksam på dette, utan at han heilt hugsa kor han hadde det frå. Og sjølv då er det uklårt korleis ein skal forstå desse linene [ ], seier Hadle Oftedal Andersen (Oftedal Andersen 2002:61). I resten av diktet heiter det For døri ho var gul ho,/det var derifrå brødskiva kom./eg veit eg stend høgt i Kina./Og skuffa var aldri tom (Hauge 2004:195). Dette er med andre ord eit av ganske få dikt ein kan relatera direkte til at Hauge har hatt opphald på Valen. Sjølvsagt kan ein lesa det utan denne kunnskapen, men å seia at det er eit dikt som er skrive berre med hjelp av ein stadig meir leiken fantasi, er å vera noko lettvint. Andre dikt som ein etterkvart veit stammar frå åra på Valen, er mellom andre Kornåkeren og Det blå landet, begge frå På Ørnetuva (1961). Kornåkeren Eit gamalt tresnitt av Tower Bridge og eit oljetrykk av ein kornåker. Andre bilete er det ikkje på avdeling D. Tower Bridge med sotute tårn yver elvi. Men det er den kornåkeren eg ser. Eit gylle hav av korn. Han er ikkje som andre åkrar. Er det alle drøymaraugo som har flutt han inn i sin himmel? (Hauge 2004:182) 25 Idar Stegane har gjort meg merksam på at ein, det vil seia både han og ein del av karane i Profil, i alle fall tidleg på 1970-talet nok visste, eller i alle fall hadde sterk mistanke om, at Hauge hadde vore sjuk. 64

65 Det blå landet Ein haustblå mild himmel utan skurdfolk og ljå. Her er eg trygg, her er det eiker kring murane, her blenkjer sundi bak havslitne fjell. Stend eg innanfor glaset, har dei veldige eikene ein djup oljetone som eit gamalt målarstykke, på den emaljeblå himmelen stend attgløymde skyer i jag frå havet. Eikelauv i haustsol! Blålandet, berglandet, havlandet og aldrar attum meg i tung fargebragd og gløding. I dag er det kjøld og snøflingror i lufti, dei nakne greinene grip som klør etter varme og siste oson. Eg gjeng i det blå landet under fallande blokkor. Og ein dag er Yggdrasil snaud. (ibid:183) Det er lettast å sjå institusjonspreget i Kornåkeren. Avdeling D er eit typisk institusjonsnamn. Det treng sjølvsagt ikkje vera på Valen sjølv om forfattaren har vore der, men i dette tilfellet trur eg ikkje det er direkte feil å rekna med det. Avdeling D var lukka avdeling, der Hauge var i periodane han var sjukast. Kva behandlingsmetodar som vart brukte der, og korleis han hadde det, veit ein lite om. Den elles fyldige dagboka er tom i åra på Valen. Diktet skildrar ein eg-person som ser på eit bilete inne på avdeling D. Eit gylle hav av korn, som ikkje er som andre kornåkrar. Når eg-personen spør er det alle drøymaraugo som har flutt han inn i sin himmel, kan ein lesa dette som om åkeren ser annleis ut fordi biletet av han heng der det heng. Alle dei som tenkjer annleis, alle drøymarane, har si oppfatning av dette diktet. Difor er dette ein annleis åker. Blåfargen i siste strofe skildrar ein haustfarga, mild himmel. Og blåfargen går att i neste dikt òg. Dette kan ein òg tenkja seg at har utspring på Valen. Her er eg trygg, her er det eiker kring murane, heiter det. Det er altså nokre murar som gjer at eg-personen ikkje kjem seg ut. Men dei store trea, eikene, gjer at han kjenner seg trygg. Dei store trea representerer noko varig, dei har vore der, og vert samanlikna med eit gamalt målarstykke. Blåfargen her er kanskje ikkje så mild som i Kornåkeren. Men samstundes gir skildringa av den emaljeblå himmelen eit fint haustbilete. Eg-et er ein del av ei historie, kjem det fram i andre strofa. 65

66 Blålandet, berglandet, havlandet og aldrar ligg bak han. Men ein gong er det slutt. Dei nakne greinene grip som klør. Nakne er dei nok fordi det er haust, men når ein grip som med klør, er det noko desperat over ein. Ein vil klora seg fast, halda seg der ein er. For ein veit òg at ein dag er tida ein har, slutt. Ein dag er Yggdrasil, livstreet i den norrøne mytologien, snautt. For Staffan Söderblom vart opplysningen om kva Kinas dør var, ein inngangsport til ein ny måte å lesa Hauge sine dikt på. Svenske Söderblom 26 skildrar i boka Och jag var länge död. Läsningar av det ambivalenta: Olav H. Hauge, korleis han kom for seint til Ulvik. Han skulle halda eit foredrag om Eldrid Lunden som var festspeldiktar under Festspillene i Bergen i 1994, men då han kom til Bergen fekk han høyra at Hauge var død, og bestemte seg då for å reisa til Ulvik i gravferd. Sjølv hadde Söderblom aldri treft Hauge. På bussen som gjekk frå Bergen trefte han Einar Økland, som spurde om Söderblom visste kva Kinas dør var. Det måtte Söderblom seia at han ikkje visste, men det var noko han hadde undra seg over meir enn ein gong. Söderblom er oppteken av den mytologien som har vore kring Hauge som ein kines. Dette er ei heidersnemning, seier Söderblom, som er reservert for få nordiske diktarar. Desse mennene har ein særleg livsvisdom som er vanskeleg å finna, og dei lever i eit slags opphøga eremittskap. Harry Martinson og Pentti Saarikoski er andre han nemner (Söderblom 2006:14). Sjølv ser ikkje Söderblom særleg positivt på dette. Han skildrar rolla Hauge får, eller eventuelt går frivillig inn i. Utgangspunktet er måten andre (dette har mellom andre Hadle Oftedal Andersen og Jørgen Sejersted òg vore kritiske til, sjå respepsjonskapittelet og teorikapittelet) ser på han på, nemleg som ein kar som lever lengst inne i fjorden, langt vekke frå folk flest. Det är den idealiserande hemkomstens genre. Hem till enkelheten, ursprungligheten, hem till det lokala, till platsens ande. Och därtill fotografierna: Hauge som pekar ut fjällkronen runt fjorden, Hauge vid äppelträden, Hauge med armarna i vädret, upptänd av ett nattligt samtal [ ]Och han själv igjen, den givna mittpunkten i alt detta, i all denna gränslöshet innerst i en vestlandsfjord. Inga gränser mellan denna plats och världen, mellan detta nu och historien, mellan detta liv og dikten (Söderblom 2006:12-13). Vidare seier han at Mytologin om kinesen i Ulvik har också präglat läsningarna av hans dikter, med ett slags fordran på dem, och en emellanåt lite obehaglig entusiasm. Skalden i den avlägsna bygden i Hardanger hade ett slags skyldighet att skriva och vara det som andra inte mäktade med i den gängse moderniteten, men kanske bevarade som en idealistisk (nationalromantisk) dröm jag är gammal nog att hålla mig till lien (ibid:17). 26 Söderblom er forfattar og i tillegg professor ved Litterär Gestaltning, som er forfattarutdanninga ved Universitetet i Göteborg (informasjon henta frå 66

67 Alt dette skriv han i innleiingskapitlet i boka si. Han skildrar korleis han ser naturen i Ulvik, og tenkjer på den som representant for Hauge. Han finn både Elvi burtanum fjorden og ser fjella og garden Hakestad. Så får han altså vita at Hauge har vore sjuk. På den eine sida er han kritisk til at det vert lagt vekt på sjukdommen i lesinga av dikta, og han skildrar mellom anna korleis Idar Stegane og Olav H. Hauge snakkar rundt kvarandre på videoopptaket som har fått namnet Olav H. Hauge les dikt i samtale med førsteamanuensis Idar Stegane (Söderblom 2006:18-23). Naturligtvis är det ett kodat samtal de för med varandra, båda tillmötegående, mycket uppmerksamma på vad den andre är i färd med att säga, innan Idar Stegane går vidare med nästa dikt [ ] (ibid:23). Söderblom meiner at det ikkje er relevant om ein forfattar har vore innlagt på psykiatrisk sjukehus eller ikkje, og han meiner at å nemna dette når Hauge sjølv ikkje ønskte å seia noko om det offentleg, ikkje er naudsynt. Han skriv: Ingenting av detta betyder i sig något, utom kanske för en sak mytologin som hade spänts över hans avklarnade tillvaro som trädgårdsmästare och skald i Ulvik, den fiktiva (om man så vill) biografin, och dess krav på hans dikter. Mytologin visar en man som har valt sitt liv, inte av nödtvång, men av integritet och visdom en man som har genomskådat tidens yta och dragit sig tillbaka till det elementära i existensen: några fruktträd och ett liv i diktning fjärran från urbanitetens tidsnöd, andnöd. Mytologin var vad som definerade honom: den lågmälde diktaren som höll sig undan världen tills rätt folk begrep att upptäcka honom. (striden om äran av att ha upptäckt Hauge tog fart på sextiotalet, och är kanske inte avslutat än.) Det var en vacker mytologi, och väl inte osann i alla delar men den blandade samman fiktiv biografi och dikt till ett slags identiska ting eller med andra ord: också författarskapet kom i viss mån att fiktionaliseras i mytologins ljus. (ibid:26-27) Men på den andre sida gjorde desse opplysningane at han oppdaga ein ny forfattarskap. For han var ikkje lenger utviklinga frå konvensjonelle vers til modernisme lenger det mest spanande. Söderblom fann ein heilskap av band, både metaforiske og tematiske, og ikkje minst finn han ein sterk ambivalens. Denne haugeska ambivalens (oavlåtligt verksam i hans ofantliga dagbok) hade gett upphov till särskilda lyriska strategier, särskilda spell med metaforikk och röster i dikterna och dikterna emellan, som jag egentligen inte hade sett hos någon annan poet. Det var oerhört tätt, rätt underbart och fasansfullt. Det nya författarskapet var kanske mindre mästerligt än det gamla, ideala, men det var mera uppfordrande, såväl mänskilgt som litterärt (om en sådan åtskillnad är önskvärd). Och där låg en lite omstörtande upptäckt på lur:att den biografiska nyckeln på ett märkvärdigt sätt befriade dikterna de var läsbara som de stod, och oavsett när de hade tillkommit. De blev samtidiga med varandra, de behövde varandra, som likvärdiga. (ibid:33) Her er me attende til problemstillinga om biografisk lesing eller ikkje. Dei biografiske opplysningane frigjer altså nye lesingar av dikta. Men Söderblom meiner ikkje at ein skal bruka dei direkte i lesingane, men det er nyttig å ha som bakgrunnskunnskap. Jan Erik Vold peikar derimot på at Hauge sine dikt er så personlege. I artikkelen Verden og vinden som 67

68 han skreiv til Vinduet i 1972, året etter at Hauge si diktsamling Spør vinden kom ut, meiner han at Hauge no har kvitta seg med noko av dette personlege. Det er jo slik med Hauges diktning at den først og fremst er personlig, det meste er hva poeten har sett/følt/opplevd ned sin egen kropp og drivkraften bak det hele later til å være jeg ets anfektelser og behov for frigjøring. Denne frigjøringsprosess kuliminerte med Hauges forrige bok Dropar i austavind (1966), der jeg-opptatthet og underkastelse av livets ublide kår, de blide så vel som de ublide, poeten har vunnet overskudd nok til å interessere seg mer for tingene omkring seg enn sorgen inni seg, verden teller mer enn jeg et eller, om en vil gå videre på dette: det fins ikke noe jeg, jeg er det som omgir meg, jeg=verden. Og verden er, som bekjent, lik for alle (i en viss forstand) jeg er bare et eksempel. (Vold 1996: 40) Eg synest dette sitatet er problematisk på minst to måtar. For det første: Visste Vold at Hauge hadde vore sjuk, og at det var ei stund sidan han hadde vore innlagd på Valen? Som eg viste, kan han ikkje ha visst noko særleg om åra på Valen då han las Dropar i austavind. Og er dette eigentleg relevant for diktinga hans? Bortsett frå i dei tre dikta eg har nemnt, er det ikkje andre der ein finn teikn som tydeleg kan lesast som dei hentar stoff derifrå. Og skal ein gå utifrå at den eg-personen ein møter i mange av dikta er Hauge? Og er det i så fall privatpersonen eller diktaren? Ein kan sjølvsagt stilla spørsmålet om det er skilnad mellom personleg og privat. Det er det, men grensene er svært flytande. Dersom Hauge sjøl hadde snakka mykje om at han hadde vore innlagd på Valen, hadde det då vore ei personleg røynsle han ville dela med fleire? Og er det noko privat sidan han sjølv ikkje er særleg lysten på å snakka om det? Sjukdomshistoria hans vart ikkje for alvor kjend før etter at han var død og dagbøkene vart gitt ut i bokform. Diktet Automaten vert av Vold peika på som eit av dikta som viser at Hauge ikkje heilt har kasta av seg haldninga han har i diktinga, der han kastar eg-problematikken over på verda kring seg. Det er vanskeleg å sjå kva Vold meiner dersom ein ser på diktet i nyare utgåver av Dikt i samling: 68

69 Du set inn høyrer skillingen gjer djerve sprang der inne: No rumsterar han i sjørøvarkistor, no skjek han himmelens pengetre, no regner der pengar no dirkar han tunge bankkvelv, no spring låsi, no kjem dei i slusor Venting. Uvisse. Singling. Stilt. Ingen ting kjem ut. (Hauge 2004:198) Då Hauge skreiv diktet, hadde det ei strofe til, og det var denne Vold ikkje likte. Der heitte det Nei, nei./du sette livet inn òg,/for både høgt og lågt,/men kva vart vinningi?/og dette var ein blind skilling (Hauge 1966, sitert frå Vold 1996:33). Første strofe er grei nok, en ren skildring av en pengeautomat, den spennende rumling i dens indre men altså likevel resultatløst, der ingen penger kommer. Dette alene ville vært et fint og rent dikt. Med strofe 2 føres inn en sammenligning med livet, livet står analogt til blindskillingen i automaten, med andre ord: Diktet får et budskap: livet er som en blindskilling (noe vi kanskje også visste fra før). Her fornemmer jeg det som om OHH er kommet i skade for å ødelegge diktet sitt ved å gi diktet pretensjoner om å skulle handle om livet mer enn om pengeautomaten og som det meste om livet i sin alminnelighet er heller ikke hva dette diktet forteller om livet særlig spennende. (Men hva det forteller om automaten er spennende, jeg beholder dét som mitt dikt). (ibid:33-34) Det vart altså ikkje berre Vold som fekk sitt dikt som ei strofe. Då Dikt i samling kom ut i 1972, var andre strofa vekke. Sjølv sa Hauge i brev til Vold at [n]år eg skreiv til den siste strofa i Automaten var det for å få fram at ein skulde venta meir av eit vesen med vit og vilje enn ein blind skilling, at det ikkje var gjeve heilt slumpen i vald. Men kanskje De har rett, eg veit ikkje. At diktet godt kunde vera utan den siste strofa, er greidt (Hauge i brev til Vold 27.oktober 1967, her referert frå Vold 1996:215). Slik diktet er no, er det eit tingdikt i beste Profil-tradisjon, der automaten på same måte som kaffikjelen verken har vengjer eller sjel eller noko anna menneskeleg, men berre er ei maskin som ein puttar pengar på i håp om at ein skal få ut gevinst. Som i diktet er det heller sjeldan ein lukkast. Hovudproblemet er, slik Vold ser det, om diktet Automaten skal få leva som eigenbilete eller som illustrasjon (Vold 1996:34). At eit slikt spørsmål dukkar opp, meiner han viser at det er noko gale med diktet, og han meiner at sjølv om andre dikt kan ha ei dobbeltheit i seg, skaper ikkje dei same spørsmålet. Eit av døma han trekkjer fram, er På høgdi. 69

70 Etter lang dags vandring på uframkomelege vegar er du uppe på høgdi. Motgangen kuva deg ikkje, du trødde han under deg, steig høgare. Soleis ser du det. Etter at livet har slengt deg frå seg og du slumpa til å hamna ovanpå, lik ein einføtt trehest på sorpdungen. Livet er miskunnsamt, det blindar og synkverver, og lagnaden akslar byrdene dine: Dårskap og ovmod vert berg og blautmyrar, hat og agg vert sår etter piler frå ovundsmenn, og tvilen som grov deg, vert kalde, utturka gjel. Du gjeng inn i bui. På gruvesteinen ligg gryta kvelvd og sprikjer fiendsleg med svarte føter. (Hauge 2004:198) Vold les dette diktet som ei skildring av ein mann som er på veg til ei seterbu eller eit sel på fjellet og som etter ein hard marsj og oppstiging kjem opp på høgda. Han filosoferer om livet som ei tilsvarande vandring på uframkomelege vegar, men kjenner no at han er komen ovanpå (ibid:35). Denne lesinga er det fullt mogleg å vera samd med Jan Erik Vold i, og ein kan trekkja det fram som eit av dikta der eg-personen verkar meir nøgd med livet, han ser ikkje berre sorg og det som er vanskeleg lenger. Men likevel er det ikkje alt som er lett. Gryta spriker fiendsleg mot deg når du kjem inn, og føtene er svarte. Det kan ein lesa som at ein er komen opp på eit vis, men at du ikkje utan vidare har sigra likevel. I diktet Vintermorgon ser ein heilt konkret at eg-personen er nøgd med tilveret. Då eg vakna i dag, var rutone tilfrosne,/men eg glødde av ein god draum./og omnen slo varme ut i romet/frå ein kubbe han hadde godna seg med um natti (Hauge 2004:206). Det same ser ein i Og eg var sorg. Her viser verbforma fortid, sorga er altså noko eget har lagt bak seg. Og i staden for å halda seg for seg sjølv, vekke frå folk, i ei hole og i staden for å byggja bak stjernene, som er så langt vekke frå folk ein kan koma og i tillegg sannsynlegvis heilt mørkt, byggjer han no i næraste treet. Om morgonen er det skinande lyst, då ser furunålene ut som gull. Idar Stegane skriv med mellom andre Vintermorgon som døme at [i] det heile peikar dikta i denne boka mykje oftare enn før på kva viktig plass i tilværet vårt små ting og sjålause ovringar har, kva dei kan innebere, kva som kan liggje i dei til det eine og det andre. Det vert viktig å peike på ein samverknad eller eit dialektisk forhold mellom det eg-et gjer og opplever og det som skjer ikring det [ ] (Stegane 1974:88). 70

