Energiutgreiing Kvam herad

Transkript

1 Energiutgreiing Kvam herad April 2004

2 INNHALD INNHALD 2 SAMANDRAG 4 BAKGRUNN 6 NOVERANDE ENERGISYSTEM 7 1. Systemutgreiing 7 a. Kraftforsyninga 7 b. Olje/parafin 8 c. Gass 8 d. Biobrensel 8 e. Varmepumper 8 f. Andre energikjelder 8 2. Statistikk 9 a. Brukargrupper 9 b. Energiberarar 9 3. Omfang av vassboren varme Lokal elektrisitetsproduksjon Fjernvarme 12 UTVIKLING I ENERGIETTERSPURNAD Kommunale planar 13 a. Bustadbygging 13 b. Ny næringsverksemd 13 c. Miljømål Framskriving av energibruken 14 a. Folketalsendring 14 b. Næringsstruktur 15 c. Framskriving av ulike energiberarar 16 d. Energibruk Miljøkonsekvensar 17 VURDERING AV AKTUELLE ENERGILØYSINGAR Elektrisitet Energifleksible løysingar Fjernvarme Energiøkonomiserande tiltak 19 a. Eksisterande byggmasse 19 b. Nybygg og rehabilitering 19 c. Industri 19 d. Samla potensiale Andre løysingar 20 a. Energistyringssystem 20 b. Potensiale 20 KOSTNADSELEMENT VED ULIKE ENERGIBERARAR 21 OPPSUMMERANDE TABELLAR 25 Side 2 av 37

3 1. Kraftkrevjande industri Private hushald Offentleg og privat tenesteyting Annan industri Andre forbrukarar Samla energiforbruk pr. innbyggjar 26 VEDLEGG A. Tabell/diagramoversyn 27 B. Referansar 28 C. Berekning av energikostnader 29 D. Årskostnader bustadoppvarming 30 E. Energidata/definisjonar 32 F. Prognosering av energi-etterspurnad 33 G. Kart Side 3 av 37

4 SAMANDRAG I følgje Forskrift om Energiutredninger utgitt av NVE i januar 2003 skal områdekonsesjonær utarbeide, årleg oppdatere og offentleggjere ei energiutgreiing for kvar kommune i konsesjonsområdet. Intensjonen med forskrifta er at lokale energiutgreiingar skal auke kunnskapen om lokal energiforsyning, stasjonær energibruk og alternativ på dette området. På denne måten skal lokale energiutgreiingar medverke til ei samfunnsmessig rasjonell utvikling av energisystemet. Som områdekonsesjonær har Kvam Kraftverk AS engasjert Vestnorsk Enøk AS til å delta i utarbeiding av energiutgreiing for Kvam herad i Hordaland. På grunnlag av statistikk og analysar frå SSB, oppgåver frå områdekonsesjonæren og drøftingar med Kvam herad, er data om energiforbruket i heradet pr. energiberar og brukargruppe kalkulert for perioden Forbruket er korrigert for variasjonar i middeltemperatur i fyringssesongen. Trenden for samla energiforbruk i perioden viser ei reduksjon på 9% frå 1992 til Dette skuldast ei reduksjon i produksjonen på Bjølvefossen. For Kvam herad er det ikkje valt ut noko særskilt utbyggingsområde for vurdering. Det finst ingen konkrete planer som vil påverke energibruken ved den langt største energibrukaren Elkem Bjølvefossen i den nærmaste framtid, men Bjølvefossen har kraftkontraktar som blir terminert og og rammevilkåra for vidare drift vil påverka produksjonen. Utviklinga i energiforbruket er vurdert for dei neste 10 åra, dvs. fram til Reduksjonen i samla energiforbruk er berekna til å vere 0,8% i perioden, dvs. nær uendra energiforbruk. Potensialet for alternative energiløysingar synest å vere følgjande: energifleksible løysingar o fjernvarme o ikkje tradisjon for å gjere bruk av Plan- og bygningslova (PBL) i Kvam herad for å fremje slike løysingar ikkje aktuelt på det noverande tidspunkt energiøkonomiserande tiltak o o energistyringssystem o samla potensiale for bygningsmassen kring 10,5 GWh/år berekna potensiale for Bjølvefossen 9,1 GWh/år samla potensiale kring 0,4 GWh/år Det er ikkje gjort nokon samla vurdering av økonomien for ulike løysingar. Den einskilde investor sine vurderingar vil avhenge av så mange ulike forhold. Difor er det i utgreiinga tatt med ei drøfting av kva for kostnadselement som til vanleg vil vere relevante. Det er også utarbeidd ein enkel reknemodell til bruk for vurdering av oppvarmingsløysing i bustadhus. Side 4 av 37

5 Følgjande tabell og diagram syner hovudtal for Kvam herad (ver særskilt merksam på verdiskalaen i diagrammet): Energibruk pr. hushald (kwh/år) Elektrisitet Olje/parafin Gass Biobrensel Anna Sum Folketal Samla energiforbruk (GWh/år) 1 024, ,6 933,1 916,4 925,9 Energiforbruk pr. innbyggjar (kwh/år) Energibruk 2002 GWh 600,0 580,0 560,0 540,0 520,0 500,0 480,0 460,0 440,0 Anna hushald Biobrensel hushald Gass hushald Olje/parafin hushald Elektrisitet hushald Andre forbrukarar 2002 Side 5 av 37

6 BAKGRUNN I følgje Forskrift om Energiutredninger utgitt av NVE i januar 2003 skal områdekonsesjonær utarbeide, årleg oppdatere og offentleggjere ei energiutgreiing for kvar kommune i konsesjonsområdet. Energiutgreiinga skal beskrive noverande energisystem og energisamansettinga i kommunen med statistikk for produksjon, overføring og stasjonær bruk av energi. Energiutgreiinga skal vidare innehalde ei vurdering av forventa energietterspurnad i kommunen, fordelt på ulike energiberarar og brukargrupper. Endeleg skal energiutgreiinga beskrive dei mest aktuelle energiløysingane for område i kommunen med forventa vesentleg endring i etterspurnaden etter energi. Inkludert i dette skal områdekonsesjonæren ta omsyn til grunnlaget for bruk av fjernvarme, energifleksible løysingar, varmeattvinning, innanlandsk bruk av gass, tiltak for energiøkonomisering ved nybygg og rehabiliteringar, verknaden av å ta i bruk energistyringssystem på forbrukssida m.v. Intensjonen med forskrifta er at lokale energiutgreiingar skal auke kunnskapen om lokal energiforsyning, stasjonær energibruk og alternativ på dette området. På denne måten skal lokale energiutgreiingar medverke til ei samfunnsmessig rasjonell utvikling av energisystemet. Som områdekonsesjonær har Kvam Kraftverk AS engasjert Vestnorsk Enøk AS til å delta i utarbeiding av energiutgreiing for Kvam herad i Hordaland. Side 6 av 37

7 NOVERANDE ENERGISYSTEM 1. SYSTEMUTGREIING A. KRAFTFORSYNINGA Kvam Kraftverk AS sitt forsyningsområde er Kvam herad, med unntak av: Det indre området, som er Ålvik, der Bjølvefossen ASA er områdekonsesjonær. Det ytre området, som er Mundheim, der Kvinnherad Energi AS er områdekonsesjonær. Nettverksemda er regulert av Norges vassdrags- og energidirektorat gjennom energilov og forskrifter. Dette inneber at økonomiske rammer og krav er fastlagt. Det totale forbruket i Kvam Kraftverk sitt forsyningsområde var i 2002 på 137,802 GWh. Maksimal nettlast i 2002 var 29,4 MW, og vart nådd 1.mars. Innmating til Kvam Kraftverk sitt forsyningsområde er på BKK Nett AS si 132 kv linje frå Samnanger til: Norheimsund trafostasjon der det vert transformert ned til 22 kv via ein 25 MVA transformator (sett i drift i 1986). Stuve trafostasjon i Øystese der det vert transformert ned til 22 kv via ein 25 MVA transformator (sett i drift i 2003). I begge transformatorstasjonane er det BKK Nett AS som eig 132 kv anlegga og hovudtransformatorane. Frå 2004 vert det reserve innmating på 132 kv linje frå Statkraft sin nye kraftstasjon i Ålvik. Kvam Kraftverk har også 22 kv utveksling med Kvinnherad Energi på Nes ved Mundheim og med BKK Nett i Eikedalen. Begge plasser er svært avgrensa i uttak, og vert berre nytta i korte periodar ved feil/arbeid på 22 kv nettet. Kvam Kraftverk har 2 kraftstasjonar som er tilknyta fordelingsnettet: 1. Kaldestad kraftstasjon med påstempla generatoryting på 7900 kva. 2. Skulafossen kraftstasjon med påstempla generatoryting G1 på 1250 kva og G2 på 3800 kva. Samla årsproduksjon for 2002 var 40,2 GWh. Kraftstasjonane kan normalt ikkje gå på separat nett. Fordelingsnettet i Kvam Kraftverk sitt forsyningsområde er bygd opp med 22 kv. Sentrale område som Norheimsund og Øystese m.m. er i hovudsak kabelnett. Det er satsa på fleire innmatingsmoglegheiter i nettet, for å redusera kostnader med avbrot. Dei indre og ytre områda er i hovudsak luftnett. Nettet innan forsyningsområdet har tilfredsstillande kapasitet, dette gjeld trafokapasitet frå 132 kv til 22 kv og nettet i sentrale strøk. Ved ein vesentleg auke av kraftbehovet i dei indre eller ytre områda, kan det verta behov med oppgradering av linjenettet. Side 7 av 37

