Energiutgreiing Odda kommune

Transkript

1 Energiutgreiing Odda kommune Rullering 2007

2 SAMANDRAG I følgje Forskrift om Energiutredninger utgitt av NVE i januar 2003 skal områdekonsesjonær utarbeide, årleg oppdatere og offentleggjere ei energiutgreiing for kvar kommune i konsesjonsområdet. Intensjonen med forskrifta er at lokale energiutgreiingar skal auke kunnskapen om lokal energiforsyning, stasjonær energibruk og alternativ på dette området. På denne måten skal lokale energiutgreiingar medverke til ei samfunnsmessig rasjonell utvikling av energisystemet. Som områdekonsesjonær har Odda Energi AS engasjert Vestnorsk Enøk AS til å delta i utarbeiding av energiutgreiing for Odda kommune i Hordaland fylke. På grunnlag av statistikk og analysar frå SSB, oppgåver frå områdekonsesjonæren og drøftingar med Odda kommune, er data om energiforbruket i kommunen pr. energiberar og brukargruppe kalkulert for perioden Forbruket er korrigert for variasjonar i middeltemperatur i fyringssesongen. Trenden for samla energiforbruk i perioden viser ein gjennomsnittleg auke på om lag 0,4 % årleg. Utviklinga i det totale energiforbruket er vurdert til å auke med om lag 0,7 % i året i dei neste 10 åra, dvs. fram til Veksten i energiforbruk for hushald og hytter er berekna å ville auke med om lag 2 % pr. år grunna stor aktivitet i hyttebygging, sjølv om folketalet er antatt å gå ned med om lag med 1 % pr. år i perioden. Energibruken i Odda avheng i stor grad av forbruket hos dei to store kraftkrevjande industriane. Dersom Boliden Odda AS vedtek utviding av zinkproduksjonen vil dette føre til ein sterk auke i deira forbruk og dermed i det totale forbruket i Odda kommune. Potensialet for alternative energiløysingar synest å vere følgjande: energifleksible løysingar fjernvarme o ikkje tradisjon for å gjere bruk av Plan- og bygningslova (PBL) i Odda kommune for å fremje slike løysingar o Ved nyetableringar på smelteverkstomta kan det bli aktuelt med energifleksible løysingar. o Det er i dag fjernvarme i Tyssedal der ein nyttar spillvarme frå TTI. energiøkonomiserande tiltak o samla potensiale kring 8,0 GWh/år (utanom industri) energistyringssystem o samla potensiale kring 6,3 GWh/år (utanom industri) Det er ikkje gjort nokon samla vurdering av økonomien for ulike løysingar. Den einskilde investor sine vurderingar vil avhenge av mange ulike tilhøve. Derfor er det tatt med ei drøfting i utgreiinga av kva for kostnadselement som til vanleg vil vere relevante. Det er også utarbeidd ein enkel reknemodell til bruk for vurdering av oppvarmingsløysing i bustadhus. Denne er å finne i vedlegg 6. Framside bilde: Odda, Kjelde: Kommunal rapport: Følgjande tabell og diagram syner hovudtal for Odda kommune: Side 2 av 43

3 Ho vu dtal for 2006 E lektrisitet [GWh] Olje/parafin [GWh] Gass [GWh] Energiutgreiing Odda kommune B iobrens el [GWh] A vfall, kol, koks [GWh] S um [GWh] Hushald/hytter 66,1 2,3 0,5 10,3 0,0 79,1 Offentleg tenes teyting 25,9 2,0 0,0 0,0 0,0 27,8 P rivat tenesteyting 17,1 2,3 0,1 0,0 0,0 19,5 Indus tri 1 175,5 14,6 38,0 0,0 536, ,8 Fjernvarm e 0,0 0,0 0,0 0,0 85,8 85,8 A nna 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 S um 1 284,5 21,1 38,6 10,3 622, ,1 kw h pr. innbyggjar k om m unen kw h pr. innbyggjar fylket kw h pr. innbyggjar landet Tabell 1: Hovudtal E n e rg ifo rb ru k i h u sh ald kw h El O lje G ass Bio L an d et Fylke t K o m m un e n Av fall, k ol, k oks Kommentarar til tabell og graf: Figur 1: Samanlikning av energibruk i hushald Hushald og hytter står for berre 3,3 % av energibruken i Odda kommune. Energibruken i hushald i Odda er noko høgare enn for fylket. Hushald i Odda nyttar ved i noko større grad enn gjennomsnittet i fylket. Industrien i Odda står for meir enn 89 % av energibruken i kommunen. Elektrisitet står for heile 65 % av det totale forbruket. Utanom elektrisitet brukast det ein del ved og i hushald og ein del olje og gass i industrien. TTI nyttar også store mengder kol. I tenesteytande sektor vert om lag 9 % av forbruket dekka av olje. Side 3 av 43

4 INNHALD INNHALD INNLEIING BAKGRUNN UTGREIINGSPROSESSEN KOMMUNEN FAKTA FOLKESETNAD OG BUSTADSTRUKTUR NÆRINGSLIV NOVERANDE ENERGISYSTEM ELFORSYNING Feil og avbrotsstatistikken (FAS) Planar om opprusting OLJE/PARAFIN GASS BIOBRENSEL VARMEPUMPER ANDRE ENERGIKJELDER ENERGIBRUK Brukargrupper Energiberarar Fjernvarme OMFANG AV VASSBOREN VARME I EKSISTERANDE BYGG LOKAL ELEKTRISITETSPRODUKSJON ENERGIFLYT I KOMMUNEN UTVIKLING I ENERGIETTERSPURNAD STØRRE ENERGIBRUKARAR Boliden Odda AS Tinfos Titan & Iron KS KOMMUNALE PLANAR Bustad- og fritidsbustadbygging Ny næringsverksemd Miljømål FRAMSKRIVING AV FOLKESETNAD UTVIKLING AV NÆRINGSSTRUKTUR FRAMSKRIVING AV ENERGIBRUKEN Framskriving pr. brukargrupper Framskriving pr. energiberarar MILJØKONSEKVENSAR ALTERNATIVE ENERGILØYSINGAR SMELTEVERKSTOMTA MOGLEGE ENERGILØYSINGAR Elektrisitet Energifleksible løysingar Fjernvarme/nærvarme Varmegjenvinning Bruk og distribusjon av gass Energiøkonomisering System for energistyring MOGLEG NY ENERGITILGANG SMÅKRAFTVERK Sørfjorden Opovassdraget med innmating på 12 kv Opovassdraget med innmating på 21 kv Røldalsområdet Oppsummering BIOENERGI Side 4 av 43

5 6.3 VIND OPPSUMMERING KART OPPSUMMERANDE TABELLAR VEDLEGG 1: TABELL/DIAGRAMOVERSYN TABELLAR FIGURAR VEDLEGG 2: REFERANSAR PUBLIKASJONAR/RAPPORTAR BEREKNINGSMODELLAR/METODAR FOR OPPVARMINGSKOSTNADER FIRMA/PERSONAR VEDLEGG 3: FØRESETNADER TEMPERATURKORRIGERING BRUK AV EL ENERGIBRUK UTANOM EL FRAMSKRIVING AV FOLKETAL AREALFORDELING ENERGIØKONOMISERING ENERGISTYRESYSTEM FORDELING TENESTEYTING VEDLEGG 4: ENERGIDATA/DEFINISJONAR Energiinnhald Energieiningar VEDLEGG 5: PROGNOSERING AV ETTERSPURNAD FAKTORAR SOM PÅVERKAR ENERGIBRUKEN Klimatiske tilhøve Demografiske tilhøve Teknologisk utvikling Energiprisar Næringssamansetting Bustadutbyggingsstruktur FRAMSKRIVING AV ENERGIBRUKEN VEDLEGG 6: BEREKNING AV ENERGIKOSTNADER KOSTNADSELEMENT VED ULIKE ENERGIBERARAR Kapitalkostnad Skattar og avgifter Forsikringar Drift, vedlikehald Innkjøpt energi Offentlege krav og pålegg Løpande ombygging Oppgradering Kalkulasjon av årskostnader for oppvarming av ny einebustad BEREKNING AV ENERGIKOSTNADER ÅRSKOSTNADER BUSTADOPPVARMING Side 5 av 43

6 1 INNLEIING 1.1 Bakgrunn I følgje Forskrift om Energiutredninger utgitt av NVE i januar 2003 skal områdekonsesjonær utarbeide, årleg oppdatere og offentleggjere ei energiutgreiing for kvar kommune i konsesjonsområdet. Energiutgreiinga skal beskrive noverande energisystem og energisamansettinga i kommunen med statistikk for produksjon, overføring og stasjonær bruk av energi. Energiutgreiinga skal vidare innehalde ei vurdering av forventa energietterspurnad i kommunen, fordelt på ulike energiberarar og brukargrupper. Endeleg skal energiutgreiinga beskrive dei mest aktuelle energiløysingane for område i kommunen med forventa vesentleg endring i etterspurnaden etter energi. Inkludert i dette skal områdekonsesjonæren ta omsyn til grunnlaget for bruk av fjernvarme, energifleksible løysingar, varmegjenvinning, innanlandsk bruk av gass, tiltak for energiøkonomisering ved nybygg og rehabiliteringar, verknaden av å ta i bruk energistyringssystem på forbrukssida m.v. Intensjonen med forskrifta er at lokale energiutgreiingar skal auke kunnskapen om lokal energiforsyning, stasjonær energibruk og alternativ på dette området. På denne måten skal lokale energiutgreiingar medverke til ei samfunnsmessig rasjonell utvikling av energisystemet. 1.2 Utgreiingsprosessen Som områdekonsesjonær har Odda Energi AS engasjert Vestnorsk Enøk AS til å delta i utarbeiding av energiutgreiing for Odda kommune i Hordaland fylke. Den første energiutgreiinga for Odda kommune vart utarbeidd og presentert i Energiutgreiing Odda kommune 2007 er oppdatert med omsyn på statistikk og kjende endringar i framtidig energibehov. Statistikk for sysselsetting er betra ved rullering Side 6 av 43

7 2 KOMMUNEN 2.1 Fakta Odda kommune ligg i heilt søraust i Hordaland fylke. Pr innbyggartalet i kommunen på Kommunen er omkransa av Folgefonna i vest og Hardangervidda i øst og sør. Kommunen har eit areal på til saman km 2. Store deler av kommunen er høgfjell og isbrear. 90 % av arealet ligger høgare enn 600 meter over havet Odda kommune er rikt ustyrt med naturressursar som har gitt eit solid grunnlag for næringsverksemd. Oddasamfunnet er bygd opp rundt den kraftkrevjande industrien, basert på områdets gode tilgang på elektrisk kraft. Figur 2: Kart over kommunen 1 Kommunen har eit klima med lågare middeltemperatur og noko færre graddøgn enn landsgjennomsnittet. Typiske klimadata for kommunen er vist i Tabell 2. Sted Middeltemperatur [ C] Nedbør [mm] Sted Graddøgn Odda 5, Odda 4320 Bergen 6, Hordaland 4070 Oslo 5,7 763 Landet 4662 Tabell 2: Klimadata normalverdiar Graddøgn 2 (Energi gradtal): er eit mål for eit generelt oppvarmingsbehov i tidsperioden gradtalet gjeld for. I utgangpunktet er energi gradtalet for eit døgn. Dette er skilnaden mellom ein basis utetemperatur på 17 C og døgntemperaturen. Gradtalet vert sett lik 0 dersom døgntemperaturen er over 17 C. Er døgntemperaturen 5 C, er energi gradtalet for døgnet 17 5 = 12. Energi gradtalet for ein månad er summen av gradtala for kvart enkelt døgn i månaden, tilsvarande for eit år. Gradtalsummen er utan dimensjon, talet vert nytta utan noko eining. 2.2 Folkesetnad og bustadstruktur Odda kommune har ei låg befolkningstetting med 4,5 innbyggjarar per km 2, til samanliking er snittet for fylket 28,8. I kommunen bur 92 % av innbyggjarane i tettbygde strøk. Til samanlikning bur 77 % av befolkninga i Hordaland fylke totalt i tettbygde områdar. Bustadstrukturen i Odda er i dag lite urban, heller forstadsprega. Den totale delen einebustader og vertikaldelte bustadhus (kjede, rekke o.l.) er relativt høg. Folketalet i Odda har endra seg lite dei siste åra. Dei seinaste 10 åra har det vore ein befolkningsnedgang i snitt på om lag 0,9 % pr år. Utviklinga i folketal i kommunen og fylket er vist i Figur 3. 1 Kjelde: Statens Kartverk: 2 Kjelde: Rapport Klima 23, Bjørn Aune, DNMI 2002 Side 7 av 43