71 Dikt om små ting, er det ganske mange av i Dropar i austavind. Daglegdagse reiskapar og ting som saga, sleggja, ljåen og golvet har fått kvart sitt dikt. Felles for desse er at det er mogleg å sjå på dei berre som portrett av desse tinga. Men det er òg mogleg å lesa noko meir inn i dei. I Sleggja heiter det til dømes: Eg er berre/ei sleggje./eg stend der no./eg lyt berre til/når det røyner på (Hauge 2004:216). Er dette eit bilete av ein reiskap som faktisk ikkje vert brukt så mykje? Når ein har prøvd med mindre reiskap, lirka og lurt utan å få til det ein vil, då tek ein fram sleggja. Eller er sleggja òg bilete på ein person? Den sterke karen i bygda som til vanleg er litt utanfor, men som ein tyr til når ein ikkje har nokon andre? Det same kan ein gjera med Sagi. Skrap,/seier sagi./ Stød ved./ Ho segjer kva/ho tykkjer, sagi (ibid.). Igjen, ein kan sjå på dette som eit bilete på ein ting, og at saga seier kva ho synest kan ein lesa som at ho lagar ulike lydar etter kva treslag ho møter. Men ein kan òg sjå på diktet som ei skildring av eit menneske. Eit menneske som jobbar på, ikkje gjer dei store krumspringa, men som likevel gjennom det det gjer, får vist kva det eigentleg meiner. I Ljåen møter ein ein eg-person som seier noko om denne reiskapen. Eg er so gamal at eg held meg til ljå. Stilt syng han i graset, og tankane kan gå. Det gjer ikkje vondt heller, segjer graset, å falla for ljå. (ibid.) Her er det eg-personen ljåen snakkar til. Dette er eit fint bilete av ljåslått, og ein kan nesten høyra lyden når graset fell og ljåen vert svinga roleg fram og attende. Men det er òg eit dikt som seier noko om den gamle og den nye tida. Eg-personen er så gamal at han framleis vel å bruka ljåen. Kanskje har han så god tid at han kan slå på denne måten, eller kanskje ligg det ein slags frykt for det nye i denne enkle setninga. Den ser ein att i dei siste verselinjene. Det er ikkje vondt å falla for ljå, men det er sannsynlegvis vondt å falla for noko anna. Det er òg mogleg å lesa diktet som at eg-et projiserer seg sjølv og sine kjensler over i ljåen. Ljåslått er nesten lydlaus og mjuk samanlikna med rasande, kvasse maskiner. Tenk til dømes på tennene i slåmaskinkniven, kor kvasse dei er og kor fort dei går. 71

72 Eller finst det andre under òg? I gjennomgangen sin av spesielt Dropar i austavind i kapittelet Heime på jorda i boka si, viser Idar Stegane at han har lese Vold sin artikkel, som då var ganske ny. Og han er samd med Vold i mykje av det han seier, men ikkje i alt. No viser det seg likevel, også i Vold si framstilling, at mennesket ikkje alltid er så langt borte. Og Vold meiner at det portrettet diktet ofte viser gjennom tingen, kan framstå for lite distansert til poeten (s.st., s. 99). Men i Dropar i austavind unngår Hauge dette, t.d i dikt som Sleggja. [ ]I det heile er det ei forteneste med Vold sin artikkel at han får vist og slege til lyd for at dikt av dette slaget har sin store styrke i nettopp det at dei har ein viktig funksjon som egenbilde eller på eit primært plan. Men slik han skriv om Hauge sine dikt, kan det stundom sjå ut som interessa for dette primærplanet overskyggjer andre sider ved dikta. Når Vold så skal tolke som han likevel gjer, blir det han seier, stundom meir banalt enn dikta innbyr til. Dei blir snille og godmodige og misser den brodden eller det sentrale poenget som kan finnast. (Stegane 1974:89) Ein annan ting ein kan kritisera Vold for, er at dei dikta han har plukka ut frå denne samlinga, stort sett er dikt som liknar på Sleggja. Dei er korte, konkrete og kan som eg har vist lesast utan å leggja inn til dømes antropomorfisering. Dei har eit anna språk, jamfør Haavardsholm sin artikkel om Formspråk og virkelighet frå 1967, og mange av dei let kaffikjelen vera kaffikjel, som Dag Solstad skriv i artikkelen Vil vil ikke gi kaffekjelen vinger. Det er med andre ord ikkje rart at dei unge diktarane og litteratane som var på utkikk etter noko nytt, trykte denne samlinga til brystet. Men Dropar i austavind er ei samling som har mykje meir enn dette i seg. Her finn ein mellom anna to av Hauge sine mest kjende dikt, nemleg Kvardag og Det er den draumen. Kvardag kan ein sjå på som eit tingdikt. Som tittelen seier, handlar det rett og slett om kvardagen, om å setja poteter, raka lauv og steikja flesk. Men dei siste verselinene opnar for ei ei vidare lesing av diktet. Gamle Laertes skar klunger/og grov om fiketrei/og let heltane slåst ved Troja, heiter det (Hauge 2004:190). Laertes var far til Odyssevs, ein sentral skikkelse i gresk mytologi. 27 Det er altså ikkje kven som helst det vert gitt referanse til her, det er dei gamle visdomsmennene. Laertes let verda kring seg skura og gå, og då kan vel subjektet i diktet oppmoda om det same? Jan Erik Vold seier altså at Hauge sine dikt er personlege. Ser ein på ein spesiell type dikt, kan ein i og for seg vera samd med han i det. Metadikt er dikt som handlar om å dikta. Det er 27 Den greske forfattaren Homer har gjort historia om Odyssevs kjend. Homer levde om lag 800 f.kr. Bøkene Odysséen og Iliaden skildrar mellom anna den trojanske krigen og ferda heim etter krigens slutt. Desse er dei første nedskrivne verka ein kjenner til i europeisk litteratur, og dei fører vidare den munnlege forteljartradisjonen (frå Wikipedia). 72

73 ikkje dermed sagt at det er Hauge sjølv som er dikt-subjektet i desse dikta, men eget er i alle fall ein som er van med å skriva. Vold tek føre seg nokre av desse, men berre frå dei siste samlingane, mellom anna den Den gamle diktaren har laga eit vers (Spør vinden). Der heiter det Den gamle diktaren har laga eit vers./og han er glad, glad som ei siderflaske/når ho um våren har sendt/ei buble frisk kolsyre upp/og er um å sprengja korken (Hauge 2004:258). Vold karakteriserer desse dikta som dikt om dikt, men samstundes som dikt om liv. Dei handlar om korleis diktet vert sjåande ut (Vold 1996:49). I Kald dag heiter det mellom anna Eg sparar på veden/gjer verset stutt (Hauge 2004:259). Og det er heilt klårt at dette er metadikt. Men å kopla dei så direkte til Hauge sitt eige liv som Vold gjer, er eg ikkje utan vidare samd i. Det er uansett ikkje så lett å gjera det med neste dikt: Eit ord Eit ord ein stein i ei kald elv. Ein stein til Eg lyt ha fleire steinar skal eg koma yver. (ibid:200) Her vert ord samanlikna med steinar i ei elv, eller rettare, i ei kald elv. Alle som har kryssa ei stor elv, der det kjølege vatnet brusar rundt føtene, veit at det trengs mange steinar for å koma seg over. Sjølvsagt kan ein prøva å hoppa, men det er i mange tilfelle totalt mislukka. Slik er det med samtalesituasjonen eller diktarsituasjonen òg. Skal ein nå fram til nokon andre med bodskapen, anten han er munnleg eller skriftleg, må ein byggja stein på stein, for å koma over elva. Meir konkret vert det dikt på dikt. Men ein treng ikkje fylla elva, det er ikkje alltid mengda det kjem an på. Har ein mange nok gode steinar, eller dikt, kan ein gjera som ein gjorde då ein var barn: Spretta frå stein til stein over elva og vera viss på at ein er så uovervinneleg at ein kjem seg velberga over. Eit meir konkret metadikt er I dag kjende eg. Der heiter det I dag kjende eg/at eg hadde laga eit godt dikt./fuglane kvitra i hagen då eg kom ut,/og soli stod blid yver Bergahaugane (ibid:223). Her vert diktarsituasjonen sett saman med naturen ikring. Om det er ein direkte samanheng, slik at fuglane kvitrar og sola smiler blidt fordi eg-personen har laga eit godt dikt, eller om det er fordi han har gjort noko han sjølv er nøgd med, og difor tek seg tid til å gå ut og sjå på naturen kring seg, er ikkje lett å seia. Uansett seier diktet noko om både diktekunsten 73

74 og naturen. Bergahaugane er namnet på ei stad i Ulvik, og slik er dette diktet eit av fleire der lokale stadnamn og personar er med. Hauge var glad for å få kontakt med både Jan Erik Vold og dei andre Profil-karane. Men han var ikkje alltid like samd med dei. I samtale med Eldrid Lunden seier han mellom anna at mange av desse metriske dikti er mykje meir modernistiske enn det som heiter modernistiske dikt. For du veit desse gamle som dyrka dei vanskelege formene, dei var pukka nøydd til å vere veldig bevisste. På bileti, og på dei sprangi dei gjorde. Det seier seg sjølv. Formi tvinga det fram. Så mykje av den gamle metriske diktingi er veldig modernistisk eigentleg. I bruk av bilete, skifte i tid og stad, veit du frå det eine til det andre so er det tusen år føre so er det i dag so er det framtidi. Dette finn ein meir eller mindre hos alle store diktarar, veit du. Og det er då dette som gjer at ein mann som Borum i den der boki si om modernisme ikkje har brytt seg om det der. Både Nygard og Aukrust er modernistar fordi dei er dristige, veit du i sine bilete, og i sitt formspråk. Og Olaf Bull òg, sjølvsagt Men du veit, så snart ein sluttar med rim og sluttar med fast rytme, so er ein modernist! Ein er DET i alle fall! (Lunden 2004:101) 28 I Dropar i austavind har Hauge fleire dikt der han er både litt småsarkastisk og litt undrande til det nye. Sarkasmen ser ein best i Gamal diktar prøver seg som modernist. Han med fekk hug å prøva desse nye styltrone. Han har kome seg upp, og stig varsamt som ein stork. Underleg, so vidsynt han vart. Han kan endåtil telja sauene til grannen. (Hauge 2004:220) Ein kan sjå på dette diktet som ein direkte kommentar til det nye som skjedde i diktinga seint på 1960-talet. Desse nye styltrone kan visa til nye dikt/kunstformer. Men den gamle diktaren syntest ikkje han vart så mykje klokare. For det første stig han som ein stork. Styltemetaforen er nok brukt for å visa til storken sine lange bein, og desse store fuglane har i tillegg ein litt vaggande gange. Dei to siste linjene er eigentleg dei beste: Når han berre kom seg opp frå grunnen, vart han vidsynt. Det kan nok stemma, for betre utsikt di høgare ein er. Men han vart så vidsynt at kan til og med kan telja naboen sine sauer! Saueteljing er vel ingen stor vitskap i seg sjølv, og desse sauene kan ein verkeleg gå ut i frå at ein ser utan å ta stylter til hjelp. Med andre ord er dette diktet eit bilete på at det ikkje er sikkert at ein kjem fram til noko anna enn det ein har visst frå før sjølv om ein brukar nye verkemiddel. Ein kan altså sjå på det som ironi mot modernismen eller mot ei for enkel og lettvint oppfatting av han. Her er det nok å nemna igjen bråket etter diktsamlinga Vold var med på å redigera, der det vart sett 28 Boka til Borum som Hauge viser til, er Poetisk modernisme, som vart gitt ut i

75 likskapsteikn mellom modernisme og frie vers. Verda er nemleg som ho har vore, les ein i dette diktet. Men det er humoristisk, og ein mild og smilande kritikk meir enn ein surmaga kommentar frå ein av dei gamle. Noko av det same ser ein i diktet Dikt i dag. Her kan ein finna ein kritikk av både det moderne samfunnet og dei nye diktarane, men også her ligg smilen på lur. Dette diktet er eit av dei aller lengste i Dropar i austavind. Dikt i dag er billege, billege å laga, billege å kjøpa, på lag som trebilar og plastfly til ungane. Ikkje kostar dei mykje hovudbrot heller, dei greider seg godt utan fjør, men har dei det, er det gromare. Ungdomen ser på ordi som byggjeklossar, og kan få til dei utenkjelegaste ting. Men kan dei med tankens terningkast snu vår ætts lagnad? Å høkra ut visdom frå Bibelen og Talmud er greidt og nyttig, elles kan alt brukast, sjølvsyn òg, Enno finst det ei bjørk som er krokut, og grannen har eit ordtak etter far sin. Tyskarane lagar dikt enklast og billegast, japanarane er heller ikkje burte, endåtil keisaren deira skal ha laga yver tusen stykke, men det er vel ikkje for sal. Mao Tse-tung sender dikti sine ut: sterke uppsongar, trugande varsel, og gjer ordi til røynd. (Hauge 2004:203) Dette er eit dikt som seier mykje om mange ting. Men det som går att, er kritikk av eller kanskje heller redsle for det nye. Når det heiter at dikt i dag er billege og ikkje kostar dei mykje hovudbrot heller, kan dette lesast som kritikk av den samtidige, nye litteraturen. Ein kan òg sjå det i samanheng med Gamal diktar prøver seg som modernist, å laga desse dikta krev om lag like mykje tankeverksemd som å telja sauene til naboen. Diktet har ingen eg- 75

76 person, men stemma i diktet meiner at det er fint at dei prøver seg med nye former. Spørsmålet er om det vert noko nytt innhald av det? Orda vert som byggeklossar, ein kan snu og venda og venda ein gong til. Ein kan pynta med fjør, som kan lesast som bruk av fine bilete og verkemiddel. Det er greitt då, å kunne henta stoff frå dei store, kjende bøkene som Bibelen og Talmud, og bruka gamle ordtak. I denne delen av diktet ligg det ein viss ironi, men i ganske mild form. Når det vidare heiter at tyskarane lagar dikt billegast, og at japanarane ikkje heng langt etter, vert det naturleg å tenkja på den produktiviteten ein kjenner frå desse landa. Japanarane er alltid langt framme med det nyaste, og tyskarane har sin industri. Men skal ein då laga dikt på same måten, som på samleband? Sannsynlegvis ligg det ein ironisk undertone her òg. Slutten av diktet er ikkje heilt lett å forstå seg på. Mao Tse-tung, Kina sitt frykta overhovud i årevis, sender dikta sine ut, og gjer orda til røynd, heiter det. Skal ein då lesa dette som at alt kan sjåast på som dikt? Kan ein laga dikt av alt? Eller kan ein sjå på dette som ein kritikk av Mao og til dømes kulturrevolusjonen hans der det gjekk gale med dei som ikkje gjorde som han sa? Mao Zedong lanserte det store spranget framover i 1958, der han delte landet opp i folkekommunar som var sjølvstyrte einingar. Desse folkekommunane skulle syta for matforsyning, industriproduksjon og velferdsordningar (Ertresvaag 1998:243). Det kan ein seia at i utgangspunktet kunne vera ein god idé, og ser ein diktet ut i frå tida det er skrive i, kan ein heller lesa ein tillit til og respekt for Mao inn i diktet. Men det gjekk ikkje lange tida før det gjekk gale. Det store spranget enda med hungersnaud, og i , altså då Dropar i austavind vart gitt ut i Noreg, sette Mao i gang med kulturrevolusjonen. Kritikarane av Maolinja skulle stoggast ved hjelp av eit folkeleg opprør. Folket skulle gjennom ei svær mobilisering få nytt liv inn i revolusjonen, kritisera alle andre autoritetar enn Mao og alt byråkrati og elite. Mellom var alt vestleg sett på som noko forferdeleg. I praksis førde kulturrevolusjonen til gatejustis, overgrep mot einskildpersonar, hylling av Mao og styrlaus vald (ibid:252). Staffan Söderblom er ein av dei som meiner Hauge endra haldning. Han viser til at Hauge sjølv endra slutten på diktet og sannsynlegvis syn på Mao då diktet vart trykt på nytt i Dikt i samling i Før den tid heitte det at Mao-Tsedung sender/dikti sine ut: myrk/gåtetale, trugande/varsel/fyre dei endelege/saklege dokument (Söderblom 2006:82). Söderblom meiner òg at dette ikkje er eit godt dikt, til det prøver det å seia for mykje om for mykje (ibid:83). Men han meiner likevel det har ein verdi. Dikten kränger rett vilt, och ska kanske helst läsas som ett avtryck av Hauges egen tvehågsenhet inför det gamla och det nya, våndan i hans kluvenhet, skriv Söderblom (ibid:83). 76

77 Vel ein å sjå på siste del av dette diktet som ein kritikk av samfunnet slik det var på slutten av 1960-talet, kan ein knyta det saman med spesielt to andre dikt som kjem i neste diktsamling. Verken Desembermånen 1969 eller Nyåret 1970 har noko særleg godt i seg. Han løyner stålet/i ei slire av sylv./det er blod på eggi (Hauge 2004:280), heiter det i det første. Og så Ei svart prestekone/er uventa komi til gards./og ein gul ulv (ibid). Desembermånen kan, slik eg ser det, lesast på to måtar. Slik ordet er skrive, er det ikkje tvil om at det er snakk om den gule skiva som heng på himmelen. Men i uttale er det ingen skilnad mellom måne og månad, og ser ein det i samanheng med det neste, som òg er det neste diktet i samlinga, kan ein tenkja seg at dei to skildrar det som skjer dei to månadane ved årsskiftet 1969/70. Dikta er korte, og gir eigentleg berre eit bilete kvar. Den smale månen som ser ut som ein kniv, sølvskinande og vintermørket, og to figurar med feil farge som viser seg og ikkje lovar noko godt. Svart er den mest dystre fargen av dei alle, og alle veit at når presten kjem til gards, er det ofte snakk om død. Fargen gul får ein til å tenkja austover, barnelærdommen er at asiatar er gule i huda. Gul kan òg vera ein litt sjukeleg farge som får alt til å sjå anten skite eller bleikt ut, og sett saman med villdyret ulv, er ikkje dette eit særleg positivt bilete. Idar Stegane peikar i artikkelen Likt og ulikt hos Regin Dahl og Olav H. Hauge på at å få ei svart prestekone til gards viser eit intertekstuelt samband til pestsjukdommen Svartedauden som herja i mellomalderen. Denne sjukdommen var personifisert som ei svartkledd kvinne, Pesta. Ho hadde med seg ei rive og ein sopelime. Der ho raka, var det nokon som berga livet. Der ho sopa, kom nokon til å døy (Stegane 2006:140). Stegane viser òg eit samband mellom dette diktet og Finnmarksmor 1944 (ibid.). I tredje verselinje i det diktet byrjar ei viktig setning: Skygde av svarte ørnar slepte dei grøne/syngjande soldatane dei gule ulvane lause/på det fatige landet. Hauge brukar altså den same metaforen for å visa kva som skjedde med dei fattige, sivile i hans eige heimland, til å skildra stemningen slik han er ved årsskiftet 1969/70. Det står ikkje eksplisitt nokon stad, men det er ikkje vanskeleg å tenkja seg til at dette har med krigen som herja i Vietnam å gjera Etter at Frankrike hadde vorte tvinga til å trekkja seg ut av Vietnam tidleg på 1950-talet fekk dei USA til å ta på seg plikter i landet. Grunngivinga var at det var ei konflikt mellom ei kommunisitisk frigjeringsrørsle leia av Ho Chi Minh og ei franskstøtta regjering. Denne konflikta vart sterkare i åra mot 1960, og USA gjekk først inn med militære rådgivarar, deretter med troppar. Dei støtta regimet i sør. Krigen vart kraftig kritisert, særleg blant dei unge, og media var òg kritiske. Var det rett at USA kriga mot fattige bønder i den tredje verda? (Ertresvaag 1998: ). 77