8 Feil og avbrotsstatistikken (FAS) for Kvam herad 2001 syner følgjande førebelse tal for leveringsavbrot med varigheit over 3 minutt, samanlika med landet elles 12 : Antal avbrot Tid (min) ILE (kwh) Planl. Utfall Sum Planl. Utfall Sum Planl. Utfall Sum Del levert energi 7,5 kv 11 kv 22 kv kv Sum ,002 % pr. avbrot ditto landet B. OLJE/PARAFIN Forbruket av petroleumsprodukt vert i stor grad dekt av lokale forhandlarar, som driv utkøyring med tankbil til kundane på bestilling. Dei lokale forhandlarane hentar sine forsyningar ved depot i Bergensområdet. Kvam herad nyttar olje i fire kommunale bygg; Ålvik skule, Øystese skule, Norheimsund ungdomsskule og Norheimsund idrettshall. Elkem Bjølvefossen nyttar om lag liter olje per år i produksjonen. C. GASS Gass vert ikkje brukt i nemneverdig grad i Kvam herad. D. BIOBRENSEL Ved er den viktigaste form for biobrensel som er i bruk i Kvam herad. Veden vert i stor grad henta av forbrukaren sjølv i eigen skog eller kjøpt hos privatpersonar. Det er ingen engrosomsetning av ved i Kvam herad. ASVO (verna bedrift) driv sal av små kvanta ved. Torpe møbel og Kleppe møbel brukar biobrensel til oppvarming. Råvare er stort sett avfall frå eigen produksjon. Elkem Bjølvefossen nyttar om lag tonn avfallstrevirke per år. E. VARMEPUMPER Lokale varmepumpeinstallasjonar eksisterer i fleire bedrifter i Kvam herad. Dette gjeld spesielt store gartneri som heradet har fleire av. I Øystese er det lagt til rette slik at fleire eksisterande bygg kan koplast på dersom ein byggjer ein varmesentral med varmepumpe. Øysteseheimen (2600 m 2, berekna energibehov kwh) vil bli ferdigstilt desember 2004, og heradet har valt å byggje Øysteseheimen med varmepumpe. Ein har moglegheit til å kople Øystese barneskule (3600 m 2, energibehov kwh) på den same varmesløyfa seinare. Mikkjelsflaten, som består av 31 omsorgsbustader (2.300 m 2, energibehov kwh) er og bygd med varmepumpe. Elles synest komfort-varmepumper å verte installerte i private hus i tilsvarande omfang som elles i regionen. 1 Avbrot kan vere planlagde eller tilfeldige, dvs. linjefeil, uhell, naturpåførte feil o.l. 2 ILE = Ikkje Levert Energi, dvs. kor mykje energi som ikkje vert levert til kundane på grunn av avbrot Side 8 av 37

9 F. ANDRE ENERGIKJELDER Avfallet vert ut 2004 levert til eige deponi i Tolodalen (deponiet i Tolodalen vil verta fullt mot slutten av Avfallsplan-perioden ), og heradet vil etter dette sende avfallet til BIR i Rådalen. 2. STATISTIKK I 2002 vert om lag 4560 tonn avfall levert til deponiet i Tolomarka. Av dette var 1604 tonn sorterte fraksjonar og i underkant av 2960 tonn avfall til deponi. Attvinning av energi frå avfall skjer ikkje i Kvam herad, og dette vil heller ikkje vere aktuelt seinare, då avfallet skal transporteras ut av heradet. Det er et visst forbruk av kol og koks i kommunen. Elkem Bjølvefossen nyttar om lag tonn kol og tonn koks kvart år. Denne energiutgreiinga konsentrerer seg om stasjonært energibruk, i samsvar med retningslinjene i forskrifta. Det vil seie alt forbruk av energi i bygningar, anlegg og industri. Energiforbruk til transport fell utanom. Statistikken skal gje eit bilde av situasjonen fram til no og danne eit grunnlag for vurdering av utviklinga framover. Statistikken må difor dekke ei viss periodelengd. Men blir perioden for lang, vil statistikken lett bli omfattande og uoversiktleg. Denne utgreiinga legg til grunn ein periode som strekk seg 10 år bakover i tid. A. BRUKARGRUPPER Norsk energistatistikk opererer med fleire måtar å dele inn energiforbrukarane på. Energiutredningen 2000 opererer med følgjande grupper: kraftkrevjande industri (KKI) private hushald privat og offentleg tenesteyting annan industri andre forbrukarar Ikkje alle desse gruppene vil vere like relevante for ein einskild kommune. Det vil likevel vere nyttig å operere med tilsvarande inndeling, fordi ein då lettare kan aggregere informasjon frå dei einskilde kommuneutgreiingane og samanlikne med nasjonale statistikkar og prognosar. B. ENERGIBERARAR Elektrisitet er den dominerande energiberar i det norske energisystemet. Men også petroleumsprodukt utgjer ein stor del. I nokre geografiske område vert det brukt relativt mykje t.d. ved, koks, fjernvarme, spillvarme o.a., sjølv om desse energiberarane ikkje viser like godt att på den nasjonale statistikken. Energiutredningen 2000 sorterte på elektrisitet, petroleumsprodukt (fyringsoljer), fast brensel (kull, koks, treavfall, ved og anna avfall) og fjernvarme (gass og fjernvarme). For hushald vert det ofte operert med elektrisitet, olje/parafin, LPG, ved og fjernvarme som energiberarar (oppvarmingskjelde). I og med at hushaldssektoren er så vidt dominerande (utanom KKI), vel vi å sortere energiberarane på tilsvarande måte, men med følgjande oppdeling: elektrisitet olje/parafin gass (propan, naturgass) biobrensel (ved, flis, pellets) anna (fjernvarme, avfallsenergi, restvarme frå industri m.v.) Side 9 av 37

10 For Kvam herad har vi då følgjande statistikk over energiforbruk pr. energiberar og brukargruppe for tida : ELEKTRISITET Oppgåver frå Kvam Kraftverk AS og Bjølvefossen viser følgjande (temperaturkorrigert 1 ): Tal i GWh/år Kraftkrevjande industri 503,0 524,0 345,0 Private hushaldningar 60,8 66,3 70,2 Offentleg og privat tenesteyting 45,5 49,2 51,8 Annan industri 8,1 11,3 11,9 Andre forbrukarar 10,0 10,5 9,8 Samla forbruk 627,5 661,2 488,7 OLJE/PARAFIN På grunnlag av oppgåver frå Statistisk Sentralbyrå (SSB) er følgjande berekna (temp.korrigert): Tal omrekna til GWh/år Kraftkrevjande industri 4,7 4,9 4,9 Private hushaldningar 3,9 4,2 4,4 Offentleg og privat tenesteyting 26,1 25,6 18,0 Annan industri 6,0 5,9 4,1 Andre forbrukarar 4,9 4,8 3,4 Samla forbruk 45,6 45,4 34,9 GASS På grunnlag av oppgåver frå SSB er følgjande berekna (temperaturkorrigert): Tal omrekna til GWh/år Kraftkrevjande industri 0,0 0,0 0,0 Private hushaldningar 0,0 0,0 0,0 Offentleg og privat tenesteyting 1,7 1,3 0,5 Annan industri 0,4 0,3 0,1 Andre forbrukarar 0,3 0,3 0,1 Samla forbruk 2,4 1,9 0,7 1 Temperaturkorreksjonen er gjort ved å samanlikne graddagstalet for fyringssesongen det aktuelle år med graddagstallet for eit normalår. Temperaturkorreksjonen er gjort på same måte for alle energiberarar og alle brukargrupper, dvs. det er ikkje lagt inn nokon vurdering av i kva grad temperaturendringar påverkar energibruken ulikt mellom brukargrupper og m.o.t. energiberarar. Side 10 av 37

