Energiutgreiing Høyanger kommune

Transkript

1 Energiutgreiing Høyanger kommune Foto: Vidar Gudvangen Rullering 2009

2 SAMANDRAG I følge Forskrift om Energiutredninger utgitt av NVE i januar 2003 skal områdekonsesjonær utarbeide, årleg oppdatere og offentleggjere ei energiutgreiing for kvar kommune i konsesjonsområdet. Forskrift om energiutgreiing vart endra i 2008 frå årleg rullering til rullering annakvart år. Intensjonen med forskrifta er at lokale energiutgreiingar skal auke kunnskapen om lokal energiforsyning, stasjonær energibruk og alternativ på dette området. På denne måten skal lokale energiutgreiingar medverke til ei samfunnsmessig rasjonell utvikling av energisystemet. Som områdekonsesjonær har BKK Nett AS engasjert Vestnorsk Enøk til å delta i utarbeiding av energiutgreiing for Høyanger kommune i Sogn og Fjordane fylke. På grunnlag av statistikk og analysar frå SSB, oppgåver frå områdekonsesjonæren og drøftingar med Høyanger kommune, er data om energiforbruket i kommunen pr. energiberar og brukargruppe kalkulert for perioden Samla temperaturkorrigert energiforbruk i perioden viser ein gjennomsnittleg auke på om lag 7,4 % årleg. Faktisk forbruk (ikkje temp.korr.) viser ein auke på om lag 6,2 % årleg i same periode. Utviklinga i energiforbruket er vurdert for dei neste 10 åra, dvs. fram til 2018 ut frå kjende og sannsynlege endringar innan næringsstrukturen. Samla energiforbruk (ikkje temperaturkorrigert) er berekna å ville bli redusert med om lag 2 % årleg i prognoseperioden med dei opplysningane vi har i dag.. Utfasing av Søderbergteknologi har redusert trongen for el med om lag 280 GWh frå Hydro vil sjølve nytte denne energien i Høyanger til auka produksjon i eksisterande omnar. Fundo avvikla si verksemd i januar 2009, og prognosane tek omsyn til dette. Potensialet for alternative energiløysingar synest å vere følgjande: energifleksible løysingar spillvarme o ikkje tradisjon for å gjere bruk av Plan- og bygningslova (PBL) i Høyanger kommune for å fremje slike løysingar o det er store mengder utnyttbar spillvarme frå Hydro og ERAS sine anlegg. Arbeidet med å nytte denne bør halde fram. ny vasskraft o Det er realistisk å rekne med utbygging av ca. 200 GWh dei næraste åra energiøkonomiserande tiltak o samla potensiale på knapt 4 GWh energistyringssystem o samla potensiale knapt 3 GWh Det er ikkje gjort nokon samla vurdering av økonomien for ulike løysingar. Den einskilde investor sine vurderingar vil avhenge av mange ulike tilhøve. Derfor er det tatt med ei drøfting i utgreiinga av kva for kostnadselement som til vanleg vil vere relevante. Det er også utarbeidd ein enkel reknemodell til bruk for vurdering av oppvarmingsløysing i bustadhus. Denne er å finne i vedlegg 6. Side 2 av 42

3 Følgjande tabell og diagram syner hovudtal for Høyanger kommune: Energiutgreiing Høyanger kommune Hovudtal for 2008 Elektrisitet Olje/parafin Gass Biobrensel Avfall, kol, Sum [GWh] [GWh] [GWh] [GWh] koks [GWh] [GWh] Hushald 32,1 1,1 0,2 11,0 0,0 44,3 Hytter og fritidshus 1,8 1,8 Offentleg tenesteyting 9,5 0,6 0,0 0,0 0,0 10,1 Privat tenesteyting 11,6 0,3 0,1 0,0 0,0 12,0 Industri 130,0 13,6 21,9 0,0 0,0 165,5 Kraftkrevande industri 820,0 1,0 27,4 0,0 0,0 848,4 Fjernvarme 0,0 0,0 0,0 0,0 15,0 15,0 Primærnæring 3,5 0,0 0,0 0,0 0,0 3,5 Sum 1 008,5 16,5 49,6 11,0 15, ,6 kwh pr. husstand i kommunen kwh pr. husstand i fylket kwh pr. husstand i landet Tabell 1: Hovudtal Vi ser at gjennomsnittshusstanden i Høyanger brukar energi om lag som snittet i fylket og landet. Energiforbruk pr. husstand kwh El Olje Gass Bio Kommunen Fylket Landet Spillvarme Figur 1: Energibruk pr. husstand Faktisk energibruk (GWh) Hushald 45,5 44,0 46,1 Offentleg tenesteyting 9,3 11,8 10,1 Privat tenesteyting 9,1 15,9 12,0 Industri 89,0 96,3 165,5 Fjernvarme 0,0 10,0 15,0 Primærnæring 2,6 3,1 3,5 Sum 155,4 181,0 252,2 Klimakorrigert energibruk (GWh) Hushald 46,4 46,6 49,8 Offentleg tenesteyting 9,4 12,4 10,9 Privat tenesteyting 9,1 15,9 12,0 Industri 92,6 107,5 191,8 Fjernvarme 0,0 10,6 16,2 Primærnæring 2,6 3,1 3,5 Sum 160,1 196,1 284,1 Side 3 av 42

4 INNHALD Energiutgreiing Høyanger kommune SAMANDRAG... 2 INNHALD INNLEIING BAKGRUNN UTGREIINGSPROSESSEN KOMMUNEN FAKTA FOLKESETNAD OG BUSTADSTRUKTUR NÆRINGSLIV NOVERANDE ENERGISYSTEM ELFORSYNING... 9 Generelt... 9 Kraftforsyning... 9 Kritiske forsyningsområde Transformering Alternativ for innmating Feil og avbrotsstatistikken (FAS) OLJE/PARAFIN GASS BIOBRENSEL VARMEPUMPER SPILLVARME ANDRE ENERGIKJELDER ENERGIBRUK Brukargrupper Energiberarar Fjernvarme OMFANG AV VASSBOREN VARME I EKSISTERANDE BYGG LOKAL ELEKTRISITETSPRODUKSJON ENERGIBALANSE I KOMMUNEN ÅLMENN FORSYNING INDUSTRIBYEN HØYANGER UTVIKLING I ENERGIETTERSPURNAD STØRRE ENERGIBRUKARAR Store energiaktørar Høyanger Metallverk - Hydro Støyperiet ERAS 18 Fundo 18 AS Vadheim Elektrochemiske Fabriker KOMMUNALE PLANAR Bustadbygging Ny næringsverksemd Miljømål FRAMSKRIVING AV FOLKESETNAD UTVIKLING AV NÆRINGSSTRUKTUR Framskriving av energibruken Framskriving pr. brukargrupper Framskriving pr. energiberarar Framskriving kraftkrevande industri MILJØKONSEKVENSAR ALTERNATIVE ENERGILØYSINGAR VAL AV OMRÅDE MOGLEGE ENERGILØYSINGAR Elektrisitet Energifleksible løysingar Fjernvarme/ nærvarme Side 4 av 42

5 Bruk og distribusjon av gass Energiøkonomisering SYSTEM FOR ENERGISTYRING KOMMUNALE VERKEMIDDEL STATLEGE STØNADSORDNINGAR MOGLEG NY ENERGITILGANG KRAFTUTBYGGING BIOENERGI VIND SPILLVARME ANDRE ENERGIKJELDER OPPSUMMERING KART OPPSUMMERANDE TABELLAR VEDLEGG 1: TABELL/DIAGRAMOVERSYN TABELLAR FIGURAR VEDLEGG 2: REFERANSAR PUBLIKASJONAR/RAPPORTAR ETC BEREKNINGSMODELLAR/METODAR FOR OPPVARMINGSKOSTNADER FIRMA/ PERSONAR VEDLEGG 3: FØRESETNADER TEMPERATURKORRIGERING BRUK AV EL ENERGIBRUK UTANOM EL FRAMSKRIVING AV FOLKETAL AREALFORDELING ENERGIØKONOMISERING ENERGISTYRESYSTEM FORDELING TENESTEYTING VEDLEGG 4: ENERGIDATA/DEFINISJONAR ENERGIEININGAR VEDLEGG 5: PROGNOSERING AV ETTERSPURNAD FAKTORAR SOM PÅVERKAR ENERGIBRUKEN FRAMSKRIVING AV ENERGIBRUKEN Side 5 av 42

6 1 INNLEIING 1.1 Bakgrunn I følgje Forskrift om Energiutredninger utgitt av NVE i januar 2003 skal områdekonsesjonær utarbeide, årleg oppdatere og offentleggjere ei energiutgreiing for kvar kommune i konsesjonsområdet. Forskrift om energiutgreiing vart endra i 2008 frå årleg rullering til rullering annakvart år. Energiutgreiinga skal beskrive noverande energisystem og energisamansettinga i kommunen med statistikk for produksjon, overføring og stasjonær bruk av energi. Energiutgreiinga skal vidare innehalde ei vurdering av forventa energietterspurnad i kommunen, fordelt på ulike energiberarar og brukargrupper. Endeleg skal energiutgreiinga beskrive dei mest aktuelle energiløysingane for område i kommunen med forventa vesentleg endring i etterspurnaden etter energi. Inkludert i dette skal områdekonsesjonæren ta omsyn til grunnlaget for bruk av fjernvarme, energifleksible løysingar, varmegjenvinning, innanlandsk bruk av gass, tiltak for energiøkonomisering ved nybygg og rehabiliteringar, verknaden av å ta i bruk energistyringssystem på forbrukssida m.v. Intensjonen med forskrifta er at lokale energiutgreiingar skal auke kunnskapen om lokal energiforsyning, stasjonær energibruk og alternativ på dette området. På denne måten skal lokale energiutgreiingar medverke til ei samfunnsmessig rasjonell utvikling av energisystemet. 1.2 Utgreiingsprosessen Som områdekonsesjonær har BKK Nett AS engasjert Vestnorsk Enøk til å delta i utarbeiding av energiutgreiing for Høyanger kommune i Sogn og Fjordane fylke. Den første energiutgreiinga for Høyanger kommune vart utarbeidd og presentert i Forrige energiutgreiing vart utarbeidd i Energiutgreiing for 2009 er oppdatert med omsyn på statistikk og kjende endringar i framtidig energibehov. Side 6 av 42