78 Som sagt, ingen av desse dikta er nokon eigentleg kritikk av det som skjer. Men det er mogleg å lesa det inn likevel. Eller ein kan lesa dei som berre ein frustrasjon og ei redsle over korleis verda har vorte. Jan Erik Vold skriv i artikkelen Verden og vinden at Hauge er ein av svært få poetar i Noreg som skreiv dikt der Koreakrigen var tema. Han skreiv sonetten Korea som kom på trykk i Norsk tidend i I tillegg skreiv Georg Johannesen i eit dikt at Mitt første samleie/fant sted under Koreakrigen (Vold 1996:39). Det jeg har villet med å trekke fram disse to diktene hos Hauge er å påvise at han, som gartner og avsidesboende i Ulvik, Hardanger, men med aviser og radio i orden, har vært vel så kvikk til å oppfatte hva det er som foregår i verden som de fleste av hans dikterbrødre (og søstre) i hovedstaden f.eks som på tilsvarende tidspunkter ikke kunne snakke om verden uten å gå omveien om Homer eller Hitler (for å si det litt grovt). Og i og med sin nye diktbok Spør vinden har Hauge for alvor (og for godt, vil jeg tro) plassert seg som poet i verden. (ibid:40) Dikt med ei verdsomspennande form Plassert som poet i verda, skriv Vold. Med sine austleginspirerte dikt, mellom anna ser ein det i Dikt i dag og i fleire av kortdikta, som kan minna om japanske haikudikt, har vel Hauge lenge vore inspirert av meir enn den heimlege naturen. Ein kan seia at i Dropar i austavind er det diktforma som er sterkast inspirert austfrå, i Spør vinden har han fleire dikt der temaet eller motivet er henta derifrå. Mellom anna gjeld dette dikta T ao Ch ien og Les Lu Chi og lag eit dikt. Men det er ein annan ting òg som plasserer han i vidare samanheng, og det er sonettane hans. I alt er det berre 16 av dei, men dei er ein svært viktig del av forfattarskapen likevel. Og dei er ein del av forfattarskapen som Jan Erik Vold ser nesten heilt vekk ifrå når han skriv om Hauge si dikting. Den einaste av sonettane han seier noko om er Gullhanen (På Ørnetuva). Sonetteforma oppsto i Italia på 1200-talet. På 1500-talet spreidde ho seg, og då vart ein mellom anna kjend med henne i fransk lyrikk. Der var det Pierre de Ronsard og Joachim du Bellay som lanserte henne, og som slik var med på å gjera henne til ein av dei viktigaste formelle strukturane innan den europeiske og vesterlandske diktinga. Til Norden kom ho på 1600-talet (Kittang 1972:135 og Dahl 2002:51). Sonetten slik ein kjenner han best i dag, er sett saman av i alt 14 vers, og er delt inn i to kvartettar og to tersettar. Mellom desse to skal det vera eit tydeleg brot eller innsnitt. 78

79 Òg når det gjeld rimmønsteret, er det strenge reglar. I Italia var det kryssrim ABAB ABAB 30 som var utgangspunktet for sonetteforma. Etterkvart vart ho endra til å ha omsluttande, rim, altså ABBA (Lie 1967:659). Det er slik ein kjenner henne i dag. I dag skal tersettane eigentleg rima nemleg CCD og EED (Kittang 1972:135). Men ferda mot denne forma har altså vore lang. [ ] Man var fra første stund av klar over at man sto teoretisk fritt m.h.t valg av versform, skriv Halvard Lie, og viser til at det finst ei eiga sonetteform i England. Den er kalla Shakespeare-sonetten, sjølv om det var Henry Surrey som var opphavsmannen. Denne sonetteforma skil seg frå den italienske ved at ho har tre kvartettar (Lie 1967:659). I Europa, og spesielt i Tyskland, vart denne diktforma på mange måtar oppdaga på nytt på 1800-talet. I Noreg var Welhaven den første som tok henne fram att. Desse diktarane heldt seg stort sett til den italienske forma (ibid:662). Men framleis er det slik at rimmønsteret ikkje alltid vert halde, verken av Hauge eller andre. Mellom anna ser ein i den første sonetten til Hauge, Til Shelly (Under bergfallet) at han bryt det i dei to siste strofene. Der heiter det Du ånd av eld og storm, Ei villmannstid/er ubudd å ta mot ein son så stor./og likevel:i ditt skjott-trødde spor/lyt mannen gå; um han skal verta meir/enn dyret, lyt han audmjuk gje sitt leir/tilbake, brent i kjærleik og ånds strid. Her er rimmønsteret cdd eec. Som Kittang peikar på i det han skriv om sonetteforma i den legendariske boka Lyriske strukturer (skriven saman med Asbjørn Aarseth), kan brot i rimmønsteret vera med på å understreka temaet i diktet (Kittang 1972:135). Willy Dahl meiner på si side at sonetteforma er ei grunnform som kan varierast, og at ein difor ikkje treng å leggja så stor vekt på at både Hauge og andre gjer det (Dahl 2002:54). Kanskje kan dei begge ha rett, avhengig av kva dikt ein ser nærare på. Kittang er ein av dei som har jobba grundigast med Hauge sine sonettar. Analysen av sonetten Til eit Astrup-bilete har eg allereie gått inn på i resepsjonskapittelet. I artikkelen Olav H. Hauge og sonetten skriv han at [d]et som slær oss ved Hauge sine sonettar, er ikkje elegansen, men spenninga mellom fastleik og rørsle, som alltid driv dikta forbi det teknisk mønstergyldige. Sjølvsagt ber dei preg av ein teknikk som er særeigen for han: bruken av versebindingar og andre rytmiske synkoperingar, forkjærleiken for trykk-krevjande einstavingsord, mangel på respekt for den klassiske innhaldsmessige todelinga mellom kvartettar og tersettar alle desse grepa som i Hauges hand gjer sonetten mindre elegant enn den ofte risikerer å bli. Men bak denne formale kompleksiteten anar vi ei uro av eit litt anna slag, knytt til ein angst kanskje, som berre kan 30 Når det gjeld rimmønster, er versalar teikn på kvinnelege rim, altså rim med fleire stavingar. Mannlege rim er einstava og vert markert med minusklar. 79

80 meistrast i sonettforma ved at den får lov til å romstere i den, eg hadde nær sagt rått og gåtefullt. (Kittang 1994:114) Med dette i minnet, skal eg så gå nærare inn i to av sonettane i Dropar i austavind. Den første er Apal i snø. Ein apal utfor glaset i låg sol blør, bøygd ned av snø. Atthangande, skrukka blad skrøyver munaleg upp hans bør; i epli som heng att, har fuglar plukka. Han stod i snø i vår, stod søt og ør i humlesurr og gav og tok av lukka; og bladi smidde, nøytte alle glør, til struten kart i lauvet mulen rukka og vart til eple, kantute og grå. Dei laga skurv og tege rosor på, alt med dei rodna under doggi blå. Dei datt i doggvått gras, og regn og vind sleit lauvet av han. Av solkraft sogi inn byggjer han draumar att bak borkgrå kinn. (Hauge 2004:226) Rimforma i dette diktet er abab abab ccc ddd. Det Kittang sa om rimeleganse stemmer altså, og dette er ikkje ein heilt ekte sonett dersom ein tek utgangspunkt i reglane frå 1500-talet. Men rytmen er femfota jambisk som han skal vera. Ser ein på fleire andre sonettar Hauge har skrive, finn me òg der ei sonetteform som ikkje heilt stemmer. Eg har nemnd Til Shelly, ein annan sonett der ein kanskje ventar meir at ikkje alt stemmer, er sonetten som har fått tittelen Ein skrøpeleg sonett, frå Spør vinden. Ho skildrar arbeidet med å skriva eit dikt av denne typen, og i første strofe heiter det Skal dette verta ein sonett/eit bygg av ord på kvitt papir/til takten nokonlunde rett?/vise og koral, ålvor og flir/ (ibid:225). Her òg ser ein at rimmønsteret er abab, og resten av sonetten er heller ikkje i følgje reglane. Men det er ikkje det som slær ein når ein les denne, det ein først og fremst tenkjer på, er den skrivegleda ho boblar over av, og ein tenkjer òg at tenk å få til noko slikt så raskt? For tonen er lett og ledig,og det verkar som om det er nokre ord, røysa saman på slump 31. Kittang skriv at denne sonetten fritt kombinerer element frå alle tradisjonar, og ho er bygd opp på ein måte som peikar nase til alle reglar. Kittang meiner dette høver bra til innhaldet å skrive sonettar er eit handverk, ein murarkunst og ein snikkarkunst, der ord må sagast og øksast til og det 31 Dette er eit direkte sitat frå Lauvhyttor og Snøhus (Spør vinden). Sitatet er mykje brukt for å seia noko om korleis Hauge såg på sin eigen lyrikk, og Ole Karlsen brukar det mellom anna når han skriv om det han kallar Hauge sitt metapoetiske prosjekt. 80

81 heile kronast med spir og hane med nett slike fyndige poeng som Hauge kronar sin eigen sonett om sonetten med (ibid:112). Ein annan som tydeleg viste at han kjende reglane, men at han ikkje brydde seg noko særleg om dei, var Aasmund Olavson Vinje. Allereie i 1859 skreiv han sonetten Klingerim. Att og fram eg gjeng og driver so mitt arme hjarta bankar, ser og leitar, stend og sviver etter mine eigne tankar. So i flugti eg deim triver og som blom i hop deim sankar og deim atter sunderriver, so dei kring fyr vinden vankar. Slikt eg ferer fram og hastar og so saart imillom sukkar fyr kver blom, eg fraa meg kastar; endaa eg so mange plukkar, at eg meg ein krans fær binda, som eg kann kring panna vinda. Her rimar verselinjene ABAB ABAB CDC DEE. Men nokre av rima og ordstillinga i dette diktet kan visa at forfattaren har glimt i auga, for i både form og innhald ber dette preg av naudrim. Det er dessutan firfota og trokeisk. Fire verseføter i linja er det i Hauge sin Ein skrøpeleg sonett òg. Hadle Oftedal Andersen peikar på at heller ikkje Gullhanen, som saman med tidlegare nemnde Til eit Astrup-bilete må seiast å vera den mest kjende sonetten til Hauge, har det korrekte rimmønsteret. Men han meiner at avviket ikkje er så stort at det tyder noko spesielt (Oftedal Andersen 2002:119). Også Idar Stegane meiner brot med sonetteforma stort sett er positivt. Med bakgrunn i Einar Økland sin artikkel om sonetten Snigelen (som eg kjem nærare innpå seinare), skriv han at [m]en det Snigelen og dei andre sonettane til saman kan vise oss, er korleis Hauge si frigjering frå tradisjonelle estetiske reglar rører seg bort frå desse reglane utan å kaste fullstendig vrak på dei, men tvert om ved å bli herre over formene og utnytte dei til noko meir enn form ved å gjere dei til ekspressive delar av sin individuelle utrykksmåte eller skrivemåte (Stegane 1974:138). Når det gjeld innhaldet i ein sonett, skal det vera eit brot eller innsnitt mellom første og andre del (Kittang 1972:135). Det er heller ikkje heilt tydeleg i Apal i snø. Tredje strofe vert innleia med og vart til eple,det er altså ei forlenging av det som har vore. Faktisk er det 81

82 ein del av same setninga som heile strofe to er. Det gjer at sonetten fortel ei heil, samanhengande historie. Den er det no på tide å gå litt nærare inn på. Dersom ein ser på den ytre tilstanden i diktet, skildrar det ein apal, altså eit epletre, som står i hagen, bøygd ned av snø. Det er vinter, og dikt-eget ser på dette treet frå utsida; det personlege pronomenet som vert brukt er han. I første strofe vert det teikna eit ganske trasig bilete av korleis treet har det. Det blør i låg sol, og skrukkete blad som heng att, skrøyver 32 børa. Epla som heng att, er ikkje så mykje å sjå på, for der har fuglar vore og plukka. I den andre kvartetten ser ein attende til korleis treet hadde det i vår. Då sto det søtt og ørt av humlesurr, nytta glør (frå sola?) og eplekarten utvikla seg. Ordet glør kan visa til at blada smir frukt, det er altså to bilete som er teke frå smedyrket. I tredje strofe vert karten til eple. Men dei vart ikkje store og raude som ein gjerne tenkjer seg eple, dei vart kantete, grå, og fekk skurv. Og det går ikkje så bra i siste strofe. Epla datt av treet, og regn og vind sleit lauvet av. Men av solkrafta han saug inn, byggjer han draumar. Frå den norrøne mytologien kjenner ein Yggdrasil, verdstreet. Yggdrasil er ein ask, og har greiner som går ut over heile verda og opp over himmelen. Det er tre lange røter som held treet oppe, og desse går til kvar sin brønn. Ein hos æsene, ein hos rimtussane og ei går til Nivlheim der ormen Nidhogg ligg og gneg på rota og truar med å øydeleggja heile treet. 33 Det er altså Yggdrasil som held verda saman. Når det gjeld Hauge sine tre, går apalen, og treet generelt, att i mange dikt. I tillegg til Apal i snø har han skrive apal-dikta Apal i haustvind og Frostskadd apal (Glør i oska) og Eg hogg ned den store apalen utfor glaset (Spør vinden). I tillegg finst det dikt om naturtre som selje, hegg og gran, og om kulturtre som krisebærtre ( i tillegg til apal). Mange av dikta har ei eller anna form av ordet tre i tittelen, til dømes Eg skjek snø av ungtrei og Jøtulen og treet (begge frå Under bergfallet), og andre kan koplast til tre, mellom anna Stokken, Morken stuv og Grøne eple (desse tre frå Dropar i austavind). At det finst så mange tre-dikt, kan sjølvsagt vera tilfeldig. Men eg trur ikkje det er fullt så enkelt. Idar Stegane skriv i artikkelen Skrift og landskap i diktinga til Olav H. Hauge at naturen som er skildra i mange av dikta til Hauge, har klåre likskapar med den naturen han sjølv kjende frå Hardanger (Stegane 1994:36), og at fjell og foss er bilete som er særskilt mykje brukte (ibid:31). Det same gjeld trea. Hauge var fruktbonde, og kjende såleis godt til naturen sin syklus og visste når trea var friske og når dei såg sjuke ut. Kanskje er det nettopp 32 Ei tyding av skrøyva er at det er noko som ruver eller tek opp plass. I denne samanhengen kan ein då lesa det som at blada som heng der, tek opp plass og er òg tunge, i tillegg til snøen som nok er det tyngste (Frå 33 Historia om Yggdrasil er henta frå nettleksikonet Wikipedia. 82

83 difor både epletre og andre ofte er nemnde. I artikkelen I aldehagen under bergfallet, som vart skriven til boka som vart gitt ut då Hauge var 60 år, skriv Nils Hellesnes at [f]or mange eldre lyrikarar, særleg då nasjonalromantikarane, var vestlandsnatur, fjordane, dei tronge dalar med stup og djuv, med elvar, fossar og frukttrea i livd under breen eit typisk romantisk landskap. For Olav H. Hauge har tinga og landskapet sin verdi i seg sjølv, men også ei djupare meining. Han gir eit visuelt og plastisk bilete av landskapet, eit bilete som tvingar lesaren til å sjå, men landskapet gøymer også eit bilete av mennesket eller for mennesket og blir symbol (Hellesnes 1968:112). Eg trur at bruken av tre i Hauge si dikting, kan ha med livstreet å gjera. Om ikkje epletrea i Hardanger kan seiast å halda verda saman som Yggdrasil ein gong gjorde, kan treet vera eit godt bilete på livet. Det veks, det blømer, det eldest og døyr til slutt. Her kan me òg trekkja ein tråd attende til diktet Det blå landet som eg meiner hentar tematikk og bildespråk frå Valen. I siste strofe der heiter det at Og ein dag er Yggdrasil snaud. Med andre ord: ein dag er det slutt på livet, slutt på det som held oss saman. Ein annan tre-tråd kan ein finna ved å sjå på diktinga til svenske Vilhelm Ekelund. Eg har tidlegare sagt at Per Erik Ljung finn at det er likskapar mellom Ekelund og Hauge, og Hauge sette Ekelund høgt. Det skriv han om i dagbøkene sine, men han nemner det òg i samtale med Eldrid Lunden. Det nyttar ikkje å setje dei same krav til det skrivne ord som Ekelund gjorde, for då fekk ein aldri gjort noko. Ein større meister har svensk språk aldri hatt. Han er den største forfattar Sverige har hatt, han. Står i ein klasse heilt for seg sjølv (Lunden 2004:96). Per Erik Ljung viser i artikkelen Träden de lyckligaste och skönaste varelserna i skapelsen kor viktig tremotivet er for nettopp Ekelund. Träden är påtagliga föjeslagare för Ekelund genom hela hans liv. De signalerar kontinuitet; men växlar naturligtvis funktion i texterna; nästan alltid så att konkreta synbilder tycks träda fram för läsarens inre (Ljung 2002:15). Som hos Hauge kan noko av grunnen til at treet vert mykje brukt vera at det er noko Ekelund kjenner godt til frå sitt eige liv. Sjølv skreiv han om at han var fødd i eit skoglandskap 34. Ljung går gjennom fleire av trebileta til Ekelund og viser korleis dei skildrar ulike ting i ulike samanhengar. I avsluttinga skriv han at det är en storartad gest hos Ekelund, att han låter ett gammalt förfallet träd, av det slag vi alla känner till, emblematiskt stå för den konst han är ute efter. Därmed öppnar han lika hjärteförfriskande som själva trädet sin egen delaktighet och vision mot oss (ibid:35) Det svenske ordet er skogigt det som ligg nærast på norsk vert då skogete, eit ikkje heilt godt ord. 35 Utgangspunktet for Ljung her er det Ekelund skriv i Saltet och Helichrysus om at det strider mot kommunalästethiken men något mer lefvande vackert kan man knappast se än ett gammalt förfallet träd! 83

84 Det er kanskje å dra det litt langt å seia at fordi Ekelund skriv om tre, så gjer Hauge det. Hauge hadde nok dessutan skrive om tre før han vart kjend med Ekelund si dikting. Men lat oss ha i mente at han var inspirert av mellom andre Ekelund. Og uansett om det har ein direkte verknad eller ikkje på Apal i snø, ser ein mykje av det eg har skildra til no i nettopp dette diktet. Ytre sett skildrar diktet treet gjennom året. Det er skrive i presens, men har ein retrospektiv del som fortel korleis det var i sommar. Denne delen kjem midt i diktet, medan presensdelane kjem først og sist, og bind slik saman første og siste strofe, som skildrar korleis det er no. Eit anna grep som gjer at ein tenkjer at diktet skildrar noko meir enn eit tre, er synsvinkelen og ordvalet. Som sagt ser ein treet utanfrå. Det personlege pronomenet som vert brukt, er han. Det er heilt grammatisk rett sidan apal er eit hankjønnsord, men ein plar vel likevel stort sett snakka om tre som det. Når ein kjem til siste linje møter ein ordet kinn. Det er ei klår antropomorfisering, som leier oss over til ei djupare side ved diktet. Då kan ein nemleg sjå på diktet som eit bilete av ein gamal mann, og lesa første strofe som at han er gamal, har krokete rygg, som kan koma av anten sorger han har bore på eller tungt fysisk arbeid. Dei to neste strofene skildrar han som ung mann, men i byrjinga av tredje strofe ser ein at det kanskje ikkje gjekk som han hadde tenkt likevel. Karten vart til eple som ikkje vart skinande og raude, men dei vart kantene og grå. Kanskje var det draumane hans som ikkje vart oppfylde? I siste strofe, som viser attende til den første, står det at han byggjer draumar att bak borkgrå kinn. Ordet att viser at han nok hadde draumar då han var yngre, men kanskje har han gitt opp ei stund? No får han igjen energi frå noko utanfrå. Om det ikkje bokstaveleg tala er frå ei lyskjelde som sola, så kan ein tenkja seg at det er eit eller anna ytre som har gitt han trua på draumen attende. Eller er draumen i seg sjølv nok? Atle Kittang brukar stor plass på draumemotivet i artikkelen Eit vern om draumen. Han seier at i På Ørnetuva, som diktet Til eit Astrupbilete er henta frå, møter ein eit lyrisk eg som er einsamt, og som manglar umiddelbar kontakt med menneska og naturen i kring. Denne einsemda kan òg vera eit vern, meiner Kittang, og ho kan vera draumeskapande (Kittang 1968: ). Det er sin eigen draum om eit imaginært idealrike Hauges lyriske eg opplever i Astrup sitt målarstykke; ein draum som dette eg et kretsar om i dikt etter dikt, men som sjeldan vinn realisere seg på andre måtar enn i lengten, i ei stadig rørsle mot noko anna, skriv Kittang (ibid:183). Lengten etter noko anna ser ein såleis i slutten av dette diktet, og det er ein ganske sterk lengt. Sjølv om noko har vorte slite av, som er eit sterkt ord, og sjølv om kinna er borkgrå, med andre ord gråsvarte og med furer og merke etter levd liv, trur han på at det finst noko anna. Det er det mange som gjer i Hauge si dikting, det er nok å nemna Det er den 84