11 BIOBRENSEL På grunnlag av statistikk frå SSB er følgjande berekna (temperaturkorrigert): Tal omrekna til GWh/år Kraftkrevjande industri 0,0 0,0 0,0 Private hushaldningar 12,7 13,4 13,8 Offentleg og privat tenesteyting 0,4 5,1 5,4 Annan industri 0,1 1,2 33,0 Andre forbrukarar 0,1 1,0 1,0 Samla forbruk 13,4 20,6 53,2 ANNA På grunnlag av statistikk frå SSB er følgjande berekna: Tal omrekna til GWh/år Kraftkrevjande industri 335,3 347,8 353,3 Private hushaldningar 0,0 0,0 0,0 Offentleg og privat tenesteyting 0,6 3,3 1,6 Annan industri 0,1 0,8 0,4 Andre forbrukarar 0,1 0,6 0,3 Samla forbruk 336,1 352,5 355,6 3. OMFANG AV VASSBOREN VARME Alternativ til elektrisitet for byggoppvarming og tappevassoppvarming føreset vassbore (eller luftbore) system. Med vassbore system kan ein i tillegg til elektrisitet utnytte mange ulike energiberarar til oppvarming. De totale delen fullførte einebustader med innlagt vassbore oppvarmingssystem har siste året vore kring 35 % på landsbasis. Kommunen kan leggje til rettes for lokal utvikling av fjernvarmesystem ved å gjere aktiv bruk av Plan- og Bygningslov (PBL). Innregulering av varmesentral i samband med nye bustadeller næringsområde gir kommunen rett til å krevje tilknytingsplikt. Kvam herad har til no ingen tradisjon for å utnytte PBL på denne måten. Kommunen har heller ikkje etablert enøkfond eller andre aktive verkemiddel som kan vere med til å fremje ei utvikling for energifleksible løysingar. 4. LOKAL ELEKTRISITETSPRODUKSJON I følgje NVE er det registrert to småkraftverk (installasjon mindre enn 10 MW) i Kvam herad. Disse er: Kaldestad, installert effekt 6,3 MW Skulafossen, installert effekt 4,5 MW Nye Bjølvo kraftverk vert satt i drift i februar Det nye kraftverket erstattar Bjølvo kraftverk, som har vore i drift sidan Utbygginga gir om lag 65 GWh ny kraft. Kraftverket Side 11 av 37

12 5. FJERNVARME har to aggregat, eitt på 90 MW og eitt på 9,2 MW. Det minste aggregatet skuldast at kraftverket er kjølevasskjelde til smelteverket. Det gir og tilskot til drikkevassforsyninga til Ålvik. Det var difor lønnsamt å installere det minste aggregatet når det store står framfor å tappe vatnet forbi. Fjernvarme er mest aktuelt dersom det i eit visst omfang eksisterer bygg med vassbore (eller luftbore) oppvarmingssystem. Fjernvarme kan også vere aktuelt dersom det er planlagt bustadeller næringsbygg med eit visst oppvarmingspotensiale der ein varmesentral vert innregulert. I Kvam herad ligg det i dag ikkje til rette for etablering av fjernvarmenett i samband med eksisterande byggmasse. Side 12 av 37

13 UTVIKLING I ENERGIETTERSPURNAD 1. KOMMUNALE PLANAR Heradet har presentert arealdelen frå gjeldande kommuneplan med underlag, samt gjeldande statistikk for folketalsutviklinga i skulekrinsane. Dette gir eit oversyn over status og utvikling når det gjeld folketalsutvikling, bustadbygging, næringsutvikling og samfunnsutvikling generelt. A. BUSTADBYGGING Kvam herad har som målsetjing å få innbyggjarar i kommunen innan Dette krev ei bustadbygging på om lag 80 bustader kvart år. Ein har følgjande strategiar for tomte- og bustadtilrettelegging: Tilrettelegga for tett bustadbygging i attraktive regulerte felt på strekkja mellom Laupsa og Tørvikbygd og i sentrale område i Ålvik, Strandebarm og Omastrand. Tilrettelegga for spreidd bustadbygging i dei grendene som ikkje vert omfatta av regulerte bustadfelt. Stimulera til og leggja til rette for rimelege bustadformer for fyrstegangsetablering, unge og einslege. Stimulera til at småbruk kjem i drift og får fast busetnad. Tilrettelegga areal i utvalde grender med alternative buformar, med vekt på lokal byggeskikk, tilpassa kulturlandskapet. Tilrettelegga for gjennomgangsbustader. I Kvam herad er det relativt mange fritidseigedommar i høve til det faste innbyggjartalet. Dette gjer at kommunen har andre moglegheiter og utfordringar enn ein del andre kommunar i Hordaland. Det er eit klart skilje mellom hytter på Kvamskogen og hytter etablert i fjellet eller langs med sjøen. Den infrastrukturen som finst på Kvamskogen gir andre moglegheiter til høgare standard på hyttene enn i resten av kommunen, og dette vil igjen føre til auka energibruk. Dette gjer at Kvamskogen er meir tilrettelagt for heilårsbusetnad Det skapar også nye moglegheiter og utfordringar for kommunen. Ei slik utvikling kan og gje vekst innan næringslivet på Kvamskogen og gje auka omsetnad og vekst for butikk og næringsliv andre stader i kommunen. Hyttebygging skal vera eit viktig satsingsområde i komande kommuneplanperiode, og det skal stimulerast til hyttebygging i store delar av heradet. B. NY NÆRINGSVERKSEMD Kvam herad har som mål at det skal skapast 60 nye arbeidsplassar kvart år i den komande kommuneplanperioden Strategiar for å få til dette er: Leggja til rette for eit lokalt næringsforum som kan utvikla eksisterande verksemder og vera med å skapa nye. Tilrettelegga industri- og næringsareal, spesielt for eksisterande verksemder, og utnytta betre dei næringsområda som er tilrettelagde. I tillegg tilrettelegga nye og attraktive areal til industri- og næringsutvikling, spesielt i sentrale næringsområde i Øystese og Norheimsund. Tilrettelegga og stimulera til vidareutvikling av Fjellstrand. Kvam herad skal vera ein aktiv og god medspelar for næringslivet med tanke på å skapa nye arbeidsplassar. Ein skal fortsette arbeidet med fokus på nyskaping og tilrettelegging av nye arbeidsplassar. Tilrettelegga sjøareal for vidareutvikling av havbruksnæringa i Kvam. Side 13 av 37

14 Tilrettelegga areal/bygningar og infrastruktur for eigen næringshage sentralt i Kvam i samarbeid med SIVA/Hordaland fylkeskommune. Arbeide for å skaffe arbeidsplassar for folk med høgare utdanning. Det er varierande tilgang på ledig areal for industri og næring i kommunen. Tilgjengelig næringsareal er smått og av dårleg kvalitet, og kostnadene med å få arealet utbyggingsklart er store. Det vert forsøkt å skape ny næringsverksemd i Ålvik, etter at Kvam herad og Elkem har gitt to millionar kroner kvar til dette. C. MILJØMÅL Det er eit mål for planlegging og forvaltning av areala i kommunen å arbeida for ei økologisk, sosial og økonomisk berekraftig utvikling. I Kommuneplan for Kvam herad har ein med følgjande punkter: Øystesevassdraget skal ikkje byggjast ut i neste planperiode. I samband med bygging av offentlege bygningar skal det leggast til rette for vassbore varme. 2. FRAMSKRIVING AV ENERGIBRUKEN Energiforbruket blir påverka av mange faktorar, så som klima, demografiske forhold, teknologisk utvikling, energiprisar, næringsstruktur og bustadstruktur. I tillegg betyr det mykje korleis folk sine forbruksvanar og preferansar utviklar seg. Også lover og forskrifter vil ha effekt, t.d. gjennom krav til isolasjon og byggstandard. A. FOLKETALSENDRING Kvam herad har i stor grad opplevd ei nettoutflytting frå midten av 1960-talet. Det er i stor grad aldersgruppa år som flyttar frå kommunen. Sidan 1992 har Kvam i snitt hatt ein årleg reduksjon i folketalet på 0,1%. Målsetjinga i kommuneplanen om innbyggjarar i 2014, krev at folketalet gjennomsnittleg må auka med 160 personar årleg frå Ein legg i kommuneplanen opp strategiar for å oppnå dette, der ein fokuserar spesielt på følgjande: Strategiar for tilbakeflytting Strategiar for nyinnflytting, trivsel og integrering Strategiar for å rette opp kvinneunderskotet Strategiar for tomte- og bustadtilrettelegging Strategiar for senterstrukturen i kommunen Strategi for eit trygt lokalsamfunn Strategi for å redusera Kvam si sårbarheit Eigen tiltaksplan for Ålvik og Strandebarm Kvam herad vil framstå som ein kommune med gode oppvekstvilkår og bustadmiljø, slik at ein får nettoinnflytting og vekst i folketalet. Dersom prognosane om ei reduksjon i folketalet slår til, vil det ha størst konsekvensar for utkantane i kommunen. Ei konsekvensanalyse for Ålvik/Kvam utført av Hordaland fylkeskommune i 2001 konkluderar med at nedbemanninga ved Bjølvefossen vil kunne føre til eit befolkningstap i Kvam på om lag 50 personar i eit 5-års perspektiv. Det vil og kunne føre til eit visst tap av arbeidsplassar andre stader i kommunen, hovudsakelig i tenesteytande næringar. Sysselsettingsreduksjonane vil kunne gjere slik at den tendensen til netto innflytting ein har sett i kommunen dei siste åra vert snudd til netto utflytting. Konsekvensane vil vere mest merkbare for Ålvik. Side 14 av 37