8 9000 Kommunen Innbyggjarar Figur 3: Utvikling folketal Næringsliv Odda kommune er rikt utstyrt med naturressursar som har gitt eit solid grunnlag for næringsverksemd historisk sett. Dei dominerande og kraftbaserte bedriftene i kommunen, Boliden Odda AS og TTI KS (før nedlegginga var og Odda smelteverk AS blant dei store), har vore viktige for sysselsetjinga i kommunen. Eit stort omfang av underleverandørar av varer og tenester har hatt grunnleggande nytte av dei store bedriftene. Dei lange industritradisjonane i Odda har gitt kommunen ein solid industrikultur og kompetanse, ikkje minst innanfor miljø og prosesskjemi. Dette vil vere eit fundament for vidare industriutvikling i kommunen. Antal sysselsette 100 % 90 % 80 % 70 % 60 % 50 % 40 % 30 % 20 % 10 % 0 % Kommunen Fylket Landet Primærnæring Sekundærnæring Tertiærnæring Figur 4: Samanlikning sysselsetting Om lag 63 % av dei sysselsette i Odda kommune arbeider i tertiærnæringa. Grafen over syner samansetning av sysselsette i næringslivet i Odda, samanlikna med fylke og land. Side 8 av 43

9 3 NOVERANDE ENERGISYSTEM 3.1 Elforsyning Det alt vesentlege av det stasjonære energiforbruket i Odda kommune vert dekt av elektrisitet. Odda Energi AS er områdekonsesjonær i kommunen og eig og driver straumnettet. Nettverksemda er regulert av Norges vassdrags- og energidirektorat gjennom energilov og forskrifter. Dette inneber at økonomiske rammer og krav til opptreden og samhandling med andre aktørar er fastlagt. Det totale forbruket av elektrisk straum i Odda kommune var i 2006 på 1 187,7 GWh (Ikkje graddagskorrigert) og av dette gikk 1 088,4 GWh til industrien i Odda. Elektrisk forbruk som gikk gjennom Odda Energi i 2006 var 105,7 GWh. Dagens infrastruktur for energi er bygd opp rundt distribusjon av elektrisk kraft. Odda kommune har i dag 2 innmatingsmogelegheiter, ein frå Tyssefaldene (fleire omkjøringsmogelegheiter) og ein frå Hydro Energi (i hovudsak avgrensa til Røldalsområdet). Innmating til Odda kommune skjer over 300 kv linje (Statnett) i Åsen i Tyssedal vidare saman med lokal produksjon via 66 kv linjer/kablar frå Tyssefaldene, med transformering til 12 kv i Odda, Tyssedal og på Eitrheim. Innmating til Røldalsområdet skjer frå Norsk Hydro (Nesflaten) over 300 kv linje (Statnett) med transformering til 22 kv i Røldal eller via 22 kv linje frå Nesflaten til Røldal. Det er avgrensa overføringskapasitet mellom Røldalsområdet og ned til Odda (det føreligger planar om opprustning). Ut frå disse transformatorstasjonane er det et høgspent fordelingsnett (12kV og 22 kv) som fører krafta ut til dei lokale nettstasjonane (kioskar og mastetrafoar) der dei enkelte nettkundane er tilknytt eit lågspentnett. Odda Energi AS eig og driv dette 12 og 22 kv-nettet. I 22 kv nettet sør i kommunen på Vintertun er det avgrensa reserveforsyningsmogelegheiter mht innmating/utveksling med Skånevik Ølen Kraftlag, det same er det nordvest i kommunen ved Kvitno med innmating/utveksling mot Indre Hardanger Kraftlag. Distribusjonsnettet til alminnelig forsyning i Odda kommune er bygd opp med 12/22 kv kabel- og luftnett der kabelnettet utgjør 59 % av det totale høgspentnettet. Nettet er bygd med god kapasitetsreserve og det finst for tida ingen spesielle flaskehalsar. Nettet har dermed tilfredsstillande overføringskapasitet i normal driftssituasjon. Det er heller ingen kapasitetsproblem knytt til transformering når det gjeld uttak. 12 kv - nettet i Odda inneheld fleire mogelegheiter til ringkøyringar ved feil i nettet. Talet på nettkundar som blir påverka ved feil i høgspent fordelingsnett vil derfor kunne verte avgrensa til det minimale. Så strømforsyningsmogelegheitene til Odda er svært gode. Tungindustrien i Odda vert forsynt via 66 kv linjer / kablar frå Tyssefaldene og har eigne bedriftsnett. Auke i kapasiteten ved disse bedriftene vil kunne utløyse behov for ombyggingar/auke av kapasiteten på strømforsyninga til disse. Det er i dei seinare åra registrert ein stor interesse for bygging av mini- og småkraftverk blant private fallrettigheitseigarar, og denne interessa må ein rekna med vil vara ved i åra framover (det er avgrensa innmatingskapasitet for småkraftproduksjon). Kartlegginga av småkraftpotensial er omtala i kapittel 6. Side 9 av 43

10 3.1.1 Feil og avbrotsstatistikken (FAS) For 2006 har Odda kommune (Odda Energi) følgjande tal for leveringsavbrot som har vart over 3 minutt, samanlika med fylket og landet elles 1 2 : Blanda nett Antall avbrot pr punkt Avbrotstid (tima r) ILE i % av levert energi 2006 Planlagt Utfall Sum Planlagt Utfall Sum Planlagt Utfall Sum Kom mune n 0,10 0,12 0,22 0,14 0,38 0,52 0,002 0,010 0,012 Fylke t 0,45 1,96 2,41 0,74 1,80 2,54 0,006 0,014 0,020 La ndet 0,49 2,70 3,19 1,14 3,20 4,34 0,007 0,022 0,029 Tabell 3: Feil- og avbrotsstatistikk Leveringskvaliteten er blitt betre dei siste åra, og kan reknast som svært god. Hovudårsaka til dette er systematisk vedlikehald og kontinuerlige reinvesteringar i nettet basert på tilstandsvurdering. Ombyggingar har også gjort nettet mindre utsett for uver og lynnedslag Planar om opprusting Det er behov for om forsterkningar i nettet i Røldal og Odda/ Oddadalen med økt transformatorkapasitet til 15 kva frå kv i Odda og ny transformator 80 kva frå kv i Røldal. Forsterkingar i hovudlinja mellom Nyland og Røldal blir utløyst av nye hyttefelt i Solfonn/Seljestad området og i Hordadalen - samt småkraftverk langs hovudlinja. Nettet i Odda kommune har ingen spesielle flaskehalser, og nettet har dermed tilfredsstillande kapasitet i normal driftssituasjon. 3.2 Olje/ parafin Forbruket av petroleumprodukt til oppvarming blir dekket av lokal forhandlar. Forhandlaren foretar utkjøring med tankbil til kundane, han har også et lager i Odda. Kommunen nyttar lite olje til oppvarming av eigne bygg. Fylkeskommunen nyttar olje til oppvarming av Odda sjukehus og Odda vidaregåande skule. 3.3 Gass Gass har tidlegare ikkje vore nytta i særleg grad i Odda kommune; berre til bruk på storkjøkken og til eit ysteri i Røldal, der ein har nytta propan. Boliden Odda AS har inngått ein langsiktig avtale med Gasnor om leveranse av naturgass til fabrikken i Odda. LNG vil bli skipa til ein terminal på Husnes, og derfrå transportert med trailer til Odda. Naturgassen erstattar bruk av fyringsolje. I 2006 brukte Boliden Odda AS tonn LNG. 3.4 Biobrensel Ved er den viktigaste form for biobrensel som er i bruk i Odda kommune. Veden vert i stor grad henta av forbrukaren sjølv i eigen skog eller kjøpt på rot. Tømmerdalen A/S driv noko engrosomsetning av ved frå Baltikum. Lokale bedrifter nytter i liten grad avfall frå eigen produksjon til oppvarming. 3.5 Varmepumper Lokale, mindre varmepumpeinstallasjonar eksisterer hos einskilde bedrifter i Odda kommune. Desse vert spesielt nytta der det og er kjølebehov. Ein har ikkje varmepumper på kommunale bygg. 1 Avbrot kan vere planlagde eller tilfeldige, dvs. linjefeil, uhell, naturpåførte feil o.l. 2 ILE = Ikkje Levert Energi, dvs. kor mykje energi som ikkje vert levert til kundane på grunn av avbrot Side 10 av 43

11 Det er ikkje tilrettelagt for varmepumpeutnytting i varmesentralar eller liknande. Energiutgreiing Odda kommune Elles synest komfort-varmepumper å verte installerte i private hus i tilsvarande omfang som elles i regionen. Ein har merka auka interesse dei seinare åra. 3.6 Andre energikjelder Alt avfall bortsett frå bioavfall (vert kompostert av Bioplan) vert levert til Haugesund. Attvinning av energi frå avfall skjer difor ikkje i Odda kommune. Ein utnyttar restvarme frå industriprosessar i kommunen ved at det er bygd fjernvarmeanlegg i Tyssedal, der ein nyttar spillvarme frå TTI. 3.7 Energibruk I samsvar med retningslinjene i forskrifta, konsentrerer denne energiutgreiinga seg om stasjonært energibruk. Det vil seie alt forbruk av energi i bygningar, anlegg og industri. Energiforbruk til transport er ikkje tatt med. Statistikken skal gje eit bilde av situasjonen fram til no og danne eit grunnlag for vurdering av utviklinga framover. Statistikken må difor dekke ei viss periodelengd. Vert perioden for lang, vil statistikken lett verte omfattande og uoversiktleg. Denne utgreiinga legg til grunn ein periode som strekk seg 10 år bakover i tid. Statistikken er i hovudsak basert på tal frå SSB, føresetnader for statistikken er kommentert i vedlegg Brukargrupper I rapporten nyttast SSB si inndeling av brukargrupper. Ikkje alle desse gruppene vil vere like relevante for den einskilde kommune. Det vil likevel vere nyttig å operere med tilsvarande inndeling, då ein då lettare kan samanstille informasjon frå dei einskilde utgreiingane og samanlikne med nasjonale og regionale statistikkar og prognosar. Fordeling mellom energibruk innan offentleg og privat tenesteyting vil variere etter i kva grad kommunale tenester er privatiserte eller ikkje. Berekna energibruk pr. brukargruppe 100 % 90 % 80 % 70 % 60 % 50 % 40 % 30 % 20 % 10 % 0 % Kommunen Fylket Landet Anna forbruk Fjernvarme Industri Privat tenesteyting Off.tenesteyting Hushald/hytter Figur 5: Energibruk pr. brukargruppe Side 11 av 43