7 2 KOMMUNEN 2.1 Fakta 1 Høyanger kommune ligg på begge sider av den om lag 18 mil lange Sognefjorden, den lengste og djupaste fjorden i verda. Kommunen hadde innbyggarar pr Kommunesenteret er i Høyanger, med ca innbyggarar. Høyanger er eit moderne industrisamfunn som har vakse fram i takt med Hydro Aluminium/ Høyanger Metallverk. Ved sida av aluminiumsindustri, ein del småindustri, detaljhandel og servicenæringar, er jordbruk den viktigaste levevegen i bygdene langs fjorden. Fjord, fjell skog og vatn - naturen er vekslande og mangfaldig. Høyanger var den første verkelege "industribyen" i Sogn og Fjordane. Les den spanande historia om fossespekulantar, visjonære industrifolk og sterke politiske spenningar mellom bondesamfunn og radikale innflyttarar i kapittel 4. Klimadata for Høyanger kommune: Figur 2: Kommunen Stad Middeltemperatur [ C] Nedbør [mm] Graddøgn Høyanger 6, Tabell 2: Klimadata normalverdiar Graddøgn 2 (=Energi gradtal) er eit mål for eit generelt oppvarmingsbehov i tidsperioden gradtallet gjeld for. Utgangspunktet er energi gradtalet for eit døgn. Dette er skilnaden mellom ein basis utetemperatur på 17 C og døgntemperaturen. Gradtalet vert sett lik 0 dersom døgntemperaturen er over 17 C. Er døgntemperaturen 5 C, er energi gradtalet for døgnet 17 5 = 12. Energi gradtallet for ein måned er summen av gradtala for kvart enkelt døgn i månaden, tilsvarande for eit år. Gradtalsummen er utan dimensjon, talet vert nytta utan noko eining. 1 Kjelde: Fylkesleksikonet, 2 Kjelde: Rapport Klima 23, Bjørn Aune, DNMI 2002 Side 7 av 42

8 2.2 Folkesetnad og bustadstruktur Sidan 1998 har folketalet i Høyanger i gjennomsnitt gått ned med ca. 0,8% årleg. Folketalsutvikling Innbyggjarar Figur 3: Utvikling folketal 2.3 Næringsliv Grafen nedanfor syner samansetning av næringslivet i Høyanger, samanlikna med fylke og land: Antal sysselsette 100 % 90 % 80 % 70 % 60 % 50 % 40 % 30 % 20 % 10 % 0 % Kommunen Fylket Landet Primærnæring Sekundærnæring Tertiærnæring Figur 4: Sysselsette Primærnæring: Jordbruk, skogbruk, fiske Sekundærnæring: Industri, bergverk, bygg/ anlegg, kraftproduksjon, vassforsyning Tertiærnæring: Varehandel, samferdsel, bank/ forsikring, undervisning, helse/ sosialsektor, massemedia, adm./ forvaltning i kommune/ fylke/ stat Grafen viser at i Høyanger kommune er antal sysselsette innan industri vesentleg høgare enn snitt i fylke og land. Sysselsette i tenesteytande næringar er tilsvarande lågare. Side 8 av 42

9 3 NOVERANDE ENERGISYSTEM 3.1 Elforsyning Energiutgreiing Høyanger kommune Generelt BKK Nett er områdekonsesjonær for kommunen og eig fordelingsnettet. Nettet på nordsida av Sognefjorden driftast av Sunnfjord Energi AS etter avtale med BKK Nett. På sørsida av Sognefjorden er det framleis BKK Nett som har driftsansvaret. I fordelingsnettet er det totalt 131 nettstasjonar som forsyner kundar. Om lag 10 % av desse er næringsverksemder. BKK har foreløpig ingen produksjon i området, men Måren småkraftverk er under bygging. Sunnfjord Energi AS har produksjon i Svultingen og ein utvekslingsavtale med AS Vadheim Elektrochemiske Fabriker. Endringar i sentralnettet, tilknyting av nye småkraftproduksjon og endra kraftbehov hjå større verksemder sentrale deler av Høyanger, vil å utløysa behov for større tiltak også i fordelingsnettet dei nærmaste 5 åra. Det er planlagt fornying av nettet mot Lavik i samarbeid med utbetring av E 39. Straumforsyninga på sørsida av Sognefjorden må samordnast med planar for Østerbø kraftverk. Nytt tilknytingspunkt på Østerbø vil gje vesentleg betring både av kapasitet og leveringskvalitet. Kraftforsyning Høyanger kommune sitt forbruk vert i dag i all hovudsak dekka av elektrisitet. Området vert forsynt både av lokal produksjon frå Statkraft sine maskiner i Høyanger og fjern produksjon over forsyningslinjene frå Stakaldefossen og Moskog i tillegg til Sunnfjord Energi si forsyning i Vadheim og Svultingen. Høyanger sentrum vert forsynt frå Stakaldefossen og Fardalen over 132 kv-linjer. Her vert spenninga transformert ned til 12 kv. Nytt moderne høgspentanlegg er no i full drift etter ombygging i BKK har 2 avganger til Høyanger sentrum her. På kabel/linje frå Hydro og fram til Dalen, har Fundo Wheels hatt uttak. BKK har uttak på Hjetland og Dale. Høyanger sine maskiner forsyner også sterk samleskinne. Kraftsystemet i Høyanger sentrum er for det meste kabelnett; all høgspent ligg i kablar, med unntak av linje til Håland og Høyangertunnelen. Det er ei tilnærma lik fordeling av kabel- og linjeføring på lågspent. I dei ytre områda i Høyanger kommune, frå Kyrkjebø til Lavik, har sentrumsområda kabelføring medan alt anna har linje. Her nyttar ein 22 kv. Området Kyrkjebø og Vadheim vert forsynt av Vadheim Sekundærstasjon som vert forsynt av Sunnfjord Energi (60/12 kv). Denne linja vert mata enten frå Høyanger eller frå Sande. Her har BKK 4 avgangar; Kyrkjebø, Hovden, Ullebø og Ytredalen. Lavik vert forsynt frå Øvre Svultingen. Sunnfjord Energi har kraftproduksjon i området og det er utveksling av kraft/ overføring mellom øvre og nedre Svultingen. I nedre Svultningen er det innmating av 60/22 kv. BKK har 1 avgang mot Lavik og 1 mot Lavikdalen - Norevikane i øvre Svultingen på 22 kv. Hydro Aluminium er ein storforbruker av kraft og har eit forbruk på ca. 133 MW (hall A 82 MW (planar for aukning vert utgreidd) og fabrikkforsyning (8 MW), avhengig av produksjon og straumstyrken i hallane som varierer. BKK-avgangane er på ca. 8,3 MW medan Fundo Wheels har hatt eit forbruk på 4,7 MW. Framtidig behov er uavklart. ERAS (sinkgjenvinning) har ett maksimaluttak på om lag 6 MW. Totalt vert dette eit forbruk på om lag 147 MW i Høyanger sentrum. Eit forbruk som skal dekkast opp ved produksjon hos Statkraft Høyanger og innmating frå Fardalen og Stakaldefossen. Statkraft i Høyanger kan maksimalt produsere 140 MW med alle maskinene sine i drift. Side 9 av 42

10 Kritiske forsyningsområde Ved lokaldrift (T1 og T2 utkopla) er det i dag normalt kraftbalanse. Ved samtidig feil/revisjon på Statkraft sine stasjonar vert forsyninga kritisk spesielt for Hydro. Høyanger Metallverk kan ikkje vere straumlaus i meir enn 3 timar. Dette p.g.a. at badet i omnane ikkje skal størkne. Dette gjeld for hall A. For BKK er det mest kritisk med omsyn på sjukeheimen som ikkje kan vere utan straum i meir enn 6 timar. Transformering Høyanger sentrum: T1,132/60/12 kv, er ein treviklingstransformator og T, 132/12 kv, er ein toviklingstransformator. T1 har 60 kv avgang mot Sunnfjord Energi (Vadheim). T1 kan maksimalt utveksle 50 MW, medan T2 maksimalt utvekslar 75 MW. Vadheim sekundærstasjon: Toviklingstrafo, 60/22 kv. Nedre Svultingen: Toviklingstrafo, 60/22 kv. Ansvarstilhøve, opprustningsplanar, flaskehalsar etc. BKK har ansvar for 12 kv og 22 kv forsyningsnett i området, medan Statnett har ansvar for samleskinnespenninga i Hydro Kontrollrom. BKK-flaskehals i området: Strekninga Aven - Mjelleli. Her er planar om ny 22kV kabel gjennom ny tunnel i Torvundshovden (St.v.v.). Ny 132-kV linje Mel - Skei, Skei - Stakaldefossen, Fardal - Mel er i drift ("Indre ring"). Dette har betra kraftsituasjonen i Høyanger (og nordover) med omsyn på det anstrengte nettet. BKK Produksjon AS har fått konsesjon på Måren kraftverk av NVE. Ei utbygging (6,4 MW) vil gi ein årleg produksjon på 28 GWh. 22 kv sjøkabel frå nye Måren kraftverk til Noreide vil gi høve for ringmating til Noreide Tronvik. Nye flaskehalsar p.g.a kraftverket er strekninga Austreim Haaland og Tronvikfeltet. Forsterkning som kabelanlegg i ny gangveg pågår og er venta fullført i Det vil også gi ein ekstra miljømessig vinst ved at høgspentlinjen i byggefeltet Haaland-sør kan fjernast. I Tronvik-området må det etablerast ein ny 22 kv kabel i trekkerør/kabelgrøft frå Kyrkjebø Kyrkje via nytt Industriområde Tronvik mot Fjellinja/Tronvik 2-feltet. BKK Nett står foran ein del opprusting på lavspent linjenett. Alternativ for innmating Ved spesielle tilfeller (kritiske situasjonar), kan det matast ca. 8 MW frå Sunnfjord Energi (22 kv) over Vadheim sekundærstasjon til Høyanger sentrum (66 kv). Feil og avbrotsstatistikken (FAS) For 2008 har BKK Nett AS si forsyning til Høyanger kommune følgjande tal for leveringsavbrot, samanlikna med landet elles 1 2 : Blanda nett Antall avbrot pr punkt Avbrotstid (timar) ILE i % av levert energi 2008 Planlagt Utfall Sum Planlagt Utfall Sum Planlagt Utfall Sum Kommunen 0,23 5,54 5,77 0,65 5,08 5,73 0,004 0,031 0,034 Fylket 0,73 5,29 6,02 1,77 5,91 7,67 0,003 0,015 0,018 Landet 0,47 2,60 3,06 1,12 2,76 3,88 0,004 0,011 0,015 Tabell 3: Feil- og avbrotsstatistikk Kommentarar til tabellen: Feil og avbrot ligg under snittet i fylket, men over landssnittet for tilsvarande nett. I 2008 fekk kundane levert 99,966 % av straumen han eller ho ville kjøpe. 3.2 Olje/parafin Oljen vert levert av lokale forhandlarar. Det aller meste vert levert av HydroTexaco som har depot både i Årdal og i Bergen. Ytre distrikt og Høyanger sørside vert forsynte frå Førde. 1 Avbrot kan vere planlagde eller tilfeldige, dvs. linjefeil, uhell, naturpåførte feil o.l. 2 ILE = Ikkje Levert Energi, dvs. kor mykje energi som ikkje vert levert til kundane på grunn av avbrot Side 10 av 42