15 Folketalsutviklinga går fram av følgjande tabell basert på tal frå SSB: Folketal Årleg vekst (middel) -0,1 % -0,1 % -0,1 % -0,1 % Hushald Del einebustader 83 % 83 % 83 % 83 % 83 % Personar pr hushald 2,72 2,62 2,52 2,45 2,37 Bustadstrukturen i Kvam er i dag lite urban. Den totale delen einebustader og vertikaldelte bustadhus (kjede, rekke o.l.) er relativt høg. Dette tilseier relativt høgt energiforbruk pr. husstand. På bakgrunn av kommuneplanen er det liten grunn til å rekne med nokon vesentleg endring i bustadstrukturen i åra framover. Gjennomsnittleg husstandsstorleik ligg noko over landsgjennomsnittet. Dette tilseier også eit energiforbruk pr. husstand noko over landsgjennomsnittet. Vi legg til grunn ei framskriving av noverande utvikling i energibruk pr. husstand - så lenge vi ikkje reknar nokon effekt av særskilte tiltak for reduksjon av energibruken. B. NÆRINGSSTRUKTUR Næringsstrukturen i Kvam er variert, med Fjellstrand (produksjon av katamaranar) og Bjølvefossen ASA (produksjon av ferrosilisium) som dei private verksemdene med flest årsverk. Den største arbeidsplassen i kommunen er Kvam herad med om lag 600 årsverk. Bjølvefossen Meir enn ein tredjedel av industriarbeidsplassane i Kvam i 1999 var på Bjølvefossen. I 2001 valte Elkem å kutte ut det eine av Bjølvefossens to hovudprodukt. Produksjonen av standard Ferrosilisium var lite lønnsam, mens spesialproduktet Ferrosilisium-magnesium gav store overskot. I samband med dette kutte ein kraftig ned på talet på arbeidsplassar. Bjølvefossen vert stadig utfordra i høve til inntening og effektivisering, og utsikten for dei komande åra er ei gradvis nedtrapping av talet på tilsette. Dette er med å skapa store utfordringar for heile kommunen. Bedrifta har p.t. 153 årsverk fordelt på 168 personar. Ei verksemd som Bjølvefossen hentar berre ein liten del av underleveransane til produksjonen frå lokalt næringsliv, noko som avgrensar ringverknadene ved ein reduksjon i produksjonen. Dei største lokale underleveransane til denne typen verksemd er tradisjonelt sett innanfor nokre typar privat tenesteyting, særleg transport. Fjellstrand Fjellstrand verft på Omastrand har om lag 200 tilsette, og verftet har klart å snu den negative utviklinga som var for nokre år sidan. Ordretilgangen framover er stabil. Fjellstrand har i fleire år hatt problem med å skaffa seg nok kvalifisert arbeidskraft. Struktur Eigarstrukturen i næringslivet er i stor grad basert på lokale eigarar. Ein slik struktur fører til stabile arbeidsplassar med lite press om utflytting. Det er relativt lite innslag av nasjonale og internasjonale selskap. Kvam har eit eksportretta næringsliv innan fisk, ferrosilisium, båtindustri og reiseliv, og er såleis sårbart ved at det er konjunkturutsett. Sidan slutten av 1990-talet har talet på tilsette innan offentleg tenesteyting auka, medan talet på tilsette innan primær- og sekundærnæringane har minka. Vekst i sentrale delar av kommunen tilseier ein vidare vekst i utbygging av varehandel og bygg for offentleg og privat tenesteyting. Samstundes vil eksisterande byggmasse stort sett vere i bruk. Sjølv om veksten i samla folketal ikkje blir stor, vil vi difor likevel legge til grunn ei framskriving av veksttakten i energiforbruket i tenesteytande næringar. Side 15 av 37

16 Det er ikkje presentert planar som tilseier uvanlege endringar innan industrien i kommunen. Ev. endringar i næringslivet elles vil ikkje påverke det stasjonære energiforbruket i særleg grad. Talet på verksemder (einingar) i Kvam herad som er registrert i Brønnøysund syner følgjande (for 2000): Bransje Jord, skogbruk 262 Post, bank, forsikring 11 Fiske, oppdrett 13 Eigedom 47 Industri og bergverk 65 Utleige materiell og utstyr 2 Eldistribusjon 1 Forsking 0 Vassverk 3 Forr.messig tenesteyting 59 Bygg, anlegg 57 Off.forvaltning 12 Motorvognhandel m.v. 14 Undervisning 23 Engroshandel 22 Helse og sosial 75 Detaljhandel 68 Investeringsverksemd 0 Overnatting, servering 33 Organisasjonar 10 Transport 44 Sport og fritid 16 Reisebyrå, spedisjon 0 Anna 16 Verksemder (einingar) i alt 853 C. FRAMSKRIVING FOR ULIKE ENERGIBERARAR Energiforbruket er karakterisert både ved energimengd og energiberar (-form). Dersom det ikkje opptrer vesentlege endringsfaktorar, kan ein trendframskrive forbruket pr. energiberar på grunnlag av utviklinga dei siste åra. Som et utgangspunkt blir dette lagt til grunn. I kapitel 5 blir grunnlaget for alternative løysingar og dermed nye endringsfaktorar vurderte. Side 16 av 37

17 D. ENERGIBRUK Vi får då eit samla bilde av utviklinga av energibruken til stasjonære føremål i Kvam herad som ser slik ut: Tal omrekna til GWh/år Elektrisitet Kraftkrevjande industri 340,0 339,0 Private hushaldningar 75,1 79,8 Offentleg og privat tenesteyting 55,1 58,3 Annan industri 12,8 13,6 Andre forbrukarar 9,9 9,8 Sum elektrisitet 492,9 500,5 Olje/parafin Kraftkrevjande industri 4,9 4,9 Private hushaldningar 4,6 4,9 Offentleg og privat tenesteyting 17,5 17,0 Annan industri 3,8 3,5 Andre forbrukarar 3,2 3,0 Sum olje/parafin 34,0 33,3 Gass Kraftkrevjande industri 0,0 0,0 Private hushaldningar 0,0 0,0 Offentleg og privat tenesteyting 0,5 0,6 Annan industri 0,2 0,3 Andre forbrukarar 0,2 0,3 Sum gass 0,9 1,2 Biobrensel Kraftkrevjande industri 0,0 0,0 Private hushaldningar 14,6 15,0 Offentleg og privat tenesteyting 5,6 5,8 Annan industri 10,0 11,0 Andre forbrukarar 1,0 1,0 Sum biobrensel 31,2 32,8 Anna Kraftkrevjande industri 353,3 353,3 Private hushaldningar 0,0 0,0 Offentleg og privat tenesteyting 2,9 3,4 Annan industri 0,7 0,8 Andre forbrukarar 0,5 0,6 Sum anna 357,4 358,1 Sum totalt 916,4 925,9 3. MILJØKONSEKVENSAR Energiforbruk har eller fører til miljøbelastningar av ulike slag. Bruk av elektrisitet er i seg sjølv ikkje miljøbelastande. Framføring av kraftlinjer kan nok oppfattast som eit miljøproblem. Produksjon av elektrisitet også, avhengig av produksjonskjelde og form. I Noreg må ein rekne tilgangen på ny vasskraftbasert elektrisitet som avgrensa. Auka elektrisitetsforbruk fører difor meir eller mindre direkte til auka produksjon av kraft frå andre produksjonssystem, f.eks. kull- og oljebasert produksjon i Europa. Side 17 av 37