12 Kommentarar til grafen: Energiutgreiing Odda kommune I Odda kommune står industrien for heile 89 % av energiforbruket. Dette er ein lagt høgare del av forbruket enn kva som er gjennomsnittet for fylket og landet. Det er dei to store industribedriftene Boliden Odda AS og TTI som står for nær 100 % av forbruket i industrisektoren. Hushald står for om lag 3,3 % av forbruket, medan tenesteytande sektorar utgjer om lag 2,4 % av forbruket Energiberarar Elektrisitet er den dominerande energiberar i det norske energisystemet. Også petroleumsprodukt og gass utgjer ein stor del. Bioenergi forbruket er i hovudsak ved i hushald. I nokre område vert det brukt relativt mykje koks, fjernvarme, spillvarme o.a., sjølv om desse energiberarane ikkje viser like godt att på den nasjonale statistikken. Samanlikning energibruk pr. energiberar 100 % 90 % 80 % 70 % 60 % 50 % 40 % 30 % 20 % 10 % 0 % Kommunen Fylket Landet Avfall, kol, koks Bio Gass Olje El Kommentarar til grafen: Figur 6: Energibruk pr. energiberar Elektrisitet er den energiberaren som nyttast mest i kommunen og utgjer om lag 65 % av energiforbruket. Utanom elektrisitet brukast det ein del olje og gass, i all hovudsak i industrisektoren. TTI nyttar store mengder kull i sin produksjon. Ved nyttast i hushald til oppvarming. I 2006 utgjorde ved om lag 12,7 % av energiforbruket i hushald Fjernvarme Fjernvarme er mest aktuelt dersom det eksisterer bygg med vassbore (eller luftbore) oppvarmingssystem i eit visst omfang. Fjernvarme kan også vere aktuelt dersom det er planlagt bustad- eller næringsbygg med eit visst oppvarmingsbehov der ein varmesentral vert innregulert. Alt i 1994 vart det utarbeidd eit forprosjekt om eit fjernvarmeanlegg i Odda sentrum med spillvarme frå Odda smelteverk. Mangel på investeringsmidlar gjorde at prosjektet vart skrinlagt. I 1998 vart det utarbeidd ein lokal enøkplan for Odda med utgangspunkt i spillvarmeressursane ved dei tre store fabrikkane. Med denne som utgangspunkt tok Odda Bygg & Eigedom KF initiativ til eit forprosjekt som skulle vurdere etablering av eit fjernvarmeanlegg. Det var Odda kommune, Odda bygg & eigedom KF og Odda Energi AS som var oppdragsgjevarar for prosjektet, medan Hardanger Vekst, Hordaland Side 12 av 43

13 fylkeskommune, Odda bygg & eigedom KF, Odda Energi AS og NVIM var med på å finansiere det. Del 1 av forprosjektet viste at ei rekkje næringsbygg var interesserte i å kople seg til eit fjernvarmeanlegg og det vart utarbeidd framlegg til distribusjonsnett. Del 2 av forprosjektet tok for seg den totale kostnadssida av eit fjernvarmeanlegg. Forprosjektrapporten tek for seg fjernvarmeanlegg i Tyssedal med spillvarme frå Tinfos Tiltan & Iron KS (TTI), og i Odda og Eitrheim med spillvarme frå Boliden (tidligare Norzink). Fjernvarme i Tyssedal Forprosjekta som blei gjort i Odda resulterte i at ein har bygd fjernvarmeanlegg i Tyssedal, der ein nyttar spillvarme frå Tinfos Tiltan & Iron KS (TTI). Overskotsvarmen brukast både til aureoppdrett i fjellhall og til oppvarming av bygningar. I 2006 leverte anlegget lågtemperaturvarme tilsvarande 75,66 GWh til Norsk Fjellfisk AS -- og samla 10,1 GWh til Norsk Vasskraft- og Industristadmuseum, Tyssefaldane sitt administrasjonsbygg, Festiviteten, Tyssedal Hotell og til oppvarming av forbruksvarmevatn internt på bedrifta (Tinfos titan & iron). Vatnet blir oppvarma av kjølevatn frå smelteomn. Årsakane til det store uttaket til Fjellfisk skyldes at TTI skulle ha ein lenger vedlikeholdsstans og at Fjellfisk økte mengda med varme for å forskotere vekst/ tidlegare leveranse av fisken. Hardanger Fjernvarme A/S Hardanger Fjernvarme AS blei stifta hausten 2002, med bygging og drift av fjernvarmeanlegg i Hardangerregionen som forretningsidé. Selskapet er eigd av Odda kommune med 75 % og private aktørar med 25 %. Det er i gang eit prosjekt der det blir planlagt å bygge to anlegg. Eit anlegg som skal nytte fjordvatn (lågtemperatur) som varme- og kjølekjelde er tenkt å forsyne ny industri og bygg i sentrum, og eitt høgtemperaturanlegg (flisfyrt) som vil levere varme til eksisterande bygg i området. Hardanger Fjernvarme AS har fått tilskot frå kommunen til å lage varmeplanar for Odda sentrum. Planane skal vere ferdige i løpet av våren Planlegginga har tidligere tatt utgangspunkt i bruk av spillvarme fra industribedriftene og bruk av avfallstrevirke uten at det er funne tilfredstillande økonomi og at støtte fra Enova er avslått. 3.8 Omfang av vassboren varme i eksisterande bygg Alternativ til elektrisitet for byggoppvarming og tappevassoppvarming føreset vassbore (eller luftbore) system. Med vassbore system kan ein i tillegg til elektrisitet utnytte mange ulike energiberarar til oppvarming. Kommunen kan leggje til rettes for lokal utvikling av fjernvarmesystem ved å gjere aktiv bruk av Plan- og Bygningslov (PBL). Innregulering av varmesentral i samband med nye bustadeller næringsområde gir kommunen rett til å krevje tilknytingsplikt. Odda kommune har til no ingen tradisjon for å utnytte PBL på denne måten, men vil vurdera det dersom problemstillinga vert aktuell. Kommunen har ikkje etablert enøkfond eller andre verkemiddel som kan medverke til å fremje ei utvikling for energifleksible løysingar. Side 13 av 43

14 3.9 Lokal elektrisitetsproduksjon I følgje NVE og Odda Energi AS er desse kraftverka og småkraftverka (installasjon mindre enn 10 MW) registrert i Odda kommune. Kraftverk Installert effekt Middelårsprod. Eigar Middyr Kraftstasjon 1,3 MW 5,0 GW h Hydro Energi Svandalsflona Kraftstasjon 19,5 MW 30,0 GW h Hydro Energi Novle Kraftstasjon 45 MW 169,0 GW h Hydro Energi Røldal Kraftstasjon 160 MW 690,0 GW h Hydro Energi Mågeli Kraftstasjon 31 MW 171,0 GW h Tyssefaldene/Statkraft Tysso II Kraftstasjon 160 MW 893,0 GW h Tyssefaldene/Statkraft Oksla Kraftstasjon 215 MW 981,0 GW h Tyssefaldene/Statkraft Småkraftverk på Tveit 1,4 MW 10,0 GW h Austdøla Kraft AS Øvre Bersevann 5,5 MW 23,0 GW h Statkraft Nedre Bersevann 5 MW 19,0 GW h Statkraft Håvardsvatnet Kraftverk 5 MW 20 GW h Tyssefaldene Tabell 4 Lokal elektrisitetsproduksjon Det er vedtatt utbygging av Ekkjestølen kraftverk med installert effekt 4,9 MW og ein middelårsproduksjon på 18,5 GWh. Eigar er Småkraft. Odda Energi har føretatt ei samla kartlegging av vasskraftpotensialet for bygging av kommersielle mini- og småkraftverk i kommunen. Denne kartlegginga er omtalt i kapittel 6.1 Småkraftverk. Side 14 av 43

15 3.10 Energiflyt i kommunen Energiflyt beskriv forholdet mellom bruk av ulike energikjelder i kommunen, produksjon og import og eksport av energi over kommunegrensene. Her er eit grafisk oversyn over energiflyten i Odda kommune: 3500,0 E n e rg ifly t 3000,0 2500,0 G W h 2000,0 1500,0 1000,0 500,0 Eks port Forbruk dekka med import Forbruk dekka med produks jon i kommunen 0,0 El Olje Gas s Bio A v f all, kol, koks Kommentarar til grafen: Figur 7: Energiflyt i Odda kommune Odda kommune er ein stor kraftkommune. Sjølv med kraftkrevjande industri er kommunen ei nettoeksportør av elektrisk kraft. Kommunen eksporterar om lag 58 % av produsert elektrisitet, basert på tal for normal årsproduksjon i kraftverka. Bioenergien som brukast i kommunen er i hovudsak ved til hushald. Då storparten av veden som brukas avverkast privat, fins ingen sikre tal for faktisk vedhogst. Det er også ein stor import av kol til TTI. Side 15 av 43

16 4 UTVIKLING I ENERGIETTERSPURNAD Energiforbruket vert påverka av mange faktorar som klima, demografiske tilhøve, teknologisk utvikling, energiprisar, næringsstruktur og bustadstruktur. I tillegg betyr det mykje korleis folk sine forbruksvanar og preferansar utviklar seg. Også lover og forskrifter vil ha effekt, t.d. gjennom krav til isolasjon og byggstandard. 4.1 Større energibrukarar Dei to dominerande og kraftbaserte bedriftene i kommunen er Boliden Odda AS og Tinfos Titan & Iron KS (TTI). Disse har vore avgjerande for sysselsettinga i kommunen - både direkte og indirekte. A/S Tyssefaldene har og vore/ er ei viktig bedrift for næringslivet i kommunen, ved at A/S Tyssefaldene har levert kraft som har gjort produksjonen i dei kraftkrevjande bedriftene mogleg Boliden Odda AS Boliden Odda AS har omlag 350 tilsette. Etter ein konsolideringsfase med vekt på kvalitet og kostnadseffektivitet er Boliden Odda AS i dag blant dei mest effektive zinkverka i Europa. Det blir arbeidd kontinuerleg for å behalde denne posisjonen i åra framover. Sentralt i dette arbeidet står ein modernisering av zinkverket til 700 mill. kroner som vart avslutta i I tilegg til sinkmetall produserte Boliden Odda AS i 2006 bl.a tonn aluminiumfluorid og tonn svovelsyre. Boliden Odda brukte i GWh elektrisk kraft, tonn lettolje, tonn LNG og 30 tonn propan. Frå 2007 vil Boliden auka produksjonen av aluminiumfluorid med 40 %. Auka produksjon vil gje ei auke i forbruket av naturgass samtidig som ein større del av lettolja vil verte erstatta med naturgass. Det er lagt fram planar om utviding av produksjonen av sinkmetall, men det er førebels ikkje gjort noko vedtak om dette. Ei eventuell slik utbygging vil føre til ei sterk auke i elektrisitets forbruket som i hovudsak brukast til elektrolyse Tinfos Titan & Iron KS TTI har omlag 190 personar tilsett. Fabrikken har vore oppgradert dei seinare åra, og er nå ISO 9001 sertifisert. Hovudprodukt er titanslagg og råjern. I 2006 brukte TTI om lag 355 GWh elektrisitet, tonn kol og liter fyringsolje. TTI forsyner og fjernvarmeanlegget i Tyssedal med spillvarme. Anlegget er omtalt i kapittel Av kol forbruket er 2/3 rekna inn i statistikkane i energiutgreiinga då dette går til energiformål. TTI har i dag ein unytta mengde avgassenergi som dei vurderar å nytta i eit varmekraftverk. Dersom varmekraftverket vil bli realisert vil det kunne produsere om lag 115 GWh elektrisitet. 4.2 Kommunale planar Kommunen har utarbeidd ein kommuneplan (Plan for samfunnsutvikling for ) Planen vart vedtatt i september Kommunen har gitt eit oversyn over status og utvikling når det gjeld folketalsutvikling, bustadbygging, næringsutvikling og samfunnsutvikling generelt Bustad- og fritidsbustadbygging Det har dei siste åra vært svært lite nybygging i Odda kommune. Dei mest aktuelle områda for nybygging er Røldal/ Skare, Tyssedal og Odda sentrum. Det er planlagt utviding av bustadfelt i Røldal (Bergshagen) med 14 tomter, nytt felt på Skare med 15 tomter, og det er 4 nye tomter i Eidesåsen. Side 16 av 43