11 3.3 Gass Det er eit betydeleg forbruk av naturgass (LNG) i Høyanger kommune, både hos ERAS og Metallverket. Gasnor har etablert eit tankanlegg på Hydro si kai og leverer LNG til Hydro. SFE Naturgass driv anlegget som er førebudd for båtfylling. Frå same tankanlegget leverer SFE Naturgass røyrdistribuert LNG til ERAS. 3.4 Biobrensel Ved er den viktigaste form for biobrensel som vert nytta i Høyanger kommune. Veden vert i stor grad henta av forbrukaren sjølv i eigen skog eller kjøpt på rot, spesielt på Sørsida. Det er også sal av ved frå ei verksemd på Kyrkjebø. Denne verksemda kjøper råstoffet lokalt og sel veden ferdig kappa i sekkar. 3.5 Varmepumper Varmepumpe er under vurdering for bruk i nytt SIVA-bygg på Kyrkjebø for bedrifta Nordic Power System. Elles synest komfort-varmepumper å verte installerte i private hus i tilsvarande omfang som elles i regionen. 3.6 Spillvarme Hydro og ERAS har store mengder spillvarme. Noko av denne vert nytta til fjernvarme. I dag er fjernvarmenettet fullt utnytta om vinteren, men det er overskotsvarme om sommaren. Meir om dette i pkt. 3.8 under Fjernvarme. 3.7 Andre energikjelder Vi har ikkje funne andre energikjelder som vert nytta i Høyanger no. 3.8 Energibruk I samsvar med retningslinjene i forskrifta, konsentrerer denne energiutgreiinga seg om stasjonært energibruk. Det vil seie alt forbruk av energi i bygningar, anlegg og industri. Energiforbruk til transport er ikkje tatt med. Statistikken skal gje eit bilde av situasjonen fram til no og danne eit grunnlag for vurdering av utviklinga framover. Statistikken må difor dekke ei viss periodelengd. Vert perioden for lang, vil statistikken lett verte omfattande og uoversiktleg. Denne utgreiinga legg til grunn ein periode som strekk seg 10 år bakover i tid. Statistikken er i hovudsak basert på tal frå SSB, føresetnader for statistikken er kommentert i vedlegg 3. Brukargrupper I rapporten nyttast SSB si inndelig av brukargrupper. Ikkje alle desse gruppene vil vere like relevante for den einskilde kommune. Det vil likevel vere nyttig å operere med tilsvarande inndeling, då ein då lettare kan samanstille informasjon frå dei einskilde utgreiingane og samanlikne med nasjonale og regionale statistikkar og prognosar. Fordeling mellom energibruk innan offentleg og privat tenesteyting vil variere etter i kva grad kommunale tenester er privatiserte eller ikkje. I Høyanger kommune er ingen kommunale tenester privatiserte. Side 11 av 42

12 Berekna energibruk pr. brukargruppe 100 % 90 % 80 % 70 % 60 % 50 % 40 % 30 % Primærnæring Fjernvarme Industri Privat tenesteyting Off.tenesteyting Hushald 20 % 10 % 0 % Kommunen Fylket Landet Figur 5: Energibruk pr. brukargruppe Kommentarar til grafen: I Høyanger vert det nytta vesentleg meir energi til industri enn snittet i fylket og landet. Side 12 av 42

13 Energiberarar Elektrisitet er den dominerande energiberar i det norske energisystemet. Også petroleumsprodukt utgjer ein stor del. I nokre område vert det brukt relativt mykje ved, koks, fjernvarme, spillvarme o.a., sjølv om desse energiberarane ikkje viser like godt att på den nasjonale statistikken. Samanlikning energibruk pr. energiberar 100 % 80 % 60 % 40 % Spillvarme Bio Gass Olje El 20 % 0 % Kommunen Fylket Landet Figur 6: Energibruk pr. energiberar Kommentarar til grafen: Vi ser at bruken av el i Høyanger kommune er større enn snittet i fylket. Bruken av spillvarme er og større i Høyanger kommune enn gjennomsnittet for landet og fylket. Fjernvarme Fjernvarme er mest aktuelt dersom det eksisterer bygg med vassbore (eller luftbore) oppvarmingssystem i eit visst omfang. Fjernvarme kan også vere aktuelt dersom det er planlagt bustad- eller næringsbygg med eit visst oppvarmingsbehov der ein varmesentral vert innregulert. Høyanger har fjernvarme i kommunale bygg i sentrum og i Hydro sine bygg "innanfor porten". Hydro eig fjernvarmeanlegg fram til sentralt uttak. Kommunen eig og driv distribusjonen av fjernvarmenettet. Høyanger vidaregåande skule, Høyanger skule, symjehallen, idrettshallen og kunstgrasbana er knytt til dette. Det er høve til å knyte seg til fjernvarmeanlegget for private. Nokre av bygga har olje og el i reserve, men det er ingen felles reserve. 3.9 Omfang av vassboren varme i eksisterande bygg Alternativ til elektrisitet for byggoppvarming og tappevassoppvarming føreset vassbore (eller luftbore) system. Med vassbore system kan ein i tillegg til elektrisitet utnytte mange ulike energiberarar til oppvarming. Kommunen kan leggje til rette for lokal utvikling av fjernvarmesystem ved å gjere aktiv bruk av Plan- og Bygningsloven (PBL). Høyanger kommune har til no ingen tradisjon for å utnytte PBL på denne måten. Kommunen har ikkje etablert enøkfond eller andre aktive verkemiddel som kan bidra til å fremje ei utvikling for energifleksible løysingar. Side 13 av 42

14 3.10 Lokal elektrisitetsproduksjon I følge BKK Nett AS er desse kraftverka registrerte i Høyanger kommune: Energiutgreiing Høyanger kommune Kraftverk Installert effekt Middelårsprod. Eigar Ortnevik mikrokraftverk 0,037 MW 0,2 GWh Privat Birkås minikraftverk 0,710 MW 2,9 GWh Småkraft AS Øksland 0,780 MW 3,2 GWh Øksland kraftverk AS Osland 0,800 MW 0,7 GWh Osland Kraft AS Ortnevik kraftverk 1,2 MW 3,5 GWh Ortnevik kraftlag AS Høyanger IV 2,0 MW 10,0 GWh Statkraft Vestrebotn 2,8 MW 11,2 GWh BKK Høyanger III 4,0 MW 21,0 GWh Statkraft Øvre Svultingen 4,2 MW 30,0 GWh Sunnfjord Energi Dyrnesli 6,5 MW 47,0 GWh Vadheim Elektrochemiske Høyanger II 25,0 MW 110,0 GWh Statkraft Høyanger V agr. 1 16,0 MW GWh Statkraft Høyanger V agr. 2 16,0 MW GWh Statkraft Høyanger V agr. 3 17,0 MW GWh Statkraft Høyanger V agr. 4 60,0 MW 750,0 GWh Statkraft SUM 157 MW 990 GWh Tabell 4: Lokal elektrisitetsproduksjon 3.11 Energibalanse i kommunen almenn forsyning Her er eit grafisk oversyn over energibalansen i Høyanger kommune: 1200,0 GWh 1000,0 800,0 600,0 Eksport (KKI) Forbruk dekka med import Forbruk dekka med produksjon i kommunen 400,0 200,0 0,0 El Olje Gass Bio Avfall, kol, koks Kommentarar til grafen: Figur 7: Energibalanse Vi ser at det aller meste av elektrisk energi som vert produsert i kommunen vert nytta til andre føremål enn allment forbruk, hovudsakleg kraftkrevande industri. Side 14 av 42

15 4 INDUSTRIBYEN HØYANGER Høyanger i ( Hydro) Bygda før industrien kom I 1910 budde det kring 120 menneske i den einbølte og veglause bygda inst i Høyangsfjorden. Den vart på folkemunne berre kalla "opp fjorden". Høyanger var delt mellom gardane Sæbø, Øyra (Øren), Hjetland, Håland og Dale. Kyrkjebø var kommunesenteret med kyrkje, handelsmenn, postopneri og dampskipsekspedisjon. Fylkesbaatane gjorde berre tilfeldige turar inn til "Fjorden" før dampskipsekspedisjon og brevhus vart opna i Konsul Larsen og stålverksplanen Like over hundreårsskiftet sat Bergens-advokatane Chr. Ameln og Johan Gran med fallrettane på fossane nærast Høyangsfjorden og dei store vassdraga mot nordaust, Gutingsdalsvassdraget og Eriksdalsvassdraget. I sikra konsul Harald Larsen seg alle desse fallrettane. Konsul Larsen hadde sikra seg retten til ein svensk patent på framstilling av stål. No ville han nytte vasskrafta han hadde kjøpt i Høyanger til eit stort stålverk. Han kjøpte industrigrunn på garden Øren. Sidan kjøpte han meir land på Sæbøtangen for å skaffe plass til industribyen. I 1914 søkte Larsen konsesjon for å byggje ut fossane og byggje "elektrostål"-fabrikk. Bak seg hadde han sterke finansfolk på Austlandet, m.a. skipsreiar Klaveness. 1. verdskrig gjorde at han måtte gje opp stålverksplanen i Høyanger og selje til NACO, som bygde aluminiumsverk. Deretter reiste konsul Larsen til Fortun i Luster, der han hadde kjøpt fallrettane i Fortunvassdraget. Her bygde han eit lite stålverk, men kom berre til prøvestadiet før han måtte gje seg. Bondesamfunnet skeptisk Lokalt vart planane om industriby med innflytting og gode løner sett på med skepsis: Det bondedominerte kommunestyret gjekk imot konsesjon, m.a. fordi dei ottast at høge industriløner skulle lokke dei lågtlønte gardsdrengane deira bort frå jordbruket! I Stortinget var det også skepsis, og søknaden frå Høyanger vart ikkje godkjend før i Side 15 av 42

