Livssoga åt Ivar Aasen

Transkript

1 Kjell Venås Livssoga åt Ivar Aasen (Hefte nr. 1 frå Ivar Aasen-året 1996) Føreord Heim og ætt Lærar og skulegut Huslærar, diktar og granskar Ferder frå Solnør Langferd og gransking Bøkene om folkemålet Landsmål nynorsk Grunnlagsskriftene for landsmål og nynorsk Skriftnorma Bryting og vokster Mindre verk Diktaren Aasen Kristiania Tankar på kjærleik Ivar Aasen lag og lynne Helse, alderdom og avferd Elektronisk utgåve Det Norske Samlaget Oslo 1997

2

3 LIVSSOGA ÅT IVAR AASEN av Kjell Venås

4 Desse står bak 2 Det Norske Samlaget vart grunnlagt i Det er eit allment forlag som gir ut alle typar kvalitetsbøker på nynorsk: Skjønnlitteratur, barnebøker, sakprosa, skulebøker og bøker for høgare utdanning. Telefon Noregs Mållag arbeider for auka bruk av nynorsk og språkleg rettferd på alle samfunnsområde. Snakk dialekt, skriv nynorsk! er slagordet for målsaka. Noregs Mållag fyller 90 år i Telefon Noregs Ungdomslag er ein kulturorganisasjon med barn og ungdom som hovudmålgruppe. Lokallaga driv med amatørteater, folkedans, bunadsarbeid, internasjonalt arbeid og mykje anna. NU er 100 år i Telefon Landssamanslutninga av nynorskkommunar (LNK) er ei samanslutning av kommunar, fylkeskommunar og interkommunale tiltak som arbeider for å fremja nynorsk språk og kultur i offentleg verksemd. LNK har over 100 medlemmer frå 9 ulike fylke. Telefon

5 Føreord Ivar Aasen var ein svært mangfaldig mann: Bondegut frå ei sunnmørsbygd rett nok eit særmerkt miljø, omgangsskulelærar og huslærar, fire år på langferd for å granska norsk talemål, skapar av eit skriftspråk som skulle spegla talen. På fleire ferder var han innom om lag 250 av dagens kommunar. Han hadde øyre og auge for språk, folkeminne og dikting, teater og musikk, botanikk og friluftsliv. Bonde av hug og hått, men òg bymann. Han budde i Christiania det meste av livet, var ein smålåten kar som mest gøymde seg bort, men med eit glimt i auga og ein god forteljar i venelag. Ungkar med ein draum om ei kvinne som livsfølgje. 3 Aasen var full av talent som språkgranskar, folkeopplysar, språkpolitikar og ein sann demokrat. Han gjorde det lettare for folk å ytra seg munnleg og skriftleg. Han arbeidde for å gje norsk nasjonalisme eit demokratisk, folkeleg og antisjåvinistisk innhald. Men han var òg internasjonalist, både av legning og som språkgranskar. Samstundes var Aasen godt orientert i annan vitskap. Kort sagt, Aasen var brubyggjar: Mellom det folkelege og det vitskaplege, mellom gransking og politikk, mellom det nasjonale og det internasjonale. Ein pioner i si tid, eit livsverk for ettertida, ein inspirator for vår eiga tid. Stiftinga Ivar Aasen-året 1996 er eit kulturtiltak som 100 år etter at han døydde skal byggja bruer mellom Aasens livsverk og vår tid. Mange kommunar, institusjonar, lag og foreiningar vil ta sine tak i Aasen-året, som er ein nasjonal kulturdugnad med mange og varierte arrangement. Vi vonar at denne kortbiografien kan tene sitt føremål: Å gje klårt oversyn over eit livsverk og gje betre framdrift i språkpolitisk arbeid for dei som tek del i lærarkurs, studieringar, reiselærarordninga og alle andre interesserte. Theo Koritzinsky Bente Vatne Einar Schibevaag rådsleiar styreleiar dagleg leiar

6 Heim og ætt 4 Ivar Aasen vart fødd i Hovdebygda i Ørsta på Sunnmøre 5. august Ørsta høyrde den tida saman med Volda, og Volda var hovudbygda. Når ein fór over eidet mellom Volda og Ørsta, var Ekset den siste garden på Voldasida og Åsetunet det fyrste på Ørsta-sida. Ivar var den yngste i ein syskenflokk på åtte, og ein attpådalt, som kom sju år etter den nest yngste. Han vart døypt med same namnet som far sin den gongen Iver (men med dobbeltnamn: Iver Andreas). I målføret sa dei «Iva», og det var andre som mykje seinare tok til å skrive «Ivar». Mor deira heitte Guri og var frå Ytre-Hovden i same bygda. Ho døydde då Ivar var berre tre år gammal. Det er fortalt at ho var full av omsut for minsteguten, og på slutten la ho dei særleg på sinne at Ivar måtte få lære å lesa. Far deira døydde i 1826, då Ivar var 13 år. Bror hans, Jon, tok over garden, og Ivar måtte arbeide for føda heime. Mange år etter mintest han den tida som fem harde år. Ivar Aasen vart fødd i Hovdebygda i Ørsta på Sunnmøre 5. august Noregs Ungdomslag reiste minnestein i Åsetunet i Ivar hadde ikkje noko særleg lag med kroppsleg arbeid, og bror hans sette strenge krav både til seg sjølv og andre. Ivar lærte å lesa utan store vanskar. I heimen fanst det nokre bøne- og salmebøker, ein huspostille og «til al Lykke en Bibel, der for mig var det dyrebareste af Alt, hvad jeg kjendte, da jeg af den kunde faae at vide saa meget Mærkeligt,» skreiv han seinare. Som andre born i bygda fekk han dessutan ti skuledagar i året. Konfirmasjonsdagen stod han i ei lånt trøye øvst på kyrkjegolvet. Ho var reint for stor åt han, for om Ivar var størst i kunnskap, var han minst på vokster. I kyrkjeboka hadde presten ført inn at Iver Andreas Aasen var «Præcæteris udmærket i Kundskab og Begreb og af meget god Opførsel».

7 Lærar og skulegut 5 Dagen etter den attenårs fødedagen sin 5. august 1831 skreiv Ivar Aasen søknad til soknepresten Frants Henrik Blichfeldt, «Deres Velbaarne Velærværdighed», om å få bli omgangsskulelærar i heimbygda. Det var ledig post etter ein som hadde rykt opp til å bli kyrkjesongar. Etter ei omfattande prøving vart Ivar Aasen sett til lærar og var det i to år ( ). Då slutta han som lærar og kom i huset til prost H.C. Thoresen i Herøy på Ytre Sunnmøre. Prosten pla ta nytilsette skulehaldarar til seg og gje dei vidareopplæring, og Ivar Aasen hadde etter søknad fått sjansen til det. Då prosten vart kjend med lærehugen og evnene hans, tilbaud han Ivar Aasen å få vera lenger, og han var på Herøy i to år ( ). Fagkrinsen var fyrst og sist latin, med mykje grammatikk både «Declinationer og Conjugationer», og elles geografi, soge og øving i skriftleg framstelling, jamvel i diktekunst. Ekset i Volda var grannegard med Åsegarden. Her hadde Aarflotane prenteverk og bibliotek, som Ivar Aasen lånte bøker frå. Prost Thoresen ville gjerne hjelpe Ivar Aasen vidare skulevegen, men Ivar ville ikkje ta imot slik hjelp. Seinare grunngav han det med at han heller ville sjå kor langt han kunne koma med studium på eiga hand og utan å gå på skule. På den måten meinte han at han best kunne gjera noko for å tene og hjelpe bondestanden, som han kom frå og kjende seg knytt til. Etter to år på prestegarden i Herøy skaffa prosten læresveinen sin arbeid hjå bror åt kona si, kaptein Ludvig Daae. Han budde i Skodje, kring tre mil frå Ålesund, på herregarden Solnør, som han hadde kjøpt då han gifte seg. Daae og kona hadde seks born, fødde mellom 1821 og 1831, og dei skulle Aasen vera lærar for. Han kom til å bli på Solnør i sju år, vart glad i staden og hadde det godt der ( ).