17 Det er og spreidd bustadbygging (ca. 5) i nokre områder. Det finst mange hytter i Odda kommune, og det vert bygd fleire i åra framover. Dette har store ringverknader for heile Odda kommune, og spesielt i delar av kommunen (t.d. servicenæringen i Røldal). Det er planlagt bygt om lag fritidseiningar i Røldal og Seljestad i fram til Føljande områder vil verte bygd ut for fritidsbustader: Liamyrane: 64 einingar godkjent for bygging. Det er planlagt ytterlegare 70 einingar, men dette området er ikkje regulert pr i dag, tidshorisont 2-3 år. Håradalen: Området har ein kapasitet på om lag 600 einingar. Pr. i dag er det ferdigstilt eit felt på 40 einingar. Vidare utbyggingstakt: om lag 40 einingar per år. Solfonn: Området har kapasitet på i overkant av 500 einingar. Området kan vil bli ferdig regulert i løpet av våren Øvre Seljestad: Kapasitet for totalt 500 einingar. Pr. i dag er 50 einingar bygd. Seljestad Apartement: Planlagt om lag 45 einingar. Hesjebakk: Planlagt med om lag 50 einingar. Det blir bygd om lag 100 fritidseiningar i året i Odda kommune Ny næringsverksemd I 1998 fekk Odda kommune status som omstillingskommune. Dette grunna omstillingar og nedbemanning i næringslivet, kombinert med utflytting og lave fødselstal som igjen har ført til ei reduksjon i folketalet. På oppdrag frå Odda kommune fikk Hardanger Vekst AS ansvar for å organisere omstillingsarbeidet, og for å forvalte dei ekstraordinære midla kommunen får tilført frå Kommunal- og Regionaldepartementet. Perioden som omstillingskommune er nå slutt. Det er utarbeida ein strategisk næringsplan, der ein legger følgjande hovudstrategiar til grunn: Industriell knoppskyting og nyskapande næringsutvikling Utvikla ei sterkare reiselivsnæring Hardanger Vekst AS sin rolle i omstillingsarbeidet, er å vere tilretteleggar, samarbeidspartnar og formidlar. Det er i omstillingsprosjektet mulig å få gratis rådgiving, samt å få midlar til planlegging og utredning i samband med utvikling av eigen bedrift. Hardanger Vekst gjennomfører og eigne prosjekter mot eksterne aktørar, slik at desse kan gjennomføre tiltak og utbyggingar der det er teneleg. Omstillingsmidlar kan unntaksvis vere med å styrke eigenkapitalen i ei bedrift eller etablering, enten som aksjekapital eller som ansvarlig lån (ikkje over kr ). Den samla støtte til eigenkapital pr år skal ikkje overstige 15% av tilskotene til omstillingsprosjektet. Oversikt over ledige næringsareal i Odda kommune: Tyssedal: Ikkje noko ledig areal Odda: Holmen ca. 10 daa Skare: ca 27 daa Røldal: ikkje noko ledig areal Dei største bedriftene i kommunen er som tidligare nemnt Boliden og TTI. Disse bedriftene er også basismarknad for et stort omfang av underleverandørar av varer og tenester. Dei representerer ein sterk teknologisk kompetanse, ikkje minst innanfor miljø og prosesskjemi og har sterke internasjonale band. Side 17 av 43

18 Odda sin næringsstruktur er fleirsidig, sjølv om utviklinga fram til no har vore dominert av dei store bedriftene. Men dei seinare åra har mangfaldet og sysselsetjinga auka i dei små og mellomstore bedriftene. Smelteverkstomta Reguleringsplan for "Smelteverkstomta" på 160 mål er utarbeidd. Det er førebels ingen avklaring av kor mykje bygningsmasse som er venta etablert på tomta. Det er forhandlingar med ei investeringsgruppe som vil utvikle området til ulike føremål som hotell, service og handel og anna næringsverksemd. Ein installatør har etablert seg på området. Moglege energiløysningar for området er omtala i kapittel Miljømål Som ein følgje av industrialiseringa hadde Odda kommune i mange år store problem med forureining innerst i Sørfjorden. Det har etter midten av 1970-talet vore gjort ein omfattande jobb med å rydde opp i gamal forureining. Odda kommune jobbar saman med næringslivet for å få til forbetringar. I februar 2003 starta ein opp eit analyseprogram for å kartlegge luftkvaliteten i kommunen, med sikte på å identifisere moglege kjelder til forureining. Dette programmet er eit samarbeidsprosjekt mellom Boliden Odda AS, TTI og Odda kommune. Det er eit mål for planlegging og forvaltning av areala i kommunen å ta vare på eit biologisk mangfald. Arbeidet med å redusere utslepp og energibruk støtter opp om dette målet. 4.3 Framskriving av folkesetnad Sidan 1996 har folketalet i gjennomsnitt minka med 0,9 % årleg i Odda kommune. Denne utviklinga ser ut til å halde fram i åra framover. Kommunen har utarbeidd ein plan for samfunnsutvikling for Kommunen vil i samband med planen sjå på forventa framskriving av folketalet. Det er her presentert ei framskriving på tal frå SSB og ei framskriving basert på at folketalet held seg på dagens nivå. Folketalsutviklinga går fram av følgjande diagram. F o lk e ta ls u tviklin g m /p ro g n o s e P erso n ar SSB Dagens niv å Figur 8: Folketalsutvikling Side 18 av 43

19 P e rs o n a r p r. h u s s ta n d m /p ro g n o s e 3,0 0 2,5 0 Pe rs o n a r 2,0 0 1,5 0 1,0 0 K om m unen F y lk et Landet 0,5 0 0, Figur 9: Personar pr. husstand Kommentarar til folketalsutviklinga: Den totale delen einebustader og vertikaldelte bustadhus (kjede, rekke o.l.) er relativt høg. Dette tilseier relativt høgt energiforbruk pr. husstand. På bakgrunn av kommuneplanen er det liten grunn til å rekne med nokon vesentleg endring i bustadstrukturen i åra framover. Trendane i diagrammet bygger på SSB si framskriving etter alternativ MMMM. Gjennomsnittleg husstandsstorleik ligg under landsgjennomsnittet. Dette tilseier eit energiforbruk pr. husstand noko under landsgjennomsnittet. Vi legg til grunn ei framskriving av noverande utvikling i energibruk pr. husstand - så lenge vi ikkje reknar nokon effekt av særskilte tiltak for reduksjon av energibruken. 4.4 Utvikling av næringsstruktur Vekst i sentrale delar av kommunen tilseier ein vidare vekst i utbygging av varehandel og bygg for offentleg og privat tenesteyting. Samstundes vil eksisterande byggmasse stort sett vere i bruk. Sjølv om endringa i samla folketal ikkje blir stor, vil vi legge til grunn ei framskriving av veksten i energiforbruket innan tenesteytande næringar. Det er ikkje presentert planar som tilseier uvanlege endringar innan industrien i kommunen. Ei mogleg utviding av sinkmetall produksjonen ved Boliden er ikkje tatt høgde for i denne utgreiinga. Eventuelle endringar i næringslivet elles vil ikkje påverke det stasjonære energiforbruket i særleg grad. Talet på sysselsette i Odda kommune som er registrert i SSB syner følgjande for 4. kvartal 2006: Forde lt på bra nsje A lle næ ringar Jordbruk, skogbruk, fis ke 47 S ekundæ rnæ ringar Tenes tey tande næ ringar 808 O ffentleg adm inis tras jon 172 Undervis ing 239 Helse og sosial 810 A ndre sos. tenes ter 119 Uoppgitt 15 Tabell 5: Sysselsette Side 19 av 43

20 4.5 Framskriving av energibruken Energibruk er karakterisert både ved energimengd og energiberar (-form). Dersom det ikkje opptrer vesentlege endringsfaktorar, kan ein framskrive trenden i forbruket pr. energiberar på grunnlag av utviklinga dei siste åra. Som et utgangspunkt vert dette lagt til grunn Framskriving pr. brukargrupper I kapitel 5 vert grunnlaget for alternative løysingar og dermed nye endringsfaktorar vurderte. F ra m s krivin g en erg ib ru k p r. b ru karg ru p p e K o m m u n e 2 500,0 G W h 2 000, , ,0 500,0 0, A nna forbruk F jernvarm e Indus tri P rivat tenes tey ting O ff.tenes tey ting Hus hald/hy tter Figur 10: Framskriving pr. brukargruppe Kommentarar til grafen: Utviklinga i det totale energiforbruket er vurdert til å auke med om lag 0,7 % i året i gjennomsnitt dei neste 10 åra, dvs. fram til Veksten i energiforbruk for hushald og hytter er berekna å ville auke med om lag 20 % pr. år grunna stor aktivitet i hyttebygging, sjølv om folketalet er antatt å gå ned med om lag med 1 % pr. år i perioden. Dei siste 10 åra har det i snitt vore ein auke på om lag 0,4 % årleg i energibruken i Odda kommune. Som tidligare nemnt er det industrien som er den dominerande energibrukaren i kommunen. Dersom Boliden Odda AS vedtek utviding av zinkproduksjonen vil det føre til ein sterk auke i deira forbruk og dermed i det totale forbruket i Odda kommune. F ra m skrivin g en e rg ib ru k p r. b ru karg ru p p e u ta n in d u stri G W h 150,0 100,0 50,0 An n a fo rb ru k P riva t te n e s te ytin g O ff.te n e s te ytin g H u s h a ld /h ytte r 0, Figur 11 Framskriving pr brukargruppe utan industri Side 20 av 43

21 Figur 11 viser energibruken i kommunen for alle brukargrupper utanom industri og fjernvarme. Energibruk til hushald har minka dei siste 10 åra. Elektrisitetsforbruket til hushald og hytter er venta å auke noko i åra framover, mens forbruket av ved er venta å gå noko ned. Det gjer at det samla sett er venta eit stabilt forbruk i dei neste 10 åra i denne sektoren Framskriving pr. energiberarar Vi får då eit samla bilete av utviklinga av energibruken til stasjonære føremål i Odda kommune som ser slik ut: F ra m s krivin g en erg ib ru k p r. en erg ib e ra r K o m m u n e G W h 2 500, , , ,0 500,0 A vfall, k ol, k ok s B io G as s O lje E l 0, Kommentarar til grafen: Figur 12: Framskriving pr. energiberar Det er i utgreiinga ikkje kome fram noko som skulle tyde på ei vesentleg endring av samansettinga av energikjelder i kommunen. Elektrisitet og kol vil i åra framover framleis være den dominerande energiberaren. Det har vore ein nedgang i bruk av bioenergi i hushald de siste 10 år. Det er ikkje venta at denne nedgangen vil bli like stor dei neste 10 åra. Det er venta at større deler av oljeforbruket vert erstatta av gass. Industrien står for storparten av forbruket i Odda kommune i dag, og endringar av energikjelder og produksjon i industrien vil påvereke forbruket i kommunen i stor grad. Det er pr. i dag ikkje kjennskap til nokon vesentlege endringar i industrien. 4.6 Miljøkonsekvensar Energibruk fører til miljøpåverknad av ulike slag. Bruk av elektrisitet er i seg sjølv ikkje miljøbelastande. Framføring av kraftlinjer kan nok oppfattast som eit miljøproblem. Produksjon av elektrisitet er også avhengig av produksjonskjelde og form. I Noreg må ein rekne tilgangen på ny, vasskraftbasert elektrisitet som avgrensa. Auka elektrisitetsbruk fører derfor til auka produksjon av kraft frå andre produksjonssystem, til dømes kol- og oljebasert produksjon i andre delar av Europa. I snitt for perioden nytta vi årleg kring 123 TWh elektrisk kraft i Noreg 3. Samstundes vart det ikkje produsert meir enn 120 TWh. Dette betyr at Noreg i eit normalår produserer 2,4 % mindre elektrisk kraft enn det som vert brukt. Dersom ein legg til grunn at denne energien kjem frå kolkraftverk, utgjer dette årleg eit utslepp på 165 kg CO 2 for ein husstand som brukar kwh elektrisitet 4. Til samanlikning slepp ein bensinbil ut om lag 67 kg CO 2 på ein køyretur frå Oslo til Bergen. 3 Kjelde: 4 Co2-innhald i kol er 0,34 kg/kwh (Frå sin byggstatistikk) Side 21 av 43