18 VURDERING AV AKTUELLE ENERGILØYSINGAR 1. ELEKTRISITET Energiutgreiinga skal beskrive dei mest aktuelle energiløysingane for område i kommunen med forventa vesentleg endring i etterspurnaden etter stasjonær energi. Inkludert i dette skal ein ta omsyn til grunnlaget for bruk av fjernvarme, energifleksible løysingar, varmeattvinning, innanlandsk bruk av gass, tiltak for energiøkonomisering ved nybygg og rehabiliteringar, verknaden av å ta i bruk energistyringssystem på forbrukssida m.v. For Kvam herad er det ikkje valt ut noko særskilt utbyggingsområde for vurdering. Det finst ingen konkrete planer som vil påverke energibruken ved Elkem Bjølvefossen i den nærmaste framtid, men Bjølvefossen har kraftkontraktar som blir terminert og og rammevilkåra for vidare drift vil påverka produksjonen. Generelt er det likevel grunnlag for nokre merknader for Kvam herad. Det alt vesentlege av stasjonær energibruk vert dekt av elektrisitet. Elektrisitet vil også i framtida vere einerådande bortsett frå til varmeføremål. Elnettet må difor i alle høve utviklast til å forsyne utbyggingsområde i kommunen. Til nokre bruksområde vil det likevel kunne eksistere/utviklast alternativ til elektrisitet, først og fremst til oppvarming. I tillegg kan elektrisitetsforbruket effektiviserast ved fornuftig bruk av teknologi, styringssystem m.v. Utbygging og forsterking av kraftnettet kan utsetjast eller avhjelpast med sluttbrukartiltak som effektstyring, utkopling m.v eller ev bygging av småkraftverk, vindkraftverk e.a. lokalt. Det er ikkje sett i verk noko særskilt prosjekt for sluttbrukartiltak 2. ENERGIFLEKSIBLE LØYSINGAR 3. FJERNVARME Bruk av varmepumper skjer i dag i fleire private og kommunale bygg. Døme på dette er gartneri, Mikkjelsflaten omsorgsbustader og Øysteseheimen (ferdigstilt desember 2004). I tillegg vert det vurdert å kople fleire bygg i Øystese sentrum til ein felles varmesentral med varmepumpe. Det er ikkje grunn til å tru at dette bildet vil endre seg i åra framover. Fjernvarme er mest aktuelt dersom det i eit visst omfang eksisterer bygg med vassbore (eller luftbore) oppvarmingssystem. Fjernvarme kan også vere aktuelt dersom det er planlagt bustadeller næringsbygg med eit visst oppvarmingspotensiale der ein varmesentral vert innregulert. I Kvam herad ligg det i dag ikkje til rette for etablering av fjernvarmenett i samband med eksisterande byggmasse. I Øystese sentrum er det ein del bygg som har vassboren varme, men her vil det vere mest aktuelt å bruke ein felles varmesentral med varmepumpe som varmekjelde. Det er i dag ikkje særskilt tilgang på nokon energiberar i Kvam herad som skulle kunne utnyttast for produksjon av fjernvarme. Potensialet vil avhenge av tilretteleggings- og utbyggingstakt for nye bustadfelt (og industriområde). Om vi legg til grunn at nye bustadfelt vil ligge på 30 bustadeiningar, vil normalt energiforbruk til oppvarming for ei slik bustadmasse kunne ligge på ca. 0,3 GWh. Side 18 av 37

19 4. ENERGIØKONOMISERANDE TILTAK Med energiøkonomiserande tiltak meiner vi i denne samanhengen endringar i rutinar eller mindre investeringar som har ein privatøkonomisk tilfredsstillande effekt. A. EKSISTERANDE BYGGMASSE I eksisterande byggmasse er det vanleg å rekne med 5-10 % varig energisparing med gjennomføring av enøktiltak. I snitt vil potensialet for innsparing difor ligge på kring 15 kwh/m 2. På grunnlag av opplysningar frå Enova (Byggoperatøren) og statistikk frå SSB har vi rekna ut at samla byggmasse i Kvam herad er kring m 2 (av dette bustader m 2 ). B. REHABILITERING Ved rehabilitering av eksisterande bygg er det mogleg å gjennomføre energieffektiviserande tiltak utover den reine bygningsmessig rehabiliteringa. I tillegg kjem effekten av at ein ofte må ta omsyn til isolasjonskrav m.v. i nyare byggeforskrifter. Potensialet bør ligge på kring det doble av enøktiltak i eksisterande bygg, dvs. 30 kwh/m 2. Årleg tilvekst er på kring m 2 (av dette bustadbygg m 2 ), eller 1,7 %. Rehabilitert areal vil normalt ligge på langt mindre enn halvdelen. C. INDUSTRI Under det tidlegare enøk-regimet vart det etablert eit enøk bransjenettverk for industrien, der ein samla informasjon om faktisk energibruk og gav industribedrifter særskilte tilbod knytt til energieffektivisering. Av industribedriftene i Kvam herad er Elkem Bjølvefossen, Hardanger bakeri og konditori og Tine Meieriet Vest BA avd Hardanger med i Bransjenettverket for industrien. Energiforbruket i industrien utgjer elles ein stor del av samla energiforbruk i kommunen, slik at endringar i forbruket her, enten via redusert aktivitet eller enøk-tiltak vil ha stor innverknad på kommunens samla forbruk. Elkem Bjølvefossen har energiattvinningsanlegg, kor ein varmevekslar (avgasskjølar) hentar ut varme frå avgassane frå smelteomnane, og omdannar denne til damp. Dampen vert omgjort til elektrisk energi via ein dampturbin/generator. Ein hentar ut om lag 45 GWh per år via attvinningsanlegget. Side 19 av 37

20 Bjølvefossen avslutta november 2003 ein ENØK-utredning, der ein avdekka følgjande potensial: Tiltak Sparepotensial (MWh) Sparepotensial (1000 kr) Optimalisering hovudpumper vassforsyning Optimalisering av avtrekksvifter Avtrekksvifter tapperøyk Optimalisering av hovudvifter (nye lågspent motorar med frekvensomformer) Optimalisering av avtrekksvifter (250 kw avtrekksvifte i EB) Optimalisering av sirkulasjonspumper omn 1, nye sirkulasjonspumper Optimalisering av sirkulasjonspumper omn 1 og 5, lukking av kjølekrets Spillvarmeutnytting til oppvarming av bygg Totalt D. SAMLA POTENSIALE Samla vil potensialet for energiøkonomiserande tiltak i byggmassen difor ligge på kring 10,5 GWh/år. Potensialet i den delen av forbruket som går til produksjon har ein ikkje tilstrekkelig med data til å vurdera i denne samanheng, men ein ser at potensialet for Bjølvefossen er om lag 9,1 GWh. Bjølvefossen vil vurdera det einskilde tiltak i samband med budsjettarbeidet for ANDRE LØYSINGAR A. ENERGISTYRINGSSYSTEM Energistyringssystem vil inkludere SD-anlegg (sentral driftskontroll), utstyr for lysregulering, effektstyring og nattsenking. I tillegg er det snakk om system som kan sikre bruksstyrt forbruk til ventilasjon, belysning og oppvarming. B. POTENSIALE Det er vanleg i bygg å rekne eit potensiale for innsparing ved å ta i bruk energistyringssystem på 25 %. Om vi reknar at energistyringssystem blir installert i 1 % av eksisterande byggmasse årleg og at 30 % av nybygg blir tilrettelagt med system for energistyring, tilsvarer dette ein årleg reduksjon i energiforbruket på 0,4 GWh i høve til kva det elles ville ha vore. Side 20 av 37

21 KOSTNADSELEMENT VED ULIKE ENERGIBERARAR Vurderinga av økonomien ved ulike løysingar er langt på veg avhengig av ståstad. Den einskilde investor legg ulik vekt på dei økonomiske faktorar som inngår. Ved nybygg eller rehabilitering av bustad, næringsbygg, industri eller anna verksemd blir det gjort val som påverkar den framtidige energibruken. Det vert investert i tekniske løysingar som set grenser for kva for energiberarar som vil vere aktuelle og for kva for nivå energiforbruket vil måtte ligge på. Den einskilde investor har eit privatøkonomisk perspektiv for dei val som gjerast. Og det er svært vanleg å gjere val etter kva som krev minst investering. Men det er umogleg å forhalde seg til økonomi og lønsemd utan å ta omsyn til alle kostnadane over heile investeringa si levetid, dvs. kapitalkostnad og alle forvaltnings-, drifts-, vedlikehalds- og utviklingskostnader (FDVU-kostnader) i brukstida, slik som: Kapitalkostnad o Investeringa inkluderer både prosjektering, utstyr, montasje og idriftsetting. Same utstyr kan derfor medføre ulik investering alt etter aktuelle marknadsforhold og lokale skilnader. Skattar og avgifter o Forsikringar Miljøavgifter kan f.eks. slå ulikt ut og favorisere ulike energiberarar. Drift, vedlikehald o Pass, stell og utskifting av deler er i større eller mindre grad nødvendig for å oppretthalde driftsregularitet og yteevne for alle oppvarmingseiningar. Innkjøpt energi o Alle energiberarar medfører kostnader til innkjøp og eventuell lagring, transport o.a. Det er omrekna kostnad pr. nytta kwh som er relevant. Offentlege krav og pålegg o Lover og forskrifter er under stadig utvikling. Ved ombygging/rehabilitering vil nye krav som regel også gjerast gjeldande for eldre installasjonar. Løpande ombygging o Varmeanlegg må ofte tilpassast ved bygningsmessige endringar, bruksendringar o.a. Opphavleg varmeløysing kan være meir eller mindre enkel (kostbar) å modifisere. Oppgradering For ein investor vil optimalt val av energibærer avhenge av ei rad forhold. Ei direkte samanlikning mellom billegaste alternativ for vanlege bustadeiningar vil normalt vise at rein elektrisk oppvarming er billegast. Avhengig av korleis inneklima og komfort vert vurdert og vektlagt, kan bildet lett bli meir nyansert. Side 21 av 37