8 Huslærar, diktar og granskar 6 Heilt frå tolvårsalderen hadde Ivar Aasen skrive dikt. Det var eit rikt miljø for dikting mellom interesserte folk knytte til garden Ekset i Volda. Dei skreiv dikt og synte kvarandre, og dei drøfte form og innhald. Aller mest interessert i diktinga åt Aasen var den unge Sivert Aarflot, son på Ekset. Ivar skreiv fyrst mest høvesdikt og kristelege dikt. Hjå Thoresen utvikla han givnadene vidare ved alvorleg arbeid og medvitne øvingar for å lære diktekunst. I ledige stunder på Solnør vigde han seg meir til andre felt for studium og arbeid. Etter kvart vart det særleg to område han samla interessa om. Det eine var botanikk. Ivar Aasen ferdast mykje i skog og mark, studerte blomar og andre planter, som han laga samling av. Det andre feltet for interesse og arbeid var grammatikk, eit studium av korleis språket er laga. Det tok til med han endå var heime, då han fekk eit handskrive utdrag av ein grammatikk som ein i grannelaget, Ole Digernes, hadde laga på underoffisersskulen i Bergen. På Solnør fann Ivar handbøker av ymse slag, og han fekk låne bøker av ein prest som kom i huset. Systematisering og tilskiping av eit samansett tilfang er sams for faga grammatikk og botanikk, og dei to læreemna høvde visst godt for huslæraren på Solnør. Kaptein Daae heldt aviser og tidsskrifter frå Kristiania, som Aasen også fekk høve til å lesa. Med stor interesse studerte han eit par artiklar som den seinare historikaren P.A. Munch og Henrik Wergeland skreiv mot kvarandre om vilkåra for norsk språk etter Dei tok for seg tilhøvet mellom norsk talemål og dansk skriftspråk, og drøfte om ein kunne og skulle gjera noko for å minke skilnadene mellom tale og skrift, slik at Noreg kunne få eit skriftspråk som låg nærare norsk talemål. Wergeland tala for ei oppnorsking av det danske skriftspråket ved å ta opp ord frå dialektane. P.A. Munch meinte at ein slik framgangsmåte ville øydeleggje språket. Det var dansk og måtte vera dansk, men ein kunne kanskje laga eit nytt skriftspråk bygt på ein god dialekt og på gammalnorsk. Aasen vart oppteken av dette og skreiv ned sine eigne tankar om det i eit stykke på firefem sider: «Om vort Skriftsprog». Han skreiv både prinsipielt og praktisk, motiverande og appellerande. Vi burde skaffe Noreg eit eige skriftspråk ved å få samla inn ord og grammatiske opplysningar om bygdemåla. Dei

9 7 Til venstre Solnør gard i Skodje, der Ivar Aasen i sju år ( ) var huslærar for borna til Barbara og Ludvig Daae. Over diktaren Henrik Wergeland og historikaren Peter Andreas Munch, som båe var opptekne av språksituasjonen i Noreg. Dei tenkte ulikt om det, og ingen av dei så radikalt og røyndomsnært som Aasen. kunne sendast til eit selskap av målkunnige, som skulle jamføre og velja ut, det vil seia setja opp ei norm «og efterat saaledes Hovedsproget var bestemt, skulde dette Selskab udarbeide en fuldstændig norsk Ordbog, med tilsvarende Grammatik». Hovudsaka var å byggje på alle dialektane, og at ei gruppe av målkunnige skulle avgjera skrivemåte og målreglar. Aasen skreiv dette stykket i januar 1836, men det vart ikkje prenta før i 1909 (i Syn og Segn og etter kvart fleire stader). P.A. Munch hadde hatt berre lause tankar om noko slikt, og han ville halde seg til éin dialekt og byggje nært på gammalnorsk. Aasen gav både nasjonale og sosiale grunnar for framlegget om eit nytt norsk skriftspråk. Det sosiale ligg under eit mykje sitert utbrot om kor vondt det «altid» hadde gjort han den 22 år gamle sunnmøringen, å høyre «vort Almuesprog krænkes og belees». Straks han i 1836-stykket hadde nemnt det sosiale momentet, kjem han også med ein nasjonal grunn til at vi ikkje skal sleppe frå oss heimemålet, som han kallar både «denne kostelige Skat fra Fortiden» og «en hellig Arv».

10 Ferder frå Solnør 8 Endå så godt Ivar Aasen hadde det på Solnør, vart han etter kvart noko misnøgd med stoda si. Han hadde ein sterk trong til å arbeide fagleg, og han kjende at han hadde evner i seg til å nå ut over det steget han hadde nått til. Dette var bakgrunnen for at han sommaren 1840 tok til Molde for å syne fram plantesamlinga si for prosten der, Deinboll, som var ein kunnig fagmann i botanikk. Prosten var interessert i samlingane hans, men hadde ikkje mykje tid, og det kom ikkje noko ut av ferda. Sommaren 1841 fór Aasen til Bergen med dampbåt frå Ålesund. Også då hadde han med seg plantesamlinga, i fire store pakker, og dessutan ein grammatikk han hadde laga over heimemålet og nokre andre oppskrifter om målet på Sunnmøre. Føremålet med ferda var å finne ein utveg til å få følgje «en uimodstaaelig Lyst til at læse og samle Kundskab», som hadde lege i han frå barndommen. Med hjelp av presten Greve i Bergen, som han hadde treft før og difor fyrst oppsøkte, kom han i samband med eit vitskapleg miljø i byen, mellom dei biskop Jacob Neumann. Dei vart ikkje interesserte i plantesamlinga, men så mykje meir i grammatikken. Bakgrunnen for interessa var nasjonalromantikken, eit levande ynske i dei høge samfunnsklassene her i landet om å dra fram i dagen alt slikt som var særleg norsk, og som kunne vera eit vokstergrunnlag for den unge nasjonen som hadde fått politisk fridom i Biskop Neumann vart så oppglødd for den grammatiske studien over sunnmørsmålet at han straks skreiv eit stykke i Bergens Stiftstidende om den merkelege bondeguten frå Sunnmøre. Saman med det han sjølv skreiv, lét han prente noko han hadde sett Ivar Aasen til å skrive i nokre ledige timar den siste dagen han var i Bergen. Det var ei skildring av livet hans, ein sjølvbiografi av ein 28-åring, som heller ikkje hadde dei heilt store ytre opplevingane å fortelja om. Gjennom Neumann fekk skulemannen Frederik Moltke Bugge, formann for Vitskapsselskapet i Trondheim, vita om Ivar Aasen og arbeidet hans. Bugge vart endå meir oppglødd enn Neumann, og han fekk selskapet til å løyve pengar, slik at Ivar Aasen kunne fara sørover på Vestlandet for å gjera tilsvarande målgranskingar i andre bygdelag som han før hadde gjort på Sunnmøre. Førebels vart det sett ei tidsramme på to år for dette. Aasen skulle ha 150 spesiedalar om året og sjølv koste ferda med det tilskotet.

11 Langferd og gransking Aasen drog heim frå Bergen i lyft stemning, endå ikkje noko vart avgjort før lenge etterpå. Vitskapsselskapet gjorde vedtaket om å løyve pengar i februar 1842, men Aasen fekk ikkje vita det visst før han kom til Trondheim med det ærendet i juli Om hausten ( ) tok han heimanfrå med fyrst å få båtskyss over Voldsfjorden og å gå over til Nordfjord. Han fór snøgt gjennom Fjordane til Sogn. Om vinteren var han lenge i Sogndal og på våren ei stuttare tid i Eivindvik i Ytre Sogn. Det neste bygdelaget var Nordhordland. Der vart han verande i ni månader, mykje lenger enn han ville, fordi han måtte vente på pengar for å koma seg vidare. Grunnen til at han ikkje fekk pengane då han skulle, var helst noko sommel av den ansvarlege i Trondheim. Etter den vanskelege ventetida, som han likevel nytta til konsentrert arbeid, gjekk det betre sørover på Vestlandet. Aasen sende regelvisst og etter avtale meldingar til oppdragsgjevarane om korleis arbeidet gjekk. Han bygde opp ordsamlingane og fornya dei grammatiske oversyna på det grunnlaget han hadde heimanfrå. I ei melding frå Skånevik i Sunnhordland sommaren 1844 bad Aasen om å få stipendet lengt, så han kunne halde fram på Sørlandet og Austlandet. Vitskapsselskapet gjekk med på det. Hausten 1844 fór han over Jæren og ytre Vest-Agder til Kristiansand og tok derifrå til Setesdal i to-tre veker. I 1845 fór han frå Kristiansand gjennom Aust-Agder til Telemark, der han var lenge i Seljord. På ferda vidare hadde han dei lengste opphalda på Nes i Hallingdal, i Slidre i Valdres og Sel i Gudbrandsdalen. Etter opphaldet i Hallingdal sommaren 1845 gjekk han til Kristiania og var nokre dagar der. Han kom til hovudstaden Fyrste vinteren Ivar Aasen drog på målferd, var han lenge i Sogndal og om våren ei stuttare tid i Eivindvik i Ytre Sogn. Både Sogndalsfjøra og andre stader han heldt til, teikna han. Han heldt forresten «det Sognske» for eit særs godt målføre. fyrste gongen nett ei veke etter at Wergeland hadde anda ut i Hjerterum, og to dagar etter gravferda hans 17. juli. Aasen kom til Trondheim i november 1845 og slo seg til der om vinteren. Han skreiv ein lang artikkel om arbeidet og planane, og heldt elles fram med å leggje til rette både det grammatiske tilfanget og ordfanget han hadde samla. Frå mai til desember 1846 var han atter ute i marka, då i Trøndelag og på Helgeland. Vitskapsselskapet gav han som særskilt oppgåve å dra til Helgeland for å røkje etter om det var råd å finne arkeologiske eller andre minne som kunne prove at dei fyrste nordmennene hadde trengt inn i landet nordfrå. Det var ein tanke den norske historiske skulen den gongen var mykje oppteken av og ville utnytte til beste for Noreg i den vitskaplege diskusjonen om Norden i fortid og samtid. Aasen fann ingen vitnemål om ei slik innvandring, og ettertida har synt at tanken var eit feilskot. 9