22 5 ALTERNATIVE ENERGILØYSINGAR Energiutgreiinga skal beskrive dei mest aktuelle energiløysingane for område i kommunen med forventa vesentleg endring i etterspurnaden etter stasjonær energi. Inkludert i dette skal det takast omsyn til grunnlaget for bruk av fjernvarme, energifleksible løysingar, varmegjenvinning, innanlandsk bruk av gass, tiltak for energiøkonomisering ved nybygg og rehabiliteringar, verknaden av å ta i bruk energistyringssystem på forbrukssida m.v. 5.1 Smelteverkstomta Smelteverkstomta er det området i Odda kommune der det vil være størst endringar dei neste åra. Etablering av nye verksemder på område vil krevje nybygging og ny infrastruktur. Ein stor del av kostnadene ved etablering av energifleksible løysingar ligg i infrastruktur både internt i bygg (vassboren varme) og røyrgater for å knytte bygga saman i eit større system (nærvarme/ fjernvarme). Dersom infrastruktur for energifleksible løysningar vertbyggd ut saman med resten av infrastrukturen vil det være større moglegheit for å få lønsemd i eit slikt prosjekt. Smelteverkstomta er i dag på planstadiet og det er framleis mogleg å leggje føringar på val av energiløysingar. Dette gjer området veldig aktuelt for etablering av energifleksible løysningar. Moglege energiløysingar og kjelde er omtala dette kapittelet. 5.2 Moglege energiløysingar Elektrisitet Det alt vesentlege av stasjonær energibruk vert dekt av elektrisitet. Elektrisitet vil også i framtida vere einerådande bortsett frå til varmeføremål. Derfor må el-nettet i alle høve utviklast til å forsyne utbyggingsområda i kommunen. Til nokre bruksområde vil det likevel kunne eksistere/ utviklast alternativ til elektrisitet, først og fremst til oppvarming. I tillegg kan elektrisitetsbruken effektiviserast ved fornuftig bruk av teknologi, styringssystem m.v. Utbygging og forsterking av kraftnettet kan utsetjast eller avhjelpast med sluttbrukartiltak. Dette kan vere effektstyring, utkopling eller bygging av småkraftverk og/ eller vindkraftverk lokalt. I Odda kommune er ikkje sett i verk noko særskilt prosjekt for sluttbrukartiltak Energifleksible løysingar Bruk av varmepumper skjer i dag berre i einskildbygg og på privat basis Fjernvarme/nærvarme Fjernvarme/ nærvarme er eit sentralt varmeanlegg som forsyner ein bydel eller fleire bygg med energi til varmt tappevatn og oppvarming. Energien distribuerast som varmt vatn til kunden gjennom to parallelle rør. Det eine røret transporterer varmt vann til kunden, i det andre returnerast det avkjølte vantet tilbake frå kunden. Røyra vert gjerne lagde i grøfter, ofte saman med annan infrastruktur som telelinjer og straumkablar. Hos kunden vert det installert ein kundesentral med varmevekslar som overfører energi frå fjervarmevatnet til kunden sitt varmeanlegg. Kunden har eit vassbasert oppvarmingssystem med radiatorar, golvvarme og/eller ventilasjonsanlegg med vassbaserte varmebatteri. Energien vert produsert i ein varmesentral som kan bestå av ulike einingar som: Elektrokjel Oljekjel Geotermisk varme Gasskjel Fastbrenslekjel Side 22 av 43

23 Varmepumpe Solfangar Kogenanlegg Omgrepet fjernvarme vert nytta om anlegg som omfattar avstandar frå 1 km med overførte effektar på over 10 MW. Mindre anlegg vert kalla nærvarmeanlegg. I Odda ligg det til rette for etablering av fjernvarmenett i samband med eksisterande byggmasse og ved ytterlegare bygging i samband med eksisterande område. Økonomiske grunnar gjer at ein ikkje får realisert potensialet, sjå kapittel Potensialet vil avhenge av tilretteleggings- og utbyggingstakt for nye bustadfelt og industriområde og smelteverkstomta Varmegjenvinning TTI vurderar og utnytte energien i avgassen i eit varmekraftverk Bruk og distribusjon av gass Gass kan brukast direkte ved avbrenning eller nyttast i anlegg for kogeneriering. Dette er samtidig produksjon av elektrisk kraft og varme. Om lag 40 % av forbrenningsenergien kan utnyttast til elproduksjon, resten går til varme. Plassering av eit kogenereringsanlegg føreset høve til bruk av varmen i eit fjernvarme-/nærvarmeanlegg. Den vanlegaste energikjelda i eit slikt anlegg vil vere naturgass. Distribusjon av gass delast gjerne inn i to hovudkategoriar: Gassoverføring som går føre seg over lengre avstand på ulike måtar og lokal gassdistribusjon som vanlegvis skjer i rør under lavt trykk. I lokale energiutgreiingar er dei mest aktuelle løysningane dei som inneber bulktransport av naturgass som LPG, LNG eller CNG til den einskilde brukar eller til eit lokalt distribusjonssystem for gass. Med LPG meinast propan eller butan. Liquified Natural Gass (LNG)- er flytande, nedkjølt naturgass. Gassen må normalt kjølast ned til minst -163 C for å halde seg flytande ved normalt trykk. Compressed Natural Gass (CNG)- er naturgass lagra under trykk i tank. Gassen er komprimert til eit trykk på over 150 bar Energiøkonomisering Tabellen nedanfor syner anslag over potensialet ved rehabilitering av bustadhus og enøkpotensialet i samla byggmasse: En ø kp o te n sia le A re a l P o te n sia le B us tader m 2 5,1 G W h Rehab. bus tader 370 m 2 0,0 G W h O ffentlege y rk es by gg m 2 1,1 G W h P rivate y rk es by gg m 2 1,7 G W h S u m m 2 8,0 G W h Tabell 6: Potensiale enøk Enøk potensialet i industrien er ikkje berekna i denne utgreiinga System for energistyring Tabellen syner anslag over innsparing ved montering av energistyresystem / SD-anlegg i alle næringsbygg: En e rg istyre syste m A re a l P o te n sia le O ffentlege y rk es by gg m 2 2,5 G W h P rivate y rk es by gg m 2 3,8 G W h S u m m 2 6,3 G W h Tabell 7: Potensiale energistyring Side 23 av 43

24 6 MOGLEG NY ENERGITILGANG 6.1 Småkraftverk Små vasskraftverk kan deles inn i tre typar: Mikrokraftverk: kw effekt Minikraftverk: kw effekt Småkraftverk: 1-10 MW effekt Det er i dei seinare åra registrert ei betydeleg interesse for bygging av mikro-, mini- og småkraftverk blant private grunneigarar, og denne interessa må ein rekna med vil vara ved i åra framover. Med standardiserte løysningar og fleire leverandørar på marknaden, er utbyggingskostnadene pressa nedover. Forenkling av regelverk, og ny teknologi, gjer at bruken av mikrokraftverk vil bli meir og meir aktuelt i tida som kjem. I distriktet har vi mange elvar og bekker som kan utnyttast med slike lokale kraftverk. Potensialet for mini- og småkraftverk i Odda kommune er i storleiken GWh (potensialet for mikrokraftverk er ikkje med her). Odda Energi har føretatt ein ressurskartlegging og ein nettstudie av potensiale for små vasskraftverk i Odda kommune. Målet for studien var å få eit heilskaplig inntrykk kva som kan være eit forretningsmessig lønsamt småkraftpotensiale og kva dette kan krevje av tiltak i 12 og 21 kv distribusjonsnettet. Totalt så er det vurdert og utarbeida skisseprosjekt for ca 40 potensial. Skisseprosjekta inneheld nøkkeltal om storleiken og utbygningskostnadene (eksl. linjekostnader) for kraftverka, i tillegg til ei enkel kartskisse over anlegga. I nettstudien er det sett på småkraftverk frå ca 1 MW og større. Det er trulig også mindre prosjekter som kan være forretningsmessig interessante, men disse påverkar i mindre grad nettet. Nettstudien er gjennomført av Odda Energi. Kartlegginga er delt i 3 områder: 1. Sørfjorden 5 prosjekt ~32 GWh 2. Opovassdraget 24 prosjekt ~140 GWh (alternativa under 1MW) 3. Røldalsområdet 10 prosjekt ~ 90GWh (i tillegg til Småkraft AS sine 6 prosjekt på ca 100 GWh) Opovassdraget er et verna vassdrag, og føresetnadene for analysen her er litt annleis enn for vassdraga ved Sørfjorden og Røldalsområdet Sørfjorden Kartlegginga sannsynlegjer ein forretningsmessig lønsam småkraftproduksjon i dette området på ca 23,35 GWh og ein installert effekt på ca 5,6 MW. Nettstudie Kraftproduksjonen i Sørfjorden vert mata inn på 12 kv-nettet og transformet opp til 66 kv på Boliden. Transformatoren på Boliden har ei yting på 40 MVA, og har god kapasitet til å ta produksjonen. Det er behov oppgraderingar/ ombyggingar av 12 kv kabel mellom Flesje og Eitrheimstunnelen, i tillegg til to nye nettstasjonar. Side 24 av 43

25 Side 25 av 43 Energiutgreiing Odda kommune Opovassdraget med innmating på 12 kv Kartlegginga sannsynlegjer ein forretningsmessig lønsam småkraftproduksjon i dette området på ca 27,67 GWh og ein installert effekt på ca 4 MW. Nettstudie Kraftproduksjonen som matast inn på 12 kv nettet og transformerast opp til 66 kv på gamle Odda Smelteverk. Transformatoren på har yting på 50 MVA, og har god kapasitet til å ta produksjonen Opovassdraget med innmating på 21 kv Kartlegginga sannsynlegjer ein forretningsmessig lønsam småkraftproduksjon i dette området på ca GWh eller ca 8 14 MW. Nettet i dag 22 kv Nettet i Oddadalen vert mata via ein 12/ 21 kv 5 MVA transformator i koplingsstasjon på Nyland i Odda sentrum. Odda sentrum vert mata frå sentralnettpunktet Åsen i Tyssedal via Tyssefaldene sitt 66 kv regionalnett og fram til Tyssefaldene sin 66/ 12 kv 50 MVA trafo og fordelingsanlegg ved industriområde til gamle Odda Smelteverk i Odda sentrum. Nettstudie Oddadalen For Oddadalen (ca GWh og 5 10 MW): Normalforbruk i tunglastperiodar er et uttak på ca 3 4 MW. Det må etablerast ein ny transformator på 20 MVA mellom 22 og 12 kv nettet på Nyland eller ved gamle Odda Smelteverk for å få ein småkraftproduksjon på inntil ca 95 GWh og inntil 14 MW frå Oddadalen ut på sentralnettet. I tillegg må det leggast 430 m nye 24 kv kablar 2x3x1x630 mm² mellom Nyland og Odda Smelteverk, samt utskifting av 2 stk. transformator i Oddadalen. Dette blir fellesanlegg for ny produksjon i Oddadalen og må dekkast av nye utbyggarar trulig basert på installert effekt i kraftverkane som ein fordelingsnøkkel Røldalsområdet Kartlegginga sannsynlegjer ein forretningsmessig lønsam småkraftproduksjon i dette området på ca. 330 GWh og ein installert effekt på ca 110 MW. Dette inkluderer også at noe småkraftpotensiale frå Suldal matast gjennom Røldal. Nettstudie Nettstudien er gjennomført på initiativ frå Odda Energi og Statnett og konkluderer førebels slik: Det må etablerast ein ny transformator på minst MVA mellom 22 kv og 300 kv nettet for å få ut ein småkraftproduksjon på ca 330 GWh på sentralnettet. Forbruk i lavlast utgjør bare ca 2,1 MW. Det må også etablerast 5 stk. nye 22 kv felt i Lynghammar Kraftstasjon. Det er behov for fleire nye / oppgraderingar / ombyggingar av 22 kv leidningar / kablar. 22 kv Lynghammar Novle/ Svandalsflona (dobbeltlinje Lynghammar Hovden): 0,25 km kabel + 9,8 km linje 600 mm² Al. 22 kv Lynghammar Valldalen (dobbeltlinje Lynghammar Hovden): 2,75 km kabel + 16,7 km linje 600/ 444/ 50 mm² Al. 22 kv Lynghammar Hegerland Nesflaten (for å få ut potensiale frå Suldal): 0,15 km kabel + 24,7 km linje 400/ 300/ 225 mm² Al I tillegg kjem 22 kv nettilknyting for dei enkelte kraftverk i alt 1,8 km kabel og 3,4 km linje.