22 Nedanfor er lista opp nokre av dei val som påverkar totaløkonomien for ei investering: Energiforbruk Klimafaktorar (plassering og utforming av bygg i høve til sol, vind og vær) Byggestandard (isolasjonsgrad, materialval o.l). Teknisk utrustning (teknisk utstyr, grad av automatikk) Åtferd/vaner (personbelastning, innetemperatur) Oppvarmingskjelde Lokal oppvarming (el.oppvarming evt. kombinert med luft/luft varmepumpe) Sentralvarme med ulike oppvarmingskjelder t.d. Pris energiberar Tariff el.oppvarming (f.eks. med dobbeltmantla bereder) fjernvarme Handteringskostnader Oppvarmingsform Veggoppvarming Golvoppvarming Annen oppvarming Styringsmetode Lokal regulering Sentral regulering kombinasjon oljekjel/el kombinasjon biokjel/el kombinasjon varmepumpe/el (vann/vann eller luft/vann varmepumpe) Investor sine val vert gjort ut ifrå dei forhold som er viktige for investor. Dersom investor ser alle dei samfunnsmessige kostnader som investeringa fører med seg, tilseier økonomisk teori at vi får ei samfunnsøkonomisk optimal utnytting av ressursane. I praksis vil det gjerne ikkje være slik, mange av føresetnadane for ein fullkomen marknad vil ikkje vere oppfylt. Dette fører til eit samfunnsøkonomisk effektivitetstap, dvs. ein forskjell mellom privatøkonomisk og samfunnsøkonomisk lønsemd. På nasjonalt nivå vert samfunnsmessige kostnader (et stykke på vei) omgjort til privatøkonomiske kostnader gjennom skattar/avgifter og offentlege krav/pålegg. I praksis blir dette bildet ofte forstyrra av at skattar, avgifter, krav og pålegg like gjerne vert brukte til å få gjennomført politiske målsettingar som å oppnå samfunnsøkonomiske løysingar. Også tilskot og subsidiar kan ha ei politisk like mykje som ei samfunnsøkonomisk grunngjeving. Lokalt kan det kome tildels vesentlege samfunnskostnader i tillegg til dette, spesielt ved store endringar som følgje av etablering av næringsliv, bustadområde o.l. Kommunen vil da få kostnader til arealutvikling, utbygging av offentlige tenestetilbod, lokale miljøbelastningar m.v. som ikkje vert dekt inn gjennom det overordna samfunnsøkonomiske regnskapet. På den andre sida kan det for kommunen vere utsikter til utvikling av næringsliv og nye arbeidsplassar og såleis ønskjeleg med slike kostnader. Det finst ei rad modellar for berekning av økonomi ved investering i oppvarmingsløysingar. Felles for dei fleste er at dei gjer forenklingar i føresetnadane, ofte prioritert i forhold til modellutviklar sin eigen ståstad. Det er ei generell erfaring at kostnadsnivå varierer tildels mykje med t.d. lokale tilhøve. Dette gjeld først og fremst investeringsnivået. Men også utforming av nettariffar, reglar for Side 22 av 37

23 tilknytingsplikt og andre forhold vil kunne variere mykje. I et aktuelt tilfelle bør utbyggjar difor alltid innhente relevante anbod for å få eit realistisk vurderingsgrunnlag. I Vedlegg B er det ført opp referansar til modellar for berekning av totalkostnader for ulike oppvarmingsløysingar, utarbeidd med utgangspunkt i ulike interessegrupperingar (Energigården, Varmeinfo, NELFO m.fl.). Vedlegg C presenterer eit skjema for berekning av totalkostnadar for ulike oppvarmingsløysingar i nybygg. Berekningsskjemaet er tilrettelagt for ei mest mogleg nøytral berekning. Berekningsskjemaet er også brukt for å kalkulere korleis dei ulike kostnadselement ville kome ut for oppvarminga av nye bustader (rom- og vassoppvarming). Kalkulasjonen tek utgangspunkt i normtal, normprisar, tariffar m.v. for energiberarar og syner følgjande resultat (sjå Vedlegg D 2 ): Kalkulasjon av årskostnader for oppvarming av ny einebustad Areal Standard Byggeforskriftene 1997 Oppvarmingsløysingar: el. panelomnar + el. v.v.beredar ditto + vedomn ditto + l/l varmepumpe sentralvarme el.oppvarma ditto + l/v varmepumpe sentralvarme oljefyrt + panelomnar topplast (10%) sentralvarme gassfyrt + panelomnar topplast (10%) sentralvarme pelletsfyrt + panelomnar topplast (10%) sentralvarme vedfyrt + panelomnar topplast (10%) fjernvarme + panelomnar topplast (10%) 2 Ein må vere merksam på at endring i forbruk kan påverke berekna energipris pr. kwh. T.d. vil både nett- og kraft-tariffar vere oppbygt av fastledd som er uavhengige av forbruk. Auka forbruk vil såleis gje redusert gjennomsnittspris. Det same gjeld for kapitalkostnader generelt, der årleg kostnad vil vere uavhengig av utnyttingsgraden for utstyret. Side 23 av 37

24 Årskostnader bustadoppvarming 250,0 200,0 øre/kwh utnytta 150,0 100,0 50,0 0,0 El.panel-omnar Ditto m/ vedomn Varme-pumpe l/l El. vassbore Varme-pumpe l/v Gass vassbore Olje vassbore Pellets vassbore Ved vassbore Fjern-varme vassbore Avgifter Drift Kapital Overføring Energiberar Side 24 av 37

25 OPPSUMMERANDE TABELLAR 1. KRAFTKREVJANDE INDUSTRI Energibruk samla (GWh/år) Elektrisitet 503,0 524,0 345,0 340,0 339,0 Olje/parafin 4,7 4,9 4,9 4,9 4,9 Gass 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Biobrensel 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Anna 335,3 347,8 353,3 353,3 353,3 Samla forbruk 843,0 876,7 703,2 698,2 697,2 2. PRIVATE HUSHALD Folketal Tal husstandar Energibruk samla (GWh/år) Elektrisitet 60,8 66,3 70,2 75,1 79,8 Olje/parafin 3,9 4,2 4,4 4,6 4,9 Gass 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Biobrensel 12,7 13,4 13,8 14,6 15,0 Anna 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Samla forbruk 77,4 83,8 88,3 94,3 99,7 Energibruk pr. hushald (kwh/år) Elektrisitet Olje/parafin Gass Biobrensel Anna Sum Side 25 av 37

26 3. OFFENTLEG OG PRIVAT TENESTEYTING Energibruk samla (GWh/år) Elektrisitet 45,5 49,2 51,8 55,1 58,3 Olje/parafin 26,1 25,6 18,0 17,5 17,0 Gass 1,7 1,3 0,5 0,5 0,6 Biobrensel 0,4 5,1 5,4 5,6 5,8 Anna 0,6 3,3 1,6 2,9 3,4 Samla forbruk 74,3 84,5 77,4 81,6 85,1 4. ANNAN INDUSTRI Energibruk samla (GWh/år) Elektrisitet 8,1 11,3 11,9 12,8 13,6 Olje/parafin 6,0 5,9 4,1 3,8 3,5 Gass 0,4 0,3 0,1 0,2 0,3 Biobrensel 0,1 1,2 33,0 10,0 11,0 Anna 0,1 0,8 0,4 0,7 0,8 Samla forbruk 14,8 19,4 49,5 27,5 29,2 5. ANDRE FORBRUKARAR Energibruk samla (GWh/år) Elektrisitet 10,0 10,5 9,8 9,9 9,8 Olje/parafin 4,9 4,8 3,4 3,2 3,0 Gass 0,3 0,3 0,1 0,2 0,3 Biobrensel 0,1 1,0 1,0 1,0 1,0 Anna 0,1 0,6 0,3 0,5 0,6 Samla forbruk 15,5 17,2 14,6 14,8 14,7 6. SAMLA ENERGIFORBRUK PR. INNBYGGJAR Folketal Samla energiforbruk (GWh/år) 1 024, ,6 933,1 916,4 925,9 Energiforbruk pr. innbyggjar (kwh/år) Side 26 av 37