85 draumen, diktet som avsluttar Dropar i austavind og som er eitt av Hauge sine aller mest kjende og kjære. Det er den draumen me ber på/at noko vedunderleg skal skje, heiter det der (Hauge 2004:234). Håpet er med andre ord meir konkret i dette diktet enn i mange andre Hauge-dikt, og det har i tillegg me-form. Som Idar Stegane viser til i Olav H. Hauges dikting, skjer det ei utvikling i forfattarskapen. Det lyriske eget si kjensle av å stå på utsida, minkar og klufta mellom venleikshimlar og kvardagshuggen har blitt smalare og smalare gjennom heile forfattarskapen, og i Dropar i austavind blir det sagt tydeleg frå i somme dikt at åndeleg og materiell verksemd ikkje er skilde fenomen (Stegane 1974:86). I Det er den draumen ser me konkret eit ønske om å koma nærare både draumen og det menneskelege livet. Kanskje kan desse verta eitt? Slutten, at me ei morgonstund skal glida inn/på ein våg me ikkje har visst um (Hauge 2004:234), kan ein lesa som ein dødslengt, eller ei visse om døden, men ein kan òg lesa desse versa som ein lengt etter eit anna liv, at livet skal ta ei anna vending enn det har hatt til no. Vender ein så attende til Apal i snø, er det truleg den siste typen draum som vert skildra. Diktet har òg eit element av einsemd i seg. Det er få ting som ser så einsame ut om eit tre utan lauv vinterstid, og likeins er det få personar som kan sjå så triste og slitne ut som gamle menn. Men det er håp. Atle Kittang skriv om dei tre natursonettane til Hauge ( Kveld i november og Morgon i mars i tillegg til Apal i snø ) at [v]alet av årstid og døgntid (haust og vår, kveld og morgon) viser til overgangar, til diffuse mellomsoner der alt er i ferd med å bli for seint eller kan hende for tidleg, og der krefter kjempar mot kvarandre om overtaket. Liknande mellomsoner spelar seg ut når Hauge plasserer apalen sin nedtyngd av vintersnø, men med minne om ein vår bak borkgrå kinn ein vår som òg bar snøens tyngd før den gjekk over i varme, sol, sommar og fruktbar haust. Årets gang teiknar dermed eit indre tidsrom, der diktet pendlar kvilelaust mellom trege og von, minne og draum. (Kittang 1994:114) Den andre sonetten frå Dropar i austavind eg skal seia noko om, hentar òg motivet sitt frå naturen. 36 Namnet er Snigelen. 36 Det er totalt fire sonettar i Dropar i austavind. Dei to eg ikkje går nærmare inn på her, er Morgon i mars og Ein greider meir enn ein trur. 85

86 Frå dyskvått, skuggalt gras kom han til vegen, eit veldig hav av grus som duvar grått. Men lygrå dimd og muskregn spår han godt og lageleg vêr fyr yverfart. Strekt dregen legg han i veg, set modig beint til havs med djerve stag og baugspryt liksom Håpet. Eit fårleg hav! Her er det utrygt, ope, og havaristar ligg her alt i grafs. Men det er tidleg enno; ingen bil å høyra, mjølki og eit rakle hjul er venteleg på farten; sol i sand er dauden. Byrg skrid han utan tvil sin kongeveg, - veit burtum veghard kul er råsken snigleskog og grøne land. (Hauge 2004:227) Gjer me som med Apal i snø og byrjar med dei formale trekka, er rimforma her AbbA cddc eff egg. Med andre ord er dette òg ein sonett som ikkje fyller dei formale krava. Innhaldsmessig skildrar sonetten ein snigel som er på veg over ein veg. I første strofa vert det skildra korleis han kjem til vegen, og at lys-og verforhold er gode for å gå over. Neste strofe skildrar den fårefulle ferda han modig legg ut på. I tredje strofe kjem me til brotet. Men byrjar strofa med det er tidleg enno, og difor ikkje så mange fårer som lurer. I siste strofe er han på veg over, og ser dit han er trygg. Som i førre sonett, ser denne òg tilsynelatande enkel ut på overflata. Men går ein litt djupare ned i spesielt ordvalet, anar ein at det ligg meir her. Gjennom heile diktet er det brukt ord som har med sjø og båtliv å gjera. I første strofe vert vegen som skal kryssast skildra som eit veldig hav av grus som duvar grått, og som på sjøen er vêrforholda viktige når ein skal vurdera om ein kan legga utpå. Det heiter at det er lageleg vêr for yverfart. I neste strofe vert det sagt rett ut at han set modig beint til havs, med djerve stag og slike baugspryt som Håpet har. Håpet var eit vanleg båt/skipsnamn, både på seglskuter, fraktefarty og fiskefarty. 37 Men Haabet var òg namnet på det historiske skipet som førde dei første kvekarane frå Noreg til Amerika. Det tok ut frå Stavanger i Stag er eit tau som går frå masta og ned til båtrekka, og som støttar masta. Det kan òg gå fram til bauspydet altså baugsprytet, som er styrepinnen seglskuter og seglbåtar har fremst. I denne samanhengen er følehorna bauspyd og hjelper han til å fossa fram. Og ein kan 37 Førsteamanuensis Ole-Jørgen Johannessen har fortalt meg dette. 86

87 sjå føre seg den litt vaggande sneglefarten på same måte som ein båt som går opp og ned i bølgjene. 38 Snigelen vert altså samanlikna med denne båten. Sidan Håpet er eit vanleg båtnamn, kan det vera valt fordi det er noko mange kan kjenna att. Men det ligg òg eit element av håp i namnet, og i denne samanhengen håp om å koma seg, om ikkje tørrskodd, så i alle fall levande over. Det var det dei hadde, dei som la ut over Atlanterhavet på siste halvdel av talet. Som i diktet var det eit fårleg hav dei la ut på. I diktet vert dette sagt i neste vers. Det er utrygt, ope, og her ligg alt fleire andre havaristar. I tredje strofe er det slutt på dei maritime bileta. Då vert det sagt at det er så tidleg enno at det ikkje er så fårleg, ingen bilar å høyra, men mjølkebilen er kanskje på veg. Og dersom sola kjem, er det slutt. Sol i sand er dauden heiter det, og er ein motsetnad til første strofe der me les at det er lygrå dimd og muskregn. Det er altså tidleg morgon med skodde og litt skoddeyr, ei tid på dagen då sniglar likar seg. Til slutt i siste strofe går han over, og han er stolt. Og han veit at bortom vegen er det eit landskap bra for sneglar. Frå annan dikting veit me at både havet og reisa gjerne vert brukt som ein metafor for livet. Eit skip på havet vert då eit bilete på ferda gjennom livet. Slik kan ein òg lesa dette diktet. Sjølv om metaforen er sliten, og kanskje i ferd med å verta ein klisjé, brukar Hauge han i ein ny samanheng, slik at klisjépreget vert mindre. Som Apal i snø kan ein lesa denne sonetten som eit bilete på eit menneske. Kanskje ikkje som bilete på heile livsferda, men som eit bilete på eit menneske som står overfor ei utfordring ein ikkje heilt veit om ein er klar for. Snigelen legg i veg ut på ei ferd han ikkje er sikker på korleis kjem til å enda. Han er ikkje ein gong sikker på om han kjem til å overleva. Sjølv om det er sannsynleg at dei største hindera er rydda av vegen, er dei der likevel, litt i bakgrunnen. Men han gjer det likevel, og lit på at han skal finna godt land på den andre sida av dette havet. Korleis det endar, veit ein ikkje. Slutten endar som i Apal i snø i draum. Han skrid fram på sin kongeveg, ein veg som fører fram til noko godt. Og medan han er på veg, kan han drøyma om dette landet bortanfor. Før eg gjekk i gang med desse to sonettane, sa eg at mellom andre Jan Erik Vold ser heilt vekk i frå dei det han har skrive om Hauge. Dei lesingane eg har presentert no, er veldig ikkje-profilske. Men som med mange andre av Hauge dine dikt, kan ein lesa dei som nettopp eit bilete av ein apal og av ein snigel. Det gjer Einar Økland i artikkelen Slim og herlege land. Staffan Söderblom rosar Økland si lesing (som eg straks kjem attende til). Han 38 Eg har fått utførlege maritime forklaringar hos svigerfar min, Audun Øksnes. 87

88 seier at Snigelns passage över grusvägen, mellan den blöta skuggiga grönskan på ömse sidor, i livsfara och gott mod Hauges sonett är lätt at läsa som en humoristisk bagatell, och sedan lägga från sig. Att närma sig en sådan dikt med högstämt röstläge låter sig inte riktig göra, det har Hauge själv sett till. Det kräver gott humör av sin läsare, för att släppa till sina innbörder, och ett sådant gott humör har Einar Økland (Söderblom 2006:70). Som eg alt har sagt, brukar Økland denne sonetten til å visa at Hauge brukar ei gamal form til noko nytt (Økland 1968c:83). Like viktig, spesielt i denne samanhengen, er det han seier om snigelen og mennesket. Når ein les dikt om sniglar og det bør ein aldri forsøme dei få gongene det byd seg høve må ein ikkje gløyme at ein snigel først og fremst er ein snigel og ikkje eit symbol på t.d noko lågareståande menneskeleg. Det er ikkje ein symbolsk neger på fottur gjennom Sahara for å søkje seg arbeid i United Kingdoms ljuvlege arbeidsskog. Vi må gje snigelen rett til å vere snigel (ibid:84). Men mennesket kan vera inspirert av og identifisere seg med snigelen, meiner Økland. Dette skjer ved at ein identifiserer seg med diktet, ikkje ved at ein rullar seg ned i sanden og trur at ein er ein faktisk snigel (ibid:85). Men så kan ein spørja: er ikkje det at ein identifiserer seg med langt på veg det same som at ein les ei antropomorfisering inn i diktet? Eg vil påstå at det er det Økland gjer i denne lesinga. Han seier ein del om ei fårleg ferd ein legg ut på, og om ferda frå dag til natt. Men så heiter det [m]en det er også ei anna ferd, dette. Ferda gjennom den eine dagen, livsdagen. Det ligg ei natt på begge sider av den. Vi har levd i den eine, det var eit herleg land. Og eit herleg land ligg grønt og ventar etter ei vellukka ferd over vegen. Komne utpå er vi sterkt dregen mot dette. Likevel kjem ikkje alle over til det landet, dei går til grunne og tørkar inn før dei kjem så langt. Før vi vart fødde, levde vi i det gode landet, og det er minne om dette vi nå har vendt føre oss og gjort til vårt mål. Dette er det som dreg. Men for at vi skal nå over, må vi vere budde på å kome dit. Vi må over vegen som snigel, dvs. vi må ta vare på våre første minne, våre første røynsler, ikkje snu og ikkje vildre. Vi må våge oss utpå og over, jamvel om vi vert sniglar. Ja. Her les vi om dødslengt og om den gode sameininga som skal skje når vi kjem så langt. Vi forlet ikkje det herlege landet for godt, og det er ein vonfull tanke. Men vi skal også leve. Vi skal over vegen. Dei som let seg gå til grunne undervegs, når ikkje fram. Vi skal ikkje verte liggjande midt utpå. (ibid:87) Eg meiner dette sitatet går eit stykke vekk frå det ein les i programmet til Profil om at vi vil ikke gi kaffekjelen vinger. Her gir ein ikkje snigelen menneskelege trekk,men ein gir tvert om mennesket snigeltrekk. Med andre ord er ikkje Økland heilt på linje med seg sjølv i denne artikkelen. Eller er det kanskje som han seier sjølv i ettertid at han ikkje var heilt på linje med dei andre? I eit foredrag på UiB hausten 2006, sa han at noko av grunnen til at Profil-gjengen heldt saman, var at dei kvar og ein kjende seg åleine. Dei hadde ingen generasjon å ta over 88

89 etter, men dei oppdaga kvarandre, og fann ut at dei hadde dei same tankane om mange ting. Men samstundes var dei ulike, noko Økland meiner er endå meir forsterka i ettertid. 39 Apostrofar og andre personlege dikt Ein annan ting Vold og andre profilistar seier svært lite om, er dikta Hauge har skrive til ulike personar. Dette er noko ein ser gjennom heile forfattarskapen hans. Det byrjar i Under bergfallet med Til Shelly, som er ein sonett, og endar med Til Bodil som sende meg ei plate med Bach og Händel i Janglestrå. Dette er dikt som kan kallast apostrofar. Ein apostrofe er ein retorisk figur som viser til at talaren vender seg til til dømes ein fråverande eller død person, ein gjenstand eller ein abstrakt idé, og gjer det på ein måte som får ein til å tenkja at personen eller tingen er levande eller til stades. Eit døme er Henrik Wergeland sitt kjende dikt om våren; O foraar! Foraar! red mig! (Lothe, Refsum, Solberg 1999:19). Denne definisjonen vil med andre ord seia at ikkje alle dikta eg plasserer i person-kategorien er apostropar, men dei handlar likevel om namngitte personar. Døme på slike dikt er Ofelia og Leiv Eirikson i Dropar i austavind og T ao Ch ien i Spør vinden. Men finst det fellestrekk mellom desse dikta? Kanskje ikkje anna enn at dette var personar eller skikkelsar Hauge anten kjende eller kjende til, og som han sette høgt. Det same gjeld dei andre dikta som byrjar med til. I Glør i oska heiter det i diktet Til ein gamal meister at Frå ein kimknut i mitt hjarta/byrjar eg på diktet,/liksom du/byrja rosa på di kiste,/vert det eit dikt, skal tru?/men du gamle meister visste/kva du kunde/fyrr du byrja på din ranke (Hauge 2004:59). Dette diktet er ein tydeleg apostrofe, fordi den gamle vert kalla på og snakka direkte til. Eg-personen tydeleg er imponert over og ser opp til denne gamle meisteren. I slutten av diktet finn me òg ei audmjuk eg-stemme som hyller det meisteren kjende til. Slik sett grensar dette diktet mot å vera eit hyllingsdikt. Denne sjangeren kjenner ein både frå dei norrøne sogene, der ein gjerne kvad eit vers til ein høvding eller konge ein sette høgt, eller frå romantikken. Hos Henrik Wergeland heiter det mellom anna at O Fædreland, Du ejer /hver Normands Arm og Blod! Tvivl ei da om din Sejer/ saalidt som om hans Mod.Han slumrer ei i Freden: / Paa Fienders Overmagt saa vak som Ørn i Reden / Han vaager paa sin Vagt. 40 Dette vart skrive i diktet Sang for skydeselskapet Kristian Augusts venner. Dette var eit selskap for rike, vellukka unge menn som meistra skytekunsten. Trass dette diktet, vart Wergeland aldri medlem. 39 Referert direkte frå uutgitt forelesing. 40 Sitert frå nettleksikonet wikipedia, 89

90 Men Til ein gamal meister kan vera noko meir enn eit hyllingsdikt. Ole Karlsen plasserer diktet saman med mellom andre Til eit Astrup-bilete og Kornåkeren i kategorien ekfrasar. Boka til Karlsen heiter Ord og bilete. Ekfrasen i moderne norsk lyrikk, og tittelen seier såleis noko om at ekfrase har med forholdet mellom ord og bilete å gjera. Litteraturvitskapleg leksikon opererer med ein todelt definisjon; ekfrase er på den eine sida detaljert og anskuelig beskrivelse, særlig av sted, gjenstand eller person, og på den andre sida detaljert beskrivelse av et kunstverk innlagt i en tale eller en litterær tekst (Lothe, Refum, Solberg 1999:56). Ole Karlsen nyttar begge definisjonane, og han kallar mellom anna Elvi burtanum fjorden ein ekfrase. Tydelegast er likevel det ein kan kalla det klassiske ekfrasepreget i mellom anna Til eit Astrup-bilete. Diktet er skrive til eit kunstverk. Noko av det same kan ein seia om diktet Teppet. Det skildrar eit kunstverk, men skilnaden her er at kunstverket enno ikkje er laga. Vev meg eit teppe, Bodil/vev det av syner og draumar heiter det der (Hauge 2004:289). I det heile finn Karlsen mange ekfraser hos Hauge. Utan at det er svært viktig i denne samanhengen, kan det vera greitt å merka seg at han òg legg vekt på at det miljøet Hauge sjølv kjende til, er ein viktig føresetnad for diktinga hans. For det fyrste voks Hauge opp i ei bygd (Ulvik) og eit område (Hardanger) der folkekunsten og (kunst-)handverkstradisjonane framleis var sterke, og ein skal ikkje leite lenge i Hauges dikt før ein finn døme på dette. Hauges fyrste store ekfrase, Til ein gamal meister (frå Glør i oska, Hauge 1985:53-54), er skriven med utgangspunkt i ei rosemåla kiste, medan kunst-og handverksmessige motiv står sentralt i til dømes Treskomakar og Skåli, båe frå Hauges mest tradisjonelle diktsamling, debutboka Glør i oska (1946, Hauge 1985:51-52). For det andre budde det fleire målarar i Ulvik då Hauge voks opp. (Karlsen 2003:60) Dersom me ser nærare på person-dikta i Dropar i austavind, finn me fleire med historisk innhald, mellom andre Leiv Eiriksson, Ogmund rid heim, Kvase den vise og Akestes. Leiv Eiriksson Svart skip på grått hav. Dagar og nætir under segl. Uviss er makta til Ægir. Kanskje tek havet aldri slutt? Likevel stemner du vest, lit på at hav klappar mot land. (Hauge 2004:194) Diktet skildrar vikingen Leiv Eiriksson, han som eigentleg oppdaga Amerika. Eiriksson kom til New Foundland rundt år tusen. Han kalla landet han kom til Vinland. Det var Helge Ingstad som i 1960 fann dei første teikna på at det kunne ha vore busetnad lenge i området 90