16 Norsk Aluminium CO NACO Straks konsul Harald Larsen hadde kasta inn hansken i Høyanger, vart den plukka opp av ein av dei fremste industribyggjarane i Noreg på denne tida, ingeniør Sigurd Kloumann. Den 28. februar 1916 kom seks svenske og to norske rallarar roande inn Høyangsfjorden. Med dei kom den nye tida. På få veker vart den fredelege bygda endra, skriv Sjur Dale: "Eventyret byrja med kaos. Menneskemylder kvar ein vende seg, frå fjøra til fjell. Skot og skrell, dunder og drøn small mellom berg og brun. Folk kom og folk fór. Nye andlet til dagen. Folk her og folk der. Det vart opp ned på alt som dei fekk under hand. Dei skipla og snudde, velta og vende kvar dei kom, utan meining og mål, til ei meiningslaus myrje, såg det ut for. Fyll og fanteferd, drykk og dragsmål, skrik og skjenn og slagsmål. Det var ikkje folkevis å fara so her i grenda. Men opp or kaos steig kosmos. Gjennom skodda tok me til å skimte dei fyrste konturar av eventyret." I den første anleggstida var det knapt med husrom: Seks norsk-amerikanarar vart innlosjerte i ein stall på 37 kvadratmeter. Der måtte dei både sove og stelle seg med mat! I løpet av eit års tid hadde anleggsfolk bygd kraftstasjon, aluminiums-fabrikk, elektrodefabrikk, bustader og forsamlingshus for arbeidarar og ingeniørar (sjå bilete nedanfor). Høyanger i ( Hydro) Startproblem og utanlandske eigarar I desember 1917 starta turbinane i den nye kraftstasjonen, men det gjekk lenge før ein kunne støype dei første aluminiumsbarrane. Fabrikken stod klar, men mangla råstoffet oksyd. Dette skulle etter planen kome frå Frankrike, men franske aluminiums-produsentar stakk kjeppar i hjula. Først i 1919 kunne aluminiumsverket i Høyanger starte vanleg produksjon. Men like etter fall prisane, og NACO var nær konkurs. I 1922 måtte eigarane gje frå seg kontrollen over Høyanger-verket til det amerikanske selskapet ALCOA. På grunn av konsesjonsreglane for vasskraft vart eigedomane i Høyanger delte mellom to selskap: Det norskeigde A/S Høyangsfaldene eigde kraftverka og halvparten av aksjane i aluminiumsverket. Den andre halvparten eigde ALCOA, og sikra seg også styrefleirtalet. Side 16 av 42

17 NACO ut - ÅSV inn I 1967 vart ein stor del av norsk aluminiumsindustri selt ut av landet. Då overtok det canadiske aluminiumskonsernet Alcan halvparten av aksjane i Årdal og Sunndal Verk, som til då hadde vore eit heileigd statsselskap. I byte overtok ÅSV frå Alcan halvparten av aksjane i NACOs aluminiumsverk i Høyanger og i vidareforedlingsfabrikken Nordisk Aluminiumsindustri i Holmestrand. Litt seinare same året sikra ÅSV seg full kontroll over begge selskapa i Høyanger og Holmestrand. I 1975 kjøpte den norske staten tilbake halvparten av ÅSV-aksjane som dei hadde selt til Alcan. Staten fekk dermed full kontroll over ÅSV på nytt. Heimkjøpet vekte sterk politisk strid. For regjeringa Bratteli og dåverande industriminister Ingvald Ulveseth heldt striden på å ende med regjeringskrise. (Sjå meir om Alcan-tida under Historia i Årdal.) Ei av ei største moderniseringar og utvidingar ved Høyanger Metallverk kom med A-hallen i 1981, som m.a. fekk straum frå dei nye kraftanlegga i Gautingsdalsvassdraget nordaust for Høyanger. Hydro Aluminium tek over i Høyanger Etter hemmelege forhandlingar leia av industriminister Jan P. Syse, Høgre, vart ÅSV slege saman med Norsk Hydro (no ) i Aluminiumsproduksjonen er seinare skild ut som eigen divisjon under namnet Hydro Aluminium, og under denne sorterer Høyanger Metallverk. Aluminiumen ved Hydro Aluminium Høyanger Metallverk blir støypt og skipa ut i store blokker. Side 17 av 42

18 5 UTVIKLING I ENERGIETTERSPURNAD Energiforbruket vert påverka av mange faktorar som klima, demografiske tilhøve, teknologisk utvikling, energiprisar, næringsstruktur og bustadstruktur. I tillegg betyr det mykje korleis folk sine forbruksvanar og preferansar utviklar seg. Også lover og forskrifter vil ha effekt, t.d. gjennom krav til isolasjon og byggstandard. BKK Nett har konsesjon på nettdrift til alminneleg forbruk i kommunen, dvs alt forbruk utanom kraftkrevande industri og statskontrakter. Hydro har konsesjon på nettet tilknytta Hydro Aluminium as Høyanger Metallverk. Statkraft har betydeleg produksjon i kommunen grunna heimfall av Hydro sine anlegg i Sunnfjord Energi AS har ein avtale om utveksling av kraft med AS Vadheim Elektrochemiske Fabrik som eig og driv eige kraftverk. Verksemda er tilknytt Sunnfjord Energi si 66 kv-linje (frå Svultingen) mellom Høyanger sentrum og Vadheim. 5.1 Større energibrukarar Store energiaktørar I Høyanger finn vi Hydro Aluminium as Høyanger Metallverk, Vadheim Elektrochemiske Fabrik AS, ERAS og Statkraft. Fundo Wheels gjekk konkurs i januar 2009, energiforbruket deira er med i denne utgreiinga (t.o.m. 2008) Høyanger Metallverk - Hydro framstiller aluminium. Metallverket brukar omlag 820 GWh elektrisk energi pr. år. Metallverket har no ein prebake hall (hall A) som produserer knapt tonn metall pr år. I februar 2006 blei Søderberg hallen (hall C) kopla ut. Med begge haller i drift var normalt energiforbruk pr år ca 1100 GWh. Hydro vurderer no om dei skal utvide produksjonskapasiteteten i Høyanger. Ein viktig føresetnad for dette er langsiktige kraftavtaler til ein pris som gjer at prosjektet får ei akseptabel avkasting. Støyperiet Denne delen av verksemda støyper aluminium i former frå flytande primæraluminium og smeltar om importert metall m 3 olje (ca 23 GWh) er no konvertert til LNG (naturgass). Støyperiet støyper fortsatt valseblokker frå flytande aluminium og smeltar om importert metall. Ca 36 % av totalvolumet ( tonn i 2007) er omsmelta metall. Forbruk av LNG for 2008 var på tonn som tilsvarer 27,4 GWh. Dette vil auke til om lag tonn (tilsv. ca. 54,8 GWh) når ny omn blir sett i drift i Produksjonsvolumet er framleis stigande, målsettinga er å auke støyperikapasiteten til ca tonn/ år i ERAS Denne teknologiverksemda starta opp hausten Forretningsideen er å vinne ut zink frå avfall. Marknaden er heile Europa. Verksemda er etablert i lokala til den tidlegare Slugfabrikken. Verksemda disponerer 43,5 GWh konsesjonskraft. ERAS brukar om lag 75 GWh elektrisitet, dette vil auke til om lag 80 GWh i Ved normal drift reknar vi med at verksemda vil brukar tonn LNG (20-22 GWh) og tonn (ca. 7,5 GWh) koks. Kapasiteten er planlagt dobla i løpet av Fundo Fundo Weels gjekk konkurs i januar 2009, men energiforbruket for 2008 og tidlegare er med i denne utgreiinga. Verksemda produserte bilfelgar i aluminiumslegering. Kundane var nokre av dei største bilprodusentane i Europa som Volvo, Audi, BMW, VW m.fl. Råstoffet var hovudsakleg importert kaldaluminium, men også noko flytande metall levert frå smelteverket i Høyanger. Årsproduksjonen i 2006 var omlag 1,1 millionar hjul levert til kundar. Side 18 av 42

19 Dei brukte 2 stk oljefyrte smelteomnar ved verksemda og eit spontørkeanlegg. Desse konverterte frå olje til naturgass (LNG) i Uttaket av konsesjonskraft var i 2006 ca. 43 GWh. Bruken av lettolje var ca tonn (ca. 24 GWh) i 2006, medan bruken av propan låg rundt 49 tonn (ca. 0,7 GWh). Energibruken var i stor grad proporsjonal med antal produserte einingar. AS Vadheim Elektrochemiske Fabriker Verksemda produserer natriumklorat (NaClO 3 ) med utgangspunkt i salt (natriumklorid, NaCl), vatn og elektrisitet. Prosessen består mellom anna av elektrolyse. Verksemda driv eige kraftverk på 6,5 MW. Årsproduksjonen ligg mellom 40 og 50 GWh. Årsforbruket til fabrikken er kring 40 GWh når den er i drift. Avhengig av produksjon i fabrikk og kraftverk, utvekslar verksemda kraft med Sunnfjord Energi. Ytterlegare GWh kan takast ut frå vassdraget som allereie er regulert. Dette krev ny røyrgate, turbin og generator. Dette er under fortløpande vurdering. Produksjonen vart stansa i januar 2007 då kloratprisane vart låge og straumprisen høg. Stansen vert nytta til vedlikehald og verksemda startar kloratproduksjonen så snart dette er meir lønsamt enn å selje straumen på marknaden. 5.2 Kommunale planar Kommunen har starta arbeidet med ny kommuneplan. Planen gir eit oversyn over status og utvikling når det gjeld folketal, bustadbygging, næringsutvikling og samfunnsutvikling generelt. Arealdel for Vadheim, Kyrkjebø, Siplo, Ikjefjord og Stordalen er ferdigstilt. Arealdel for Lavik skal ferdigstillast i løpet av hausten Temaplan for akvakultur var ferdig i Strategisk utviklingsanalyse for Høyanger vart revidert i 2008, det vert vurdert å revidere denne igjen grunna store endringar i 2008/ Det blir fokusert til dels på småkraftutbygging som eit satsingsområde. Samfunnsdelen til kommuneplanen blir starta opp hausten 2009 saman med arealdel for Høyanger tettstad. Miljø og klimatilpassing blir ein tematikk, spesielt i samfunnsdelen. Kommunen har starta arbeidet med å lage ein energi- og klimaplan for Høyanger. Enova har gitt støtte til planarbeidet. Bustadbygging Høyanger kommune arbeider med planer for meir bustadbygging. Vadheim bustadfelt med ca. 10 einebustader, evt. 20 leiligheiter i 2009/ 2010, bustadfelt i Lavik med ca. 10 nye bustader i 2012, og på Kyrkjebø er det mogeleg med opp til 130 nye bueiningar (mesteparten i leiligheiter) i 2011/ Ein kan rekne med at det blir bygd ca. 20 hytter pr. år i planperioden. Ny næringsverksemd Nordic Power System (produksjon av brenselcellebasert kraftgenerator) har planar om oppstart i 2010 på Kyrkjebø, eller i Fundo sine lokaler i Høyanger. Fabrikken er planlagt med tilsette innan få år. På litt lengre sikt er det planer om at dette vil auke. Carbontec har planer om etablering på industriområde i Høyanger (gamle C-hall tomta) og vil ha ei gradvis opptrapping. Det er planar om ein B-hall innafor Hydro Aluminium Høyanger Verk sitt område. Side 19 av 42

