Verneverdige bygningar i kulturlandskapet

Størrelse: px

Begynne med side:

Download "Verneverdige bygningar i kulturlandskapet"

Niclas Samuelsen
10 år siden
Visninger:

1 Verneverdige bygningar i kulturlandskapet Byggjeskikk og istandsetjing Stig Nordrumshaugen, restaureringsleiar i kulturavdelinga

2 INNHALD Kva har vi, og kva er viktig å ta vare på? Eldre ressursbruk i kulturlandskapet Byggjeskikkar frå fjord til fjell Dokumentasjon Kva skikk har vi føre oss? Restaurering etter antikvariske prinsipp Nybygg på gamle tufter Råd og rettleiing Litteratur

til fjell Dokumentasjon Kva skikk har vi føre oss?

3 KVA HAR VI AV VERNEVERDIGE BYGG OG BYGGJESKIKKAR? Sogn og Fjordane har eit spesielt rikt mangfald av byggjeskikkar i stein og tre! Gardane strekk seg frå fjord til fjell. Kulturhistoriske spor i landskapet og eldre bygningsmiljø syner framleis korleis livberging har gått føre seg, men bilete er fragmentert. Mangfaldet som er igjen av bruksbygningar i kulturlandskapet, heilskapen i miljø, og utryddingstruga «typebygg» er difor viktig å ta vare på. Desse bygningane er ståande historiske kjelder for handverkskunnskap og levesett. Færre og færre eigarar ser seg i stand til å bevare bygg med liten praktisk bruk. Utfordringa er difor stor og smilpotten diverre liten!

Kulturhistoriske spor i landskapet og eldre bygningsmiljø syner framleis korleis livberging har gått føre seg, men bilete er fragmentert.

4 KVA BYGNINGAR ER VIKTIGAST Å TA VARE PÅ? Vi har ikkje godt nok oversyn over kva kulturminne som er av lokal, regional eller nasjonal verdi når det gjeld bygningar utan formelt vern. Det er difor det er så viktig med god dialog mellom kommunane og fylkeskommunen. Når kommunane kjem i gang med lokale kulturminneplanar er det ei god anledning til og få eit større fokus på desse bygningane: Mangfaldet i dei representerte byggjeskikkane i kommunane. Typebygg som det er få igjen av t.d. garveri, eldstove. Bygningar sterkt knytt til lokal historia, til personar, fellesbruk osb. Bygningar i stølsmiljø. Skotløer, stabbur og loft/bu. Spesielle/autentiske bygningsmiljø. Bygningar med i dag sjeldan tekking og konstruksjonar. Bygningar med høg alder og gjenbruk av (stav)kyrkjematerial.

Når kommunane kjem i gang med lokale kulturminneplanar er det ei god anledning til og få eit større fokus på desse bygningane: Mangfaldet i dei representerte byggjeskikkane i kommunane.

5 ELDRE RESSURSBRUK I KULTURLANDSKAPET Utmarka og stølsmiljøa har i førhistorisk tid, mellomalder og framover vore den største ressursen på gardane. Her vart råvarene sanka, hausta, fôra opp og produsert for livberging og handel. Mat, kle, dyrehald, fôr, kvern, smie, garveri, sag, jakt og fiske, tjøre og kolmiler, materiala til reiskap og husbygging, brensel (torv og ved) osb. Til desse aktivitetane vart det oftast sett opp bygg for produksjon, lagring og husvære. Gjenbruk er ein viktig faktor i ressursutnyttinga. Mange av bygga har vore flytta ut frå gardane som eldre utdaterte hus. Andre døme er gjenbruk av material frå stavkyrkjer som har funne vegen til uthus og sel. I kor stor grad kjenner vi til desse tinga i dag?

Mat, kle, dyrehald, fôr, kvern, smie, garveri, sag, jakt og fiske, tjøre og kolmiler, materiala til reiskap og husbygging, brensel (torv og ved) osb.

6 Byggjeskikken frå fjord til fjell, verneverdige bygningar

7 Sjøhus

8 STORE GAMLE NAUST, T.D. JEKTENAUST

9 Vernemurer

10 Eldste og einaste bua av sitt slag i Gaular?

11 Stampehus

12 Heimeløer med skot

13 Steinfjøs

14 Vernemur for fonnvind

15 UTRYDDINGSTRUGA BYGGESKIKK I ØVRE ÅRDAL

16 Stabbur i osp, material hogd på Ospehogjen

17 STABBUR MED SKOT OG SVAL

18 Eldhus

19 ELDSTOVENE FORSVINN

20 Gjenbruk av bygg med høg alder

21 Autentiske bygningsmiljø

22 Eldre tunskipnad med to bruk

23 Garveria, utrydda kulturminne?

24 Turkestove

25 Utløene, generell tilstand?

26 Stølsmiljø i endring

27 Gode bilete fortel mykje! Bilete av innvendig konstruksjonar som syner type tømmer/ reisverk (gjev ei pekepinn på alder og tilstand). Bilete av alle fasadane Ut i frå gode bilete kan ein raskare gjere ei vurdering av bygningsmiljø ved kontakt med fylkeskommunen. DOKUMENTASJON TIL SØKNAD

28 KVA BYGG OG SKIKK HAR VI MED Å GJERE? Berande konstruksjonar, tekking, isolasjon, fundamentering osb. Opphavleg funksjon og bruk. Kva material? Utføring og ressursarmeister eller svein? Gjenbruksmaterial? Dokumentasjon.