91 som i dag heiter L Anse aux Meadows på New Foundland. I 1968 fann arkeologane, med Anne Stine Ingstad i spissen, ein norrøn bronsenål. Dei fann òg totalt åtte hustufter. 41 Som Snigelen er dette diktet spekka med havmetaforar, og det er eit dystert bilete av havet som vert teikna. Svart skip og grått hav det er mørkt og tungt. Uviss er makta til Ægir, heiter det. Ægir var havguden i norrøn mytologi. 42 Kvar han eigentleg leia ein, var ikkje så lett å vita. Men Leiv Eiriksson stolar på Ægir, han har vel eigentleg ikkje noko val. Det vanlege uttrykket er at båten klappar til kai. I dette diktet heiter det at hav klappar mot land. Det vil seia at det fører til noko, at det er ein ende på det. Kanskje er det nettopp ferda mot New Foundland som vert skildra? Uansett vert Eiriksson ein representant for dei som reiser mot noko dei ikkje veit sikkert kva er, men som likevel tek sjansen. Diktet Ogmund rid heim skildrar ein jorsalfarar som er på veg heim. Ogmund var frå Sponheim i Ulvik, og er nemnd som ein bifigur i soga om Håkon Håkonsson. Vel heime vert han vidgjeten (Økland 1997:98). Sjølve diktet er ikkje på mange verselinjene, så ferda heim er skildra i store steg. Det viser seg at den tøffe krigaren er ikkje så tøff når det kjem til heimlengt. Han rir over sletta i Ungarn, og seinare ser han eit fjell han kjenner frå heimbygda Ulvik. Då vert han rørt til tårer. Dette diktet, som i heilskap er slik, Du kunde godt venda heim. Ingen jorsalfar hadde lenger veg. Stengd av drivis i Kvitehavet. Lange var elvane i Russland. Med askespjot frå Sponheim stod de ved Jeriko. No rid du heim yver sletta i Ungarn. Kveldssoli skin, og vinden helsar frå nord. Då ser du skautet på Vassfjøro. Tårene dryp under hjelmen. (Hauge 2004:194) er hogge inn på minnesteinen etter Olav H. Hauge i Ulvik. I talen Einar Økland heldt ved avdukinga, la han vekt på at diktet både viste det lokalhistoriske, men at det òg la vekt på det som var under hjelmen: Innsikta i at den lange utferda var ei einaste stor heimferd, og at ein har ein heim, men at ein enno ikkje er komen dit (Økland 1997:98-99). Til Kvase den vise skildrar òg ein historisk person, nærare bestemt ein som høyrer heime i norrøn mytologi. Kvase vart skapt av gudane ved at æsene og vanene spytta i eit kar som teikn på forlik. Kvase var, som namnet seier, vis, og han vart drepen av to dvergar som 41 Informasjon frå www. wikipedia.no 42 Ægir var ein jotun, men hadde eit vennskapleg forhold til æsene og hadde gilde med dei. 91

92 laga skaldemjødet av blodet hans. Kvase sitt blod vart difor kjenning for dikt (Henriksen m.fl 2006:242). Diktet om Kvase er eit metadikt. I første strofe vert Kvase trua; kom ikkje inn i mi hole, då drep eg deg og brukar blodet ditt til mjød! Det er altså ein eg-person her som vil læra seg diktekunsten. Eller kanskje ikkje? Andre strofe er litt meir humoristisk. Ikkje tarv eg det skvipet,/eg har kjelda i berget,/men gudevit må då kunne styrkja/og glø! (Hauge 2004:201). Som i fleire andre dikt, vert naturen her brukt som ei kjelde for dikting. Ein ser det mellom anna i Elvi burtanum fjorden (Seint rodnar skog i djuvet). Der heiter det Ho dett og dett/i dag som i går og til slutt fær ikkje ord fram,/ ikkje ljod (ibid:133). I Eldberget (Under bergfallet) er det første diktet der berget vert sagt å vera kjelde. Men ingen/veit som eg/kva krefter det søv/i oss berg, heiter det til slutt i dette diktet (ibid:99). Idar Stegane seier at elden, som går att i mange av Hauge sine tidlege dikt, kan vera bilete på krefter i det indre sjelelege livet, og at nokre menneske kan ha evne til å lata dette slå ut i kunstnarleg verksemd. Det meiner han gjeld mellom anna Eldberget (Stegane 1974:38). Slik sett kan ein draga ein tråd mellom desse to dikta, der diktekunsten vert sagt å liggja som ei kjelde i berget. Men diktet om Kvase den vise er meir humoristisk, og har kanskje òg ein liten ironisk undertone? Det hadde vore kjekt å ha Kvase sine eigenskapar, men det er ikkje noko ein eigentleg strengt teke treng. Eg har tidlegare sagt noko om dei tre dikta, to frå På Ørnetuva og eitt i Dropar i austavind, som ein kan lesa som minne frå tida på Valen. Staffan Söderblom er ikkje samd med meg i det. Men eg vågar likevel å påstå at det er to dikt til i Dropar i austavind som kan lesast på ein liknande måte. Sjølvsagt kan ein òg lesa celle-biletet som at mannen er i fengsel. Uansett er det eit kort, lite dikt som seier noko om at det er ikkje alltid den som tilsynelatande er den sterkaste får det som han vil. Diktet heiter Til minne um gamle Vamråk. Kvar morgon stod han upp i cella og song./ Dei kunde ha stengt han inne i ei tomtunne,/ han vilde likevel ha prisa Gud gjennom spunsholet (ibid:197). Ofelia er det mest interessante person-diktet i denne samlinga. Ofelia er ein litterær person, og ho er kjend som den mentalt sjuke kvinna i Hamlet hos Shakespeare. Også Rimbaud skreiv om henne (Oftedal Andersen 2002:62). 92

93 Du er ingi gåte, Ofelia, berre den gåta eit liv og eit hjarta er. Kor umogleg og flokut livet kan verta! Kvar skulde me gå um me ikkje hadde sorgi og døden? Dans, Ofelia, syng! Strøy roser ikring deg, røm inn i eit myrkare rom, det er ljuvare der, dagen der er ikkje so hard. Når kvida si eldpil sting deg, so syng, Ofelia, dans! Vollgravi er strøydd med rosor. (Hauge 2004:196) Ofelia er altså psykisk sjuk, og heile dette diktet kan lesast som ei trøyst til henne. Du er inga gåte, med andre ord du er ikkje så rar og annleis som dei skal ha det til. Du er den du er, med ditt liv og ditt hjarta. Fleire av dei andre dikta, mellom andre Leiv Eiriksson, skildrar personane berre frå utsida. I dette diktet er subjektstemma nærare innpå, og snakkar direkte til Ofelia. Mellom anna er ordet me brukt, det er altså nokon som har medynk med henne som snakkar, men kanskje òg nokon som har liknande røynsler sjølv. Ho vert oppmoda om å rømma inn i eit mørkare rom, der er ikkje dagen så hard. Kanskje er det døden det er snakk om? Tidlegare heiter det at kvar skulde me gå om me ikkje hadde sorgi og døden. Det kan òg vera inn i si eiga verd ho vert oppmoda om å gå. Igjen, utan at ein skal draga Hauge sine personlege røynsler for mykje inn i dikta, veit ein at han kalla seg sjølv den andre mannen i periodane han var sjuk, og at han då såg på seg sjølv om ein annan, og syntest ikkje at dette var negativt. Kanskje kan ein sjå på dette diktet som eit løynt sjølvportrett? Me kan òg tenkja i retning av kunstnarmyten som skildrar sårbare sjeler. Og Ofelia er nettopp ein litterær person som kan sjåast på som ein kunstnar. Ofelia vert òg oppmoda om å bruka nettopp kunsten når verda går i mot henne syng, dans! Den siste verselinja kan ein lesa som ein dødslengt, men ein lengt som på ingen måte botnar ut i redsle. Vollgravi er strøydd med rosor. Som eg, les Hadle Oftedal Andersen Ofelia som eitt av sjukdomsdikta. Han inkluderer òg Eg stend eg, seddu, ikkje fordi det er naudsynt, men fordi konteksten i boka er slik. I Dropar i austavind er dette diktet plassert mellom Ved Kinas dør og Ofelia. Det er eit anna perspektiv i desse dikta om sjukdommen i dei frå boka før. I På Ørnetuva var han som førte ordet inne i det. Han var på avdeling D. Dette er ingen armods stad, konstaterte han. Om livet bak muren skreiv han: Her er eg trygg. Men nå er situasjonen ein annan. Ved Kinas dør er i fortid, og signaliserer at livet på Valen er tilbakelagt. Ofelia rettar seg til ein litterær person. Og Eg stend eg, seddu handlar i alle fall slik eg les det om ein annan, om ein som blir sedd og høyrd. Denne tendensen til distansering held fram i Spør vinden (1971), der sonetten Ikkje enno - som handlar om ikkje utypiske problem med angst om nettene er i fortid. Og i rekka med lause 93

94 dikt som Hauge inkluderte i Dikt i samling under tittelen Janglestrå (1980), er det ikkje ein einaste tekst som handlar om slikt. (ibid:63) Sigrid Bø Grønstøl les diktet på ein annan måte. I artikkelen Kjærleikspoeten Olav H. Hauge skriv ho om at i Hauge sine kjærleiksdikt er mann og kvinne likestilte. Sett ut i frå dette perspektivet er det kvinna Ofelia som er viktig. Ho er inga kvinnegåte, men ei gåte som menneske. Galskapen, livsgåtene, dei irrasjonelle og ustyrlege kreftene, sorga og døden, har kvinne og mann felles: kvar skulle me (du og eg) gå om me ikkje hadde sorga og døden? Du er som oss alle, Ofelia, og kanskje er du diktar? (Bø Grønstøl 1988:257). Diktet Bertolt Brecht skildrar ein person som var samtidig med Hauge. Han var død då dette diktet vart skrive, men var berre ti år eldre enn Hauge. 43 Dette er eit av dikta der forteljaren skildrar ein han tydeleg er imponert over. Bertolt Brecht var ein mangslungen kar. Dramatikar, skodespelar, diktar. Verseformi hans var tiltrøyvi, ho stod på dørhella som eit par tresko. (Hauge 2004:217) Diktet hentar deler av motivet sitt frå kvardagen. I mange vestlandske bygdeheimar sto eit par tresko på trappa, lette å gripa til dersom ein skulle eit lite ærend ut. Slik meiner forteljaren at diktforma til Brecht er òg lett å bruka. Dikting er altså ein del av kvardagen her, det ser ein i fleire andre dikt i den same samlinga. Eg skal ikkje gå grundig inn på dei her, men det er nok å nemna mellom andre Kvardag, I dag kjende eg og Eg har tri dikt. Felles for desse er at dikta vert ein del av kvardagen. Her er det eple, vestlandsnatur, intertekstualitet og metadikting om kvarandre. Og det fungerer svært bra. Idar Stegane skriv at [i] Eg har tri dikt er det ikkje noko problem lenger å vere knytt til jorda og kvardags-og arbeidslivet. Snarare blir dette eit krav til den som vil skape kunst. ( ) Dikting er blitt kvardagsleg som alt anna arbeid; det er i tilknyting til dei nære ting at diktinga gjev meining, ikkje som dikting for si eiga skuld, eller for diktaren si skuld. Når ein opplever det slik, blir det også naturleg å vere på førenamn med poeten i dette tilfellet Emily Dickinson likså vel som med andre ein råkar å slå av ein prat med når ein trekkjer te, bryt jord, kløyver ved el.l. Her blir ingen motsetnad mellom det å arbeide med dikting og kunst og kvardagens enkle gjeremål. (Stegane 1974:80-81) 43 Bertolt Brecht ( ) var ein tysk dramatikar. Han er kjend for sitt episke teater der han nytta kommentarar, songar, skodespelarar som vende seg direkte til publikum undervegs. Han ville hindra ei kjenslemesig involvering frå publikum si side, og ønskja å oppdra dei til å verta sosialrevolusjonære. Brecht var òg ein stor lyrikar. I lyrikken sin ville han òg formidla erkjenning, og mange av dikta er skrivne i kjende former, men med parodisk innhald (Henriksen m.fl 2005:612). 94

95 Hauge budde åleine lenge, og hadde truleg ikkje så mykje kontakt med kvinner. Det vil seia, ein les tidleg i dagbøkene om gjenter som er gilde, og han brevvekslar med fleire. Men så vidt ein veit får ein aldri nokon skikkeleg kjærast. Ho kom til han seint i livet. Etter at Bodil Cappelen flytta inn i 1975, var dei sambuarar nokre år. I 1978, berre nokre månader før Hauge fylte 70, gifta dei seg. Heile brevvekslinga mellom dei vart gitt ut i bokform etter at Hauge var død, redigert av Bodil Cappelen. I tillegg til å senda kvarandre brev, sende dei òg gåver; ho strikka mellom anna ein vest til han, han kvitterte med å senda henne bøker. Og som ein ser av dette diktet, sende ho han òg ei plate med klassisk musikk. 44 Til Bodil som sende meg ei plate med Bach og Händel Kva hadde Wang Wei gjort um du hadde sendt han ei plate med Bach og Händel? Han hadde spela sonatone uppatt og uppatt i hytta si ved Wang-elvi i Chungnan og drøymt seg burt til sine kvite skyer. Etterpå hadde han laga eit dikt og sendt deg. Det hadde ikkje berre gledt deg men ettertidi òg. Mitt dikt vert det berre du Bodil som les. (Hauge 2004:290) Det vart altså ikkje berre Bodil som las diktet. 45 Det sto på trykk i Janglestrå, som vart trykt som ein eigen del i Dikt i samling i Då var det ni år sidan sist diktsamling kom, Hauge meinte diktarkjelda var tom. Sannsynlegvis var dette diktet skrive ei stund før 1980, truleg før Bodil flytta til Ulvik. Dette diktet er apostrofisk det kallar på ei kvinne som me kan gå ut i frå var fråverande på dette tidspunktet. Men samstundes viser det til ein annan person, og kjem såleis inn i personlege dikt-kategorien på to måtar. Hauge skriv om den historiske personen Wang Wei, og dette er berre eit av fleire dikt der ulvikjen nemner gamle kinesiske poetar. Diktet seier ein heil del om denne Wang Wei, både om kor han bur og om at han har skrive dikt som ettertida har glede av. Ein kan draga ein parallell til diktet T ao Ch ien. 44 I den første utgåva av diktet heitte det Til henne som sende meg ei plate med Bach og Händel. 45 Det er verd å merka seg at òg Til eit Astrup-bilete var skrive først og fremst som ein takketekst, etter at Hauge fekk eit trykk av Vårarbeid i hagen i 50-årsgåve. 95

96 Kjem T ao Ch ien på vitjing ein dag, vil eg syna han kirsebærtrei og aplane mine, eg vil helst at han skal koma um våren når dei stend i blom. Etterpå skal me sitja i skuggen med eit glas sider, kanskje kan eg syna han eit dikt um eg finn eitt han likar. Drakane som skyt yver himmelen med gift og røyk etter seg, gleid stillare i hans tid, og fleire fuglar kvitra. Her er ingen ting han ikkje vil forstå. Meir enn fyrr har han hug til å draga seg attende til ein slik hageflekk. Men eg veit ikkje um han gjer det med godt samvit. (Hauge 2004:237) Dette diktet bind det norske og det kinesiske, fortid og notid saman. Hauge brukar T ao Ch ien sin biografi, særleg ser ein det på slutten. Den kinesiske poeten var nemleg embetsmann, men drog seg attende for å nyta vin, vennskap og natur. Og det er nettopp desse tre tinga ein ser i dette diktet. Denne for lengst døde poeten, han levde , er plassert i ein hage i Hardanger. Det er tydeleg at ein er i moderne tid, for drakane som flyg over himmelen har gift og røyk etter seg, dei er altså fly. Diktarsubjektet trur at han og kinesaren kjem til å finna kvarande; dei kan drikka sider og sjå på naturen. Og dei kan lesa dikt saman. Hadle Oftedal Andersen viser at Hauge sameinar det kinesiske og det norske. Han viser til ein artikkel av Stephen Walton, der denne skriv at blømande epletre ofte er brukt som eit bilete på Kina, og til eit dikt av T ao Ch ien sjølv der han skriv om at hans grannar kom på vitjing. For rett nok er det ingeting eksotisk med frukttre eller fly på himmelen. Men her fører den kinesiske konnotasjonen med dei blømande frukttrea og den asosiative likskapen melom flyet og drakane i kinesisk mytologi til ei dobbeleksponering. Hagen får kinesiske drag. Og mot denne bakgrunnen kan me slå fast at hagen med Hauge og T ao i blir eit område som sprenger tid og rom, som er to stader og to tidspunkt på ein gong. Ikkje bokstaveleg, sjølvsagt: markeringa av her og på hans tid syner at diktet er medvite om at røyndomen set sperre for det som er skildra. Men innanfor diktet skjer det, i biletet som oppstår gjennom identifikasjonen mellom Hauge og T ao. (Oftedal Andersen 2002:94) Den gamle mannen og kjærleiken Diktet til Bodil er interessant på minst ein annan måte òg. I resepsjonskapittelet skreiv eg at Nils Hellesnes seier at Hauge ikkje skreiv kjærleiksdikt, og eg gir han delvis rett i det. Men kjærleiksdikta kjem. Lega er snart god nok/for to som elskar, heiter det i samlinga frå Men så kjem siste halvdel av diktet Men folk drøymer og lagar/so mykje silkespinn (Hauge 2004:163). Senga, eller ein annan stad ein kan liggja, er altså gjort klar for to som elskar kvarandre. Men det heiter snart god nok folk drøymer om noko betre, om noko anna, så 96

97 kanskje er det ikkje godt nok likevel? Kanskje vert det aldri noko lege for desse to? I Janglestrå kjem eit anna dikt om det å elska. Svevn Lat oss glida inn i svevnen, i den logne draumen, glida inn tvo deigemne i den gode bakaromnen som heiter natt. Og so vakna um morgonen tvo gylne kveitekakor! (Hauge 2004:290) Her er det sjølve seksualakta som vert omtala, men på ein varsam og humoristisk måte. Sigrid Bø Grønstøl kallar dette det vakraste og varmaste diktet frå dobbelsenga i norsk litteratur til nå (Bø Grønstøl 1988:254). Ho peikar òg på at kjærleiksdikta til Hauge er eg-lause. Her er det to likestilde subjekt som glir inn i bakaromnen, ikkje eit (mannleg) eg. Og i lega er det to, og ikkje ein, som elskar. Idar Stegane les òg Svevn som eit erotisk dikt, og legg vekt på bruk at omgrepet glida inn. Her skal dét lykkast som aldri var avklart før, skriv han (Stegane 2005b:130). Men Stegane finn òg at diktet kan lesast som eit dikt om meningsfylt handling og om kreativitet. Som i fleire andre dikt finn ein nemleg omgrepet draum. I Hauge-dikt er det ofte eit uttrykk for det kreativt moglege, det ser ein til dømes i Til eit Astrup-bilete (ibid:131). Diktet har elles òg vore brukt i ei barnebok. Wenche Øyen har der illusterert det med eit par teikningar av to sovande born i duse fargar. Då vert det eit uttrykk for ønske om trygg svevn i fred og ro (ibid:128). Eg ser likevel på dette diktet først og fremst som eit bilete på eit møte mellom to elskande. Som eg har vore inne på ein del gonger etter kvart, skal ein ikkje lesa Hauge sitt personlege liv for mykje inn i dikta hans. Men det er likevel grunn til å merka seg at kjærleiksdikta først og fremst vart skrivne etter at han trefte Bodil Cappelen. I Janglestrå kjem dei som perler på ei snor; først Teppet, så Til Bodil som sende meg ei plate med Bach og Händel og deretter Svevn. Òg i Teppet er Bodil nemnd med namn. Der heiter det i dei første strofene Vev meg eit teppe, Bodil/vev det av syner og draumar/vev det av vind. Dette kan ikkje direkte kallast eit kjærleiksdikt i tradisjonell forstand, men bruken av namnet til kona gjer det likevel spesielt. Også i dette diktet ser ein det haugske drøymemotivet, i dei siste verselinjene heiter det at Ein dag skal eg setja meg på teppet/og sigla burt på det/til ei onnor verd (Hauge 204:289). Som i Det er den draumen kan det 97