20 Kommunen si målsetting er at desse bedriftene samla skal utgjere nye arbeidsplassar over noko tid. I dag er det ledige næringsareal både i Høyanger sentrum og i Vadheim, dessutan har fleire næringsbygg ledige areal. Hydro har omdefinert Ørenområde til næringspark med Hydro Aluminium som den største leigetakaren. Opparbeiding av industriområde og bygging av næringsbygg på Kyrkjebø vart starta opp i 2008, arbeidet er førebels stansa til det er avklara om Nordic Power System skal etablere seg der eller i Fundo sine lokaler. Miljømål Høyanger har vedtatt "Temaplan for miljø ". Her heiter det mellom anna: Det må vere samsvar mellom dei kommunale satsingsområda og den nasjonale miljøvernpolitikken. Miljøplanlegginga må såleis forhalde seg til både fylkesplan, nasjonal lovgjeving og stortingsmeldingar. Agenda 21, handlingsplan for berekraftig utvikling i det 21. hundreår, framhevar kommunane si rolle i høve til å fremje berekraftig utvikling. Miljøplanen for Høyanger kommune er meint å vere ei slik lokal oppfølging av Agenda 21. Vasskraft står i ei særstilling når det gjeld utnytting av naturressursane i Høyanger. Ved framtidig konsesjonshandsaming må ein leggje stor vekt på miljøinteressene Med sine høge fjell og mykje nedbør er Høyanger godt eigna for mikro- og minikraftverk. Kommunen bør motivere og leggje til rette for denne typen verksemder Reduksjon i energiforbruket er ei nasjonal målsetjing. I Høyanger kommune vil dette vere knytt til ENØK-tiltak, samt maksimal utnytting av spillvarme frå metallverket som energikjelde Vidare heiter det: Føresetnaden for eit vellukka miljøvernarbeid er å skape miljøvenlege haldningar hjå innbyggjarane haldningar som får utslag i miljøvenlege handlingar. Ein vil leggje vekt på samarbeid med skulane om undervisningsopplegg og prosjektarbeid. Vidare vil det vere viktig å nå ut til lokalbefolkninga med informasjon og kunnskap. Næringslivet bør også påverkast til miljøvenlege handlingar. Høyanger kommune har starta arbeidet med å utarbeide ein kommunedelplan for energi- og klima for perioden Planen vil i første rekke gjelde for eigen aktivitet, men vil og påverke andre aktørar i kommunen. Dette gjeld både hushald, næringsverksemd og industri. Side 20 av 42

21 5.3 Framskriving av folkesetnad Folketalet i Høyanger har i perioden i gjennomsnitt vorte redusert med om lag 0,9 % årleg. Med den uvissa som pregar utviklinga i næringslivet no, er det svært vanskeleg å seie noko om framtidig folketal. Eit stort arbeid vert utført med det som mål at antal arbeidsplassar skal oppretthaldast. Tabellen nedanfor frå SSB bygger ei framskriving av trenden dei siste 10 åra. Kommunen har som mål å stabilisere folketalet: Folketalsutvikling m/prognose Personar Figur 8: Folketalsutvikling Om kommunen lukkast med å stabilisere folketalet, vert det 90 fleire husstandar og trong for 2,1 GWh meir energi enn det prognosen vår viser for Personar pr. husstand m/prognose 3,00 2,50 Personar 2,00 1,50 1,00 Kommunen Fylket Landet 0,50 0, Kommentarar til folketalsutviklinga: Figur 9: Personar pr. husstand Bustadstrukturen i Høyanger sentrum er i dag urban, men med høg andel einebustader utanom kommunesenteret. Gjennomsnittleg husstandsstorleik ligg på landsgjennomsnittet. Tendensen er at storleiken vil avta og etter kvart ligge under snittet for landet. Vi legg til grunn ei framskriving av noverande utvikling i energibruk pr. husstand - så lenge vi ikkje reknar nokon effekt av særskilte tiltak for reduksjon av energibruken. Side 21 av 42

22 5.4 Utvikling av næringsstruktur Høyanger er ein typisk industrikommune med noko landbruk og tenesteyting i tillegg. Utfordringa for kommunen er å halde på eksisterande arbeidsplassar og oppretthalde tilbodet innan varehandel og tenesteyting. I vår energiprognose går vi ut frå at dette lukkast. Talet på sysselsette i Høyanger kommune som er registrert i SSB syner følgjande for 4. kvartal 2008: Fordelt på bransje Alle næringar Jordbruk, skogbruk, fiske 103 Sekundærnæringar 875 Tenesteytande næringar 400 Offentleg administrasjon 119 Undervising 155 Helse og sosial 491 Andre sos. tenester 63 Uoppgitt 8 Tabell 5: Sysselsette Framskriving av energibruken Energibruk er karakterisert både ved energimengd og energiberar (-form). Dersom det ikkje opptrer vesentlege endringsfaktorar, kan ein framskrive trenden i forbruket pr. energiberar på grunnlag av utviklinga dei siste åra. Som et utgangspunkt vert dette lagt til grunn. Framskriving pr. brukargrupper I kapitel 5 vert grunnlaget for alternative løysingar og dermed nye endringsfaktorar vurderte. Framskriving energibruk pr. brukargruppe 300,0 GWh 250,0 200,0 150,0 100,0 50,0 0, Primærnæring Fjernvarme Industri Privat tenesteyting Off.tenesteyting Hushald Figur 10: Framskriving pr. brukargruppe Kommentarar til grafen: I åra som kjem ventar vi ein betydeleg reduksjon av energibrukenbruk innan industri grunna avvikling av t.d. Fundo. Framskriving pr. energiberarar Vi får då eit samla bilete av utviklinga av energibruken til stasjonære føremål i Høyanger kommune som ser slik ut: Side 22 av 42

23 Framskriving energibruk pr. energiberar GWh 300,0 250,0 200,0 150,0 100,0 50,0 0, Spillvarme Bio Gass Olje El Figur 11: Framskriving pr. energiberar Kommentarar til grafen: Vi ser at bruk av el og gass (LNG) vil dominere energibiletet innan allmenn forsyning i framtida. Bruk av olje vil verte dramatisk redusert. Framskriving kraftkrevande industri Vi får då eit samla bilete av utviklinga av energibruken til kraftkrevande industri i Høyanger kommune som ser slik ut: Framskriving energibruk pr. energiberar Kraftkrevande industri (KKI) GWh Spillvarme Bio Gass Olje El Kommentarar til grafen: Utfasing av Søderbergteknologi har redusert trongen for el med om lag 280 GWh frå Hydro vil sjølve nytte denne energien i Høyanger til auka produksjon i eksisterande omnar. Fundo avvikla si verksemd i januar 2009, og prognosane tek omsyn til dette. Side 23 av 42

24 5.5 Miljøkonsekvensar Energibruk fører til miljøpåverknad av ulike slag. Bruk av elektrisitet er i seg sjølv ikkje miljøbelastande. Framføring av kraftlinjer kan nok oppfattast som eit miljøproblem. Produksjon av elektrisitet er også avhengig av produksjonskjelde og form. I Noreg må ein rekne tilgangen på ny, vasskraftbasert elektrisitet som avgrensa. Auka elektrisitetsbruk fører derfor til auka produksjon av kraft frå andre produksjonssystem, til dømes kol- og oljebasert produksjon i andre delar av Europa. I snitt for perioden nytta vi årleg kring 123 TWh elektrisk kraft i Noreg 3. Samstundes vart det ikkje produsert meir enn 120 TWh. Dette betyr at Noreg i eit normalår produserer 2,4% mindre elektrisk kraft enn det som vert brukt. Dersom ein legg til grunn at denne energien kjem frå kolkraftverk, utgjer dette årleg eit utslepp på 165 kg CO 2 for ein husstand som brukar kwh elektrisitet 4. Til samanlikning slepp ein bensinbil ut om lag 67 kg CO 2 på ein køyretur frå Oslo til Bergen. 3 Kjelde: 4 Co2-innhald i kol er 0,34 kg/kwh (Frå sin byggstatistikk) Side 24 av 42