12 Bøkene om folkemålet 10 Aasen vart verande i Trondheim til september Då drog han over Østerdalen og gjennom Hedmarka og Romerike til Kristiania, og han var framleis interessert i talemålet der han fór fram. Vel framkomen la han med ein gong fram for fagfolk som P.A. Munch og andre manuskriptet til Det norske Folkesprogs Grammatik. Han fekk inn merknader og tok omsyn til dei. Boka kom ut i mars Etter det gjekk Aasen straks vidare med å skipa til ordstoffet han hadde samla, og Ordbog over det norske Folkesprog var ferdig i juni Snøgt etter båe verka kom det mykje ros og vellæte i fagskrifter og sameleis i aviser. Det som gjorde mest inntrykk, og som gledde Aasen mest, var den omtala arbeida hans fekk av den store autoriteten i språk og historie, P.A. Munch. Han skreiv at grammatikken var «ikke alene en Prydelse for vor Litteratur, men... et Nationalverk, af hvilket det hele Folk kan være stolt.» No kunne alle sjå at «den ældgamle, mere end tusindaarige Norrønatunge endnu kraftigen lever og rører sig hos Folket og med en egte, oprindelig Klang, som man endog paa Island forgjeves søger». Ordboka var ikkje mindre rosverdig: «Den samme Klarhed og Præcision, som vi allerede have lært at beundre i Grammatikken, udmærker ogsaa i Ordbogen alle Forklaringer og Begrebs-Udviklinger.» Sommaren 1850 drog Aasen til Sunnmøre og var der vel eit år. Då hadde han ikkje vore heime på åtte år, og han budde i Aasen. Frå 1851 fekk han løn av staten til å halde fram med gransking av folkemålet, og løna hadde han så lenge han levde. I tida på Sunnmøre laga han og gav ut ein endeleg versjon av Sunnmørsgrammatikken, som var det fyrste Tittelsida i grammatikken over det norske folkemålet (1848). P. A. Munch skreiv at denne boka var eit nasjonalverk som heile folket kunne vera stolt av. Ordboka over det norske folkemålet, som kom ut i 1850, var ikkje mindre rosverdig, meinte Munch.

13 Landsmål nynorsk vitskapsarbeidet hans. Sommaren 1851 var han på opplevings- og oppskrivingsferd til Nord- Noreg, fyrst i Lofoten og derifrå til Tromsø. Aasen kom ikkje til Nord-Noreg seinare. Hausten 1851 fór Aasen attende til hovudstaden. Der vart han buande resten av livet, men mest alle åra mellom 1852 og 1868 var han på innsamlingsferder om somrane. Dei fleste gjekk til Austlandet og til Telemark og Agder, men han var òg til Vestlandet og Trøndelag. Ei slik ferd hadde gjerne det konkrete føremålet at han skulle etterprøve skriftleg tilfang som han hadde funne eller fått inn, og han samla også alltid nytt. Aasen treivst ikkje med ferdalivet. Han tykte det var plagsamt å ta inn hjå framandfolk, som gjerne hadde lite skjøn for arbeidet hans. På langferda hadde han sett fram til å bli ferdig og kunne slå seg til ro. Likevel hadde han også glede av det sosiale samværet som ferdalivet førte med seg, og han vart kjend med mange menneske. Aasen la mykje vinn på å finne fram til folk som verkeleg kunne målføret, og som hadde slik åndsdaning at dei kunne samtala om talemål og andre språklege kulturminne. Han spurde heimelsfolka beinveges ut om ord og korleis dei vart bøygde, men han lydde også alltid nøye etter og noterte ned korleis folk tala når dei brukte språket spontant og fritt. Vitskapsselskapet i Trondheim hadde vore mest interessert i å få drege fram og få kasta lys over det norske folkemålet. Meir enn selskapet hadde Aasen eit føremål i tillegg med innsamlingsarbeidet sitt, og dét var i tankane hans heile tida, på langferda og etterpå: Han ville bruke det innsamla tilfanget som grunnlag for å laga eit norsk skriftspråk. Etter at han hadde fått frå handa grammatikken og ordboka over folkemålet, samla han seg fullt om arbeidet med å laga eit skriftmål, det som fekk namnet landsmål, og som seinare skulle bli nynorsk. Etter vanleg lære skal Aasen ha skrive og brukt ordet «Landsmaal» for fyrste gong i eit dagboksnotat for 1. juni 1851: «Begyndt at omskrive nogle Viser i Landsmaalet.» I røynda var han tidlegare ute. Alt i eit brev i 1849 skreiv han at han ville laga nokre «Prøver af Landsmaalet» saman med eit framlegg til grammatisk norm for eit slikt mål. I nokre dikt og andre skriftstykke frå kring 1850 prøvde Aasen seg fram med ymse skrivemåtar på eit normalmål. Eit meir ettertenkt framlegg til ei skriftnorm gav han med Prøver af Landsmaalet i Norge, ei bok på 120 små sider, som kom ut i juni Boka har to delar, i den fyrste eit utval av prøver på målføre frå alle kantar av landet og i den andre tekstprøver av ymse slag, skrivne i den målforma Aasen hadde kome fram til, med aukande stilistisk vanskegrad. Av innhald var det fyrst folkeminne, skrøner, segner, gåter, ordtak, så nye stykke som forteljing og sakprosa og til sist omsetjingar frå andre mål, både resonnerande prosa og dikt frå verdslitteraturen. Norma hadde han laga ved å jamføre og velja ut former frå dei målføra han tykte var best, og mellom dei hadde han funne at «især det 11

14 12 Hardangerske, Vossiske og Sognske» peikte seg ut. Han bygde på sams drag i dei målføra som ei beingrind, men tok opp ei og anna god form frå andre målføre. Med den framgangsmåten kom han til ei høveleg målform, som nærma seg til det gamle målet, og som elles høvde såleis saman med bygdemåla at ein kunne sjå dei som utgreiningar av det oppsette mønstermålet. Seinare nemnde han også hallingmålet som eit mønster. Med Prøver af Landsmaalet var det stort sett gjort. Norma frå 1853 gjorde Aasen nokre inngrep i seinare, men ikkje så mange eller så viktige brigde. Han heldt trufast på den skrivemåten han hadde arbeidt seg fram til, og verja han mot alle tankar, framlegg og prøver på å setja opp andre skrivemåtar. Eit prinsipielt skrift om korleis han såg på ei norsk målform, gjorde Aasen ferdig i 1854 med «Afhandling om en norsk Sprogform», men det skriftet vart ikkje prenta før i Då Aasen såleis gjennom ymse tiltak hadde synt at han meinte alvor med landsmålet, kom det snart motlegg frå folk som kjende framlegget om eit norsk skriftspråk som eit trugsmål mot det språket som var nedervt frå dansketida, og som var naturleg for dei. På den tida hadde P.A. Munch gjeve opp måltanken sin frå ungdomen og skreiv hardt imot både fornorsking og eit nytt norsk mål. Andre høgrestandsfolk såg det på same måten. Dei meinte at å gå over til eit skriftspråk bygt på talemålet åt bønder ville vera å seia nei til all kultur og åndeleg framgang. Imot slike motmenn tala Aasen i 1850-åra saka for landsmålet i nokre lange artiklar og innlegg i ordskifte. Han kom med harde utfall mot det danske målet i Noreg, og synte kor tungt og vanskeleg det var å bruke for folk som tala norske målføre. Likevel ynskte han ikkje å ta i bruk landsmålet brått og på alle område, og han hadde ikkje tankar om at det skulle trengje unna det tradisjonelle skriftspråket med det fyrste. Det måtte berre vera høve til også å bruke ei skriftmålsform som var bygd på norsk tale. Fekk folk opplæring i ei slik skriftform, ville det snart syne seg at ho var mykje lettare og betre å bruke enn dansken. Eit viktig og verdfullt verk der Aasen brukte det nye normalmålet, var ei bok som kom i 1856: Norske Ordsprog. I innsamlingsarbeidet sitt tok han alltid med spørsmål om ordtak og skreiv opp dei han fekk tak i. Ordtaka var forma på målføre, men hadde eit allment innhald og var aktuelle for alle, og dei bar fram målet i samanheng, konkret og levande. Han heldt fram med å interessere seg for ordtak, og det kom ei ny utgåve i 1881, der andre synsmåtar var lagde til grunn for tilskipinga.