26 Tekniske løysningar De skisserte tekniske løysningane er basert på at det pr. i dag ikkje er ledig kapasitet for innmating av ny produksjon mellom 22 kv nettet og 300 kv nettet. Det eksisterer heller ikkje regionalnett (60 eller 132 kv) i området. Det er forsøkt fleire alternative nettmodellar, men den gitte løysningen ovanfor er vurdert som totalt best. Det er føretatt tapsoptimal dimensjonering og omfattande nettberekningar bl.a. mht. kortslutning, behov for Petersonspole og kompensering av reaktiv effekt Oppsummering Tabellen under viser moglege nye småkraftprosjekt i Odda kommune med ein utbyggingspris på under 2 kr. pr. kwh (eks. nettkostnad). er prosjekt som etter alt å døme kan komme i konflikt med allmenne interesser, for eksempel inngrep i anvendte friluftsområdar o.l og antakeleg må konsesjonssøkes. Område Namn Effekt [MW] Simulert produksjon [GWh] rørar ved allmenne interesser * Sørf jorden/odda Ædna 2,675 11,07 x Oddadalen Røldal Prosjekter med Småkraft AS i Røldal Øvre Suldal Sandvinvatnet 2,944 22,37 x Freimselva 1,035 5,3 Status Kvitnodalen 9 28,2 x Søkt konsesjon Sum 15,654 66,94 Espeland (høgt) 1,037 5,82 x Låtef oss 1,083 8,84 x Seljestadselva 0,833 6,24 Reinso lav 1 MW 1,026 5,85 x Smisdalen 2,34 17,36 Tjørnadalsfossen 1,292 10,2 x Vassvikelva 2,1 6 x Sum 9,711 60,31 Reinsåna 1,527 6,15 x Tuf taelva 9,25 35,9 Einungstølsåna 2,327 9,4 Slettedalselva 3,6 11 Søkt konsesjon Botnen 2,9 8,1 Grønndalselva 3,2 8,8 Ekkjestølen 4,9 18,5 Søkt konsesjon Holdøla 6 23,8 x Søkt konsesjon Strandåna 2 8,13 x Søkt konsesjon Grøno 8 31 x Søkt konsesjon Middalen 3 11,84 x Søkt konsesjon Trossovdalen 2 6,61 x Søkt konsesjon Sum 48, ,23 Tuf teskog 1,5 5,34 Storelva Bråtveit 1,75 6,15 Juvsåna 3,9 15 Prestegård-Tuf teskog 1,1 4 Sum 8,25 30,49 Totalt 82, ,97 Tabell 8 Sannsynlige nye prosjekter totalt i Odda kommune Prosjekter i Øvre Suldal er inkludert i studien da nettilknyting for disse prosjekta vil skje gjennom nettet til Odda Energi. Side 26 av 43

27 6.2 Bioenergi I 2006 blei det avverka totalt m³ (tal frå Skog-Data) til sagtømmer og massevirke. Det teoretiske potensialet for bioenergi frå hogstavfall er det av greinar, toppar og råtestammar som blir liggande igjen etter hogst. Andre kjelder til bioenergi kan for eksempel være auka uttak av skog til ved og auka avverking som gjev meir hogstavfall. Bioenergi har vore vurdert som ein av energikjeldane ved utbygging av fjernvarme i Odda. Det er i dag ingen produksjon av brikettar, pellets, flis eller andre bioenergi produkt i Odda kommune. Det har vore vurdert å byggje eit biogassanlegg på Eitrheim i samband med eit nytt reinseanlegg for kloakk i kommunen. Det var i utgangspunktet meint å byggjast i samband med eit eventuelt fjernvarmenett. Det ser ikkje ut til at prosjektet er lønsamt pr. i dag. Alternativet er reinsing av kloakk i eit mekanisk anlegg. 6.3 Vind Det er ikkje kartlagt noko potensial for vindkraft i Odda kommune. 6.4 Oppsummering NVE har føretatt ein grov kartlegging av potensialet for små vasskraftverk i heile Noreg. Figuren visar det berekna potensialet i Odda kommune samanlikna med andre kommunar i Hordaland. 600 H o rd a la n d - Po te n s ia le fo r s m å k ra ftv e rk kw mellom 3-5 kr kw mellom 3-5 kr G W h kw under 3 kr Bergen Etn e Sv eio Sto rd F itjar T ys nes Kv inn hera d J onda l O dda U llens vang Eidfjo rd U lv ik G ran vin Vos s Kv am F usa Sam na nger O s Vaksd al Moda len O sterø y Lindås M as fjorden kw under 3 kr Samlet Plan kw Figur 13 Teoretisk tilgang på ny el Side 27 av 43

28 7 KART Figur 14: Grunnkrinsar Side 28 av 43

29 Figur 15: Busetjingsmønster Side 29 av 43

30 8 OPPSUMMERANDE TABELLAR Historikk og framskriving pr. energiberar T al om rek na i G W h Ele ktrisite t H us hald/hy tter 68,3 64,6 66, 1 79, 0 80,0 O ffe ntleg tenes tey ting 18,6 13,0 25, 9 11, 7 12,9 P rivat tenes tey ting 17,6 21,8 17,1 28,3 30,5 Indus tri 1 195, , , , ,0 F jernvarm e 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 A nna 4,9 5,3 0,0 0,0 0,0 S u m e le ktrisite t 1 305, , , , ,4 O lje /p a ra fin Hus hald/hy tter 2,0 1,7 2,3 2,2 2,3 O ffentleg tenes tey ting 1,2 1,1 2,0 2,2 2,7 P rivat tenes tey ting 4,1 3,0 2,3 1,3 0,4 Indus tri 66,4 58,5 14, 6 5, 0 3,0 F jernvarm e 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 A nna 0,2 0,0 0,0 0,0 0,0 S u m o lje /p a ra fin 73,8 64,3 21,1 10,8 8,4 G a ss Hus hald/hy tter 0,1 0,2 0,5 0,6 0,8 O ffentleg tenes tey ting 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 P rivat tenes tey ting 0,4 0,2 0,1 0,0 0,0 Indus tri 1,7 1,3 38, 0 50, 0 68,2 F jernvarm e 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 A nna 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 S u m g a ss 2,1 1,7 38,6 50,6 69,0 Bio b re n se l H us hald/hy tter 15,9 10,5 10, 3 10, 2 10,0 O ffentleg tenes tey ting 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 P rivat tenes tey ting 0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 Indus tri 0,0 0,2 0, 0 0, 1 0,0 F jernvarm e 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 A nna 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 S u m b io b re n se l 16,0 10,7 10,3 10,2 10,1 Avfa ll, ko l, ko ks Hus hald/hy tter 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 O ffentleg tenes tey ting 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 P rivat tenes tey ting 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Indus tri 511,6 5 11,6 536, 7 545, ,6 F jernvarm e 0,0 22,0 85,8 56,5 56,5 A nna 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 S u m a n n a 511,6 533,6 622,5 601,6 614,1 Tabell 9: Historikk og framskriving pr. energiberar Side 30 av 43

31 VEDLEGG 1: TABELL/DIAGRAMOVERSYN Tabellar Tabell 1: Hovudtal... 3 Tabell 2: Klimadata normalverdiar... 7 Tabell 3: Feil- og avbrotsstatistikk...10 Tabell 4 Lokal elektrisitetsproduksjon...14 Tabell 5: Sysselsette...19 Tabell 6: Potensiale enøk...23 Tabell 7: Potensiale energistyring...23 Tabell 8 Sannsynlige nye prosjekter totalt i Odda kommune...26 Tabell 9: Historikk og framskriving pr. energiberar...30 Figurar Figur 1: Samanlikning av energibruk i hushald... 3 Figur 2: Kart over kommunen... 7 Figur 3: Utvikling folketal... 8 Figur 4: Samanlikning sysselsetting... 8 Figur 5: Energibruk pr. brukargruppe...11 Figur 6: Energibruk pr. energiberar...12 Figur 7: Energiflyt i Odda kommune...15 Figur 8: Folketalsutvikling...18 Figur 9: Personar pr. husstand...19 Figur 10: Framskriving pr. brukargruppe...20 Figur 11 Framskriving pr brukargruppe utan industri...20 Figur 12: Framskriving pr. energiberar...21 Figur 13 Teoretisk tilgang på ny el...27 Figur 14: Grunnkrinsar...28 Figur 15: Busetjingsmønster...29 Figur 16: Energiintensitet fastland. 1986= Figur 17: Utvikling produksjon og spesifikk energibruk Figur 18: Vekst stasjonær energibruk pr. sektor Figur 19: Energikostnader bustad...40 Side 31 av 43

32 VEDLEGG 2: REFERANSAR Publikasjonar/Rapportar Byggearealstatistikk og energistatistikk. Folke- og bustadtellinga 1990 og Energibruk i husholdninger rapport. Energibruk i kommunene. Oversyn over verksemder (einingar) i Odda kommune Liste over småkraftverk i Hordaland. Statistikk over feil og avbrot (FAS) NVE Elektrisitetsforbruk i Odda kommune. Feil- og avbrotsstatistikk. Odda Energi AS Middeltemperaturar på Vestlandet Byggareal i Noreg, Enova Virkestatistikk Skog-Data AS Berekningsmodellar/metodar for oppvarmingskostnader VARMEKOMFORT tilgjengeleg på internett Varmeinfo Energinøkkelen Rembra as Hvorfor el til oppvarming? Eit NELFO-prosjekt ved ADAPT Consulting AS Bioenergi miljø, teknikk og marked Energigården 2001 Firma/ personar Odda kommune Rolf Bøen Finn Kristoffersen Idrett/ kultur/ miljø Rådmann [email protected] [email protected] Odda Energi AS Bjørn Ole Tveitnes Måling/ DLE/ Enøk [email protected] Hardanger Fjernvarme AS Atle Karlsen Dagleg leiar [email protected] Vestnorsk Enøk AS Dag Einar Gule Energirådgjevar [email protected] Side 32 av 43