25 6 ALTERNATIVE ENERGILØYSINGAR Energiutgreiinga skal beskrive dei mest aktuelle energiløysingane for område i kommunen med forventa vesentleg endring i etterspurnaden etter stasjonær energi. Inkludert i dette skal det takast omsyn til grunnlaget for bruk av fjernvarme, energifleksible løysingar, varmegjenvinning, innanlandsk bruk av gass, tiltak for energiøkonomisering ved nybygg og rehabiliteringar, verknaden av å ta i bruk energistyringssystem på forbrukssida m.v. 6.1 Val av område Vi har ikkje sett på nokon spesiell del av kommunen. 6.2 Moglege energiløysingar Elektrisitet Det alt vesentlege av stasjonær energibruk vert dekt av elektrisitet. Elektrisitet vil også i framtida vere einerådande bortsett frå til varmeføremål. El.nettet må difor i alle høve utviklast til å forsyne utbyggingsområde i kommunen. Til nokre bruksområde vil det likevel kunne eksistere/utviklast alternativ til elektrisitet, først og fremst til oppvarming. I tillegg kan elektrisitetsforbruket effektiviserast ved fornuftig bruk av teknologi, styringssystem m.v. Utbygging og forsterking av kraftnettet kan utsetjast eller avhjelpast med sluttbrukartiltak som effektstyring, utkopling m.m. eller evt. bygging av småkraftverk, vindkraftverk e.l. lokalt. Det er ikkje sett i verk noko særskilt prosjekt for sluttbrukartiltak. BKK er i gang å bygge Måren kraftverk med sjøkabel til Nordeide. Kraftverket skal etter planen setjast i drift første kvartal 2010, og vil få ein årleg produksjon på om lag 21 GWh. Det tilsvarar energiforbruket i om lag einebustader. SFE (i lag med BKK) har søkt konsesjon for utbygging av Randalen og Østerbø kraftverk på sørsida av Sognefjorden. Kraftverket er planlagt med ein produksjon på 207 GWh. Energifleksible løysingar Bruk av varmepumper skjer i dag berre i einskildbygg på privat basis. Det er ikkje grunn til å tru at dette bildet vil endre seg i åra framover. Fjernvarme/ nærvarme Fjernvarme/nærvarme er eit sentralt varmeanlegg som forsyner ein bydel eller flerie bygg med energi til varmt tappevatn og oppvarming. Energien distribuerast som varmt vatn til kunden gjennom to parallelle rør. Det eine røret transporterer varmt vann til kunden, i det andre returnerast det avkjølte vantet tilbake frå kunden. Røyra vert gjerne lagde i grøfter, ofte saman med annan infrastruktur som telelinjer og straumkablar. Hos kunden vert det installert ein kundesentral med varmevekslar som overfører energi frå fjervarmevatnet til kunden sitt varmeanlegg. Kunden har eit vassbasert oppvarmingssystem med radiatorar, golvvarme og/eller ventilasjonsanlegg med vassbaserte varmebatteri. Energien vert produsert i en varmesentral som kan bestå av ulike einingar som: Elektrokjel Oljekjel Geotermisk varme Gasskjel Fastbrenslekjel Varmepumpe Solfangar Kogenanlegg Side 25 av 42

26 Omgrepet fjernvarme vert nytta om anlegg som omfattar avstander frå 1 km med overførte effektar på over 10 MW. Mindre anlegg vert kalla nærvarmeanlegg. Eksisterande fjernvarmenett nyttar spillvarme frå Hydro. Nedlegging av C-hall førte til 20 % mindre varme til fjernvarmesløyfa. Fjernvarmesløyfa har allereie problem med å halde 60 grader vintersdag. Etter ein slik reduksjon vil det vere umogleg å halde denne temperaturen. Verksemda ERAS har meldt inn eit behov på 50 GWh elektrisk energi for byggetrinn 1, 140 GWh etter utbygging av trinn 2. ERAS har store mengder spillvarme (varmt vatn) som kan nyttast. Kommunen har tankar om å få til eit prosjekt i lag med ERAS, som kan føre til at denne varmen blir nytta. Bruk og distribusjon av gass Gass kan brukast direkte ved avbrenning eller nyttast i anlegg for kogeneriering. Dette er samtidig produksjon av elektrisk kraft og varme. Om lag 40 % av forbrenningsenergien kan utnyttast til elproduksjon, resten går til varme. Plassering av eit kogenereringsanlegg føreset høve til bruk av varmen i eit fjernvarme-/nærvarmeanlegg. Den vanlegaste energikjelda i eit slikt anlegg vil vere naturgass. Distribusjon av gass delast gjerne inn i to hovedkategoriar: Gassoverføring som går føre seg over lengre avstand på ulike måtar og lokal gassdistribusjon som vanlegvis skjer i rør under lavt trykk. I lokale energiutgreiingar er dei mest aktuelle løysningane dei som inneber bulktransport av naturgass som LPG, LNG eller CNG til den einskilde brukar eller til eit lokalt distribusjonssystem for gass. Med LPG meiner ein propan eller butan. Liquified Natural Gass (LNG)- er flytande, nedkjølt naturgass. Gassen må normalt kjølast ned til minst -163 C for å halde seg flytande ved normalt trykk. Compressed Natural Gass (CNG)- er naturgass lagra under trykk i tank. Gassen er komprimert til eit trykk på over 150 bar. Energiøkonomisering Tabellen nedanfor syner anslag over potensialet ved rehabilitering av bustadhus og enøkpotensialet i samla byggmasse: Enøkpotensiale Areal Potensiale Bustader m 2 3,1 GWh Rehab. bustader 0 m 2 0,0 GWh Offentlege yrkesbygg m 2 0,7 GWh Private yrkesbygg m 2 1,1 GWh Sum m 2 4,9 GWh Tabell 6: Potensiale enøk Alle større, kommunale bygg arbeider med enøk. 6.3 System for energistyring Tabellen syner anslag over innsparing ved montering av energistyresystem i alle næringsbygg: Energistyresystem Areal Potensiale Offentlege yrkesbygg m 2 1,5 GWh Private yrkesbygg m 2 2,3 GWh Sum m 2 3,9 GWh Tabell 7: Potensiale energistyring Side 26 av 42

27 6.4 Kommunale verkemiddel Her er det gitt ein kort oppsummering av kva verkemiddel kommunane har for å fremme energifleksible løysingar lokalt i kommunen. Plan- og bygningslova gir kommunen tilgang til i vedtekt å gi bestemmingar om pliktig tilknyting til fjernvarmenett dersom det er gitt konsesjon for medhald av energiloven. Energilova krev konsesjon for fjernvarmeanlegg over 10 MW. Energilova opnar også for at anlegg under 10 MW kan søke om konsesjon for å gje høve for søkjarar som ønskjer å oppnå tilknytingsplikt etter plan- og bygningslova. Dersom det er gitt tilknytingsplikt i eit område inneber det at alle nye bygg i området må ha eit oppvarmingssystem i bygget som gjer det mogeleg å knyte bygget til fjernvarmeanlegget. Statens bygningstekniske etat fekk i 2003 utarbeida ein rapport om Kommunale virkemidlar for å stimulere til vassboren oppvarming. Hovudkonklusjonen var at kommunane i dag ikkje har grunnlag for å krevje at bygningar vert bygd med vassboren varme utover det som følgjer av vedtak om tilknytingsplikt for fjernvarme. i tillegg er det eit klart høve til å la oppvarming og andre energiaspekt inngå i privatrettsleg utbyggingsavtale mellom kommune og utbyggjar. 6.5 Statlege stønadsordningar Enova SF organiserer sitt arbeid gjennom program og oppdrag og inviterer verksemder til å presentere sine aktivitetar innanfor de enkelte områder Enova forvaltar Energifondet og gir støtte til ulike typar av prosjekter på spesielle vilkår. Dei mest aktuelle programma til Enova er: Kommunal energi og miljøplanlegging Gjennom dette programmet vert det gitt stønad til utarbeiding av kommunale energi- og miljøplanar og til utgreiing av mogelege prosjekter for anlegg for nærvarme, fjernvarme og varmeproduksjon. Energibruk Bustad, bygg og anlegg Programmet bygg opp under Enova sitt mål om redusert energibruk og bruk av fornybar energi. Det skal medverke til varige marknadsendringar innan området bustad, bygg og anlegg. Prosjekta som vert dekka av programmet er både eksisterande og nye næringsbygg og bustader, og anleggsprosjekt som t.d. vatn og avlaup, veglys og idrettsanlegg. Varme Enova har fleire program som støttar auka bruk av fornybar energi. Program for biogassproduksjon: Enova vil vere ei drivkraft for framtidsretta energiløysinger. Enova har fleire program som kan gje støtte til bruk av biogass, men har oppretta ei tematisk satsning for å få auka produksjonen av biogass i Noreg. Den tematiske satsninga vil vere tidsavgrensa og er i utgangspunktet planlagt for tre år ( ). Program for lokale energisentralar: Enova gir støtte til aktørar som ønskjer konvertering til, eller etablering av, ny varmeproduksjon basert på fornybare energikjelder. Aktørar frå energi-, skog- og byggsektoren er aktuelle søkjarar. Program for fjernvarme infrastruktur: For å gjere det mogeleg å auke tilbodet av fjernvarme frå fornybare energikjeder, er ei langsiktig oppbygging av infrastruktur for fjernvarme naudsynt. Programmet yter kompensasjon til aktørar som vil byggje ut infrastruktur for fjernvarme. Infrastruktur for fjernkjøling i tilknyting til fjernvarme kan også motta kompensasjon under programmet. Programmet gir ikkje støtte til energiproduksjon. Program for fjernvarme nyetablering: Gjennom program for fjernvarme nyetablering gir Enova stønad til aktørar som ønskjer å etablere ny infrastruktur for fjernvarme og tilhøyrande fornybar energiproduksjon. Fjernkjøling i tilknyting til fjernvarme kan også motta støtte under programmet. Både aktører fra energi- og avfallsbransjen er aktuelle søkjarar. Side 27 av 42