15 Grunnlagsskriftene for landsmål og nynorsk Ikkje lenge etter at Aasen var ferdig med grammatikken og ordboka (1848 og 1850), tok han til å tenkje på nye utgåver av dei to bøkene. Det var ikkje berre fordi innsamlingsarbeidet stadig gav nytt tilfang som gjerne skulle ha vore med i dei prenta bøkene. Vel så mykje var grunnen at stoda hadde vorte annleis etter at det var sett opp eit normalmål. På denne tida såg Aasen ikkje berre blidt på grammatikken han hadde laga over folkemålet, men kom til dels med hard kritikk av sitt eige arbeid. Han hadde kome til at ein grammatikk som ikkje sette opp ei fast skriftnorm, berre var ei materialsamling, og det skulle ein ikkje vera nøgd med. Frå slutten av femtiåra var han derfor i full gang med å leggje til rette og skipa til både gammalt og nytt tilfang under eit nytt og samlande synspunkt: Det skulle bli ein grammatikk for det landsgilde normalmålet. Arbeidet med den nye grammatikken vart mykje stridare enn Aasen hadde tenkt seg. I 1859 meinte han at det skulle vera gjort på eit års tid, men det gjekk år etter år. Aasen sleit og kjende på at han røynde seg meir enn nokon gong, og kan hende meir enn han hadde godt av. Berre kapitlet om bøyingsformene brukte han eit år på. I 1864 var arbeidet likevel ferdig. Då var det ikkje ein grammatikk over eit folkemål han la fram; det var Norsk Grammatik, ikkje noko mindre enn det. Med den grammatikken hadde han kome med noko ein framleis kan sjå som eit hovudverk i kunnskapen om norsk mål. Det er eit verk som for alle tider fortel om nedervt norsk talemål, og som gjer greie for ein systematisk og samanhangande skriftnormal bygd på eit heilskapssyn om ei historisk tufta, landsgild skriftnorm. Alle normframlegg som andre seinare har kome med, har hatt Aasen-normalen som eit fast haldepunkt å vise til og å plassere seg i høve til. Den nye grammatikken var ferdig til påske Samstundes med at Aasen gjennom post og personleg frammøte gav ymse folk gåveeksemplar av det nye verket, var han i ferd med å ordne eit ordregister. Han kvilde ikkje anten på grammatikk, på laurbær eller noko anna, men var rastlaust oppteken med å ordne ord. For andre gong kasta han seg over arbeidet med ei ordbok etter at ein grammatikk var fullført. Førebuingane munna ut i at han hadde «Begyndt paa Ordbogen». Den 19. var han nesten ferdig med det fyrste heftet (til ordet «andra»), den 22. hadde han det «Annsamt» (han hadde vel nett skrive om det ordet), og den 2.9. var tredje heftet fullført (til «Avbrøyting»). Sjølve skapinga var godt i gang. Aasen lånte ordbøker, gjorde utskrifter av ordbøker og andre tekster, og han skreiv Ordbog. Aasen førte manuskriptet inn i hefte, kvart på 24 sider. Han noterte regelvisst korleis arbeidet gjekk fram, kva for nummer av hefte han var ferdig med på den og den datoen, og kor langt heftet nådde i den alfabetiske ordmassen. Ved vanleg framdrift gjekk det om lag ei veke på eit hefte. Når han nådde runde sidetal, nemnde han også dei, i alle høve tusental, og gjerne hundretal som låg nær alfabetiske milestolpar, slikt som enden av ein bokstav. Under den langdryge bokstaven «s» sette han også kryss for konsonantsamband som «sl». Merknadene om framgangen i skrivearbeidet går saman med andre dagbokmerknader; at folk kom på vitjing, eller at han sjølv var i 13

16 14 teater, om kjøp av akevitt eller skruveblyant, om pengar i eige og pengar som gåve og kan hende om sjukdom og murring i kropp og lemer. Arbeidet gjekk jamt framover, sommar som vinter, haust og vår. Ved årsskifta vart det opphald for skuld meldinga til departementet, oppryddingsarbeid eller andre oppdrag. I det heile var åra med ordboka ei rik og god arbeidstid. Tilfanget var så stort at Aasen somtid var mest oppteken av korleis han kunne skjera det ned. Ved årsskiftet til 1869 hadde han kome til hefte 105 med sambandet «sl»; julekvelden slutta han med ordet «smakka». Ved neste årsskifte utgjorde manuskriptet meir enn 3400, rett nok halve og handskrivne sider. Han hadde rekna ut at dei ville fylle ei bok på meir enn 1100 sider, «og saa stor burde denne Ordbog ikke være». Han visste forresten korleis han skulle få ho stuttare. Mange forklaringar var for lange, merknader og omsetjingar ikkje heilt naudsynte, og rekkjer av samansette ord så enkle at ein kunne skjøna dei utan forklaring. Før årsskiftet var arbeidet ført fram. Dagboknotatet for seier det stutt og set ei materiell ramme om den åndelege milestolpen: Han var «Ferdig med Ø (Side 3453)», som var siste bokstav i alfabetet då, og han gjekk ut for å kjøpe tobakk og få seg ein kaffikopp. Det vart oppsummert dagen etter: «Forrige Dag sluttet Ordbogen.» Årstalet var endå ikkje Manuskriptet var sett opp, men måtte ettersjåast. Rettingar og tillegg vart gjorde, trykking om senn avtala, og det vart ein hard og endelaus korrektur. Ikkje endelaus likevel, for i året 1873 hadde manuskriptet vorte bok. Føreordet var det siste, men kravde ikkje minst arbeid. Han Ivar Aasen røykte jamt pipe med han arbeidde. Denne eine lasta hans vart seinare nytta i vareskryt frå Tiedemanns Tobaksfabrik. skreiv det om att og om att, mest like mange gonger som føreordet til grammatikken av Det siste arket var reintrykt til jonsok. Nokre veker etter drog Aasen ut frå byen for fyrste gong på lenge. Han skulle ikkje så langt forresten, berre til Granavollen på Hadeland for å høgtide minnet åt venen Aasmund Olavsson Vinje, som var avliden der tre år før.

17 Skriftnorma Folk som har studert og granska det Aasen endå talemålet skulle tilseia å skrive gått. Av di gjorde, har vore aller mest opp i under over ein skulle syne samanhengen med grunnforma normeringsarbeidet hans. Det var eit samansett og fint verk han la fram, der ulike omsyn kravde trykt. Aasen sette opp ei ny og sjølv- trygg, måtte ein skrive trygt, endå uttala stod i høve til kvarandre, og der kvar einskilddel vart avmåta etter andre delar. Ulike og til skriftmåla i Norden. Det var mykje om å gjera stendig målform, men tok omsyn til dei andre dels motstridande føremål skulle stettast, og for han at det nye målet skulle kjennast heile bygnaden i målet vart fastlagd etter eit vørdeleg, slik at ein ikkje kom til å tenkje på heilskapssyn som tok opp i seg ikkje berre nedskrive talemål når ein såg det. Det følgjer språklege, men nasjonale, sosiale, pedagogiske vørdsemd med skriftspråk, men nedskrive og andre sider. Det mest grunnleggjande talemål, som ein ikkje er van med å sjå i skrift, kravet Aasen sette, var at skriftmålet skulle verkar framandt og kan hende litt rart. Derfor vera eit samlande uttrykk for eit system som heldt han på mange konsonantar som ikkje låg under dei norske bygdemåla som ei sams fanst i talemålet. Etter opphavet skreiv han beingrind. Dette kravet gjorde det naudsynt å djup og ikkje jup, som talemålet hadde. Eit leggje målforma noko attende i høve til den samtidige stoda åt dei målføra som hadde vakse lengst bort frå det gamle. Aasen rekonstruerte bygde opp att eit noko gammalvore mønster. Nett dét kom til å få mykje å seia i ordskiftet om landsmålet i hans levetid og etter. Eit grunndrag i norma som Aasen sette opp, var den kløyvde endinga i bunde hokjønn eintal: visa, men soli. Tvidelinga der bar vidare Visa soli anna døme kan vera at han skreiv Huset med -t, endå konsonanten ikkje blir sagd i tala. eit system frå gammalnorsk som på ymse Eit grunndrag i norma måtar fanst att i målføra, og dét i fleire enn dei som Aasen sette opp, var som hadde delt ending i samtida. Likevel kom den kløyvde endinga i det ved dette fram ei klår motsetning mellom bunde hokjønn eintal: dei ynskjemåla grammatikken og det gamle visa, men soli. systemet sette, og på den andre sida systemet i eit fleirtal av målføre og særskilt dei mest folkerike målføra i landet. Dei hadde både visa og sola med same ending: -a. På det meir språktekniske planet la Aasen ei samanhengslov til grunn for avgjerder om norma, og dei avgjerdene gjekk også talemålet imot. Av di ein skreiv god, laut ein skrive godt, 15

18 Bryting og vokster 16 Det var Aasen som skapte landsmålet, og han var sjølv den fyrste landsmålsmannen. Men det kom snøgt folk i fotefara hans. Ein av dei fyrste var Aasmund Olavsson Vinje. Aasen og Vinje stod kvarandre nær, endå så ulike dei var av karakter og lag. Aasen hjelpte Vinje mykje i arbeidet med bladet Dølen. Vinje på si side var aldri vondskapsfull eller ironisk andsynes Aasen, som han ofte var mot andre. Ein annan flokk som følgde Aasen trufast, var dei såkalla Bergens-målmennene. Også i Trondheim var det tidlege målfolk, og ein av dei, læraren og bokskrivaren Eirik Sommer, hadde mykje kontakt med Aasen og fekk hjelp av han. I Kristiania var det ymse mållag og rødelag i sving frå slutten av femtiåra, og Ivar Aasen var med i nokre slike. Takk vere det grunnleggjande arbeidet hans med landsmålet, dei store kunnskapane han hadde, sjølvstendet og normsynet han stod for, følgde det stor autoritet med namnet Ivar Aasen. Likevel var det ikkje alle som bøygde seg for den autoriteten. Alt Vinje var ikkje samd med Aasen på alle måtar, men gjorde eigne utferder i rettskriving og grammatisk norm. I sekstiåra vart skeptikarane til Aasen-norma fleire: Hans Ross, Steinar Schjøtt, Werner Werenskiold og aller mest Olaus Fjørtoft. Dei hadde hug til å skrive meir nært til talemålet her og der enn Aasen-normalen gav høve til. Det kom ut skrifter med avvikande mål, og det kom bladtiltak som følgde andre vegar enn dei Aasen hadde stikka ut med dei to normkjeldene grammatikken og ordboka. Aasen var lite glad for det avvikarane stod for. Han var alltid fulltrygg på at norma han hadde sett opp, var den beste. Ho ville også stå sterkt og ha von om å slå igjennom om berre alle følgde Ivar Aasen hjelpte Aasmund Olavsson Vinje mykje i arbeidet med bladet Dølen. Vinje på si side var aldri ironisk andsynes Aasen, slik han ofte var mot andre. henne. Men når målfolket delte opp både seg sjølve og målet i fraksjonar, gav dei motstandarane av heile tiltaket gode våpen i hende. I 1871 kom revisjonistane med det nye bladet Andvake. Aasen tinga det, men han fekk snart slik mothug til målforma der at han skreiv oppseiingsbrev med ord som var uvanleg sterke til han å vera. Han tykte det var eit «ulæseligt Herkemaal» dei skreiv. Ut frå arbeidet sitt med språkhistorie i åttiåra tenkte Aasen på å skrive ei eiga avhandling om korleis dei ikkje skulle fara med det norske målet i framtida. Målet åt somme av dei som skreiv landsmål, kalla han «Fuskemaal» og skrivarane sjølve for «Fuskere». Aasen ville gå varleg fram med å ta landsmålet i bruk på nye område, og han såg for seg ein naturleg vokster frå felt som låg best til rette for eit skriftspråk bygt på folkemålet som segner, folkelege forteljingar, naturskildringar, opplysande småskrifter, noveller og lyrisk dikting til det mest tradisjons-