29 Material Tilgang på skog og ressursar har vore avgjerande for korleis ein har bygt og tekt uthusa. Det har vore stilt ulike krav til utføring etter bruk og funksjon. Det var ofte bonden sjølv som bygde uthusa. Uthus og stølshus har mykje gjenbruksmaterial i delar eller som heile utdaterte bygg flytt frå gardane.

30 Ressursbruk Emnar er ofte tatt på dimensjon som gjev maksimal styrkje og mindre arbeid med øks og sag. God utnytting av ressursane. Til tider har byggje og tekkematerial vore mangelvare etter avskoging i større område. Never var lenge ettertrakta vare då det ikkje stod bjørk i skog og utmark som dekka behova. Material har vore nytta om att så langt som rå var.

31 RESTAURERING Dokumentere arbeidet; før, under og etter! Restaurering = å setje i stand att, gje opphavleg skap- og utsjånad (Nynorskordboka Samlaget oppslagsverk). I mange tilfelle vil ein også ta vare på noko i eit bygg som ikkje er opphavleg, men er ein viktig del av kulturminne si historie (antikvarisk restaurering). Antikvarisk restaurering har som føremål å ta vare på mest muleg av dei opphavlege materialane og den historiske bruken. Antikvarisk prinsipp; Material som må bytast ut, bytast med mest muleg lik material i dimensjon, kvalitet og utføring. Bygningens materialar er historisk dokumentasjon frå samtidas handverksteknikkar, ressursar og bruk. Å «lese» ein bygningen er difor ei viktig del av istandsetjingsarbeidet.

32 KVA NIVÅ PÅ RESTAURERING? Restaureringsfaget er komplekst. Det finst ikkje ein mal å følgje for alle bygg. I utgangspunktet må ein vere tru mot byggjeskikken og kva material ein har føre seg. Dei antikvariske prinsippa må vera det retningsgjevande målet. I dei fleste tilfella er det ikkje realistisk t.d. å hogge nye kledningsbord. Då er det spesielt viktig at ein tek vare på dei borda ein har att!!! Nye bord kan likevel sagast på same dimensjon og mest same kvalitet som dei opphavlege. Den gamle byggjeskikken er samfunnsøkonomisk og miljøvenleg. Desse bygga kan reparerast og tåler i mykje større grad å stå med mindre bruk enn «byggmaker hyttene».

33 GODE RESTAURERINGSDØMER

36 UTFORDRINGAR VED RESTAURERING Mangel på kunnskap og gode handverkarar. Ikkje gode nok visuelle dømer i rettleiing? Vi har ikkje lenger det same forholdet til ressursutnytting og gjenbruk. Det skal vise at ein har gjort noko (kunsten er at det helst ikkje skal visast). «Skal ein først skifte litt kledning er det like greitt å ta heile veggen eller alle veggane». «Det må sjå bra ut for naboar». «Det må vera musetett». Byggkjedane og Coop har alt ein treng. Vi har ein like stor mental utfordring som fysisk når det gjeld bevaring av kulturminne! Det er difor det er så viktig at ein ikkje legg lista for lågt. Det ligg mykje god folkeskikk i antikvariske prinsipp

37 TEKKING AV TAK Torv, stein/skifer heller, tre (bord, flis, spon), teglpanner og bølgjeblekk er tradisjonelle taktekkingsmaterial hjå oss. Kan ein nytte anna taktekkingsmaterial enn den opphavlege? Mange never og torvtak har vore lagd om med bølgjeblekk, tegl og skifer. I nokre tilfelle kan det vere ei god løysing og halde på denne tradisjonen då torvtaka generelt krev mykje vedlikehald. Tekniske tilføyingar? Takrenner kan i mange tilfelle vere ei god sikring av bygg. Ei enkel trerenne over dør med trappehelle treng ikkje øydelegge opplevinga av bygningen. Isolering av tak? Bruk torv. Fokus på tekking med steinheller! Kulturavdelinga vil gjerne ha inn tips om eldre tradisjonsberarar på tekkemetodar (handverkarar eller ståande bygningar).

38 SPESIELT VERNEVERDIG TAKTEKKING I NORDFJORD

39 TORV, ISOLASJON OG KLIMAANLEGG

40 Tekking med rasteheller, store utfordringar!

41 Restaurert helletak RESTAURERT HELLETAK

42 TEKKING AV VEGG

43 Kledningsarbeid på stabbur utført av mester!

44 VIKTIGE BYGNINGSDETALJAR

45 Frå hus til uthus..

46 SMIL?

47 Tre mann i om lag to veker..

48 Det meste er muleg om ein held kunnskapen i hevd!

49 DÅ UTLØA KOM OPP ATT, VART GARDFJØSEN SETT I STAND

50 NYE BYGG PÅ GAMLE TUFTER

51 NY STØLSFJØS

52 REKONSTRUKSJON AV STØLSBYGNING PÅ GAMLE MURER

53 Gamal byggjeskikk er god skikk til glede for mange!

54 RÅD OG RETTLEIING Ta gjerne kontakt med fylkeskommunen og musea! Vi kan hjelpe med anbefaling av handverkarar, råd om restaurering, byggjeskikk, og antikvarisk vurdering av bygg og bygningsmiljø. Andre aktuelle tilskotordningar utan om SMIL: Norsk Kulturminnefond Norsk Kulturarv Eckbos Legatar Stiftelsen UNI

55 Litteratur

Like dokumenter

Kort omtale og vurdering av dei innkomne søknadane

Kort omtale og vurdering av dei innkomne søknadane Tiltak Vurdering Søknadssum/ totalkostnad 1 Loftesnes, hovudhuset Arbeidet med salen er i sluttfasen og fylkesdirektøren vurderer det som viktig at 450