27 VEDLEGG A: TABELL/DIAGRAMOVERSYN TABELL SIDE Samandragstabell 5 Feil og avbrotsstatistikk Kvam 8 Elektrisitet historisk forbruk 10 Olje/parafin historisk forbruk 10 Gass historisk forbruk 10 Biobrensel historisk forbruk 11 Anna historisk forbruk 11 Folketalsutvikling 15 Bustadutvikling 15 Tal på verksemder (einingar) år Energibruk stasjonære føremål framskriving 17 Kraftkrevjande industri (KKI) oppsummerande tabell 25 Private hushald oppsummerande tabell 25 Offentleg og privat tenesteyting oppsummerande tabell 26 Anna industri oppsummerande tabell 26 Anna oppsummerande tabell 26 Samla energiforbruk pr. innbyggjar - oppsummerande tabell 26 DIAGRAM Årskostnader bustadoppvarming 24 Energiintensitet Fastlands-Noreg 33 Produksjon vs. spesifikk energibruk perioden Årleg vekst i energibruk pr. sektor 34 Side 27 av 37

28 VEDLEGG B: REFERANSAR PUBLIKASJONAR/RAPPORTAR Kommuneplan for Kvam herad , Mål og strategiar Kvam herad, 2002 Konsekvensanalyse Ålvik/Kvam, Reduksjonar i verksemda ved Bjølvefossen i 2001 Hordaland fylkeskommune, 2001 Byggearealstatistikk og energistatistikk SSB Folke- og bustadtellinga 1990 SSB Energibruk i husholdninger - rapport SSB Liste over småkraftverk i Hordaland og Sogn og Fjordane NVE, 2000 Avfallsplan for Kvam herad Kvam herad 2001 Elektrisitetsforbruk i Kvam herad Kvam Kraftverk AS Middeltemperaturar på Vestlandet Vervarslinga på Vestlandet, DNMI Oversyn over verksemder (einingar) i Kvam kommune Brønnøysundregistrene, 2002 BEREKNINGSMODELLAR/METODAR FOR OPPVARMINGSKOSTNADER VARMEKOMFORT tilgjengeleg på internett Varmeinfo Energinøkkelen Rembra as Hvorfor el til oppvarming? Eit NELFO-prosjekt ved ADAPT Consulting AS Bioenergi miljø, teknikk og marked Energigården 2001 FIRMA/PERSONAR Kvam herad Ref.: Per Øyvind Tveiten Tlf.: e-post: [email protected] Kvam Kraftverk AS Ref.: Olav Solheim Tlf.: e-post: [email protected] Vestnorsk Enøk AS Ref.: Ingun M. Leikvoll Tlf.: e-post: [email protected] Side 28 av 37

29 VEDLEGG C: BEREKNING AV ENERGIKOSTNADER FORBRUK 1 Romoppvarming kwh/år kw Tappevatn kwh/år kw Anna kwh/år kw Totalforbruk kwh/år kw KAPITALKOSTNAD 2 Rein eloppvarming Elvarmeutstyr romoppvarming 3 NOK Meirinstallasjon for eloppvarming 4 NOK Anna (evt. kombinert) oppvarming Evt. elvarmeutstyr 5 NOK Anna varmeutstyr romoppvarming 6 NOK Fordelingssystem anna varmeutstyr 7 NOK Styringseining NOK Varmesentral (inkl. montering) 8 dobbeltmantla bereder/elkjel NOK olje/gasskjel m/tilleggsutstyr NOK biokjel m/tilleggsutstyr NOK varmepumpe NOK energibrønn el.l. NOK Sum investering NOK Rente Avskrivingstid % p.a. år Årleg kapitalkostnad 9 NOK/år 1 Samla energiforbruk utan omsyn til energiberar og maksimal effekt 2 Dimensjoneringa av oppvarmingssystemet avheng av maksimal effekt 3 Investering i panelomnar, varmtvasstank, varmekablar og tilhøyrande styringsopplegg 4 Ved rein eloppvarming må elinstallasjonen ha noko større kapasitet 5 I nokre rom kan det verte brukt panelomnar eller varmekablar 6 Her reknar ein med radiatorar, varmekassettar og evt luft/luft varmepumpe 7 Kostnader til vassbore eller luftbore fordelingssystem 8 Alle kostnader til sjølve varmesentralen, inkl. montering 9 Annuiteten av samla investering med berekna rente og avskrivingstid Side 29 av 37

30 INNKJØPT ENERGI 10 Dekn. andel 11 % Pris 12 NOK/eining Energiinnhald 13 kwh/eining Virkn. grad 14 % El. direkte Olje/gass Bio Fjernvarme NOK/år NOK/år NOK/år NOK/år El.varmepumpe NOK/år Sum innkjøpt energi 15 NOK/år DRIFT, VEDLIKEHALD O.A. 16 Sum drift, vedlikehald o.a. NOK/år ÅRSKOSTNADER Kapital Innkjøpt energi Drift, vedlikehald o.a. NOK/år NOK/år NOK/år Sum årskostnad 17 NOK/år Dersom du ønskjer å prøve dette ut som rekneark, kan du laste det ned frå 10 Energiberar må kjøpast inn i ei høveleg form, anten for direkte bruk eller for fyring og varmeproduksjon 11 Kor stor del av årsenergiforbruket (nytta) som kjem frå den einskilde energiberar 12 Pris pr. eining innkjøpt energiberar, ta med alle avgifter 13 Energiinnhaldet i sjølve energiråvaren 14 Kor stor del av energiinnhaldet som vert levert frå varmesentralen (for el direkte lik 100, for el til varmepumpe større enn 100, for olje og bio mindre enn 100) 15 Bereknast slik for kvar energiberar og summerast: [Totalforbruk (kwh/år) * Dekn.andel (%) ] [Virkn.grad (%) * Energiinnhald (kwh/eining) ] 16 Alle oppvarmingsløysingar krev eit visst ettersyn og vedlikehald * Pris (NOK/eining) 17 Dette er den sentrale parameter for kor dyrt eller rimeleg den vurderte løysinga kjem ut Side 30 av 37

31 VEDLEGG D: ÅRSKOSTNADER BUSTADOPPVARMING Areal 170 m2 Forbruk Romoppvarming kwh/år 5,8 kw Tappevatn kwh/år 2,2 kw Anna kwh/år 2,0 kw Totalforbruk kwh/år 10,0 kw Investeringar romoppvarming Ditto m/ vedomn El.panelomnar Varmepumpe l/l El. vassbore Varmepumpe l/v Gass vassbore Olje vassbore Pellets vassbore Ved vassbore Fjernvarme vassbore Rein eloppvarming Elvarmeutstyr romoppvarming Varmtvassberedar Meirinstallasjon for eloppvarming Anna (evt. Kombinert) oppvarming Evt. Elvarmeutstyr Anna varmeutstyr romoppvarming Fordelingssystem anna varmeutstyr Styringseining Varmesentral (inkl. montering) dobbeltmantla bereder/elkjel olje/gasskjel m/tilleggsutstyr biokjel m/tilleggsutstyr varmepumpe energibrønn eller lignende Sum investering Rente (% p.a.) Avskrivingstid (år) Årleg kapitalkostnad (NOK/år) Innkjøpt energi Dekningsandel (%) El Anna Kostnad innkjøpt energi El Anna Sum innkjøpt energi Nettleige Drift, vedlikehald o.a Årskostnader Kapital Innkjøpt energi Nettleige Drift, vedlikehald o.a Sum årskostnad eks. avgifter Avgifter El.avgift CO2-avgift 670 Oljeavgift 628 MVA Sum avgifter Totalkostnad pr. kwh 117,8 120,2 111,3 161,5 163,5 125,1 193,1 184,1 195,2 126,5 Side 31 av 37