19 bundne og derfor det vanskelegaste, som ville vera målbruk knytt til det religiøse. Likevel laga han sjølv alt i femtiåra ei omsetjing til landsmål av ein kjend salme av Luther: Vaar Gud han er vaar faste Borg, og den siste store innsatsen hans, i åttiåra, var at han i lag med Elias Blix og nokre andre omsette Det nye testamentet i Bibelen til landsmål. Også ymist anna politisk arbeid med landsmålet tykte Aasen at dei helst gjekk for snøgt fram med. Etter at Stortinget i 1878 hadde gjort vedtak om at talemålet åt elevane skulle vera mønster for opplæringa i skulen, skreiv han i eit brev at han var redd dei då dreiv altfor mykje med bruk av heimemålet i skulen. Når det fanst så lite av klassiske mønsterskrifter på landsmål, ottast han at dei berre kom til å hange fast i «den gamle Røre af forskjellige Bygdemaal». For Aasen var det eit normalmål bygt på målføra som var vegen til ei ny språkstode i landet. Men det ser ikkje ut til at jamstellingsvedtaket i 1885 gjorde mykje inntrykk på han. Såleis nemnde han ingenting i dagbok eller i brev om dei store politiske stridane om landsmålet eller om sigrane på den tida. I 1880-åra arbeidde Aasen saman med salmediktaren Elias Blix om å omsetja Det nye testamentet til landsmål. 17

20 Mindre verk 18 Etter at Aasen var ferdig med Norsk Ordbog i 1873, gjennomførte han ikkje fleire tilsvarande store oppgåver. Fleire av dei mindre arbeida han stelte med, kom han heller ikkje til å føre heilt fram sjølv. Nokre slike arbeid vart då ferdige og kom ut som nye tilskot til landsmålet og til kunnskapen om norsk mål. Det fyrste var boka Heimsyn, som kom i Tittelen byggjer på ein vanleg ordbruk om å lære verda å kjenne, det var å heimsjå seg. Heimsyn var ei kunnskapsbok, ei orientering om verda og universet, om vilkåra for livet på jorda, og om livet sjølv med dyr og menneske. Framstellinga skulle vera tilmåta for ungdomen og vera til å lære av. Heimsyn gjekk inn i eit program Aasen hadde for utvikling og bruk av det nye målet, og boka var samstundes del av eit sosialt og pedagogisk program om å spreie kunnskap til ålmenta for å gje vilkår for eit betre liv. Om ein skal jamføre det med tilsvarande verk i dag, måtte det vera med konversasjonsleksika, eller for å bruke ei meir dekkjande nemning som har vore brukt om det same: ei allkunnebok. Eit meir spesielt verk gav Aasen ut i 1878: Norsk Navnebog. Det er ei bok på 107 sider i lite mål, der det meste av plassen er brukt til å gje lister av personførenamn, kvinne- og mannsnamn. Det var ei vidareføring av noko Aasen hadde skrive to artiklar om i femtiåra. Saman med namnelistene gjekk utgreiingar av ymse sider ved namna. Med det ville Aasen gjera gamle og gode norske namn kjende og i nokon mon gje eit oversyn og ein bakgrunn som forklarte namna. Arbeidet hadde eit praktisk føremål. Aasen ville gripe inn i og bryte det han såg som ei uheldig utvikling i namnebruken i samtida. Ved «det store namnebrotet» Ivar Aasen sette ikkje namnet sitt som forfattar på tittelsida til allkunneboka Heimsyn (1875), ei kunnskapsbok som han etla åt ungdomen.

21 i dansketida hadde nye, innførte namn langt på veg kome i staden for den arven av heimlege, norske namn som hadde funnest frå gammalt. Det historiske grunnlaget for namnebruken hadde også P.A. Munch arbeidt med. Arbeidet åt dei to gav resultat. Etter kvart kom norske namn meir i bruk, og namn som var avgløymde, kom atter i hevd. Som vi alt har vore inne på, førte Aasen på denne tida vidare eit anna eldre arbeid, ordtaka. Den andre utgåva kom i Ordtak var kunnskap og visdom uttrykt i samanhangande småe tekster og førte såleis ut over granskinga av einskildord. Men også einskildord kunne studerast og leggjast fram på andre måtar enn i slike alfabetisk ordna lister som ordbøker er. Gjennom lange tider hadde Aasen vore oppteken av å sjå saman, gruppere og systematisere ord etter innhald og tyding. På den måten hadde han etter kvart skipa mykje av tilfanget i ordboka i grupper av ord med lik eller nærlik tyding. Det hadde vorte manuskript til eit oversyn over synonym i det norske ordtilfanget. Fyrst i åttiåra gjekk han igjennom på nytt det han hadde gjort med dette fram gjennom åra, men han kom ikkje til å få prenta det sjølv. Fyrst i 1925 vart det gjort av ein annan, og manuskriptet etter Aasen vart til boka Norsk Maalbunad. Ei anna oppgåve som hadde følgt Aasen i tankar og noko i gjerning gjennom det meste av livet, var ei dansk norsk ordbok. I arbeidet med å skrive forklaringar av norske ord på dansk hadde han røynt kor vanskeleg det var å bruke dansk skriftmål rett og godt. I arbeidet med den dansk norske ordboka prøvde han å finne dekkjande norske motsvar til danske ord. Det var inga lett oppgåve, og Aasen kom ikkje så langt at han tykte det var verdt å prente manuskriptet. Etter hans tid kom Steinar Schjøtt til å laga den fyrste dansk norske ordboka. Seinare har ymse fornorskingsordbøker kome med tilsvarande tilfang og peikt i same lei, frå dansk til norsk. Men Aasen var den fyrste. Det var talemålet i samtida, dei norske målføra, Aasen bygde på, arbeidde med og la til grunn for det nynorske landsmålet. Men alt frå han lærte seg gammalnorsk på Solnør ved å lesa sagaer og å studere den islandske grammatikken av dansken Rasmus Rask, var han mykje oppteken av gammalnorsk eller norrønt mål. I femtiåra gav han ut ei lita lærebok i gammalnorsk. Samanhengen mellom det gamle og det nye målet granska han ved å gå gjennom dei kjeldeskrifter som fanst frå ymse tidssteg. På grunnlag av desse studiane tok Aasen på sine gamle dagar til å framstelle i samanheng soga om det norske målet. Det vart ikkje noko stort eller fullferdig verk. Han tenkte på å prente det som artikkel, men det vart ikkje noko av. Fyrst i 1954 kom det ut, som Bidrag til vort Folkesprogs Historie. I det skriftet og mange andre stader skreiv Aasen om bakgrunnen for at dei norske i mellomalderen gav opp det gamle skriftspråket sitt og tok i bruk dansk i staden. Han var ikkje samd med dei som ville leggje ansvaret eller skulda på danskane. Aasen la det heile på dei norske sjølve og jamførte gjerne med at islendingane på den same tida heldt islandsk skriftspråk oppe, sytte for å skaffe seg prenteverk og fekk prenta Bibelen og andre skrifter på heimemålet. 19