28 7 MOGLEG NY ENERGITILGANG Energiutgreiing Høyanger kommune 7.1 Kraftutbygging Planlagt utbygging: Fleire kraftverk i kommunen er under planlegging/ utgreiing. Statkraft har starta arbeidet med opprusting og utviding av Høyangeranlegga (Eiriksdalen). Eiriksdal kraftverk vil få ei installert effekt på om lag 80 MW og produsere rundt 325 GWh/år i eit normalår. Produksjonen i Høyangersystemet vil auke med rundt 110 GWh/år - frå 945 GWh/år i dag til 1055 GWh/år når Eiriksdal kraftverk er kome i drift, etter planen ved årsskiftet Kraftverket vil nytte eksisterande reguleringsmagasin og inntaksmagasinet blir Høgsvatn, 694 meter over havet. Måren kraftverk i Høyanger kommune skal etter planen setjast i drift første kvartal 2010, og vil få ein årleg produksjon på om lag 21 GWh. Det tilsvarar energiforbruket i om lag 1050 einebustader. Kraftverket fekk endeleg konsesjon i 2007 frå Olje- og energidepartementet. Utbygginga er eit samarbeid mellom Høyanger kommune og BKK, der BKK er utbyggjar og eigar av kraftverket. SFE har søkt konsesjon for utbygging av Randalen og Østerbø kraftverk med ein produksjon på 207 GWh. Vidare er det fleire aktørar som har sendt førespurnader om nettilknytning for småkraftverk i kommunen. Realistisk potensiale for utbygging av småkraftverk: NVE har berekna at det samla potensialet for småkraftverk i kommunen er på om lag 344 GWh fordelt på 91 anlegg. Det er berekna at ca. 294 GWh av dette potensialet har ein utbyggingspris på under 3 kr pr. kilowattime. Potensialet for kraftverk som synest realistisk å bygge dei næraste åra vert anslått til ca. 200 GWh. 7.2 Bioenergi Det vart avvirka m³ sagtømmer og massevirke i Høyanger i 2008 (tal frå skogdata.no). Det teoretiske potensialet for bioenergi er av greiner, toppar og råtestammer som blir liggande igjen etter hogst. 7.3 Vind Utbygging av vindkraft i Høyanger synest lite aktuelt. 7.4 Spillvarme Sjølv om tilgangen på spillvarme i Høyanger tettstad er svært stor, ligg det i dag ikkje til rette for etablering av nye fjernvarmenett i samband med eksisterande byggmasse. Derimot vil det sjølvsagt vere svært interessant med etablering av verksemder som kan gi spillvarmen ei betre utnytting. Dette har vore og er ei stor utfordring for kommunen Andre energikjelder Avfallet vert levert til Sogn Interkommunale Miljø- og Avfallsselskap (SIMAS) i Sogndal. Attvinning av energi frå avfall er derfor uaktuelt. Side 28 av 42

29 Oppsummering Diagram over mogleg, ny el.tilgang i Høyanger kommune 5 : 1000 Sogn og Fjordane - Potensiale for små kraftverk kw mellom 3-5 kr kw mellom 3-5 kr GWh kw under 3 kr Flora Gulen Solund Hyllestad Høyanger Vik Balestrand Leikanger Sogndal Aurland Lærdal Årdal Luster Askvoll Fjaler Gaular Jølster Førde Naustdal Bremanger Vågsøy Selje 0 Eid Hornindal Gloppen Stryn kw under 3 kr Samlet Plan kw Figur 12: Teoretisk tilgang på ny el 5 Kjelde: Side 29 av 42

30 8 KART Figur 13: Grunnkrinsar Side 30 av 42

31 Side 31 av 42 Energiutgreiing Høyanger kommune

32 Figur 14: Busetjingsmønster Side 32 av 42

33 9 OPPSUMMERANDE TABELLAR Historikk og framskriving pr. energiberar Tal omrekna i GWh Elektrisitet Hushald 35,0 33,5 33,9 36,6 36,8 Offentleg tenesteyting 8,5 10,3 9,5 11,4 11,4 Privat tenesteyting 7,6 13,7 11,6 12,0 13,0 Industri 82,6 83,1 130,0 87,0 87,0 Fjernvarme 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Anna 2,6 3,1 3,5 3,0 2,9 Sum elektrisitet 136,3 143,6 188,5 150,0 151,1 Olje/parafin Hushald 0,9 0,9 1,1 1,2 1,3 Offentleg tenesteyting 0,7 1,5 0,6 1,1 1,0 Privat tenesteyting 1,5 2,0 0,3 1,2 1,1 Industri 4,4 12,6 13,6 5,0 5,0 Fjernvarme 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Anna 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Sum olje/parafin 7,5 17,0 15,5 8,5 8,4 Gass Hushald 0,2 0,2 0,2 0,3 0,4 Offentleg tenesteyting 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Privat tenesteyting 0,0 0,2 0,1 0,2 0,2 Industri 1,7 0,6 21,9 22,0 24,0 Fjernvarme 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Anna 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Sum gass 1,8 1,0 22,2 22,5 24,6 Biobrensel Hushald 9,4 9,4 11,0 11,0 11,0 Offentleg tenesteyting 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Privat tenesteyting 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Industri 0,4 0,0 0,0 0,0 0,0 Fjernvarme 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Anna 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Sum biobrensel 9,8 9,4 11,0 11,0 11,0 Spillvarme Hushald 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Offentleg tenesteyting 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Privat tenesteyting 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Industri 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Fjernvarme 0,0 10,0 15,0 15,0 15,0 Anna 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Sum anna 0,0 10,0 15,0 15,0 15,0 Faktisk energibruk (GWh) Hushald 45,5 44,0 46,1 49,1 49,5 Offentleg tenesteyting 9,3 11,8 10,1 12,5 12,4 Privat tenesteyting 9,1 15,9 12,0 13,4 14,3 Industri 89,0 96,3 165,5 114,0 116,0 Fjernvarme 0,0 10,0 15,0 15,0 15,0 Primærnæring 2,6 3,1 3,5 3,0 2,9 Sum 155,4 181,0 252,2 206,9 210,1 Tabell 8: Historikk og framskriving pr. energiberar Side 33 av 42

34 Historikk og framskriving kraftkrevande industri: Energiutgreiing Høyanger kommune Hydro (GWh) El 1 100, ,0 820,0 830,0 840,0 Olje 25,0 25,0 1,0 1,0 1,0 Gass 0,0 0,0 27,4 54,8 56,0 Bio 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Spillvarme 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Sum 1 125, ,0 848,4 885,8 897,0 Tabell 9: Framskriving kraftkrevande industri Side 34 av 42

35 VEDLEGG 1: TABELL/DIAGRAMOVERSYN Energiutgreiing Høyanger kommune Tabellar Tabell 1: Hovudtal... 3 Tabell 2: Klimadata normalverdiar... 7 Tabell 3: Feil- og avbrotsstatistikk Tabell 4: Lokal elektrisitetsproduksjon Tabell 5: Sysselsette Tabell 6: Potensiale enøk Tabell 7: Potensiale energistyring Tabell 8: Historikk og framskriving pr. energiberar Tabell 9: Framskriving kraftkrevande industri Figurar Figur 1: Energibruk pr. husstand... 3 Figur 2: Kommunen... 7 Figur 3: Utvikling folketal... 8 Figur 4: Sysselsette... 8 Figur 5: Energibruk pr. brukargruppe Figur 6: Energibruk pr. energiberar Figur 7: Energibalanse Figur 8: Folketalsutvikling Figur 9: Personar pr. husstand Figur 10: Framskriving pr. brukargruppe Figur 11: Framskriving pr. energiberar Figur 12: Teoretisk tilgang på ny el Figur 13: Grunnkrinsar Figur 14: Busetjingsmønster Figur 15: Energiintensitet fastland. 1986= Figur 16: Utvikling produksjon og spesifikk energibruk Figur 17: Vekst stasjonær energibruk pr. sektor Side 35 av 42

36 VEDLEGG 2: REFERANSAR Publikasjonar/ Rapportar etc. Arealdelen til kommuneplanen for Høyanger Høyanger kommune Byggearealstatistikk og energistatistikk. Folke- og bustadtellinga 1990 og Energibruk i husholdninger rapport. Energibruk i kommunene. Oversyn over verksemder (einingar) i Høyanger kommune Liste over småkraftverk i Hordaland og Sogn og Fjordane Statistikk over feil og avbrot (FAS) NVE Elektrisitetsforbruk i Høyanger kommune. Feil- og avbrotsstatistikk. BKK Nett AS Middeltemperaturar på Vestlandet Byggareal i Noreg, Enova Framsidefoto: Karolinska institutet, Berekningsmodellar/metodar for oppvarmingskostnader VARMEKOMFORT tilgjengeleg på internett Varmeinfo Energinøkkelen Rembra as Hvorfor el til oppvarming? Eit NELFO-prosjekt ved ADAPT Consulting AS Bioenergi miljø, teknikk og marked Energigården 2001 Side 36 av 42

37 Firma/ personar BKK Nett AS Ivar Eidheim Ivar Magnus Natås Høyanger kommune Svein Arne Forfod Synne Vefring Arvid Lillehauge Høyanger Metallverk Frode Hoff ERAS Christian Landaas AS Vadheim Elektrochemiske Fabrik Lasse Olav Bell Hydro Støyperiet Sven Ove Råsberg Sunnfjord Energi AS Gunnar Ove Vigdal Statnett SF Høyanger Kjell Sæhl SFE Naturgass Per-Øyvind Sørbø Vestnorsk Enøk Dag Einar Gule Side 37 av 42

38 VEDLEGG 3: FØRESETNADER Temperaturkorrigering Temperaturavhengig energibruk er korrigert med graddagstala for Sola, Bergen og Lærdal. Andelar av energibruk som vert korrigert: Husstand 0.58, offentleg tenesteyting 0.5, Privat tenesteyting 0.3, industri 0.4 og anna forbruk 0.3. Data er henta frå DNMI sine årsoversyn. Bruk av el Vi baserer historiske tal for bruk av el på energiverket sine data. Der det er brot i statistikken til dømes grunna justering av kommunegrenser, samanslåing av energiverk etc. - er nødvendige data framstilte ut frå kjende data m.o.t. totalleveranse og fordelingsnøklar. Energibruk utanom el Vi har nytta SSB sitt kommuneoversyn som kjelde for energibruk utanom el. Tala er berekna utfrå SSB sitt energirekneskap. Nedanfor følger SSB sine eigne vurderingar m.o.t. datakvaliteten: Statistisk sentralbyrå vurderer energitallene som gode nok til å benyttes i kommunale energiplaner, men de kommuner som har en stor andel av forbruket knyttet til aktiviteter med stor usikkerhet, bør ta spesiell høyde for dette i tallmaterialet for kommunen. I alle kommuner må det tas forbehold om usikkerhet i tallene og at de i mindre grad fanger opp lokale tiltak. Det er derfor viktig at kommunene sjekker om tallene er egnet til å fange opp lokale tiltak før disse benyttes til resultatoppfølging. Bruken av tallene bør derfor kombineres med lokalkunnskap. Framskriving av folketal Prognosane våre bygger på SSB si framskriving etter alternativ MMMM Arealfordeling Vi har rekna ut areal til bustad og næringsbygg etter fordelinga i Energifokus i kommunen, Enova 2002 og skalert dette etter folketalet i kommunen. Energiøkonomisering Vi går ut frå at alle bustader og yrkesbygg kan redusere energibruken med 15 kwh/m 2 utan store investeringar. Rehabilitert bustadareal er anslått til det halve av arealet til nye bustader bygd siste året. Her er sparepotensialet sett til 30 kwh/m 2. Energistyresystem Vi reknar at næringsbygg i snitt nyttar 220 kwh/m 2 og at 15% av energien kan sparast ved å montere styresystem. Fordeling tenesteyting Der vi manglar historiske data for å kunne splitte data for energibruk innan tenesteyting i ein offentleg og ein privat del, er fordelinga i SSB sin tabell Energiregnskap. Utvinning, omforming og bruk av energivarer 2002 nytta. Side 38 av 42