33 VEDLEGG 3: FØRESETNADER Temperaturkorrigering Temperaturavhengig energibruk er korrigert med graddagstala for Sola, Bergen og Lærdal. Andelar av energibruk som vert korrigert: Husstand 0.58, offentleg tenesteyting 0.5, Privat tenesteyting 0.3, industri 0.4 og anna forbruk 0.3. Data er henta frå DNMI sine årsoversyn. Bruk av el Vi baserer historiske tal for bruk av el på energiverket sine data. Der det er brot i statistikken til dømes grunna justering av kommunegrenser, samanslåing av energiverk etc. - er nødvendige data framstilte utfrå kjende data m.o.t. totalleveranse og fordelingsnøklar. Energibruk utanom el Vi har nytta SSB sitt kommuneoversyn som kjelde for energibruk utanom el. Tala er berekna utfrå SSB sitt energirekneskap. Nedanfor følger SSB sine eigne vurderingar m.o.t. datakvaliteten: Statistisk sentralbyrå vurderer energitallene som gode nok til å benyttes i kommunale energiplaner, men de kommuner som har en stor andel av forbruket knyttet til aktiviteter med stor usikkerhet, bør ta spesiell høyde for dette i tallmaterialet for kommunen. I alle kommuner må det tas forbehold om usikkerhet i tallene og at de i mindre grad fanger opp lokale tiltak. Det er derfor viktig at kommunene sjekker om tallene er egnet til å fange opp lokale tiltak før disse benyttes til resultatoppfølging. Bruken av tallene bør derfor kombineres med lokalkunnskap. Framskriving av folketal Prognosane våre bygger på SSB si framskriving etter alternativ MMMM Arealfordeling Vi har rekna ut areal til bustad og næringsbygg etter fordelinga i Energifokus i kommunen, Enova 2002 og skalert dette etter folketalet i kommunen. Energiøkonomisering Vi går ut frå at alle bustader og yrkesbygg kan redusere energibruken med 15 kwh/m 2 utan store investeringar. Rehabilitert bustadareal er anslått til det halve av arealet til nye bustader bygd siste året. Her er sparepotensialet sett til 30 kwh/m 2. Energistyresystem Vi reknar at næringsbygg i snitt nyttar 220 kwh/m 2 og at 15 % av energien kan sparast ved å montere styresystem. Fordeling tenesteyting For å splitte historiske data for energibruk innan tenesteyting i ein offentleg og ein privat del, er fordelinga i SSB sin tabell Energiregnskap. Utvinning, omforming og bruk av energivarer 2002 nytta. Side 33 av 43

34 VEDLEGG 4: ENERGIDATA/DEFINISJONAR Energiinnhald Gjennomsnittleg energiinnhald, tettleik og virkningsgrader etter energivare 1 Energibærer Teoretisk energiinnhald Tetthet Industri og bergverk Virkningsgrader Transport Anna forbruk Kol 28,1 GJ/tonn.. 0,80 0,10 0,60 Kolkoks 28,5 GJ/tonn.. 0,80-0,60 Petrolkoks 35,0 GJ/tonn.. 0, Råolje 42,3 GJ/tonn =36,0 GJ/m 3 0,85 tonn/m Raffinerigass 48,6 GJ/tonn.. 0,95.. 0,95 Naturgass (2001) 2 40,2 GJ/1000 Sm 3 0,85 kg/sm 3 0,95.. 0,95 Flytende propan og butan (LPG) 46,1 GJ/tonn =24,4 GJ/m 3 0,53 tonn/m 3 0,95.. 0,95 Brenngass 50,0 GJ/tonn Bensin 43,9 GJ/tonn =32,5 GJ/m 3 0,74 tonn/m 3 0,20 0,20 0,20 Parafin 43,1 GJ/tonn =34,9 GJ/m 3 0,81 tonn/m 3 0,80 0,30 0,75 Diesel-,gass-og lett fyringsolje 43,1 GJ/tonn =36,2 GJ/m 3 0,84 tonn/m 3 0,80 0,30 0,70 Tungdestillat 43,1 GJ/tonn =37,9 GJ/m 3 0,88 tonn/m 3 0,80 0,30 0,70 Tungolje 40,6 GJ/tonn =39,8 GJ/m 3 0,98 tonn/m 3 0,90 0,30 0,75 Metan 50,2 GJ/tonn Ved 16,8 GJ/tonn =8,4 GJ/fast m 3 0,5 tonn/fm 3 0,65-0,65 Treavfall (tørrstoff) 16,8 GJ/tonn Avlut (tørrstoff) 14,0 GJ/tonn Avfall 10,5 GJ/tonn Elektrisitet 3,6 GJ/MWh.. 1,00 1,00 1,00 Uran TJ/tonn Kjelder:Energistatistikk, Statistisk sentralbyrå, Norsk Petroleumsinstitutt, Kjelforeningen - Norsk Energi og Norges byggforskningsinstitutt. Energieiningar PJ TWh Mtoe Mfat MSm 3 o.e. olje MSm 3 o.e. gass 1 PJ 1 0,278 0,024 0,18 0,028 0,025 0, TWh 3,6 1 0,085 0,64 0,100 0,090 0, Mtoe 42,3 11,75 1 7,49 1,18 1,052 0,040 1 Mfat 5,65 1,57 0,13 1 0,16 0,141 0, MSm 3 o.e.olje 36,0 10,0 0,9 6,4 1 0,89 0,034 1 MSm 3 o.e.gass 40,2 11,2 1,0 7,1 1,12 1 0,038 1 quad ,5 24,9 186,4 29,29 26, Mtoe =1 mill.tonn (rå)oljeekvivalentar 1 Mfat =1 mill.fat råolje (1 fat =0,159 m 3 ) 1 MSm 3 o.e.olje =1 mill.sm 3 olje 1 MSm 3 o.e.gass =1 mrd.sm 3 naturgass 1 quad =10 15 Btu (British termal units) Kjelde:Energistatistikk,Statistisk sentralbyrå og Oljedirektoratet. quad 1 Det teoretiske energiinnhaldet kan variere for den einskilde energivare, verdiane er difor gjennomsnittsverdiar 2 Sm 3 =standard kubikkmeter (15 C og 1 atmosfæres trykk). Side 34 av 43

35 VEDLEGG 5: PROGNOSERING AV ETTERSPURNAD Energi er ein avgjerande innsatsfaktor i det moderne samfunnet. I tillegg til å vere råvare i industriprosessar, brukar vi mykje energi til oppvarming. På nesten alle samfunnsområde brukar vi dessutan teknologiske hjelpemiddel som krev energi. Energiforbruket blir påverka av mange faktorar, så som klima, demografiske forhold, teknologisk utvikling, energiprisar, næringsstruktur og bustadstruktur. I tillegg betyr det mykje korleis folk sine forbruksvanar og preferansar utviklar seg. Også lover og forskrifter vil ha effekt, t.d. gjennom krav til isolasjon og byggstandard. Faktorar som påverkar energibruken Klimatiske tilhøve Låg temperatur og sterk vind aukar varmetapet frå eit bygg. Tilgangen på sol og dagslys og nedbørstilhøva kan også ha effekt. Energitrongen til oppvarming er normalt lågare ved kysten, der havet fungerer som ein temperaturregulator, enn i innlandet. Demografiske tilhøve Folketal, alderssamansetting og antal og storleik på husstand har effekt på etter-spurnaden etter energi. Tendensen i landet går mot færre personar pr. husstand. Frå 1930 til 1995 har t.d. ein gjennomsnittshusstand her i landet gått ned frå 4 personar til 2,2, dvs. ein reduksjon på 45 %. Energiforbruket pr. person var i 1993 over kwh når personen budde åleine, medan det var nede i kwh når personen budde i ein husstand på 4 personar. Yngre menneske brukar oftast meir energi enn eldre. T.d. dusjar dei meir, har meir av elspesifikke underhaldningsprodukt og et sine måltid til andre tider enn resten av familien. Teknologisk utvikling Bruken av energikrevjande tekniske hjelpemiddel aukar energibruken. Fjernsyn, kjøleskåp, frysar, komfyr og vaskemaskin er no vanleg i dei fleste husstandar. Mikrobølgeomn, oppvaskmaskin og tørketrommel er på full fart inn. På den andre sida skjer det ei utvikling i retning av meir energieffektive produkt. Ein ny oppvaskmaskin brukar i dag berre 2/3 av den energimengda same utstyr brukte for 15 år sidan. Bruk av ny teknologi gjer det mogleg å utnytte energiressursane betre. Produksjonsprosessane i industrien er meir energieffektive, slik at det krevst mindre energi enn før å produsere ei gitt mengd varer. Også i husstandar og tenesteyting løysast ei gitt oppgåve med mindre energibruk enn før. Figur 16: Energiintensitet fastland. 1986=1 Side 35 av 43

36 Energiintensitet er eit mål på energieffektivitet. Energiintensiteten målt som forholdet mellom stasjonært energiforbruk og bruttonasjonalproduktet (BNP) for fastlands-norge i faste prisar, viser ein reduksjon i energiintensiteten på 25 % i perioden Det betyr at fastlands-noreg utnyttar energien vesentleg meir effektivt no enn for 20 år sidan. Utviklinga innan ulike sektorar varierer noko, men med ein generell tendens av reduksjon i energiintensitet. Figur 17: Utvikling produksjon og spesifikk energibruk Energiprisar I Norge har vi tradisjonelt hatt rimeleg elektrisk kraft. Ikkje minst kraftintensiv industri har nytt godt av dette. Men tilgangen på rimeleg kraft har forseinka omstillinga til meir energieffektive produksjonsprosessar og forbruksmønster. Dette gjeld både for bedrifter og private. Pris på energi har berre i avgrensa grad vore utslagsgjevande for val av energiberar. Næringssamansetting Dei ulike industrigreinene er ikkje like energiintensive. Kraftkrevjande industri er i hovudsak den råvarebaserte industrien. Industri som er mindre energikrevjande, er ferdigvarebransjar samt elektronikk og IT-industrien. Utviklinga har sidan 1975 syner at kraftintensiv industri har hatt ein sterkare produksjonsvekst enn annan industri. Likevel har ikkje energibruken auka i same takt. Den relativt sterkaste veksten i energiforbruket her i landet har vi hatt innafor tenesteytande sektor. Ikkje minst heng dette saman med sterk utbyggingsaktivitet. Gjennomsnittleg årleg vekst i oppvarma areal til yrkesbygg var i perioden på heile 3,5 %. Oppvarma areal auka frå 9,5 m2 pr. innbyggjar i 1970 til 15,5 m2 pr. innbyggjar i Og særleg sterk har veksten vore dei siste fem åra, i perioden Figur 18: Vekst stasjonær energibruk pr. sektor Side 36 av 43

37 Bustadutbyggingsstruktur Tendensen her i landet går mot større bustader. Veksten i bustadareal har vore slik (Kjelde: NOU 1998:11) mill. m 2 m 2 /innbyggjar ,2 21, ,6 28, ,9 45, ,0 46,1 Einebustader treng meir energi pr. m 2 enn bustadhus med fleire bustadeiningar. Dette heng først og fremst saman med at energiforbruket til oppvarming går ned. Samstundes vil oppvarmingsmåte vere viktig. Dersom eit bygg vert tilrettelagt for vassboren oppvarming, kan energisparande løysingar som bruk av varmepumpe takast i bruk. Framskriving av energibruken På lokalt nivå vil det vere urealistisk å operere med trendframskriving av alle faktorar som kan påverke energibruken. Befolkningsendringar vil derimot slå tydeleg ut i energibruken. Folketal, persontal pr. husstand og bustadform vil dessutan vere stastistisk etterprøvbart. Det same gjeld for endringar i næringslivet, i form av bedriftsetablering eller nedbygging, bransjeutvikling eller sysselsetting. Når det gjeld energiintensitetar og andre tilsvarande moment, får ein legge til grunn nasjonale trendar. Side 37 av 43