98 sjølvsagt vera døden som er denne andre verda, men heller ikkje i dette diktet ser ein ein dødslengt eller ein dødsangst. I dagboka si skriv Hauge, litt desillusjonert, om kjærleiken. Fysisk kjærleik kjenner eg ikkje so mykje til, men eg kjenner andre former, det skal vera visst. [ ] I dag er det berre fysisk kjærleik som vert halden for kjærleik. Det er lygn, dei gamle visste at kjærleiken ytrar seg på mange måtar (Dagboka , frå Hauge 2000 band 3:568). Han har lese mykje om kjærleiken. Likevel takka han nei då Den norske Bokklubben ville ha han til å redigera ein antologi med kjærleiksdikt. Ein dårleg spøk kallar han det. I dagboka skriv han: Kjærleik? Visst har eg lese og høyrt um han, og har sjølv òg fleire gonger vore fengd med feberen, men noko røynsla i dette djupe mysteriet har eg ikkje, og det bør vel ein [som] skal velja dikt til ei slik samling, ha. Visst, eg kunde sjølvsagt samla saman ein god bundel med kjærleiksdikt; byrja med Sappho, ta nokre av Petrarca og Dante (or Vitar nuova), halda fram med vagantvisor, ja litt kinesisk og japansk kunde eg skjota inn og so ta fat på den vanlege europeiske litteratur, gode umsetjingar finst i Framande dikt, hjå Bjerke og andre; kneip det, kunde eg teke med svenske og danske umsetjingar. So har me nordisk lyrikk, der er nok å velja i. (Dagboka , her frå Hauge 2000 band 4:97) Vidare filosoferer Hauge kring spørsmålet om kvifor dei ulukkelege diktar best (ibid.). Knut Olav Åmås skriv om dette i Hauge-biografien, kommenterer at [h]an seier at han ikkje er i stand til å redigera ein kjærleiksantologi, men viser at han allereie har gjort mykje av jobben, på strak arm, berre ved å bruka det han hentar fram or minnet! (Åmås 2004:437). Det vart altså annleis. Jan Erik Vold oppsummerer kjærleiksdikta i artikkelen Et livsverk legges fram : Likevel er hans privatliv, hans drømmeliv og hans diktliv blitt noe annet, etter at hun kom som sende meg ei plate med Bach og Händel, og at de sammen kunne la seg gli inn tvo/deigemne i den/gode bakaromnen/som heiter natt./og so vakna/um morgonen/tvo gyldne/kveitekakor! Dette er, hos Hauge, noe så sjeldent som forelskelsens lykke (Vold 1996:65). Lause trådar vert litt fastare avsluttande kommentarar Vold peikar altså òg i denne artikkelen på sambandet mellom Hauge sitt liv og dikta hans. Denne gongen trur eg han har rett. Men som eg har prøvd å visa, er det meir i Hauge sine dikt enn det eg meiner Vold har greidd å, eller eventuelt valt å, visa. Ein kan lesa mange av dei som dikt om kaffikjelen, eller om katten eller ljåen, og kanskje skal ein ikkje gjera så mykje meir ut av det enn det. Men det er mogleg. 98

99 Avslutningsvis vil eg gå heilt attende til den aller første diktsamlinga til Hauge. Diktet Svarte krossar vert av mange sett på som døme på nettopp tidleg modernisme hos Hauge. Halldis Moren Vesaas var konsulent for Glør i oska, og skriv om det indre flagget hennar som løfta seg medan ho las (Moren Vesaas 1968:15). Mest imponert var ho over nettopp dette diktet. Svarte krossar i kvite snjo luter i regnet gruve. Hit kom dei døde yver klungermo med krossar på herd og sette dei frå seg og gjekk til ro under si klaka tuve. (Hauge 2004:20) Det er sterke bilete som vert brukt i dette diktet. Kontrasten mellom svart og kvitt, mellom det kvite, reine, nye og den svarte sorga og døden, gir ikkje eit positivt inntrykk. Å bera krossar på skuldrene er eit bilete ein kjenner frå Bibelen, Jesus bar sjølv krossen sin til Golgata før han vart hengt på han. I diktet er det dei som ber krossane døde, dei er gjenferd. Frå folketrua veit ein at dei som går att er menneske som ikkje fekk ro medan dei var live; kanskje var det noko dei ikkje fekk fortalt. Her er det òg tydeleg at det er noko dei døde ikkje er ferdige med. Dei ber børa si, syndene sine kan ein kanskje seia, og må kvitta seg med dei før dei kan få fred. Å gå over klungermo er noko ein også kjenner frå folkediktinga. I mellomalderen meinte ein å vita at grensa til den andre verda var ein millang mo, tettsådd med torner. Desse flengde sund føtene til ferdamannen (Moe, her frå Stegane, Aarseth, Vinje 1998:17). Dette ser ein fleire stader i Draumkvedet. I Moltke Moe si restaurerte utgåve heiter det Fysste eg var i uteksi/eg fór ivi tynnyr-mog:/sund e gjekk mi skarlakskåpe/og neglan av kvór min fot (ibid.). I utgåva etter Maren Ramskeid heiter det at Sæl er den i fødesheimen/fatike gjeve skó,/han tar no inki berføtt gange/på kvasse heklemo./fer månen skine/og vegine felle så vide ( Etter Maren Ramskeid, her frå Havnevik 1998:78). Heklemo er forklart som det same som tornemo, tornene sto så tett at dei såg ut som eit hekl. Som ein kan tenkja seg, er det å gå på tornar skildra som noko ein helst vil sleppa. Og det å gå berrføtt med ei tung bør i tillegg over stikkande greiner, gir i alle fall ikkje positive assosiasjonar. 99

100 Det sat. Det sit. Den dag i dag synest eg at dette diktet er noko av det beste Olav H. Hauge har gjort. Alt som skulle gjere han til den diktaren han seinare er blitt, viser han alt her at han har bortsett frå den vedunderleg frigjorde og overlegne livsholdningen som lar ein så stor og fri vind blåse gjennom hans Dropar i austavind. Men elles: alt. Blikket som ser så vidt og så vel. Støleiken som handa får, her, når ho rissar opp det ytre bildet, knapt, sterkt og vàrt, tett av liv og atmosfære som eit tresnitt av den målaren som står Olav H. Hauge særskilt nær, Nikolai Astrup. Kjenslestyrken, av-vegen av måtehaldet i utrykket. Den originale tanken som gir diktet ei slik reisning. Dette skriv Halldis Moren Vesaas i boka til Hauge sin 60-årsdag (Moren Vesaas 1968:15). Jan Erik Vold peikar på at diktet trass i at det har rimeleg fast form og metrisk rytme, likevel er friare enn dei andre dikta i debutsamlinga. Var dette på ein måte det første frie diktet til Hauge? [E]nnå i disse dager skriver du fremdeles sonetter og slikt. Du har beholdt den bundne formen, samtidig som den frie formen har fått mye overta, seier Vold i samtale med Hauge ( Utskrift av et TV-intervju 1988, her frå Vold 1996:119). Hauge svarar at han likar å setja seg inn i verselæra og at han synest det er moro å laga eit tradisjonelt vers. Det er eit samarbeid av form og innhald ja. Men kan du få ei eining ut av det, så får du ein harmoni veit du (ibid.). Tradisjonelle dikt finn ein i alle samlingane, og det er nettopp desse eg meiner både Jan Erik Vold og andre heilt har oversett. For sjølv om det er klårt at det finst dikt der det både går an å leva i kvardagen, der den gamle diktaren prøver seg som modernist og der det er tinga som er underet, har eg prøvd å visa at det finst dikt som er noko anna òg. I Janglestrå heiter det i eit av dei siste dikta at Me trudde verdi her er til for oss. Eg synest dette diktet saman med Svarte krossar rammar inn forfattarskapen. Begge er tradisjonelle i forma, men elles er dei ulike. Der Svarte krossar er mørkt og ganske dystert, er Me trudde verdi her er til for oss eit lunare dikt. Men alvoret ligg på lur, diktet seier noko om at ein må gripa både livet og dagen medan ein har det Olav H. Hauge las dette diktet i sin eigen 85-årsdag i

101 Me trudde verdi her er til for oss Me trudde verdi her er til for oss, men det me trur det vil so lite vara. Ei meining har vel livet, eller koss? Når vismenn spør, skal ikkje dåren svara. Me gjer som han, me spikrar kvar vår kross og tek i miss av vegen me skal fara, og skuldar lagnaden for pek og kloss i staden for å løysa oss or snara. Me bannar livet, denne stutte dag, og kallar på ein viss mann med sin ljå. Når timen kjem, tel me kvart hjarteslag og ser me er kje budde til å gå. No logar livet upp i glans og trå! Me ser kva me har spilt og veit kje råd. (Hauge 2004:309) Som Svarte krossar handlar dette diktet òg om døden, og om livet som går så fort og vil so lite vara. I sonetten er det òg snakk om ein kross, men det er ei heilt anna stemning i dette diktet. Her er det ingen dødsangst, men ein resignasjon og ei rådløyse me tel kvart hjarteslag og ser kva me har fått gjort og kva me ikkje har fått med oss. Det vert lagt vekt på at ein sjølv er ansvarleg for å bruka livet sitt på best mogleg måte det hjelper ikkje å skulda lagnaden. For når ein kallar på mannen med ljåen, og han er klar til å henta ein, hjelper det ikkje at ein sjølv meiner ein ikkje har fått gjort det ein skulle. Eg byrja denne analysen med å seia noko om Ole Karlsen sin artikkel En sykkeltur gjennom Jan Erik Volds Olav H. Hauge-lesning. Etter å ha gått nærare inn i mange av Hauge sine dikt, og lese dei med utgangspunkt i Profil-gruppa sin poetikk, ser eg at eg framleis er samd med Karlsen. Han meiner nemleg mellom anna at Jan Erik Vold brukte for mange dikt frå dei siste samlingane og for få frå dei første då han laga utvalet som vart gitt ut i boka Syn oss åkeren din i Akkurat dette utvalet har eg ikkje teke for meg. Men eg har sett at dei dikta Vold har kommentert, berre viser ein liten del av Olav H. Hauge sin produksjon og av det mangfaldet ein finn i Hauge sin lyrikk. Så kan ein sjølvsagt seia at profilistane var unge, entusiastiske og at dei skreiv ut i frå ein tanke dei verkeleg trudde på. Og det er ikkje noko gale i det. Men det ein ser, er at deira, og spesielt Jan Erik Vold sine lesingar av Olav H. Hauge sine dikt, har vorte den rådande måten å lesa dei på. Eg er difor heilt samd med Ole Karlsen når han oppsummerer artikkelen sin på følgjande måte (det siste han gjer er å kommentera Vold sin artikkel Syn oss åkeren din, som var etterord i boka med same namn): 101

102 Joda, det finnes en slik Hauge (selv om jeg vil reservere meg mot at overlevelse, eller for den saks skyld humor, i seg selv skulle være naturlig liv eller en slags folkeskikk ); det finnes en besvergende Hauge som utover i sine samlinger også stadig oftere viser seg besinnet for å låne de to kjente voldske poesibegreper. Men det finnes også en annen og insisterende Hauge som jeg har forsøkt å minne om i det foregående [ ] som Vold burde utfordres i forhold til: den mørke og romantiske Hauge som gjennom hele sitt forfatterskap særdeles lærd (og ufolkelig?) samtaler med engelske, tyske og norske romantikere (og ikke bare kinesiske vismenn); den Hauge som ikke helt har ristet etterfølgerne av seg; den Hauge som insisterer på et tradsjonelt poetisk inventarium og tradisjonelle former og dikttyper; den Hauge som gjennom hele forfatterskapet vedblir å skrive antropomorfiserende naturdikt; den Hauge som i sin førstebok (1946) skriver en rekke dikt bygd på romantisk organismemetaforikk og som i sin aller siste samling, Janglestrå (1980) som her ikke er kommentert vender tilbake til den selvsamme metaforikken, ja, som vel vitende om at den 80-årige Tennyson gjorde noe tilsvarende helt i slutten av sitt oevre stilte seg under romantikernes diktertre framfor noe i Eg stoggar under den gamle eiki ein regnvêrsdag og som lar både bjørki og eiki miste sine blad i det aller siste og romantiske: Bladi losnar (Hauge 1985: ). (Karlsen 2006:85-86) 102

103 KAPITTEL 5: OPPSUMMERING OG AVSLUTNING I denne oppgåva har eg prøvd å fortelja delar av soga om Olav H. Hauge og dei unge lesarane. Oppgåva har tittelen Gamal diktar prøver seg som modernist?, ein direkte referanse til diktet der den gamle diktaren, med namnet han vil prøva noko nytt. Han prøver dei nye styltene, og meiner sjølv at han vart underleg vidsynt. Til og med naboen sine sauer kan han telja! Sjølvsagt er det ein mild sarkasme i dette diktet for å telja naboen sine sauer er ikkje særleg nyskapande. Sjølv om han denne gongen ser dei frå eit høgare punkt enn han plar, ser dei framleis temmeleg like ut. Dette diktet valde eg fordi det oppsummerer på ein fin måte kva oppgåva mi handlar om: Om Olav H. Hauge og om dei unge lesarane som las han inn i sin poetikk. Eg meinte før eg begynte, og meiner framleis, at det er mogleg å lesa dikta hans på ein annan måte òg. Så får det berre våga seg om sauene framleis ser ut som kvite ulldottar. Soga om Hauge og dei unge lesarane begynte i innleiinga der eg fortalde eit par personlege historier og der eg viste korleis det var dei unge som trekte Hauge fram i lyset. I resepsjonskapittelet såg eg på kva som vart skrive om Ulvik-diktaren då han slo gjennom på 1960-talet. Det som viser seg, er at det er dei unge som i hovudsak skreiv om han, som trekte han med seg og som ba han om å skriva meir. I boka som vart gitt ut til Hauge sin 60-årsdag av Einar Bjorvand og Knut Johansen, skreiv desse i føreordet at boka har tre sikte. Det første er ei helsing frå oss, lesarane, vi som brukar dikta hans. For oss har dei vore, for oss er dei framleis, steinar som skal hjelpa oss over elva, læra oss at det gjeng an å leva i kvardagen òg (Bjorvand og Johansen 1968:7). 47 Dei unge var imponerte, kanskje litt for imponerte, synest dei som er unge forskarar i dag. Både Hadle Oftedal Andersen, Jørgen Sejersted og Staffan Söderblom kritiserer som eg har vist tendensen til å trekkja fram Hauge som representant for det urnorske. I intervjuet Bjorvand og Johansen har hatt med Hauge i høve boka til 60-årsdagen, skriv dei: 47 Diktreferansane er til Eit ord og Kvardag. 103

104 Vil du treffa Georg Johannesen eller Jan Erik Vold, er det berre å gå nokre kvartal eller i verste fall ta ein buss. Men vil du møta Olav H. Hauge, må du reisa sju timar med toget og ein time med bil til Ulvik inst i Hardangerfjorden. Men det let seg gjera det òg. Vi gjorde det. Ein gjer seg all slag dumme tankar om diktarar. Det skal liksom vera noko særskilt det. Noko utanom det vanlege. Ein ventar ikkje nett at dei skal tala om jordbruk og epletre. Så dum kan ein vera. Men då vi kom ned frå hotellromma etter å ha vaska av oss den verste togskitten, stod han der, Olav H. Hauge, og strekte fram handa. Nett så likefram og greitt var det å møta han som vi hadde møtt dikta hans. (Bjorvand/Johansen 1968:21) I teorikapitlet gjekk eg så inn på kva det var som gjorde at dei unge profilistane kunne setja så mykje av dagsorden på 1960-talet. Dette heng sannsynlegvis saman med fleire ting, men ein av dei viktigaste grunnane er modernismen og debatten som er knytta til denne. Medan forskarane er samde om at modernismen som litterær retning, eller straumdrag som Anker Gemzøe kallar det, oppstod i Europa, og særleg i Frankrike om lag midt på 1800-talet, var det lenge semje om at ein i Noreg, kanskje med unntak av Sigbjørn Obstfelder, ikkje hadde ein einaste modernistisk forfattar før om lag hundre år seinare, og at modernismen då var representert ved i første rekkje nettopp Profil-forfattarane. I seinare tid har fleire forskarar peika på at det finst forfattarar, mellom andre Kristofer Uppdal, som skreiv modernistisk tidleg på 1900-talet. Men det var på 1950-talet det braka laus, stikkordet er tungetaledebatten, og dei to frontane var representert ved Erling Christie, som skreiv ei diktsamling utan fast metrum og rytme, og Arnulf Øverland, som meinte dette var uttrykk for at ein ikkje kunne noko anna. Ved årsskiftet 1965/66 kom så kuppet. Både Tor Obrestad og Einar Økland har skildra korleis gruppa med unge forfattarar og litterært interesserte studentar bestemte seg for å overta redaksjonen i tidsskriftet Profil, og korleis det skjedde. Me var ikkje invitert, har Einar Økland sagt. Otto Hageberg har peika på både nye innkjøpsordningar, studenteksplosjon og at det ikkje var nokon andre som var klare til å ta over, som viktige grunnar til at profilistane kunne ta over så pass lett som dei gjorde. I tillegg var det inga ulempe at mange av dei som debuterte litterært på denne tida, var talentfulle, meiner Hageberg. Sjølv meiner profilistane at rolla deira er overdriven, Einar Økland kallar seg sjølv og dei andre gamaldagse, blyge kunstnarar, men fleire av litteraturforskararne tilbakeviser dette. Det gjer òg Eldrid Lunden. Ho var med i utkanten av gruppa, men framstår som litt misnøgd i ettertid. Ho meiner at Profil-gruppa kom for lett til, at dei gjekk til duk og dekka bord, og at dei ikkje hadde nokon grunn til å vera så konfliktsøkjande som dei framsto som. Ho meiner òg at oppførselen deira ikkje var noko å skryta av. Men det var altså desse unge som vart viktige for Olav H. Hauge. Tor Obrestad skreiv den første artikkelen om han, og Profil nr 3 i 1966 var i stor grad eit blad om Hauge. 104