39 VEDLEGG 4: ENERGIDATA/DEFINISJONAR Energiinnhald Gjennomsnittleg energiinnhald, tettleik og virkningsgrader etter energivare 1 Energibærer Teoretisk energiinnhald Tetthet Energiutgreiing Høyanger kommune Industri og bergverk Virkningsgrader Transport Anna forbruk Kol 28,1 GJ/tonn.. 0,80 0,10 0,60 Kolkoks 28,5 GJ/tonn.. 0,80-0,60 Petrolkoks 35,0 GJ/tonn.. 0, Råolje 42,3 GJ/tonn =36,0 GJ/m 3 0,85 tonn/m Raffinerigass 48,6 GJ/tonn.. 0,95.. 0,95 Naturgass (2001) 2 40,2 GJ/1000 Sm 3 0,85 kg/sm 3 0,95.. 0,95 Flytende propan og butan (LPG) 46,1 GJ/tonn =24,4 GJ/m 3 0,53 tonn/m 3 0,95.. 0,95 Brenngass 50,0 GJ/tonn Bensin 43,9 GJ/tonn =32,5 GJ/m 3 0,74 tonn/m 3 0,20 0,20 0,20 Parafin 43,1 GJ/tonn =34,9 GJ/m 3 0,81 tonn/m 3 0,80 0,30 0,75 Diesel-,gass-og lett fyringsolje 43,1 GJ/tonn =36,2 GJ/m 3 0,84 tonn/m 3 0,80 0,30 0,70 Tungdestillat 43,1 GJ/tonn =37,9 GJ/m 3 0,88 tonn/m 3 0,80 0,30 0,70 Tungolje 40,6 GJ/tonn =39,8 GJ/m 3 0,98 tonn/m 3 0,90 0,30 0,75 Metan 50,2 GJ/tonn Ved 16,8 GJ/tonn =8,4 GJ/fast m 3 0,5 tonn/fm 3 0,65-0,65 Treavfall (tørrstoff) 16,8 GJ/tonn Avlut (tørrstoff) 14,0 GJ/tonn Avfall 10,5 GJ/tonn Elektrisitet 3,6 GJ/MWh.. 1,00 1,00 1,00 Uran TJ/tonn Kjelder:Energistatistikk, Statistisk sentralbyrå, Norsk Petroleumsinstitutt, Kjelforeningen - Norsk Energi og Norges byggforskningsinstitutt. Energieiningar PJ TWh Mtoe Mfat MSm 3 o.e. olje MSm 3 o.e. gass 1 PJ 1 0,278 0,024 0,18 0,028 0,025 0, TWh 3,6 1 0,085 0,64 0,100 0,090 0, Mtoe 42,3 11,75 1 7,49 1,18 1,052 0,040 1 Mfat 5,65 1,57 0,13 1 0,16 0,141 0, MSm 3 o.e.olje 36,0 10,0 0,9 6,4 1 0,89 0,034 1 MSm 3 o.e.gass 40,2 11,2 1,0 7,1 1,12 1 0,038 1 quad ,5 24,9 186,4 29,29 26, Mtoe =1 mill.tonn (rå)oljeekvivalentar 1 Mfat =1 mill.fat råolje (1 fat =0,159 m 3 ) 1 MSm 3 o.e.olje =1 mill.sm 3 olje 1 MSm 3 o.e.gass =1 mrd.sm 3 naturgass 1 quad =10 15 Btu (British termal units) Kjelde:Energistatistikk,Statistisk sentralbyrå og Oljedirektoratet. quad 1 Det teoretiske energiinnhaldet kan variere for den einskilde energivare, verdiane er difor gjennomsnittsverdiar 2 Sm 3 =standard kubikkmeter (15 C og 1 atmosfæres trykk). Side 39 av 42

40 VEDLEGG 5: PROGNOSERING AV ETTERSPURNAD Energi er ein avgjerande innsatsfaktor i det moderne samfunnet. I tillegg til å vere råvare i industriprosessar, brukar vi mykje energi til oppvarming. På nesten alle samfunnsområde brukar vi dessutan teknologiske hjelpemiddel som krev energi. Energiforbruket blir påverka av mange faktorar, så som klima, demografiske forhold, teknologisk utvikling, energiprisar, næringsstruktur og bustadstruktur. I tillegg betyr det mykje korleis folk sine forbruksvanar og preferansar utviklar seg. Også lover og forskrifter vil ha effekt, t.d. gjennom krav til isolasjon og byggstandard. Faktorar som påverkar energibruken Klimatiske tilhøve Låg temperatur og sterk vind aukar varmetapet frå eit bygg. Tilgangen på sol og dagslys og nedbørstilhøva kan også ha effekt. Energitrongen til oppvarming er normalt lågare ved kysten, der havet fungerer som ein temperaturregulator, enn i innlandet. Demografiske tilhøve Folketal, alderssamansetting og antal og storleik på husstand har effekt på etter-spurnaden etter energi. Tendensen i landet går mot færre personar pr. husstand. Frå 1930 til 1995 har t.d. ein gjennomsnittshusstand her i landet gått ned frå 4 personar til 2,2, dvs. ein reduksjon på 45 %. Energiforbruket pr. person var i 1993 over kwh når personen budde åleine, medan det var nede i kwh når personen budde i ein husstand på 4 personar. Yngre menneske brukar oftast meir energi enn eldre. T.d. dusjar dei meir, har meir av elspesifikke underhaldningsprodukt og et sine måltid til andre tider enn resten av familien. Teknologisk utvikling Bruken av energikrevjande tekniske hjelpemiddel aukar energibruken. Fjernsyn, kjøleskåp, frysar, komfyr og vaskemaskin er no vanleg i dei fleste husstandar. Mikrobølgeomn, oppvaskmaskin og tørketrommel er på full fart inn. På den andre sida skjer det ei utvikling i retning av meir energieffektive produkt. Ein ny oppvaskmaskin brukar i dag berre 2/3 av den energimengda same utstyr brukte for 15 år sidan. Bruk av ny teknologi gjer det mogleg å utnytte energiressursane betre. Produksjonsprosessane i industrien er meir energieffektive, slik at det krevst mindre energi enn før å produsere ei gitt mengd varer. Også i husstandar og tenesteyting løysast ei gitt oppgåve med mindre energibruk enn før. Figur 15: Energiintensitet fastland. 1986=1 Energiintensitet er eit mål på energieffektivitet. Energiintensiteten målt som forholdet mellom stasjonært energiforbruk og bruttonasjonalproduktet (BNP) for fastlands-norge i faste Side 40 av 42

41 prisar, viser ein reduksjon i energiintensiteten på 25 % i perioden Det betyr at fastlands-noreg utnyttar energien vesentleg meir effektivt no enn for 20 år sidan. Utviklinga innan ulike sektorar varierer noko, men med ein generell tendens av reduksjon i energiintensitet. Figur 16: Utvikling produksjon og spesifikk energibruk Energiprisar I Norge har vi tradisjonelt hatt rimeleg elektrisk kraft. Ikkje minst kraftintensiv industri har nytt godt av dette. Men tilgangen på rimeleg kraft har forseinka omstillinga til meir energieffektive produksjonsprosessar og forbruksmønster. Dette gjeld både for bedrifter og private. Pris på energi har berre i avgrensa grad vore utslagsgjevande for val av energiberar. Næringssamansetting Dei ulike industrigreinene er ikkje like energiintensive. Kraftkrevjande industri er i hovudsak den råvarebaserte industrien. Industri som er mindre energikrevjande, er ferdigvarebransjar samt elektronikk og IT-industrien. Utviklinga har sidan 1975 syner at kraftintensiv industri har hatt ein sterkare produksjonsvekst enn annan industri. Likevel har ikkje energibruken auka i same takt. Den relativt sterkaste veksten i energiforbruket her i landet har vi hatt innafor tenesteytande sektor. Ikkje minst heng dette saman med sterk utbyggingsaktivitet. Gjennomsnittleg årleg vekst i oppvarma areal til yrkesbygg var i perioden på heile 3,5 %. Oppvarma areal auka frå 9,5 m2 pr. innbyggjar i 1970 til 15,5 m2 pr. innbyggjar i Og særleg sterk har veksten vore dei siste fem åra, i perioden Figur 17: Vekst stasjonær energibruk pr. sektor Bustadutbyggingsstruktur Tendensen her i landet går mot større bustader. Veksten i bustadareal har vore slik (Kjelde: NOU 1998:11) Side 41 av 42

42 mill. m 2 m 2 /innbyggjar ,2 21, ,6 28, ,9 45, ,0 46,1 Einebustader treng meir energi pr. m 2 enn bustadhus med fleire bustadeiningar. Dette heng først og fremst saman med at energiforbruket til oppvarming går ned. Samstundes vil oppvarmingsmåte vere viktig. Dersom eit bygg vert tilrettelagt for vassboren oppvarming, kan energisparande løysingar som bruk av varmepumpe takast i bruk. Framskriving av energibruken På lokalt nivå vil det vere urealistisk å operere med trendframskriving av alle faktorar som kan påverke energibruken. Befolkningsendringar vil derimot slå tydeleg ut i energibruken. Folketal, persontal pr. husstand og bustadform vil dessutan vere stastistisk etterprøvbart. Det same gjeld for endringar i næringslivet, i form av bedriftsetablering eller nedbygging, bransjeutvikling eller sysselsetting. Når det gjeld energiintensitetar og andre tilsvarande moment, får ein legge til grunn nasjonale trendar. Side 42 av 42