22 Diktaren Aasen 20 Som diktar har Aasen fått ein plass fyrst og fremst ved lyrikken sin. Vi har sett at diktinga hans gjekk attende til barneåra og fekk tilskuv av eit levande miljø i heimbygda. Dette gjekk vidare med målmedvite studium av diktekunst på Herøy. Aasen skreiv høvesdikt, læredikt og filosofiske dikt. Han skreiv om Guds visdom og den kloke skipnaden i naturen. Tankar om liv og daude og sjølvspeglande filosofiske innslag var med, men djupt personleg opplevde og skapte var dikta ikkje, og dei bar ikkje bod om fantasirikdom eller om ei boblande frisk oppkome av syner og hugskot. Dei var lite meir enn øvingar i diktekunst. Med naudsyn var alt på streng og regelbunden dansk. I eit brev til Maurits Aarflot i 1845 sette Aasen sjølv eit skil i diktinga si med året Det som var laga tidlegare, ville han i ettertida ikkje kjennast ved. Noko anna, noko nytt og friskare, kom inn då Aasen prøvde å dikte på ei anna målform. I dei fyrste førtiåra skreiv han nokre viser på sunnmørsmål, noko han berre så vidt hadde prøvt på i trettiåra. Han gjorde ferdig fem slike viser og gav dei frå seg til prenteverket på Ekset før han tok ut på langferda hausten Dei hadde titlar som «Fiskarvise» og «Giftar-taanka». Etter at landsmålet hadde vorte røyndom som mogeleg diktarleg uttrykksform, skreiv Aasen ikkje dikt på dansk lenger. Diktinga hans skil seg såleis frå det meste han elles skreiv, som helst er på dansk-norsk. Han skreiv ikkje gjerne landsmål utan han hadde rommeleg med tid. Det var nok fordi han sette store krav til det han skulle gje frå seg på landsmål. Det skulle helst vera formelt fullkome. Å dikte kravde mykje tid i alle fall. Alle dikta Aasen skreiv og lét prente, i samlinga Symra eller andre stader, hadde han arbeidt lenge og omhugsamt med. Ein kan finne fleire versjonar og utgåver, som ikkje skil seg mykje frå kvarandre, men som det likevel er gjort småe medvitne inngrep i frå éit steg til eit anna. Dei fleste prenta dikta før Symra er dei velkjende songane frå Ervingen i Det

23 einaste diktet frå den tida som elles har fått ein skikkeleg plass i tradisjonen om Aasen som diktar, er «Dikt og Sanning» frå Det er om diktaren og livet, inspirert av eit dikt om kunstnaren av den tyske diktaren Schiller. Det er storfelt og om ein held unna «Dei gamle Fjelli», med ein meir «rik og fulltonande klang» enn i noko anna dikt av Aasen, tykte Hartvig Kiran, som har skrive om bakgrunnen for den fyrste diktinga åt Aasen. Frå november 1862 og utover vinteren arbeidde Aasen med å skipa saman dikt til ei samling i bokform. Symra kom ut før jonsok Tittelen, med namnet på den fagre blomen som har framandnamnet Anemone, skulle vera eit symbol. Som vårblomen symre innvarslar årstida då livet vaknar i naturen, skulle desse dikta bera bod om ein vår som var i kjømda for norsk mål og norsk dikting. Samlinga opnar med dikt om landet (Gamle Norig) og dei som bur der (Millom Bakkar og Berg), naturen (Dei gamle Fjelli) og heimen (I Heimen der hyggjer seg Barnet best), om garden og grannelaget (Tidt eg minnest) og om årstidene (Sumarkvelden). Etter det følgjer dikt om mennesket og hugen, om kjærleik, liv og lagnad, klokskap og dumskap og atter om lagnaden og livet på ymis gjerd. Dikta er velforma og enkle i bygnad og innhald, og til ti av dei 24 dikta var det sagt frå om tone. Aasen kalla samlinga to tylfter av nye viser, og det var alvor i visenemninga. Dikta hans skulle syngjast. Han hadde forresten ikkje sett noko diktarnamn utanpå boka, for han ville ikkje gje seg ut for å vera nokon diktar. Det vart likevel snøgt kjent kven som hadde skrive Symra. Venen Ludvig Daae karakteriserte ein gong diktaren saman med ymse andre sider av åndsarbeidaren Aasen. Ivar Aasen var «en af de mest alsidigt begavede Mennesker jeg har truffet paa. Stor Sprogkyndig, mere end middelmaadig Poet, fin musikalsk Sands. Humor, Lune og mimisk Begavelse.» Han la til at Aasen sjølv støtt påstod at han hadde kome på galen hylle i livet, for det var historikar han skulle ha vore. Daae meinte Aasen då undervurderte evnene sine som språkmann, men han kunne visseleg også ha vorte ein ypparleg, kritisk, nasjonal historikar. Men altså diktar. Daae meinte Aasen var meir enn middelmåtig, men nemnde altså det ordet. Noka stor og skapande diktarånd var ikkje Ivar Aasen, det kan ein gje han sjølv og Ludvig Daae rett i. Han skapte vakre vers om jordnære emne, men utan rike hugskot eller noko flog som lyfter lesaren til nye rømder med opplevingar av utenkt slag. Likevel har diktaren Aasen røynt noko som blir få diktarar til del. Dikta hans vart laga som viser, og mange av dei har vorte kjære songar som slo rot i sjølve den norske folkesjela. Utan å ha vore tenkt på eller tinga som nasjonalsong har «Millom Bakkar og Berg» vorte nettopp det, ein andre og ukrona nasjonalsong, kåra av folket sjølv. «Dei gamle Fjelli» har vorte sjølve det musikalsk-verbale uttrykket for kjenslene åt dei som frå sjøen (eller no like gjerne frå lufta) ser dei norske fjella som ein vernande ring om heimen der dei voks opp. Dikta eller songane er også det berande elementet i skodespelet Ervingen, som karakteristisk nok er kalla songspel i undertittelen. Då Aasen var med og studerte inn stykket ved den fyrste framsyninga på teatret, song han dikta føre til tonar som kapellmeisteren Sperati skreiv opp etter han. 21

24 Kristiania 22 Ivar Aasen kom til Kristiania hausten Om ein ser bort frå opphaldet på Sunnmøre i og avbrota med ferdene omkring i landet i sommarstida seinare, budde han i hovudstaden resten av livet. Fram til 1858 hadde han buplass ymse stader, den lengste tida i Storgata 6. I 1858 kom han til Teatergata, også nr. 6. Der hadde han to rom i andre høgda over inngangen. Det var ikkje noko framifrå eller ideelt husvære, og Aasen tenkte tidleg på å flytta. Det var ein tanke som kom fram att ikkje sjeldan seinare, men som ikkje vart sett ut i livet. Folk som vitja Aasen, skreiv om «to smaa, skidne Rum», og meinte at det mest var giddeløyse som gjorde at han ikkje skaffa seg noko betre. Ikkje før i 1880 flytte han frå Teatergata, og då til Holbergs gate 23. Der vart han buande så lenge han levde. Han hadde alltid kosten hjå vertsfolket og betalte for kost og losji. Matsetelen var helst tarveleg, men var god nok for den smånøgde Aasen. Det låg ikkje for han å slå stort på med det eine eller det andre. I daglegrommet sat han og arbeidde, og dit inn fekk han maten til faste tider. To gonger om dagen gjekk han på byen, for å dra frisk luft og røre lemene og for å gå innom på ein eller annan kafé eller ei kneipe og der få seg ein kaffikopp, eit glas øl eller ein toddy, og så lesa aviser som var lagde ut. Kristiania på Aasens tid var ikkje nokon storby. Då han slo seg ned der sist i førtiåra, budde det lite meir enn menneske i byen. Men han var i rivande vokster, meir enn alle andre byar i Norden, og alt i 1870-åra hadde folketalet auka til Det var ein by med låge trehus, gasslykter på nokre gatehjørne og hestesporvogner i gatene. Folkesetnaden var samansett, for voksteren kom Teatergata 6 i Kristiania. I to små rom over inngangen budde Ivar Aasen frå 1858 til mykje av innflyttarar frå bygdene og frå andre byar. Det fanst privathus, forretningar, hotell, brennevinskneiper og lyse og vakre lundar, særleg på Vestkanten. Der gjekk då som no Drammensveien. Også ei anna velkjend gate gjekk som no, men fyrst i 1852 fekk den tidlegare Slotsveien og Østre Gade til saman namn etter Karl 3. Johan. I 1858 var det ein stor brann i sentrum. Den gjorde inntrykk på Aasen, og han skreiv om brannen i brev, slik han også hadde skrive med otte om brannskot og alarm då han budde i Trondheim. Det hende at sjukdom herja i Kristiania, og det var fleire koleraepidemiar med Aasen budde der. Aasen var bonde av opphav, men opphaldet i hovudstaden gjorde han også til by-

25 23 borgar. Han vande seg til folkelivet og trafikken i gatene, dei faste spaserturane på stroket og om vinteren på fjordisen, vitjingar på kafear, kneiper og teater. Helgedagane opna han alltid heime med å lesa teksta for dagen på grunnspråket gresk, og han søkte trufast til kyrkje. Det var Vår Frelsars kyrkje (no Oslo domkyrkje) han rekna for «Kirken», men han gjekk også i andre kyrkjer, jamvel i den katolske St. Olav. Aasen var stamgjest på teatra der han budde, fyrst i Kristiansand og Trondheim og så for fullt i Kristiania. På teatret eller det han gjerne kalla «Komedien», tok han for seg av alt slags repertoar. Teatra kunne by på fleire stykke same kvelden, og Aasen hadde heller ikkje noko imot å sjå same stykket om att ein annan kveld. Til utelivet hans høyrde faste vitjingar på den viktigaste underhaldningsstaden i byen, Klingenberg. Der var det lett- Om vinteren kunne folk gå på skeiser på fjordisen utanfor Akershus festning. Sommarstid var Ivar Aasen fast gjest på sjøbadet der. teater, salongar med servering og damer som song, det var framsyningar av knivkastarar og ymis hugnad med morofolk, ein kunne sjå tigrar, lysbilete og anatomiske museum. Aasen tok ope inn av alt slikt som byen baud på, men han var nok mest ein tilskodar og opplevar. Han lydde på ordskifta i Stortinget og møtte fram ved viktige einskildhende, som då Hovedbanen til Eidsvoll vart opna i 1854, eller då Bjørnson avduka stytta over Wergeland i Han følgde med når nokon av kongehuset kom til byen, og såg på når det var fakkeltog for storfolk. Han skoda mot himmelen når kometar var varsla, og var om sommaren stamgjest på sjøbadet utanfor Festningen.