105 Dikta dei i første rekkje likte og skreiv om, var tingdikta til Hauge, slike som Sleggja, Sagi og Katten. Desse dikta er tilsynelatande enkle, og kan lesast som om dei berre seier noko om sjølve tingen, saga er ei sag og ikkje eit symbol på noko anna. Denne lesemåten heng saman med Profil sin eigen poetikk. Dei skriv om det enkle, om vatn som renn ut over skinande kvit porselen, om kaffikjelen som ikkje er ein fugl, men derimot ein kaffikjele, og om eit nytt formspråk som hentar næring frå mytediktinga. Sjølve møtet med Hauge skjedde skriftleg, etter at Jan Erik Vold hadde skrive artikkelen Det går an å leve i hverdagen òg i Samtiden i Hauge vart, som eg har vist, svært begeistra, og sende eit brev til Vold der han takka for artikkelen. Slik vart dei kjende. Men Hauge var ikkje alltid samd med Profilkarane; han syntest dei unge var modige, men kanskje litt overmodige av og til, og han var ikkje samd med dei i at det ikkje var viktig kva forfattaren sjølv hadde meint. Det meinte nemleg dei unge forfattarane, og det heng som eg har vist saman med dei litteraturteoriane som var rådande på denne tida. Både resepsjonsteorien og nykritikken legg vekt på at teksten skal lesast på eigne premissar ein skal ikkje bry seg med forfattaren. Wolfgang Iser, ein av føregangsmennene innan resepsjonsforskinga, meiner at teksten vert produsert i møtet mellom lesaren og det skrivne verket. Desse teoriane var viktige då Profil-generasjonen slo gjennom, men ser ein på det dei har skrive seinare, kan ein sjå at dei ikkje lenger er så bastante. Mellom anna skriv Jan Erik Vold fleire artiklar om den personlege Hauge, og meiner at dei personlege røynslene hans er viktige for utviklinga i lyrikken hans. Det lange teorikapittelet vert avslutta med nokre ord om to av dei andre Profil-gruppa likte, nemleg Tarjei Vesaas og Rolf Jacobsen. Kanskje kan ein seia paradoksalt nok saman med Hauge er desse tre gamle nok til å vera fedrene til Vold, Økland og co. og vel så det. Men det var altså her dei unge kjende seg heime, og spesielt heime kjende dei seg i Ulvik. I analysekapittelet har eg prøvd å få fram at det er mogleg å lesa Hauge sine dikt på andre måtar enn Profil-karane gjorde. Det går ikkje an å seia at dei las dei på feil måte, men det går an å seia at det finst andre lesemåtar som òg er moglege. Sidan det var profilistane med Jan Erik Vold som for alvor sette fokus på Hauge sine dikt, har deira lesingar vorte rådande. Dei tidlegare diktsamlingane er dessutan langt på veg oversett. Ser ein på antologien Vold redigerte, Syn oss åkeren din, er det svært få dikt frå dei første samlingane med her samanlikna med dei nyare samlingane. Ole Karlsen har kritisert dette i artikkelen En sykkeltur gjennom Jan Erik Volds Olav H. Hauge-lesning, og ein av konklusjonane hans er at Vold har minst til overs for dei første samlingane. Karlsen grunngir dette med at dei er 105

106 skrive innanfor ein lyrikktradisjon som står Vold sjølv temmeleg fjernt, og gir han òg ros fordi dei dikta han trass alt vel ut frå desse samlingane er gode (Karlsen 2000: ). Jørgen Sejersted meiner at nokre av dei beste dikta til Hauge finst i dei tidlegaste samlingane. Ein må også tru at dei eksplisitte diktariske antisymbolske ideala som blei dyrka av denne kretsen, påverka OHH som lyrikar. På kva måte? Neppe til det betre. OHH var sikkert glad for all hyllinga, og vel fortent var ho, men etter mi meining er OHHs beste produksjon i tida før 1967, då haugeresepsjonen tek av for alvor med Jan Erik Vold sitt velkjende og stadig oppattrykte essay Det går an å leve i hverdagen òg, skriv Sejersted (Sejersted 2000:116). Eg har vist at det er mogleg å lesa fleire av Hauge sine dikt på ein annan måte enn Profil-gruppa legg opp til, mellom anna har eg lagt stor vekt på sonettane hans. Nokre av dei, spesielt Gullhanen og Til eit Astrup-bilete, er det sagt mykje om. Eg viser at både i Apal i snø og Snigelen finn ein att drøymemotivet som ein finn i fleire av Hauge sine dikt, og som er viktig. Idar Stegane skriv i innleiinga til boka si: For ein diktar blir holdninga til sjølve diktargjerninga ein viktig del av holdninga hans til tilværet. Eg vil difor i nokon mon kome inn på denne, og eg vil delvis ta for meg draume-motivet, som synest å vere viktig i denne samanhengen (Stegane 1974:16-17). Einar Økland skriv at ein må lata snigelen vera snigel, og at ein ikkje skal lata høvet gå frå seg til å lesa om nettopp slike dyr. Samstundes seier han at diktet skildrar noko meir enn berre blautdyret, det skildrar òg ferda gjennom livsdagen. Dette meiner eg viser at Økland er på veg vekk frå den harde Profil-poetikken, eller at han i alle fall er mindre bastant enn kva til dømes Jan Erik Vold er. I innleiinga seier eg ein del om Hauge som den andre mannen. Sjukdomssoga hans går hand i hand med diskusjonen om kor mykje ein skal, eller om ein i det heile skal, lesa nokre av dikta biografisk. Kanskje treng ein ikkje lesa dei direkte biografisk, men opplysningar om til dømes kva Kinas dør er, opnar opp for djupare lesingar av diktet. Det same gjeld, som eg har vist, særleg dikta Kornåkeren og Det blå landet. Hadle Oftedal Andersen er den som går lengst i å leggja vekt på sjukdomssoga. I boka Poetens andlet får Valen stor plass. Og kanskje er det slik at det er lettare å skriva sånt både fordi Hauge ikkje lenger lever, men òg fordi han ikkje kjende Hauge like godt som profilistane gjorde. 48 Ei anna gruppe av dikta til Hauge som ein kan diskutera korleis ein skal lesa, er kjærleiksdikta. Lenge er dei stort sett fråverande, sjølv om ein finn nokre der ein les om den ulukkelege kjærleiken, 48 Idar Stegane har fortalt meg at Hauge lenge var uvilleg til å snakka om at han har vore sjuk. Når han seinare snakka opnare om det, og til og med fortalde om det i eit intervju Otto Hageberg skulle skriva til ei av utgåvene av Norsk litterær årbok, var det likevel slik at han ville stryka det før intervjuet vart trykt. Han fekk lov til det. Men då Jan Erik Vold nemnde det i eit foredrag om Rolf Jacobsen i 1993, svara Hauge i eit brev at det var greitt at det kom med (Vold 1996:368). 106

107 om eit du eget ikkje får. Men på 1970-talet skjer det noko. Eg har skrive ein del om den gamle mannen og kjærleiken, om forholdet mellom Olav H. Hauge og Bodil Cappelen som utviklar seg først og fremst i brevform på første halvdel av 1970-talet. Nokre av dikta er det ikkje tvil om at er skrive frå han til henne, for der er Bodil nemnd med namn. Vev meg eit teppe, Bodil, heiter det i eitt av dei. Men dette inneber ikkje at ein ikkje kan lesa meir inn i dikta òg. Og det er vel det som har vore hovudprosjektet mitt: Å visa at Olav H. Hauge sine dikt er mektige, morosame, annleise, triste og ikkje minst: varierande. Innimellom dukkar det opp høve der ein treng eit dikt; ein bursdag, ein kollega som skal gifta seg, eller ei gravferd. Då kan ein lesa Det er den draumen men ein kan òg lesa så uendeleg mange andre dikt. I leiaren til utgåva av Syn og segn som særskilt tok føre seg dagbøkene til Olav H. Hauge, skriv Nils Rune Langeland, som då var redaktør for tidsskriftet, noko om myten Hauge. Om Nietzsche eller Dante hadde kome forbi, hadde han vel berre bede dei inn på kaffi til ein mild drøs om vandringane i innmark og utmark, trur Langeland, og skriv vidare: For vi må spørje oss: Var han kanskje den siste? Vil det kunne kome nokon ny Olav H. Hauge i Noreg? Eg tvilar. Det er sterke krefter i sving for å lukke igjen sinnet til folk. Det blir færre og færre som kan fote seg på dei snart attgrodde stigane frå det vesle til det store, frå det handfaste til det sublime. For det gjeld å kjenne kvart eit steg på vegen. Om ein ikkje vil at Peter skal fornekte seg sjølv for etterpå å gale som kulturparvenyen. Nokon vil at folk skal bli pøbel igjen, for at dei åndeleg døde skal kunne glitre. Sedd med småborgaraugo frå Oslofjorden måtte Hauge bli ein edel villmann. Noko anna var vel ikkje råd i dette salongmiljøet som har vore i kulturelt eksil sidan Det Hauge gjorde, var ikkje anna enn å hauste bilete og ord frå ein naturnær bygde- og bondekultur. For så å byggje dei elegant og stilsikkert inn i den europeiske høgkulturen, som han kjende betre enn dei aller fleste. Han mura med den steinen som var for handa, men visste vel kva han dreiv med. (Langeland 2000:3) 107

108 LITTERATUR Boklege kjelder Aarseth, Asbjørn: Norsk litteratur ut i verda Frå Fidjestøl, Bjarne, Kirkegaard, Peter, Aarnes, Sigurd Aa., Aarseth, Asbjørn, Longum, Leif og Stegane, Idar: Norsk litteratur i tusen år. Teksthistoriske linjer. 2.utgåve. LNU/Cappelen Andersen, Hadle Oftedal: Poetens andlet. Om lyrikaren Olav H. Hauge. Oslo: Det Norske Samlaget Andersen, Per Thomas: tallet. Andre del og 1900-tallet. Andre del i Andersen: Norsk litteraturhistorie. Oslo: Universitetsforlaget Birkeland, Bjarte: Ein diktar med vengefang. Frå Bjorvand, Einar og Johansen, Knut: Olav H. Hauge. Ei bok til 60-årsdagen 18.august Oslo: Nores Boklag Bjorvand, Einar og Johansen, Knut: Ein dag i Ulvik. Frå Bjorvand, Einar og Johansen, Knut: Olav H. Hauge. Ei bok til 60-årsdagen 18.august Oslo: Noregs Boklag Borum, Poul: Kronikk i Dagbladet Borum, Poul: Poesi, modernisme. Frå Borum: Poetisk modernisme. København Brostrøm, Torben: Modernismens gennembrud i nordisk literatur. Frå Lien (red.): Modernismen i skandinavisk litteratur som historisk fenomen og teoretisk problem. Trondheim Christie, Erling: Drøm om havet. Oslo: Aschehoug forlag Dahl, Willy: Europearen frå Ulvik. Frå Bjorvand, Einar og Johansen, Knut: Olav H. Hauge. Ei bok til 60-årsdagen 18.august Oslo: Noregs Boklag Dahl, Willy: Fra Vinje til Vold. Ordene og verden gjennom hundre års norsk lyrikk. Frå Dahl: Ordene og verden. Ti analyser av moderne norske dikt. 2. opplag Oslo: Universitetsforlaget. Dahl, Willy: Inn i diktet fra Edda til Eldrid. Bergen: Eide forlag Dahl, Willy: Vår egen tid Del av Beyer, Edvard (red.): Norges litteraturhistorie. Oslo: Cappelen Eggen, Arnljot: Heim til det framande. Frå Bjorvand, Einar og Johansen, Knut: Olav H. Hauge. Ei bok til 60-årsdagen 18.august Oslo: Noregs Boklag 108

109 Ekner, Reidar: Rilke, Obstfelder och Die aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge. Frå Ekner: En sällsam gemenskap. Litteraturhistoriske essäer. Stockholm: P. A Norstedt & Söners förlag Ekner, Reidar: Sigbjørn Obstfelder en konturteckning. Frå Ekner: En sällsam gemenskap. Litteraturhistoriske essäer. Stockholm: P. A Norstedt & Söners förlag Eliot, T.S: The Sacred Wood. Essays on poetry & criticism. Denne utgåva frå Butler & Tanner Ltd. Espmark, Kjell: Inledning. Frå Espmark: Att översätta själen. En huvudlinje i moderen poesi från Baudelaire till surrealismen. Stockholm: P.A Norstedt & søners forlag Espmark, Kjell: Utgångspunkten Baudelaire. Frå Espmark: Att översätta själen. En huvudlinje i moderen poesi från Baudelaire till surrealismen. Stockholm: P.A Norstedt & søners forlag Ertresvaag, Egil: Vegar til vår tid. Verdshistorie etter Oslo: Universitetsforlaget Gemzøe, Anker: Modernisme og mimesis. I Gemzøe, Anker og Larsen, Peter Stein: Modernismens historie 2. Ålborg: Akademisk forlag. Gemzøe, Anker: Morning at the window. Frå Tysdahl, Bjørn: English and Nordic Modernism. Norwich: Norvik Press. Grønstøl, Sigrid Bø: Kjærleikspoeten Olav H. Hauge. I Syn og segn nr 3. Haavardsholm, Espen: Formspråk og virkelighet. Utgitt første gong i Samtiden 7/66. Frå Cordtsen, Kjell: Blodflekkene på veien. Norsk ny-radikalisme fra Johan Borgen til Georg Johannesen. Oslo: Pax Hageberg, Otto: Generasjonsmarkeringar I Hverven (red.): Lillesand hundre år etter. Benpibernes bøn eller hva tiden kræver. Seminar om den norske romanen og dens lesere i 1990-åra Lillesand mars Bokklubben nye bøker. Hageberg, Otto: Svidd sjel. Ein biografi om Ragnvald Skrede. Oslo: Det Norske Samlaget Hauge, Olav H. og Cappelen, Bodil: Brev Oslo: Det Norske Samlaget Hauge, Olav H: Dagbok Band 1-4. Oslo: Det Norske Samlaget Hauge, Olav H.: Dikt i samling. 7. utgåve, 2. opplag. Oslo: Det Norske Samlaget Haugen, Paal-Helge: På botnen av ein mørk sommar. Oslo: Det Norske Samlaget Hellesnes, Nils: I aldehagen under bergfallet. Frå Bjorvand, Einar og Johansen, Knut: Olav H. Hauge. Ei bok til 60-årsdagen 18.august Oslo: Noregs Boklag 109

110 Henriksen, Petter (hovudred.): Aschehoug og Gyldendals store norske leksikon. Bam- Bru. 2.opplag. Oslo: Kunnskapsforlaget Henriksen, Petter (hovudred.): Aschehoug og Gyldendals store norske leksikon. Kono- Lå. 4. utgåve. Oslo: Kunnskapsforlaget Hylinger, Claes: Hos Olav H. Hauge. Frå Vinduet. Iser, Wolfgang: Tektens appelstruktur. I Olsen, Michel og Kelstrup, Gunver (red): Værk og læser. En antologi om receptionsforskning. Borgens forlag. Jauss, Hans Robert Litteraturhistorie som udfordring til litteraturvidenskaben. I Olsen, Michel og Kelstrup, Gunver (red): Værk og læser. En antologi om receptionsforskning. Borgens forlag Jensen, Johan Fjord: Nykritikken. Oslo: Gyldendal Karlsen, Ole: En sykkeltur gjennom Jan Erik Volds Olav H. Hauge-lesning. Frå Karlsen (red.): Jan Erik Vold og Jan Erik Vold. Oslo: Cappelen/LNU Karlsen, Ole: Innledning i Karlsen (red.): lenkede fugler som evig letter. Om Paal Brekkes forfatterskap. Oslo: Cappelen/LNU Karlsen, Ole: Jeg liker det faren din har gjort. Jeg synes det er stort! Fra en samtale med Toril Brekke i Karlsen (red.): lenkede fugler som evig letter. Om Paal Brekkes forfatterskap. Oslo: Cappelen/LNU Karlsen, Ole: Ord og bilete. Ekfrasen i moderne nordisk lyrikk. Oslo: Det Norske Samlaget Kittang, Atle: Brev til Olav H. Hauge Frå UB Bergen MS 2053 Olav H. Hauges brevsamling Kittang, Atle: Diktets formelle elementer. I Kittang, Atle og Aarseth, Asbjørn: Lyriske strukturer. 2. utgåve. Oslo: Universitetsforlaget Kittang, Atle: Dikt og handling. To norske romaneksperiment. Frå Kittang: Litteraturkritiske problem. Teori og analyse. Oslo: Universitetsforlaget Kittang, Atle: Eit vern om draumen. Frå Bjorvand, Einar og Johansen, Knut: Olav H. Hauge. Ei bok til 60-årsdagen 18.august Oslo: Noregs Boklag Kittang, Atle: Ettertankens poesi. Tilbake til Amatør-album. Frå Karlsen, Ole (red.): ein orm i eit auge. Om Einar Øklands forfatterskap.oslo: Cappelen/LNU Kittang, Atle: Olav H. Hauge og sonetten. Frå Tønnesen, Terje: Tunn is. Om Olav H. Hauges forfattarskap. Oslo: Cappelen og LNU Kittang, Atle: Tre forståingsformer i litteraturforskinga. I Kittang: Litteraturkritiske problem. Teori og analyse Oslo: Universitetsforlaget 110

111 Kortner, Olaf, Munthe, Preben, Tveiterås, Egil: Aschehoug og Gyldendals store norske leksikon. Band 11, Pari-Saj. 2. utgåve, 5. opplag. Oslo: Kunnskapsforlaget Kortner, Olaf, Munthe, Preben og Tveterås, Egil (hovudredaktørar): Aschehoug og Gyldendals store norske leksikon. Tre-Å. Oslo: Kunnskapsforlaget Langeland, Nils Rune Leiar. Frå Syn og segn nr 4. Oslo: Det Norske Samlaget Larsen, Peter Stein: Paal Brekke og den lyriske modernismetradition. Frå Karlsen, Ole: lenkede fugler som evig letter. Om Paal Brekkes forfatterskap. Oslo: Cappelen/LNU Larssen-Aas, Ivar: Profilgruppen. Prosateori og praksis. Hovedoppgave i norsk. Universitetet i Bergen Lie, Halvard: Norsk verslære. Oslo: Universitetsforlaget Ljones, Torbjørn: Mottakinga av Olav H. Hauge si dikting. Hovudoppgåve i nordisk litteratur. Universitetet i Bergen Ljung, Per Erik: Konstellationer och konstruktioner. Olav H. Hauge och Vilhelm Ekelund. Frå Stegane og Oftedal Andersen (red.): Modernisme i nordisk lyrikk 1. Helsingfors Universitet Ljung, Per Erik: Träden de lyckligaste och skönaste varelsarna i skapelsen. Frå Schaar, Ingrid (red.): Ett nytt språk. Essäer om ord och begrep hos Vilhelm Ekelund. Stockholm: Atlantis Lothe, Jakob, Refsum Christian og Solberg, Unni: Litteraturvitenskapelig leksikon. Oslo: Kunnskapsforlaget Lunden, Eldrid: Om omsetjing. Og om eit plommetre. Ein samtale med Olav H. Hauge, oktober Frå Lunden: Kvifor måtte Nora gå? nye essays og andre tekstar. Oslo: Aschehoug Lunden, Eldrid: Profesjon og profesjon, hr. Blom. Frå Morgenbladet Lutherson, Peter: När modernismen inte kom til Sverige. Frå Elleström, Lars, Luthersson, Peter og Mortensen, Anders: I Diktens spegel. Nitton essäer tillägnade Bernt Olsson. Lund: Lund University Press Malmström, Gunnar: Forord i Lagerkvist, Pär: Om ordkunst, billedkunst og moderne teater. Første utgåve frå Bokvennen. Moi, Toril: Innlegget ho hadde som førsteopponent under Knut Olav Åmås sin doktorgradsdisputas for arbeidet Mitt liv var draum. Ein biografi om Olav H. Hauge. Frå Sejersted, Jørgen og Vassenden, Eirik (red.): Norsk litterær årbok Oslo: Det Norske Samlaget 111