38 VEDLEGG 6: BEREKNING AV ENERGIKOSTNADER Kostnadselement ved ulike energiberarar Vurderinga av økonomien ved ulike løysingar er langt på veg avhengig av ståstad. Den einskilde investor legg ulik vekt på dei økonomiske faktorar som inngår. Ved nybygg eller rehabilitering av bustad, næringsbygg, industri eller anna verksemd blir det gjort val som påverkar den framtidige energibruken. Det vert investert i tekniske løysingar som set grenser for kva for energiberarar som vil vere aktuelle og for kva for nivå energiforbruket vil måtte ligge på. Den einskilde investor har eit privatøkonomisk perspektiv for dei val som gjerast. Og det er svært vanleg å gjere val etter kva som krev minst investering. Men det er umogleg å forhalde seg til økonomi og lønsemd utan å ta omsyn til alle kostnadane over heile investeringa si levetid, dvs. kapitalkostnad og alle forvaltnings-, drifts-, vedlikehalds- og utviklingskostnader (FDVU-kostnader) i brukstida, slik som: Kapitalkostnad Skattar og avgifter Forsikringar Drift, vedlikehald Innkjøpt energi Offentlege krav og pålegg Løpande ombygging Oppgradering Investeringa inkluderer både prosjektering, utstyr, montasje og idriftsetting. Same utstyr kan derfor medføre ulik investering alt etter aktuelle marknadsforhold og lokale forskjeller. Miljøavgifter kan f.eks. slå ulikt ut og favorisere ulike energiberarar. Pass, stell og utskifting av deler er i større eller mindre grad nødvendig for å oppretthalde driftsregularitet og yteevne for alle oppvarmingseiningar. Alle energiberarar medfører kostnader til innkjøp og eventuell lagring, transport o.a. Det er omrekna kostnad pr. nytta kwh som er relevant. Lover og forskrifter er under stadig utvikling. Ved ombygging/rehabilitering vil nye krav som regel også gjerast gjeldande for eldre installasjonar. Varmeanlegg må ofte tilpassast ved bygningsmessige endringar, bruksendringar o.a. Opprinneleg varmeløysing kan være meir eller mindre enkel (kostbar) å modifisere. For ein investor vil optimalt val av energibærer avhenge av ei rad forhold. Ei direkte samanlikning mellom billegaste alternativ for vanlege bustadeiningar vil normalt vise at rein elektrisk oppvarming er billegast. Avhengig av korleis inneklima og komfort vert vurdert og vektlagt, kan bildet lett bli meir nyansert. Side 38 av 43

39 Nedanfor er lista opp nokre av dei val som påverkar totaløkonomien for ei investering: Energiforbruk Klimafaktorar (plassering og utforming av bygg i høve til sol, vind og vær) Byggestandard (isolasjonsgrad, materialval o.l). Teknisk utrustning (teknisk utstyr, grad av automatikk) Åtferd/vaner (personbelastning, innetemperatur) Oppvarmingskjelde Lokal oppvarming (el.oppvarming evt. kombinert med luft/luft varmepumpe) Sentralvarme med ulike oppvarmingskjelder t.d. el.oppvarming (f.eks. med dobbeltmantla bereder) fjernvarme kombinasjon oljekjel/el kombinasjon biokjel/el kombinasjon varmepumpe/el (vann/vann eller luft/vann varmepumpe) Pris energiberar Tariff Håndteringskostnader Oppvarmingsform Veggoppvarming Golvoppvarming Annen oppvarming Styringsmetode Lokal regulering Sentral regulering Investor sine val vert gjort ut ifrå dei forhold som er viktige for investor. Dersom investor ser alle dei samfunnsmessige kostnader som investeringa fører med seg, tilseier økonomisk teori at vi får ei samfunnsøkonomisk optimal utnytting av ressursane. I praksis vil det gjerne ikkje være slik, mange av føresetnadane for ein fullkomen marknad vil ikkje vere oppfylt. Dette fører til eit samfunnsøkonomisk effektivitetstap, dvs. ein forskjell mellom privatøkonomisk og samfunnsøkonomisk lønsemd. På nasjonalt nivå vert samfunnsmessige kostnader (et stykke på vei) omgjort til privatøkonomiske kostnader gjennom skattar/avgifter og offentlege krav/pålegg. I praksis blir dette bildet ofte forstyrra av at skattar, avgifter, krav og pålegg like gjerne vert brukte til å få gjennomført politiske målsettingar som å oppnå samfunnsøkonomiske løysingar. Også tilskot og subsidiar kan ha ei politisk like mykje som ei samfunnsøkonomisk grunngjeving. Lokalt kan det kome tildels vesentlege samfunnskostnader i tillegg til dette, spesielt ved store endringar som følgje av etablering av næringsliv, bustadområde o.l. Kommunen vil da få kostnader til arealutvikling, utbygging av offentlige tenestetilbod, lokale miljøbelastningar m.v. som ikkje vert dekt inn gjennom det overordna samfunnsøkonomiske regnskapet. På den andre sida kan det for kommunen vere utsikter til utvikling av næringsliv og nye arbeidsplassar og såleis ønskjeleg med slike kostnader. Det finnst ei rad modellar for berekning av økonomi ved investering i oppvarmingsløysingar. Felles for dei fleste er at dei gjer forenklingar i føresetnadane, ofte prioritert i forhold til modellutviklar sin eigen ståstad. Side 39 av 43

40 Det er ei generell erfaring at kostnadsnivå varierer tildels mykje med lokale tilhøve. Dette gjeld først og fremst investeringsnivået. Men også utforming av nettariffar, reglar for tilknytingsplikt og andre forhold vil kunne variere mykje. I et aktuelt tilfelle bør utbyggjar difor alltid innhente relevante anbod for å få eit realistisk vurderingsgrunnlag. I Vedlegg 2 er det ført opp referansar til modellar for berekning av totalkostande for ulike oppvarmingsløysingar, utarbeidd med utgangspunkt i ulike interessegrupperingar (Energigården, Varmeinfo, NELFO m.fl.). Her presenterast eit skjema for berekning av totalkostnadar for ulike oppvarmingsløysingar i nybygg. Berekningsskjemaet er tilrettelagt for ei mest mogleg nøytral berekning. Berekningsskjemaet er også brukt for å kalkulere korleis dei ulike kostnadselement ville kome ut for oppvarminga av nye bustader (rom- og vassoppvarming). Kalkulasjonen tek utgangspunkt i normtal, normprisar, tariffar m.v. for energiberarar og syner følgjande resultat: Kalkulasjon av årskostnader for oppvarming av ny einebustad Areal Standard Byggeforskriftene 1997 Oppvarmingsløysingar: el. panelomnar + el. v.v.beredar ditto + vedomn ditto + l/l varmepumpe sentralvarme el.oppvarma ditto + l/v varmepumpe sentralvarme oljefyrt + panelomnar topplast (10%) sentralvarme gassfyrt + panelomnar topplast (10%) sentralvarme pelletsfyrt + panelomnar topplast (10%) sentralvarme vedfyrt + panelomnar topplast (10%) fjernvarme + panelomnar topplast (10%) Årskostnader bustadoppvarming 250,0 200,0 øre/kwh oppvarma 150,0 100,0 50,0 0,0 El.panel-omnar Ditto m/ vedomn Varme-pumpe l/l El. vassbore Varme-pumpe l/v Gass vassbore Olje vassbore Pellets vassbore Ved vassbore Fjern-varme vassbore Figur 19: Energikostnader bustad Avgifter Drift Kapital Overføring Energiberar Side 40 av 43

41 Berekning av energikostnader FORBRUK 1 Romoppvarming kwh/år kw Tappevatn kwh/år kw Anna kwh/år kw Totalforbruk kwh/år kw KAPITALKOSTNAD 2 Rein eloppvarming Elvarmeutstyr romoppvarming 3 Meirinstallasjon for eloppvarming 4 Anna (evt. kombinert) oppvarming Evt. elvarmeutstyr 5 Anna varmeutstyr romoppvarming 6 Fordelingssystem anna varmeutstyr 7 Styringseining Varmesentral (inkl. montering) 8 dobbeltmantla bereder/elkjel olje/gasskjel m/tilleggsutstyr biokjel m/tilleggsutstyr varmepumpe energibrønn el.l. NOK NOK NOK NOK NOK NOK NOK NOK NOK NOK NOK Rente Avskrivingstid Sum investering Årleg kapitalkostnad 9 NOK % p.a. år NOK/år 1 Samla energiforbruk utan omsyn til energiberar og maksimal effekt 2 Dimensjoneringa av oppvarmingssystemet avheng av maksimal effekt 3 Investering i panelomnar, varmtvasstank, varmekablar og tilhøyrande styringsopplegg 4 Ved rein eloppvarming må elinstallasjonen ha noko større kapasitet 5 I nokre rom kan det verte brukt panelomnar eller varmekablar 6 Her reknar ein med radiatorar, varmekassettar og evt luft/luft varmepumpe 7 Kostnader til vassbore eller luftbore fordelingssystem 8 Alle kostnader til sjølve varmesentralen, inkl. montering 9 Annuiteten av samla investering med berekna rente og avskrivingstid Side 41 av 43

42 INNKJØPT ENERGI 10 Dekn. andel 11 % Pris 12 NOK/eining Energiinnhald 13 Virkn. grad 14 % kwh/eining El. direkte Olje/gass Bio Fjernvarme El.varmepump e NOK/år NOK/år NOK/år NOK/år NOK/år Sum innkjøpt energi 15 NOK/år DRIFT, VEDLIKEHALD O.A. 16 Sum drift, vedlikehald o.a. NOK/år ÅRSKOSTNADER Kapital Innkjøpt energi Drift, vedlikehald o.a. Sum årskostnad 17 NOK/år NOK/år NOK/år NOK/år Dersom du ønskjer å prøve dette ut som rekneark, finn du det på 10 Energiberar må kjøpast inn i ei høveleg form, anten for direkte bruk eller for fyring og varmeproduksjon 11 Kor stor andel av årsenergiforbruket (nytta) som kjem frå den einskilde energiberar 12 Pris pr. eining innkjøpt energiberar, ta med alle avgifter 13 Energiinnhaldet i sjølve energiråvaren 14 Kor stor andel av energiinnhaldet som vert levert frå varmesentralen (for el direkte lik 100, for el til varmepumpe større enn 100, for olje og bio mindre enn 100) 15 Bereknast slik for kvar energiberar og summerast: [Totalforbruk (kwh/år) * Dekn.andel (%) ] [Virkn.grad (%) * Energiinnhald (kwh/eining) ] 16 Alle oppvarmingsløysingar krev eit visst ettersyn og vedlikehald * Pris (NOK/eining) 17 Dette er den sentrale parameter for kor dyrt eller rimeleg den vurderte løysinga kjem ut Side 42 av 43

43 Årskostnader bustadoppvarming A real 174 m 2 Fo rbruk Ro mo ppvarming kwh/år 5,9 kw Tappevatn kwh/år 2,3 kw A nna kwh/år 2,1 kw To talfo rbruk kwh/år 10,3 kw Inv e s t e ringa r ro m o ppv a rm ing El.panelo m nar Ditto m / vedo mn Varm e- pumpe l/l El. vassbo re Varm e- pum pe l/v Gass vassbo re Olje vassbo re P ellets vassbo re Ved vassbo re Fjernvarm e vassbo re Rein elo ppvarming Elvarmeutstyr ro mo ppvarming Varmtvassberedar M eirinstallasjo n fo r elo ppvarming A nna (evt. Ko m binert) o ppvarming Evt. Elvarmeutstyr A nna varmeutstyr ro mo ppvarming Fo rdelingssystem anna varmeutstyr Styringseining Varmesentral (inkl. mo ntering) do bbeltmantla bereder/elkjel o lje/gasskjel m /tilleggsutstyr bio kjel m /tilleggsutstyr varm epumpe energibrønn eller lignende Sum investering Rente (% p.a.) A vskrivingstid (år) Å rleg kapitalko stnad (NOK/år) Innk jø pt e ne rgi Dekningsandel (%) El A nna Ko stnad innkjøpt energi El A nna Sum innkjøpt energi N e ttle ige D rif t, v e dlik e ha ld o.a Å rs k o s t na de r Kapital Innkjøpt energi Nettleige Drift, vedlikehald o.a Sum årsko stnad eks. avgifter A v gif t e r El.avgift CO2-avgift 686 Oljeavgift 643 M VA Sum avgifter T o t a lk o s t na d pr. kwh 135,3 133,9 121,9 179,3 171,5 125,7 193,6 184,5 195,6 127,5 Side 43 av 43