32 VEDLEGG E: ENERGIDATA/DEFINISJONAR ENERGIINNHALD Gjennomsnittleg energiinnhald, tettleik og virkningsgrader etter energivare 1 Energibærer Teoretisk energiinnhald Tetthet Industri og bergverk Virkningsgrader Transport Anna forbruk Kol 28,1 GJ/tonn.. 0,80 0,10 0,60 Kolkoks 28,5 GJ/tonn.. 0,80-0,60 Petrolkoks 35,0 GJ/tonn.. 0, Råolje 42,3 GJ/tonn =36,0 GJ/m 3 0,85 tonn/m Raffinerigass 48,6 GJ/tonn.. 0,95.. 0,95 Naturgass (2001) 2 40,2 GJ/1000 Sm 3 0,85 kg/sm 3 0,95.. 0,95 Flytende propan og butan (LPG) 46,1 GJ/tonn =24,4 GJ/m 3 0,53 tonn/m 3 0,95.. 0,95 Brenngass 50,0 GJ/tonn Bensin 43,9 GJ/tonn =32,5 GJ/m 3 0,74 tonn/m 3 0,20 0,20 0,20 Parafin 43,1 GJ/tonn =34,9 GJ/m 3 0,81 tonn/m 3 0,80 0,30 0,75 Diesel-,gass-og lett fyringsolje 43,1 GJ/tonn =36,2 GJ/m 3 0,84 tonn/m 3 0,80 0,30 0,70 Tungdestillat 43,1 GJ/tonn =37,9 GJ/m 3 0,88 tonn/m 3 0,80 0,30 0,70 Tungolje 40,6 GJ/tonn =39,8 GJ/m 3 0,98 tonn/m 3 0,90 0,30 0,75 Metan 50,2 GJ/tonn Ved 16,8 GJ/tonn =8,4 GJ/fast m 3 0,5 tonn/fm 3 0,65-0,65 Treavfall (tørrstoff) 16,8 GJ/tonn Avlut (tørrstoff) 14,0 GJ/tonn Avfall 10,5 GJ/tonn Elektrisitet 3,6 GJ/MWh.. 1,00 1,00 1,00 Uran TJ/tonn Kjelder: Energistatistikk, Statistisk sentralbyrå, Norsk Petroleumsinstitutt, Kjelforeningen - Norsk Energi og Norges byggforskningsinstitutt. ENERGIEININGAR PJ TWh Mtoe Mfat MSm 3 o.e. olje MSm 3 o.e. gass 1 PJ 1 0,278 0,024 0,18 0,028 0,025 0, TWh 3,6 1 0,085 0,64 0,100 0,090 0, Mtoe 42,3 11,75 1 7,49 1,18 1,052 0,040 1 Mfat 5,65 1,57 0,13 1 0,16 0,141 0, MSm 3 o.e.olje 36,0 10,0 0,9 6,4 1 0,89 0,034 1 MSm 3 o.e.gass 40,2 11,2 1,0 7,1 1,12 1 0,038 1 quad ,5 24,9 186,4 29,29 26, Mtoe =1 mill.tonn (rå)oljeekvivalentar 1 Mfat =1 mill.fat råolje (1 fat =0,159 m 3 ) 1 MSm 3 o.e.olje =1 mill.sm 3 olje 1 MSm 3 o.e.gass =1 mrd.sm 3 naturgass 1 quad =10 15 Btu (British termal units) Kjelde: Energistatistikk, Statistisk sentralbyrå og Oljedirektoratet. quad 1 Det teoretiske energiinnhaldet kan variere for den einskilde energivare, verdiane er difor gjennomsnittsverdiar 2 Sm 3 =standard kubikkmeter (15 C og 1 atmosfæres trykk). Side 32 av 37

33 VEDLEGG F: PROGNOSERING AV ENERGI-ETTERSPURNAD Energi er ein avgjerande innsatsfaktor i det moderne samfunnet. I tillegg til å vere råvare i industriprosessar, brukar vi mykje energi til oppvarming. På nesten alle samfunnsområde brukar vi dessutan teknologiske hjelpemiddel som krev energi. Energiforbruket blir påverka av mange faktorar, så som klima, demografiske forhold, teknologisk utvikling, energiprisar, næringsstruktur og bustadstruktur. I tillegg betyr det mykje korleis folk sine forbruksvanar og preferansar utviklar seg. Også lover og forskrifter vil ha effekt, t.d. gjennom krav til isolasjon og byggstandard. FAKTORAR SOM PÅVERKAR ENERGIBRUKEN KLIMA Låg temperatur og sterk vind aukar varmetapet frå eit bygg. Tilgangen på sol og dagslys og nedbørstilhøva kan også ha effekt. Energitrongen til oppvarming er normalt lågare ved kysten, der havet fungerer som ein temperaturregulator, enn i innlandet. DEMOGRAFISKE FORHOLD Folketal, alderssamansetting og tal på og storleik på hushalda har effekt på etter-spurnaden etter energi. Tendensen i landet går mot færre personar pr. hushald. Frå 1930 til 1995 har t.d. eit gjennomsnittshushald her i landet gått ned frå 4 personar til 2,2, dvs. ein reduksjon på 45 %. Energiforbruket pr. person var i 1993 over kwh når personen budde åleine, medan det var nede i kwh når personen budde i ein husstand på 4 personar. Yngre menneske brukar oftast meir energi enn eldre. T.d. dusjar dei meir, har meir av elspesifikke underhaldningsprodukt og et sine måltid til andre tider enn resten av familien. TEKNOLOGISK UTVIKLING Bruken av energikrevjande tekniske hjelpemiddel aukar energibruken. Fjernsyn, kjøleskåp, frysar, komfyr og vaskemaskin er no vanleg i dei fleste hushald. Mikrobølgjeomn, oppvaskmaskin og tørketrommel er på full fart inn. På den andre sida skjer det ei utvikling i retning av meir energieffektive produkt. Ein ny oppvaskmaskin brukar i dag berre 2/3 av den energimengda same utstyr brukte for 15 år sidan. Bruk av ny teknologi gjer det mogleg å utnytte energiressursane betre. Produksjonsprosessane i industrien er meir energieffektive, slik at det krevjast mindre energi enn før å produsere ei gitt mengd varer. Også i hushald og tenesteyting løysast ei gitt oppgåve med mindre energibruk enn før. Energiintensitet Fastlands-Norge, 1986=1 Kjelde: NOU 1998:11 Side 33 av 37

34 Energiintensitet er eit mål på energieffektivitet. Energiintensiteten målt som forholdet mellom stasjonært energiforbruk og bruttonasjonalproduktet (BNP) for fastlands-noreg i faste prisar, viser ein reduksjon i energiintensiteten på 25 % i perioden Det betyr at fastlands-noreg utnytter energien vesentleg meir effektivt no enn for 20 år sidan. Utviklinga innan ulike sektorar varierer noko, men med ein generell tendens av reduksjon i energiintensitet. Gjennomsnittleg utvikling i produksjon og spesifikk energibruk i perioden (heile landet) Kjelde: NOU 1998:11 ENERGIPRISAR I Noreg har vi tradisjonelt hatt rimeleg elektrisk kraft. Ikkje minst kraftintensiv industri har nytt godt av dette. Men tilgangen på rimeleg kraft har forseinka omstillinga til meir energieffektive produksjonsprosessar og forbruksmønster. Dette gjeld både for bedrifter og private. Pris på energi har berre i avgrensa grad vore utslagsgjevande for val av energiberar. NÆRINGSSAMANSETTING Dei ulike industrigreinene er ikkje like energiintensive. Kraftkrevjande industri er i hovudsak den råvarebaserte industrien. Industri som er mindre energikrevjande, er ferdigvarebransjar samt elektronikk og IT-industrien. Utviklinga har sidan 1975 syner at kraftintensiv industri har hatt ein sterkare produksjonsvekst enn annan industri. Likevel har ikkje energibruken auka i same takt. Den relativt sterkaste veksten i energiforbruket her i landet har vi hatt innafor tenesteytande Årleg vekst i stasjonært energiforbuk etter sektor, for perioden Kjelde: NOU 1998:11 Side 34 av 37

35 sektor. Ikkje minst heng dette saman med sterk utbyggingsaktivitet. Gjennomsnittleg årleg vekst i oppvarma areal til yrkesbygg var i perioden på heile 3,5 %. Oppvarma areal auka frå 9,5 m2 pr. innbyggjar i 1970 til 15,5 m2 pr. innbyggjar i Og særleg sterk har veksten vore dei siste fem åra, i perioden BUSTADUTBYGGINGSSTRUKTUR Tendensen her i landet går mot større bustader. Veksten i bustadareal har vore slik (Kjelde: NOU 1998:11) mill. m2 m2/innbyggjar ,2 21, ,6 28, ,9 45, ,0 46,1 Einebustader treng meir energi pr. m2 enn bustadhus med fleire bustadeiningar. Dette heng først og fremst saman med at energiforbruket til oppvarming går ned. Samstundes vil oppvarmingsmåte vere viktig. Dersom eit bygg vert tilrettelagt for vassboren oppvarming, kan energisparande løysingar som bruk av varmepumpe takast i bruk. FRAMSKRIVING AV ENERGIBRUKEN På lokalt nivå vil det vere urealistisk å operere med trendframskriving av alle faktorar som kan påverke energibruken. Befolkningsendringar vil derimot slå tydeleg ut i energibruken. Folketal, persontal pr. hushald og bustadform vil dessutan vere statistisk etterprøvbart. Det same gjeld for endringar i næringslivet, i form av bedriftsetablering eller nedbygging, bransjeutvikling eller sysselsetting. Når det gjeld energiintensitetar og andre tilsvarande moment, får ein legge til grunn nasjonale trendar. Side 35 av 37

36 VEDLEGG G: KART Side 36 av 37

37 Side 37 av 37 Energiutgreiing Kvam herad