112 Moe, Moltke: Draumkvedet. Restituert utgåve. Denne utgåva Frå Stegane, Idar, Aarseth, Asbjørn, Vinje Eiliv: Norske tekster. Lyrikk. Oslo: Cappelen. Obrestad, Tor: Brev til Olav H. Hauge Henta frå UB Bergen MS 2053 Olav H. Hauges brevsamling Olsson, Hagar:1923. En internationell modernistisk antologi. Denne versjonen frå Tidiga fanfarer och annan dagskritik Helsingfors: Bokförlaget Natur och Kultur. Profil nr 1/66 og 3/66 Ramskeid, Maren: Draumkvedet. Denne utgåva frå Havnevik, Ivar: Den store lyrikkboken. Norske dikt gjennom tidene De norske bokklubbene AS. Rottem, Øystein: Etterkrigslitteraturen. Bind 1, Fra Brekke til Mehren. Oslo: Cappelens forlag Rottem, Øystein: Modernisme på dagsorden. Stikkord til Profil- opprøret. I Karlsen, Ole: ein orm i eit auga. Om Einar Øklands forfatterskap. LNU/Cappelen. Rønning, Helge: Dikterveldets forfall antydninger til en sosial-historisk analyse av ti års norsk prosa. Frå Rønning (red.): Linjer i norsk prosa. Norge Oslo: Pax Røsbak, Ove: Rolf Jacobsen. En dikter og hans skygge. Oslo: Gyldendal Sandberg, Beatrice: Innføring i resepsjonsforskning. Frå Eigenproduksjon nr 6. Universitetet i Bergen. Sejersted, Jørgen: Litteraturkritikk som hyrdedikting. Resepsjonen av Olav H. Hauge. I Bjørby, Dvergsdal og Aarseth (red.): Eit ord ein stein. Studiar i nynorsk skriftliv. Øvre Ervik: Alvheim og Eide Skrede, Ragnvald: Olav H. Hauge i Hauge, Olav H.: Dikt i utval. Oslo: Noregs Boklag Solstad, Dag: Svingstol. En samling prosatekster. Oslo: Aschehoug & co. Solumsmoen, Odd: Brev til Olav H. Hauge Frå UB Bergen MS 2053 Olav H. Hauges brevsamling Stegane, Idar: Ein diktanalyse. Frå Bjorvand, Einar og Johansen, Knut: Olav H. Hauge. Ei bok til 60-årsdagen 18.august Oslo: Noregs Boklag Stegane, Idar: Elskande skapende omskapende. Frå Larsen, Peter Stein, Mønster, Louise og Falkenstrøm, Claus (red.): Litterære metamorfoser. Festskrift til Anker Gemzøe. Aalborg Universitetsforlag. Stegane, Idar: Innleiing i Stegane og Oftedal Andersen (red.) Modernisme i nordisk lyrikk 1.Helsingfors Universitet 112

113 Stegane, Idar: Likt og ulikt hos Regin Dahl og Olav H. Hauge. Frå Marnesdóttir, Malan, Kristjansdóttir, Dagný, Joensen, Leyvoy og Johansen, Anfinnur: Bókmentaljós. Heiðiursrit til Turið Sigurðardóttir. Tórshavn: Faroe University Press Stegane, Idar: Modernisme i norsk lyrikk Frå Studi Nordici VI Stegane, Idar: Olav H. Hauges dikting. Oslo: Noregs Boklag Stegane, Idar: Paal Brekke moment til ei lyrikkhistorisk plassering. Frå Karlsen, Ole: lenkede fugler som evig letter. Om Paal Brekkes forfatterskap. Oslo: Cappelen/LNU Stegane, Idar: Skrift og landskap i diktinga til Olav H. Hauge. Frå Tønnesen, Terje: Tunn is. Om Olav H. Hauges forfattarskap. Oslo: Cappelen og LNU Stegane, Idar: Tre pionerar i nordisk lyrikk. Frå Stegane og Oftedal Andersen (red.): Modernisme i nordisk lyrikk 1. Helsingfors Universitet Söderblom, Staffan: Och jag var länge död. Läsningar av det ambivalenta: Olav H. Hauge. Göteborg universitet: Litterär gestaltnings skriftserie. Thon, Jahn: Tidsskriftets forståelsesformer. Profil og profilister Oslo: Cappelen akademisk forlag Uppdal, Kristofer: Isbergskalden. Utvalde dikt. Oslo: Aschehoug forlag Uppdal, Kristofer: Sigbjørn Obstfelder. Første gong prenta i Den 17de Mai Her frå Mæhle, Leif: Kristofer Uppdal: Om dikting og diktarar Vesaas, Halldis Moren: Skor for tanken. Frå Bjorvand, Einar og Johansen, Knut: Olav H. Hauge. Ei bok til 60-årsdagen 18.august Oslo: Noregs Boklag Vesaas, Olav: Rolf Jacobsen en stifinner i hverdagen. Oslo: Cappelen Vesaas, Tarjei: Møte med Olav H. Hauge. Frå Bjorvand, Einar og Johansen, Knut: Olav H. Hauge. Ei bok til 60-årsdagen 18.august Oslo: Noregs Boklag Vinje, Aasmund Olavson: Lyriske dikt. Eit utval ved Idar Handagard. Oslo: Norli Vold, Jan Erik: Den vanskeligste ekspansjon problemer i forbindelse med Tor Obrestads prosa. Frå Profil 1. Her frå Vold: Entusiastiske essays. 1976, denne utgåva Gyldendal pocket frå Oslo: Gyldendal Vold, Jan Erik: Dette nummer: Litteraturkritikken. En leder i Profil. Frå Profil 2. Her frå Vold: Entusiastiske essays. 1976, denne utgåva Gyldendal pocket frå Oslo: Gyldendal Vold, Jan Erik: En sommer hos Vesaas.Frå Bindestreken 4. Frå Vold: Entusiastiske essays. 1976, denne utgåva Gyldendal pocket frå Oslo: Gyldendal 113

114 Vold, Jan Erik: Fortvilelse. Saktmodighet. Ad lib om Rolf Jacobsen. Frå Karlsen, Ole (red.): Frøkorn av ild. Om Rolf Jacobsens forfatterskap. Oslo: LNU og Cappelen Vold, Jan Erik: Kronikk i Dagbladet Vold, Jan Erik: Møte med Tarjei Vesaas. Første gong prenta i Tarjei Vesaas (Kulturutvalget i Det Norske Studentersamfund 1964). Frå Vold: Entusiastiske essays. 1976, denne utgåva Gyldendal pocket frå Oslo: Gyldendal Vold, Jan Erik: Om å møte en bok. Den impresjonistiske kritikks begrensning. Første gong prenta i Arbeiderbladet , her frå Vold: Entusiastiske essays. 1976, denne utgåva Gyldendal pocket frå Oslo: Gyldendal Vold, Jan Erik: Under Hauges ord. 2. utgåve Oslo: Det Norske Samlaget Wold, Bendik: En gang profilist, alltid profilist. Frå Morgenbladet Ystad, Vigdis: Etterord. Frå Uppdal, Kristofer: Isbergskalden. Utvalde dikt. Oslo: Aschehoug forlag Ystad, Vigdis: Modernismen i mellomkrigsårene et uoppdaget fenomen i norsk litteraturhistorie? Frå Bøygen 3. Økland, Einar: Amatør-album. Lyrisk landskapsroman med figurar. Oslo: Det Norske Samlaget Økland, Einar: Brev til Olav H. Hauge Frå UB Bergen MS 2053 Olav H. Hauges brevsamling Økland, Einar Desentralisering. Frå Vinduet nr 2. Økland, Einar: Desentralisering (om mitt forhold til andre kunstarter). Utgitt første gong i Profil 2/67. Frå Skrivefrukter. Epistlar, artiklar, småstykke frå norsk litteratur Oslo: Gyldendal. Økland, Einar: Heimferd. I Økland: Frå helling via hylling og halling. Essay, artiklar, epistlar. Oslo: Det Norske Samlaget Økland, Einar Olav H. Hauge. Frå Bjorvand, Einar og Johansen, Knut: Olav H. Hauge. Ei bok til 60-årsdagen 18.august Oslo: Noregs Boklag Økland, Einar: Olav H. Hauge som skrivekollega. Frå Karlsen, Ole (red.):tunn is. Om Olav H. Hauges forfattarskap. Oslo: Cappelen og LNU Økland, Einar: Slim og herlege land. Frå Birkeland, Bjarte og Furre, Berge (skriftstyre): Syn og segn. Norsk Tidsskrift. Syttifjerde årgangen. Oslo: Det Norske Samlaget Økland, Einar: Vesaas-minne ( Kunstnarliv i hovudstaden ). Frå Dag og Tid nr , denne utgåva frå Økland: Skrivefrukter. Epistlar, artiklar, småstykke frå norsk litteratur Oslo: Gyldendal 114

115 Økland, Einar: Votten. Første gong prenta i Profil nr 1. Frå Skrivefrukter. Epistlar, artiklar, småstykke frå norsk litteratur Oslo: Gyldendal Åmås, Knut Olav: Mitt liv var draum. Ein biografi om Olav H. Hauge. Oslo: Det Norske Samlaget Elektroniske kjelder: brukt for å finna informasjon om Odyssevs brukt for å finna informasjon om hyllingsdikt brukt for å finna informasjon om Helge Ingstad brukt for å finna informasjon om omgrepet å skrøyva brukt for å finna informasjon om Staffan Söderblom Munnlege kjelder: Einar Økland, forelesing arrangert av nordisk institutt ved UiB

116 DIKT Dikt som er nemnde i avhandlinga: Akestes s. 90 Apal i haustvind s. 82 Apal i snø s. 80ff, 106 Automaten s. 19, 68f Bertolt Brecht s. 94 Den gamle diktaren har laga eit vers s. 73 Desembermånen s. 20, 77f Det blå landet s. 64ff, 83, 106 Det er den draumen s. 6, 72, 84f, 107 Det er kaldt i store hus s. 23 Dette lyt du bera s. 21 Dikt i dag s. 75ff Du var vinden s. 21 Eg har tri dikt s. 94 Eg hogg ned den store apalen utfor glaset s. 82 Eg skjek snø av ungtrei s. 82 Eg stend eg, seddu s. 93 Ein greider meir enn ein trur s. 85 Ein skrøpeleg sonett s. 80 Eit ord s. 73 Eldberget s. 92 Elvi burtanum fjorden s. 90, 92 Frostskadd apal s. 82 Gamal diktar prøver seg som modernist s. 2, 24f, 74, 75, 103 Gartnaren drøymer s. 23 Grøne eple s. 82 Gullhanen s. 78, 81, 106 I dag kjende eg s. 73, 94 Jøtulen og treet s. 82 Kald dag s. 73 Katten s. 62, 105 Kornåkeren s. 18, 64f, 90, 106 Kvardag s. 72, 94 Kvase den vise s. 90, 91f Kveld i november s. 85 Lauvhyttor og snøhus s. 80 Lega s. 96f Leiv Eiriksson s. 89, 90f, 93 Les Lu Chi og lag eit dikt s. 78 Ljåen s. 71 Me trudde verdi her er til for oss s. 100f Morgon i mars s

117 Morken stuv s. 82 Nyåret 1970 s. 20, 77f Ofelia s. 89, 92ff Og eg var sorg s. 70 Ogmund rid heim s. 90, 91 På havstrandi s. 21 På høgdi s. 69f Sagi s. 71, 105 Skaldebøn s. 19 Sleggja s. 71, 72, 105 Snigelen s.85ff, 91, 106 Stokken s. 82 Svarte krossar s. 7, 51, 56, 99ff Svevn s. 97 T ao Ch ien s. 78, 89, 95f Teppet s. 90, 97f Til Bodil som sende meg ei plate med Bach og Händel s. 89, 95, 97 Til ein gamal meister s. 89, 90 Til eit Astrup-bilete s. 21f, 79, 81, 84, 90, 97, 106 Til minne um gamle Vamråk s. 92 Til Shelly s. 79, 80, 89 Tåre, du tarv ikkje falla s. 21 Upp gjennom elvedalen s. 26 Ved Kinas dør s. 64, 93, 106 Vintermorgon s. 70 Yver hengjemyri s. 63f 117

118 Dikt til Olav H. Hauge 49 For Olav H. Hauge Det er lenge etterpå det skjer. Når dei rasande røystene blir ein jamn sus, lågt under bremmen av natta. Når auga er eit såra dyr bak den blanke hinna. Når kvitglødande punkt seint glid gjennom synsnerven og fell på plass. Kvinna med dei smale fingrane. Katten, svart over tunet. Sneglens våte buk mot stutt gras. Det er her no. Flugene kring det brune hesteauga. Tett inntil. Du kjenner det. Slik vår eigen puls lever. (Paal-Helge Haugen 1966) Olav H. Hauge Var elden så nær yta? Hang den blødande stjerna så lågt? Kjølte du panna mot berget? Ja. Du beit dagen i handa. Svelgde stjerna. Berget vart gloande. Oss gav du stjernor som isbrear. Oss gav du stikkande glør under neglene. (Einar Økland 1965) Er viktig Når våren kommer og når høsten kommer, når vinteren sommeren kommer det fins ord for alt sammen (også for slikt som ikke fins) og fins det ikke ord så lager vi nye ord, til diktene våre papir og penn og kirsebærtre 49 Eg har ikkje systematisk leita etter alle dikta som er skrivne til Olav H. Hauge. Desse er henta frå boka til 60- årsdagen, boka til 70-årsdagen og frå Vold si Under Hauges ord, og dei er, med unntak av Rolf Jacobsen sitt, skrivne av medlemmer av Profil-gruppa. 118

119 Snarveien til gleden Snarveien til gleden ble omveien til sorgen. Til sorgen går ingen snarvei. Sorgen er den flod vi ferdes i, alle. Gleden er en flåte å krype opp på, til neste fossefall. Eg stend eg, seddu-koan Kan man spenne bein på seg selv? Ja, hvis man fins så. (Men ikke hvis man ikke.) Hvitt tre, til Olav H. Hauge, fra Japan Det hvite treet stammen, grenene, blomstene hvite, hele treet hvitt, hvitere enn dotteskyene på himmelen hvit, som om det var klippet hull på bildet, der teet, det epleblomstrende treet stod malt. La oss se, Lao Tse Altså: Veien er ikke veien. Ikke-veien er heller ikke veien. Men ikke-veien er ikke ikke-veien heller. Veien er veien. 119

120 Skriveren sa Jeg så det. Jeg sa det. Mye av det jeg så sa jeg ikke. Jeg kunne ikke Si det. Jeg klarte ikke tie, heller. Så jeg det sa jeg det mellom linjene. (Jan Erik Vold, samla i kapittelet Seks dikt til Hauge i Under Hauges ord) Blått tre, med pust Ute i vinden treet som svaiar i vinden inne i vinden pusten inne i vinden mjukt gjennom heile sommaren ute i vinden grøne dansande punkt som det fullt moglege inne i vinden vinden som rører seg under skuggane ute i vinden, den kvite munnen så ytterst ute i greinene og kvit inntil vinden, munnen i bladet, un mot pour un autre (Eldrid Lunden 1978) 120

121 Bortafor Grorud Det er ikke nødvendig å bo i slike digre byer. Det er ikke nødvendig å rope høyt fra talerstoler for å bli hørt. Det er ikke nødvendig å tenke andres tanker eller å snakke med andres munn. Rart land, det her bortafor Grorud nordlys og nymåne istedenfor gatelys myrsørpe istedenfor fortauer, svupp svupp sier det når du går inn i den nye tiden, foran de fleste som ikke kan høre eller se for motorbrølet og glassklirret og de skingrende stemmene. Jeg er litt småsvak for de svære fjellene, islyset fra fonnene og havet som stikker fingrene inn her for å se om vi ennå er levende, og for de store stillhetene, du får god hørsel av dem, og nakne nerver. Du hører tingene nesten før de har skjedd, bortafor Grorud og Hakadal eller Sokna. Lese og lytte og skrive ned. Slippe å tenke andres tanker eller snakke med andres munn. (Rolf Jacobsen 1978) 121

122 SAMANDRAG Masteroppgåve Nordisk institutt, Universitetet i Bergen Februar 2007 Namn: Hilde Kristin Strand Rettleiar: Professor Idar Stegane Tittel: Gamal diktar prøver seg som modernist? Om Olav H. Hauge og Profil-gruppa Hovudføremålet med denne oppgåva har vore å sjå på Olav H. Hauge sin lyrikk med nye auge. Den rådande lesemåten av dikta hans har vore den Profil-gruppa introduserte på talet. Dei tok utgangspunkt i at det var tingen i seg sjølv som var viktig. Eg har undersøkt om det er mogleg å lesa Hauge sine dikt på ein annan måte, og har òg sett på om det er enkelte typar dikt Profil-gruppa har oversett. I innleiingskapittelet fortel eg litt om diktaren Olav H. Hauge og legg spesiell vekt på det eg har kalla soga om den andre mannen. Det var namnet Hauge brukte om seg sjølv i periodane han var psykisk sjuk og var innlagd på Valen. Eg seier òg noko om dei unge lesarane som var dei som drog Hauge fram i lyset på 1960-talet. I resepsjonskapittelet legg eg òg vekt på dei unge lesarane. Eg tek føre meg dei reaksjonane som kom då Hauge for alvor slo gjennom på 1960-talet, og ser spesielt på boka som vart skriven då han fylte 60 år. Det til då største akademiske arbeidet som var gjort om ulvikjen, Idar Stegane si magisteravhandling som kom ut i bokform i 1974, ser eg òg på, saman med to nyare forskingsarbeid, Hadle Oftedal Andersen si bok Poetens andlet. Om lyrikaren Olav H. Hauge frå 2002 og Staffan Söderblom si Och jag var länge död. Läsningar av det ambivalenta: Olav H. Hauge frå I første del av teorikapittelet seier eg noko om modernisme; kva modernisme er, når han kom til Noreg og eg skildrar usemja som har vore kring det som både vert kalla ein litterær retning og eit straumdrag. Tidlegare meinte mange at det var nettopp Profil-gruppa som var dei første norske modernistane. Denne oppfattinga har vorte endra dei siste åra. I del to ser eg på to teoriar som heng saman med etteerkrigsmodernismen, nemleg nykritikk og respesjonsteorien, og i siste del av kapittelet tek eg for meg Profil-gruppa. Kven var dei, kva poetikk kan ein lesa ut av dei dei skreiv, og korleis kom dei i kontakt med Hauge. I analysekapittelet ser eg nærare på Hauge sin lyrikk. Jan Erik Vold sin artikkel Det går an å leve i hverdagen òg, er sett på som eit av dei viktigaste Hauge-arbeida, og vart skrive i 1967, året etter at Dropar i austavind vart gitt ut. I første del av analysekapittelet brukar eg denne artikkelen og undersøkjer om ein kan lesa nokre av dikta på ein annan måte enn Vold gjer. Vidare i analysen ser eg på dikt han ikkje seier noko om, mellom anna går eg grundig gjennom to av sonettane i Dropar i austavind. Eg dreg òg linjer både framover og bakover i forfattarskapen, og eg avsluttar kapittelet med å sjå diktet Svarte krossar frå debutsamlinga Glør i oska og sonetten Me trudde verdi her er til for oss frå den siste samlinga, Janglestrå, i samanheng. 122

123 Oppsummeringa mi viser at det er fullt mogleg å finna andre ting i Hauge sin lyrikk enn Profil-gruppa viser. Noko av det same har Ole Karlsen vist i artikkelen En sykkeltur gjennom Jan Erik Volds Olav H. Hauge-lesning. Eg seier som han: det finst ein slik Hauge som Profil-gruppa viser, men det finst ein annan òg. 123