26 Tankar på kjærleik 24 Ivar Aasen gifte seg ikkje, men av dagbøker og brev og av diktinga hans ser vi at han sakna mykje kjærleik og heimeliv, og at han drøymde om det. Nokre få kvinner han møtte i livet, tenkte han på som mogelege livsfølgje. Den fyrste var ei han kom saman med då han var heilt ung, på prestegarden på Herøy. Ho heitte Berte Vike og tente i huset der. Dei såg på kvarandre og talast ved og var kan hende trulova. Men då prosten vart kjend med det som var mellom dei, gjekk han sterkt imot, for det kom i vegen for tankane han hadde med å få Ivar fram på skulevegen. Dette skal ha vore noko av bakgrunnen for at Ivar slutta på Herøy og kom til Solnør. Berte gløymde ikkje Ivar, og ho oppsøkte han der ein sundag. Ivar visste om det, men heldt seg ute i skog og mark og let Berte vente fåfengt. Ho gifte seg sidan med ein som heitte Pål. Mykje seinare, i 1852, då Aasen nærma seg førti år, openberra han i brev til Ludvig Daae, ein av elevane frå tida på Solnør, at han hyste kjærleikstankar for den eine systera hans, Susanne. Henne hadde han òg hatt som elev i Daae-heimen. Men han meinte ikkje han kunne ha voner om å nå fram som belar hjå henne og baud seg ikkje fram nokon gong. Susanne Daae var dessutan sjukeleg, og vel tre år etter døydde ho. Ein god ven av Aasen i Volda, Maurits Aarflot, hadde mykje omsut for å skaffe venen sin eit livsfølgje, og han fekk Aasen til å fri til syster åt si eiga kone, ho heitte Marta Skjelderup. Aasen skulle gjera det på ein tur til Volda hausten 1855, for Maurits meinte det hasta mykje då; det var nokon annan som visst låg etter henne. Ivar såg Marta ved kyrkja, men tala ikkje ved henne. I staden fridde han skrift- Ivar Aasen skal ikkje ha vore særskilt ven, men på dette fotografiet frå 1871 var han då ikkje usjåleg heller. Men gift vart han ikkje. leg frå Kristiania då han hadde kome attende dit. Ho svara fint attende at ho ikkje elska han, så det kunne ikkje bli noko mellom dei. På den tida eller like etter fann ho ein annan som ho gifte seg med. Ein gong til baud Aasen seg fram for ei kvinne, ho heitte Marie Landmark. Det var i 1861, Ivar nærma seg femti då, og Marie, som hadde vore barn i huset på Solnør med Aasen var der, var tretti. Aasen hadde treft henne att fleire gonger då ho styrte huset åt fyrst éin prest og så ein annan. I friarbrevet til Marie følgde Aasen det naturlege laget sitt; han var lite baus og gjorde seg små voner. Dei vonene han måtte ha hatt, slo då heller ikkje til. Heller ikkje Marie kunne tenkje seg å gifte seg med han. Ho gifte seg nokre år etter med ein lærar frå Valdres. Aasen tykte det var vondt å få brevet med avslaget, men gjekk på teater og las bøker for å koma over nederlaget og tapet.

27 Ivar Aasen lag og lynne Mange har gjeve ord for tankane og tokkane sine om heile verket til Ivar Aasen eller om visse sider av det og også om personen sjølv. Han var eineståande i soga vår og spesiell på visse måtar. Det han gjorde som språkmann, vedkom heile nasjonen, for det galdt både den sams røysta vår og måten kvar einskild skulle uttrykkje seg på. Dessutan var Aasen diktar og gav folket ein songskatt som har vore nasjonsbyggjande, og som nasjonen har levt på somme delar av han svært mykje, men heile nasjonen i nokon mon. Ut frå dette er det berre naturleg at vi har fått ein rik flora av soger og segner om Ivar Aasen. Desse nedslaga frå livet hans kan ha kome fram ved ein samverknad av det særmerkte ved personen Aasen og av det han stod for både fagleg-vitskapleg, litterært-kunstnarleg og allment menneskeleg. Det Aasen var som menneske, går på ulike måtar fram av soga om verket hans og av mangt som knyter seg til det. Slik som med mange andre kan ein seia om Ivar Aasen at mannen og verket var ein einskap og heilskap og må sjåast i lys av kvarandre. Gjennom arbeidet og verket står også personen klårt fram. Om ein skal gå til nokon som kjende Ivar Aasen personleg for å få vita meir om han som menneske, er det mykje som talar for å vende seg til Ludvig Daae og lyde på det han har fortalt. Daae kjende Aasen frå tida på Solnør, og han hadde samband med Aasen gjennom mange år med han sjølv var stortingsmann og også statsråd ei tid. I brev dei skreiv til kvarandre, kjem det nære tilhøvet mellom dei fram på ymse måtar. Aasen kunne såleis tiltala Daae som «Mester Ludvig» eller med noko anna friord. Daae har skrive ymist smått om korleis han såg på Aasen. Han skildra såleis nokså presist utsjånaden i tida på Solnør: ein raud nase, eit svært, mørkebrunt hår klipt i skålform eller framferda: at han heldt seg for seg sjølv, var keitut og hjelpelaus saman med finfolk, at han sveiv mykje ikring i skog og mark og ville vera aleine i båten når han skulle fiske. Ludvig Daae la til tankar om Aasen som hadde mogna hjå han etter lang tid: at det under smålætet og atterhaldet løynde seg ei stor sjølvtillit og eit lag til å sjå ironisk og satirisk både på andre og på seg sjølv. Frå samvær med Aasen etter Solnør-tida drog han fram ymist anna: Saman med gode kjenningar vart det keitute og hjelpelause laget borte, og Aasen var full av lune og liv, med eit makelaust minne og ypparleg som sogeforteljar. Andre har lagt vekt på det gode og milde laget åt Aasen. Han såg med glede og utan ovund på at lukka følgde vener på område der han sjølv kom til kort. Blyantteikning av Mathias Skeibrok frå

28 Helse, alderdom og avferd 26 Av dagbøkene åt Aasen ser ein korleis han levde frå dag til dag, kva han stelte med og interesserte seg for. To område merkjer seg ut, at Aasen var mykje oppteken av korleis veret var, og av helsa si. Det fyrste var noko som låg i blodet åt mange med bakgrunn frå livet i norske bygder og med yrke der natur og vêr avgjorde levevilkåra. Meir skil det seg kor mykje den einskilde samlar tankane om det han eller ho sjølv opplever i kropp og hug. Aasen var så mykje oppteken av kroppslege plager (og samstundes så søkt i tungsinn) at somme har vilja rekne han for hypokonder. Han hadde smerter i hovudet og bringa, hadde vanskar med synet og vondt i føter og armar, magen verka for mykje eller for lite, og han laut somtid gå kvilelaust omkring for å gløyme det han kalla «Tagger» (hemoroidar). I kalde vintrar fraus han skremmeleg mykje, så fingrane vart stive og han ikkje greidde skrive. Han plagast med tannverk og gikt. Endå så mykje Aasen kjende seg sjuk, synte han seg til slutt så sterk som få. Han vart ein gammal mann, og han budde stadig på hybelen i Kristiania. Han kjende seg ofte einsam, noko som er uttrykt i stuttmål i ein merknad som finst nokre gonger i dagboka: «Intet besøg.» På vårparten 1890 hadde han ein hard lungebrune, og etter det var han veikare på ymse måtar. Han såg ikkje godt, og dei siste åra vart føtene så veike at han vanskeleg kunne koma seg ut. Lars Osa, som var heime hjå Aasen for å måle han vinteren 1895, feste seg særskilt ved kor småe steg han tok når han gjekk. Aasen brukte 115 steg frå bordet bort til ei kiste i same rommet og 110 attende. Då alderdomsvanskane etter kvart vart så store at Aasen ikkje kunne greie seg godt aleine, fekk han hjelp av gode vener, og ved tiltak frå ein nær ven i Volda vart ein av hans eiga ætt den gode hjelparen i sluttstriden. Den nære venen var Maurits Aarflot, stortingsmann og livslang brevven av Aasen. Sjølv ein gammal mann sat han då heime på Ekset. Den nære skyldingen, Jon Fagerhol, var dotterson av Jon Aasen, broren som hadde sete med farsgarden. Jon Fagerhol var fyrst dreng og boktrykkjarsvein på Ekset og hadde fått hjelp av Aasen til å gå på lærarskule på Hamar. Derifrå fekk Aarflot han til å fara inn til Kristiania for å sjå korleis Aasen hadde det. Aarflot sytte for at Aasen fekk Jon som tenar eller oppassar, så det skulle vera tryggare for venene heime. Som heimehjelp for Aasen skulle Jon ta vare på skriftene hans og når tida kom, overlata til Elias Blix, salmediktaren som Aasen var ein nær ven av, å avgjera kva som burde prentast av dei. Jon var ein sjeldsynt flink gut, hendig, rådsnar, evnerik og truverdig. Han kunne skrive notat for Aasen, gå som bod for han og spasere med han. Jon slutta på seminaret og tok seg med stor omsut av «bestefarbror» sin dei siste åra. Dei siste gongene Aasen var utom husværet, var det Jon som leidde eller nærast bar han. Dei siste åra fekk Aasen ei ny vertinne, «ei pynteleg ung kone», fru Andresen, som også stelte for han og tok seg godt av han. Ein annan ven frå lang tid attende, som seinare var arbeidsfelag då dei omsette Bibelen, var hjå Aasen då han andast: Johs. Belsheim. Med dei to tala saman ein onsdag sist i september 1896, slokna Aasen; han døydde av hjartelaming. Det stod varme

29 Denne teikninga av Ivar Aasen, som H. Uthuslien laga i 1891, stod over minneorda i Dagbladet då han døydde 23. september Det stod varme minneord om han i avisene. 27 minneord i avisene etterpå. Dagbladet skreiv på fyrste sida under ei velkjend teikning av Aasen, der han står bak eit bord og vender seg mot den som ser. På bordet er det stelt opp ei bok som stør seg mot ein stabel av bøker. På bokryggen les ein lett den grovstila tittelen Norsk Ordbog. Ei innskriven tekst vender mot lesaren: dei som sørgde: Det var dei fattige i byen, tiggarane, som Aasen hadde hjelpt med små pengegåver gjennom mange år. Det finst minnesteinar over Ivar Aasen somme stader i landet (og jamvel i utlandet, i Fargo, USA). Eit slag minne er lag og samskipnader, frilynde ungdomslag og mållag som har bore namnet hans. Eit anna slag er dei som svarar beint til namnet minnestein. Av dei skal ein original og ein kopi nemnast til slutt. I sentrum av heimbygda Ørsta sit Ivar Aasen i heilfigur, modellert av Dyre Vaa. Ein kopi som byste vart sett ved Universitetet i Oslo ved den hundreogfemtiårs fødedagen i Sambandet mellom minnesmerka og dei to stadene kan på eit biletleg plan gje ein tokke av vegen hans gjennom livet. LAT DET GANGA FRAM, LAT DET SIGA, BERRE EITT EG YNSKJER OG BED; AT ME INKJE SAA HØGT MAATTE STIGA, AT ME GLØYMA VAAR FEDRANE-SED. IVAR AASEN. Aasen vart gravlagd frå kapellet på Vår Frelsars gravlund tysdag 29. september Det var stort frammøte av framskotne folk i samfunnet, statsrådar som var og hadde vore, Bjørnstjerne Bjørnson og diktaren og venen Anders Hovden, som Aasen hadde hjelpt til å bli prest. Også mange vanlege folk hadde møtt fram og stod langs gata eller fylte kapellet. Ei avis nemnde særskilt ei eiga gruppe mellom «Eg veit eitt som aldri døyr, dom om daudan kvar.» Desse orda på gammalnorsk står på steinen over grava åt Ivar Aasen på Vår Frelsars gravlund i Oslo.

30 Dei viktigaste verka av og om Ivar Aasen 28 Verk av Ivar Aasen 1836: «Om vort Skriftsprog». Finst i Hanssen: Fra norsk språkhistorie. (Oslo 1979) og i Walton (utgj.): Om grunnlaget... (1984, sjå ndf.). 1846: «Om en Ordbog over det norske Almuesprog samt en dertil hørende Grammatik». Ikkje prenta opp att. 1848: Det norske Folkesprogs Grammatik af Ivar Aasen. 1850: Ordbog over det norske Folkesprog af Ivar Aasen. 1851: Søndmørsk Grammatik. Nye utgåver 1924 i Oslo og 1992 (sjå ndf.) 1853: Prøver af Landsmaalet i Norge. 3. utgåve på Vestanbok forlag : En liden Læsebog i Gammel Norsk af I. Aasen. 1855: Ervingen. Skuleutgåve på Gyldendal norsk forlag : Norske Ordsprog samlede og ordnede af I. Aasen. 1858: Fridtjofs Saga. I Omskrift i det nyere Landsmaal ved Ivar Aasen. 1860: Norske Plantenavne, af I. Aasen. 1863: Symra. Siste utgåva på Noregs boklag : Norsk Grammatik. Siste utgåva på Universitetsforlaget : Norsk Ordbog. Siste utgåva på Fonna Forlag : Heimsyn Minneutgåve på Fonna Forlag : Norsk Navnebog. Ny utgåve av Børsums Forlag og Antikvariat A/S : Norske Ordsprog. 2. Udgave. 3. utgåve på Vestanbok forlag : Ivar Aasen: Reise-erindringer og Reiseindberetninger Ved Halvdan Koht. Ny utgåve på Vestanbok forlag : Ivar Aasen: Norsk Maalbunad. Samanstilling av norske Ord etter Umgrip og Tyding. Oslo. Andre utgåva Bergen : Ivar Aasen: Brev til vener i heimbygda. Skipa til av M.A.E. Aarflot. Volda. 1954: Ivar Aasen: Bidrag til vort Folkesprogs Historie. Ved Reidar Djupedal. Oslo : Ivar Aasen: Brev og dagbøker I-III. Ved Reidar Djupedal. Oslo. 1984: Om grunnlaget for norsk målreising. Seks artiklar av Ivar Aasen med innleiding av Stephen J. Walton. 1992: Sunnmørsgrammatikkane av Ivar Aasen. Redigert av Jarle Bondevik, Oddvar Nes og Terje Aarset. Bergen. 1994: Målsamlingar frå Sunnmøre av Ivar Aasen. Redigert av Jarle Bondevik, Oddvar Nes og Terje Aarset. Bergen. 1995: Målsamlingar frå Bergens Stift av Ivar Aasen. Redigert av Jarle Bondevik, Oddvar Nes og Terje Aarset. Bergen. Verk om Ivar Aasen Belsheim, J. 1901: Ivar Aasen. En Levnetsskildring. Kristiania. Garborg, Arne, Halvdan Koht, Anders Hovden 1913: Ivar Aasen. Granskaren, maalreisaren, diktaren. Eit minneskrift um livsverket hans. Oslo. Handagard, Idar 1946: Ivar Aasen. Oslo. Hovden, Anders 1944: Ivar Aasen i kvardaglaget. Oslo Venås, Kjell 1996: Då tida var fullkomen. Ivar Aasen. Oslo. Walton, Stephen J. 1987: Farewell the Spirit Craven. Oslo. Walton, Stephen J. 1991: Ivar Aasens nedre halvdel. Oslo.

31 Ivar Aasen-året 1996 Ting tilfang! I Ivar Aasen-året 1996 skal både borgar og bonde få vera med i feiringa av mannen som gjorde slik ein stor innsats for norsk språk og kultur. Ivar Aasen la grunnsteinen til eit språk og ei rørsle som har løyst ut og framleis løyser ut sterke og skapande krefter i det norske samfunnet ved å stå fram som eit sjølvstendig alternativ i norsk kulturhistorie. Ivar Aasen var ein stor demokrat og har skapt ein betre kvardag for folk flest her i landet. Han er heile landet sin eigedom. Nynorsken er eit heilt normalt språk i verda, og arbeidet til Aasen har vorte eit føredøme internasjonalt. Og ikkje minst: Ivar Aasen var ein spennande og mangfaldig person! Alt dette vonar me å få fram i Ivar Aasenåret 1996, gjennom ulike tiltak over heile landet. Året skal vera ein nasjonal kulturdugnad som får arbeidet til Aasen fram i lyset og fører det vidare, og som legg grunnen for at norsk mål kan vekse og bløme også i framtida. Ver med og gjer Ivar Aasen-året synleg! 29 Ta for deg av det flotte tilfanget vårt: IVAR AASEN-KNIVEN 599,- Levert i gåveask. Frå Brusletto på Geilo HULDREGÅVA, CD 129,- Med tekstar av Ivar Aasen T-SKJORTE, Aasen-portrett (Ludvik Eikaas) Storleik 7 år Stor Ekstra stor 125,- T-SKJORTE, Aasen-signatur (Rainer Jucker) Storleik 7 år Stor Ekstra stor 110,- KRUS med signatur (Figgjo) 99,- PLAKAT, Portrett Aasen Signert Laga av Ludvig Eikaas Usignert 75,- KLOKKE med Ivar Aasen-signatur 199,- KORT, Aasen-portrett (Ludvik Eikaas) 20,- JAKKEMERKE, Ivar Aasen-signatur 20,- SNURREBASS 15,- KLISTREMERKE 5,- BALLONGAR 1,- ÅRSKALENDER Gratis LIVSSOGA ÅT IVAR AASEN 50.- Kortbiografi av Kjell Venås Klassesett: Rabatt Set tal i ruta for kor mange de ønskjer. X i ruta tyder ein av kvart. Klipp ut eller ta kopi av sida og send inn i konvolutt. Bruk vanleg brevporto. Aasen-året betaler sendinga når de tingar for over 250 kroner og betaler på førehand. Elles kjem varene i oppkrav. Utgjevar: Ivar Aasen-året 1996 Formgjeving: Omslag: Rainer Jucker Innmat: Alv Reidar Dale Trykking: Gan Grafisk x Oslo Ivar Aasen-året 1996 Telefon Kirkegata 32 Telefaks Oslo Bank E-post: [email protected] Internett: