Rådgivende Biologer AS

Transkript

1 Rådgivende Biologer AS RAPPORT TITTEL: Ungfiskundersøkingar i 1 Hordalandselvar med bestandar av anadrom laksefisk hausten 1997 FORFATTERE: Steinar Kålås, Bjart Are Hellen & Kurt Urdal OPPDRAGSGIVER : Fylkesmannens miljøvernavdeling, ved Kjell Hegna, Valkendorfsgaten 6, 512 Bergen OPPDRAGET GITT: ARBEIDET UTFØRT: RAPPORT DATO: oktober januar 1999 RAPPORT NR: ANTALL SIDER: ISBN NR: ISBN EMNEORD: SUBJECT ITEMS: - Laks - Sjøaure - Anadrom laksefisk - Hordaland fylke - Daleelva - Etneelva - Eikefetelva - Haugsdalselva - Oselva - Romarheimselva - Sørelva - Tysseelva - Uskedalselva - Æneselva RÅDGIVENDE BIOLOGER AS Bredsgården, Bryggen, N-53 Bergen Foretaksnummer Telefon: Telefax: E-post: [email protected]

2 FORORD Rådgivende Biologer as har hausten 1997 og våren 1998 utført granskingar av anadrome fiskebestandar ti elvar i Hordaland. Dei ti elvane er: Daleelva i Vaksdal kommune, Eikefetelva og Romarheimselva i Lindås kommune, Etneelva og Sørelva i Etne kommune, Haugsdalselva i Masfjorden kommune, Oselva i Os kommune, Tysseelva i Samnanger kommune, og Uskedalselva og Æneselva i Kvinnherad kommune. Undersøkingane er i hovudsak utført etter oppdrag frå Fylkesmannen i Hordaland si miljøvernavdeling. For Haugsdalselva dekkjer BKK noko av kostnadane med undersøkingane, medan Oselva er undersøkt i samband med Os kommune sitt arbeid med å kartleggje gjedda si utbreiing og verknad på opprinneleg fisk i Osvassdraget. Av praktiske omsyn og for samanlikninga si skuld, er alle vassdraga rapportert samla. Undersøkingane av gjelleprøvar er utført av Aqua-lab i Bergen, vassprøvane er analysert av Chemlab services as. og botndyranalysane er utført av LFI-Oslo. Rådgivende Biologer as. takkar alle samarbeidspartnarar for hjelpa, og dei ulike oppdragsgjevarane for oppdraga. Bergen, 15. januar 1999 INNHOLD FORORD... 2 INNHALD... 2 SAMANDRAG... 3 METODAR... 9 DALEELVA ETNEELVA EIKEFETELVA HAUGSDALELVA OSELVA ROMARHEIMSELVA SØRELVA TYSSEELVA USKEDALSELVA ÆNESELVA LITTERATUR Rådgivende Biologer as

3 SAMANDRAG Kålås, S, B. A. Hellen & K. Urdal Ungfiskundersøkingar i 1 Hordalandselvar med bestandar av anadrom laksefisk hausten Rådgivende Biologer as, rapport 38, 19 sider, ISBN Ungfiskbestandane i 1 lakse- og/eller sjøaureførande elvar i Hordaland er undersøkt. Desse elvane er: Haugsdalselva i Masfjord kommune, Eikefetelva og Romarheimselva i Lindås kommune, Daleelva i Vaksdal kommune, Oselva i Os kommune, Tysseelva i Samnanger kommune, Æneselva og Uskedalselva i Kvinnherad kommune, Etneelva og Sørelva i Etne kommune. Undersøkingane vart gjennomførte i oktober og november 1997, og omfatta innsamling av ungfisk ved elektrofiske, tettleiksberekningar, aldersbestemming og vekstanalysar. Gjelleprøver vart analyserte for å påvise eventuelle skader eller aluminiumsbelegg. Vassprøver vart tekne i samband med undersøkinga og desse vart analysert for surleik og innhald av aluminiumsfraksjonar. Det vart også teke botndyrprøvar for berekning av forsuringsindeksar. I april 1998 vart det frå elvane samla inn eit fåtall ungfisk. Desse vart nytta til å få mål på smoltalderen til fiskebestandane i vassdraget. Det vart også teke gjelleprøvar, vassprøvar og botndyrprøvar, og desse vart analysert på same måte som haustprøvane. Undersøkingar etter same mønster har foregått i dei fleste elvane sidan 1995 (tabell 1). TABELL 1: Oversikt over undersøkingar i dei ulike elvane sidan Fullstendige referansar står i litteraturlista. Elv Tidlegare Kva er undersøkt? Rapportar undersøkt Ungfisk Vasskjemi Botndyr Daleelva 1995 x x Kålås m. fl. 1996b 1996 x Fjellheim & Raddum 1996 Eikefetelva 1996 x x Kålås & Sægrov x Fjellheim & Raddum 1996 Etneelva 1995 x x Kålås & Sægrov 1997 Haugsdalselva 1995 x x Kålås m. fl. 1996b 1996 x Fjellheim & Raddum x x Kålås & Sægrov 1997 Oselva 1996 x x Kålås & Sægrov 1997 Romarheimselva Sørelva Tysseelva Uskedalselva Æneselva x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Kålås m. fl. 1996b Kålås & Sægrov 1997 Fjellheim & Raddum 1996 Kålås m. fl. 1996b Fjellheim & Raddum 1996 Kålås m. fl. 1996b Fjellheim & Raddum 1996 Kålås m. fl. 1996b Fjellheim & Raddum 1996 Kålås m. fl. 1996b Kålås & Sægrov 1997 Fjellheim & Raddum 1996 Rådgivende Biologer as

4 Elvane som er med i undersøkinga har nedbørsfelt som varierer i areal frå 48 km 2 til 25 km 2, og lakseeller sjøaureførande strekning som varierar frå 3 km til 28,5 km (tabell 2). Laks i større mengder vert berre fanga i Etneelva og Oselva, som er dei to elvane som har lengste strekning for anadrom laksefisk, store innsjøar i nedre deler og best vasskvalitet. TABELL 2: Beskriving av dei undersøkte vassdraga. Anadrom strekning er den samla elve- og innsjøstrekninga som laks kan vandre. Innsjøhøgder er omtrentlege høgder til lågaste og høgaste innsjø i vassdraget, registrert i vassdraget av Nordland (1983). Kultivering: t.d. utsetjingar av settefisk, kalking, terskelbygging, fisketrapp. Kun kultivering som pågår per 1998 er teke med. Indikasjonar på problem med surleik viser til målingar av vasskvalitetar over dei grenser som ein antek er skadeleg for laks og skader og aluminiumsutfellingar på fiskegjeller. Geografiske opplysningar er i hovudsak henta frå Nordland (1983). ELV Nedbørfelt (km 2 ) Anadrom strekning (km) Innsjøhøgder (m.o.h.) Regulert Kultivering Problem med surleik Vasskvalitet Daleelva 198 4, Ja Tersklar, utsetting?? Eikefetelva 66, Nei Nei Ja Ja Etneelva 25 28, Nei Utsetting Nei Nei Haugsdalselva Ja Tersklar Ja Ja Oselva Nei Nei Nei Nei Romarheimselva Nei Tersklar, kalking Ja Ja Sørelva? Ja Nei Nei Nei Tysseelva Ja Kalking?? Uskedalselva Nei Kalking Ja Ja Æneselva 49, Nei Nei Ja Ja Fisk VASSKVALITET I samband med fiskeundersøkingane er det teke vassprøvar øverst og nederst på elvestrekningane som er tilgjengeleg for anadrom laksefisk. Fiskeundersøkingane vert utført ved låg vassføring og i periodar der det har vore lite nedbør eller smelting. Vasskvaliteten vi måler er dermed mange stader betre enn det den kan vere i periodar med store nedbørsmengder eller snøsmelting. Dei tre suraste elvane er Haugsdalselva, Eikefetelva og Romarheimselva, med ein vasskvalitet som skil seg klårt frå dei andre elvane. Surleiken ligg vanlegvis rundt ph 5,, syrenøytaraliserande kapasitet (ANC) var vanlegvis negativ og mengda labil aluminium var ofte høg. Verdiar rundt 5 :g/l labil aluminium er ikkje uvanleg. Vasskvaliteten i Romarheimselva skilde seg ut i positiv lei ved undersøkinga hausten Årsaka til dette var at innsjøar lenger oppe i vassdraget vart kalka same året. Våren 1998 var effekten av kalkinga borte og vasskvaliteten like dårleg som tidlegare. Vasskvaliteten med omsyn på forsuring var klart betre i Uskedalselva og Æneselva enn i dei først nemnde elvane. Her vart surleiken målt til betre enn ph 5,4 eller betre i samband med fiskeundersøkingane. Dei fleste målingane av labil aluminium var låge og ingen var over 25 :g/l. Rådgivende Biologer as

5 Sørelva, Tysseelva (inkludert Frølandselva) og Daleelva har ein vasskvalitet med omsyn på forsuring som er markert betre enn Uskedalselva og Æneselva. Her vart surleiken ved fiskeundersøkingane målt til å vere rundt ph 6., Den syrenøytraliserande kapasiteten (ANC) var positiv og mengda labil aluminium var låg. Unntaket er Tysseelva nedom Frølandsvatnet som hadde noko lågare ph og som hadde negativ syrenøytraliserande kapasitet om hausten. Dette må skuldast surare vatn som kjem frå kraftverksutsleppet. Oselva og Etneelva har den beste vasskvaliteten, med omsyn på forsuring, av dei undersøkte elvane. Surleiken var over ph 6, kalsiumverdiar var over 1 mg/l, fraksjonen med labil aluminium var under 1 :g/l og syrenøytraliserande kapasitet (ANC) var over 2 :ekv/l. Untaket her var Oselva oppom alle store innsjøar (Stasjon 6). Her var syrenøytraliserande kapasitet (ANC) noko lågare. Denne delen av Oselva kan vere utsett for sure episodar i samband med mykje nedbør eller smelting. BOTNDYR Botndyrindeksane samsvarte godt med vasskvalitetsmålingane. For dei fleste elvane var indeksverdiane høgast om hausten og dette er som forventa. Gjennom seinsommaren kan elva koloniserast av flygestadiene av vårfluger, steinfluger og døgnfluger, men desse vil ikkje klare seg gjennom vinteren dersom vasskvaliteten er dårleg. Eikefetelva, Haugsdalselva, Romarheimselva og Æneselva har klårt lågare forsuringsindeksar enn dei andre elvane (tabell 3). Resten av elvane har botndyrindeks 1 som alltid er lik 1. Botndyrindeks 11 er ein finare målemetoede som kan indikere milde forureiningseffektar. Når ein nyttar indeks 11 er det berre Sørelva og Etneelva som framleis har verdiar lik 1 (tabell 3). Mest overraskande er det at Oselva har indeks 11 verdiar mellom,74 og,86. Det er også overraskande at Uskedalselva har såpass gode indeks 11 verdiar som,81 eller betre. TABELL 3: Botndyrindeksar oppe og nede, vår og haust, i dei undersøkte elvane. Eikefetelva har verdiar frå to elveløp oppe (stasjon 3 & 4). Dei elvane med anteke dårlegast vasskvalitet med omsyn på forsuring står øverst. Elv Indeks 1 Indeks 11 Høst 97 Vår 98 Høst 97 Vår 98 Nede Oppe Nede Oppe Nede Oppe Nede Oppe Eikefetelva,5/ /,5/ / Haugsdalselva,5,5,5,5 Romarheimselva 1,5,5,51,5,5 Æneselva,5,5,5,5,5,5 Uskedalselva ,81 1 Tysseelva ,6 1,96 1 Daleelva ,58,97,75 Sørelva Oselva ,74,86,76,76 Etneelva Rådgivende Biologer as

6 GJELLEPRØVAR Det vart ikkje funne nokon klår samanhang mellom strukturelle endringar på fiskegjeller og vasskvalitet, fisketettleik eller forekomstar av laks i dei ulike elvane. I dei fleste tilfelle var gjelleskadane små. Det var høgast frekvens av skadde gjeller i dei suraste elvane våren 1998, men skilnaden mellom sure elvar og ikkje sure elvar var liten (tabell 4). Fiskane frå Tysseelva og Daleelva hadde dei finaste gjellene. Det var overraskande at Etneelva og Sørelva hadde så høg frekvens av fisk med strukturelle endringar på gjellene. Samanhengen mellom aluminiumsutfellingar på gjeller og vasskvalitet eller forekomst av lakseungar var klår. Det vart ikkje funne aluminiumsutfellingar på gjeller frå elvar der det var lakseungar i noko mengde, der vasskvalitet var best og botndyrindeksane var høgast, medan det var funne aluminiumsutfellingar på gjeller frå fisk i dei suraste elvane, der det var eit fåtall eller ikkje laks og der botndyrindeksane var låge. Haugsdalelva hadde høgast frekvens av aluminiumsutfelling på gjellene våren 1998, og utfellinga av aluminium var her meir markert enn på fisk frå noko anna elv. TABELL 4: Andel av undersøkte fiskegjeller med strukturelle endringar og aluminiumsutfelling øverst og nederst på lakse- og sjøaureførandestrekning i dei ulike elvane (antall gjeller med skader/antall undersøkte gjeller). Gjeller frå laks og aure er presentert saman. Elvane med anteke dårlegast vasskvalitet med omsyn på forsuring står øverst og dei med best vasskvalitet står nederst i tabellen. Elv Vevskader Aluminiumutfelling Haust 97 Vår 98 Haust 97 Vår 98 nede oppe parr smolt nede oppe nede oppe Eikefetelva 2/5 6/1 4/5 2/5 5/5 1/1 3/5 3/5 Haugsdalselva /5 1/5 5/5 4/5 4/5 2/5 5/5 5/5 Romarheimselva /5 /5 5/5 5/5 3/5 /5 2/5 3/5 Æneselva /5 /5 /5 1/5 /5 2/5 2/5 /5 Uskedalselva 2/8-5/5 9/1 6/8-2/5 4/1 Tysseelva 2/1 /1 /5 /1 /1 /1 /1 /1 Daleelva 2/1 1/1 3/1 2/1 /1 /1 /1 /1 Sørelva 4/1-6/1 5/1 /1 - /1 /1 Oselva 4/1 6/1 /1 1/1 /1 /1 /1 /1 Etneelva 5/1 6/1 5/1 3/8 /1 /1 /1 /8 Rådgivende Biologer as

7 UNGFISK I ELVANE Tettleiken av aure eldre enn årsyngel i elvane med berre aure, varierte frå 16,5 til 22,9 pr 1 m 2 (figur 1, tabell 5). Tettleiken av aureungar eldre enn årsungar var altså nokolunde eins i dei fleste av desse elvane. Tettleiken av aure i elvane med laks varierte frå 2, til 33,7 pr 1 m 2. Normalt er tettleiken av aure låg i elvar der det er laks, på grunn av dominans frå laks. Tettleiken av aure er derfor i tre av elvene- Uskedalselva, Tysseelva og Daleelva- langt høgare enn vi skulle forvente. Det kan vere ulike årsaker til dette. For Uskedalelva er tettleiken av laks så låg at auren truleg ikkje er påverka av laks. I Tysseelva og Daleelva vert det sett ut laks, eller laks og aure. Den naturlege balansen mellom artane har truleg dermed ikkje fått gå seg til. Kva verknader dette gjev i form av auka kamp om ressurssane veit vi ikkje. Oselva hadde den høgaste tettleiken av lakseungar (figur 1, tabell 3). Dette er av dei høgaste tettleikar av unglaks vi kjenner frå Oselva. Berre 1991 hadde ungfisktettleikar på eit slikt høgt nivå. Etneelva og Tysseelva hadde tettleikar av unglaks på omlag 14 per 1 m 2, og Daleelva og Sørelva hadde unglakstettleikar på omlag 8 per 1 m 2 (eldre enn årsyngel) Aure Laks FIGUR 1: Tettleik av laks- og aureungar eldre enn årsyngel i dei undersøkte elvane Os Etne Sørelva Dale Tysse Uskedal Ænes Romarheim Haugsdal Eikefet Os Etne Sørelva Dale Tysse Uskedal Ænes Romarheim Haugsdal Eikefet Aure Laks FIGUR 2: Fangst pr. 1 m 2 av presmolt laks og aure i dei undersøkte elvane Presmoltfangstane av laks var høgast i Oselva og Tysseelva. Årsaka til dei høge fangstane i Tysseelva var at det nyleg var sett ut laks av presmoltstorleik i elva. Det er knapt naturleg rekruttert laks i denne elva. Presmolttettleiken i dei andre elvane er lågare enn ein skulle forvente. Presmolttettleiken av aure var høgast i Daleelva, Eikefetelva og Uskedalselva. For Eikefetelva og Uskedalselva skuldast dette at årsklassa var svært sterk. Denne årsklassa hadde truleg gode tilhøve i elva i andre vekstsesongen grunna lite snø i fjellet. Dette førte til lågare vassføring enn normalt denne våren. Av elvane med berre aure var tettleiken av aurepresmolt så låg som 4,4 per 1 m 2 i Æneselva, og berre litt høgre i Romarheimselva og Haugsdalselva (figur 2, tabell 5). Rådgivende Biologer as

8 Aure- og laksungar veks klårt raskast i Etneelva, Sørelva og Oselva, og hovuddelen av både laks og aure vert her smolt etter to år i elva (tabell 5). I Daleelva og Tysseelva er smoltalderen til laks lågare enn smoltalderen til aure. Dette er ikkje naturleg, men skuldast utsetjingane av laks. For elvane som berre har sjøaurebestand er gjennomsnittleg smoltalder i overkant av tre år. Det vil seie at dei fleste smoltifiserer etter tre år medan nokre ventar til dei vert fire eller eldre. TABELL 5: Berekna tettleik av ungfisk eldre enn årsyngel, lengd etter ein, to tre og fire vekstsesongar i elva, fangst av presmolt ved elektrofisket og smoltalder funne ved elektrofiske etter smolt i april 1998 i ti elvar i Hordaland. ELV TETTLEIK pr 1m 2 VEKST Lengd ved sesongslutt (mm) PRESMOLT per 1 m 2 Smoltalder år laks aure laks aure laks aure laks aure Daleelva 8,2 33,7 59, 94, 124, 13 52, 87, 121, 148 3,2 13, 2,9 3,2 Eikefetelva 19,4-55, 93, 124, ,3-3,3 Etneelva 14,1 3,5 56, 1, , 113, 158 7,8 2, 2,7 2,1 Haugsdalselva 22,9-53, 57, 114, 13-6,8-3,2 Oselva 28,8 1,4 56, 99, , 99, ,8 4,5 2, 2, Romarheimselva 18,4-55, 87, 119, 152-7,2-3,3 Sørelva 8,2 1, 58, 12, , 121, 5, 1, 2,4 2,1 Tysseelva 14, 26,2 49, 119, 12 48, 82, 112, 13 12,3 8,3 2,9 3,4 Uskedalselva < 1 2,2 -, -, , 96, 118, 143 < 1 11, 2,9 2,9 Æneselva 16,5-44, 78, 11, 163-4,4-3,2 Rådgivende Biologer as

9 METODAR Vasskvalitet Det vart normalt teke to vassprøvar i kvar lokalitet, oppe og nede i vassdraget. Vassprøvane vart analysert for følgjande parametrar: surleik (ph), farge, kalsium, magnesium, natrium, kalium, sulfat, klorid, nitrat, reaktiv aluminium og illabil aluminium. Ut fra disse verdiane vart labil aluminium og syrenøytraliserende kapasitet (ANC) berekna. Prøvane er analysert av Chemlab services a.s. i Bergen Botndyr Det vart teke botndyrprøvar i nærleiken av utvalde prøvefiskestasjonar. Normalt vart det samla inn botndyr i øvre og nedre del av elva, på same staden som vassprøvane vart tekne. Prøvane vart samla i hov med 25 :m maskevidde etter sparkemetoden (Frost m.fl. 1971). Dei vart konserverte på etanol og seinare sortert og bestemt under lupe. Prøvane er gjort opp av LFI-Universitetet i Oslo. Ut fra dei artane som vert funne i elva og tålegrensene deira, kan ein gje elva ein forsuringsindeks. Det er i dag i bruk to forsuringsindeksar, indeks 1 og indeks 11, som er utvikla ved LFI-Bergen. Forsuringsindeks 1 er delt inn i fire kategoriar (Fjellheim & Raddum 199).. Kategori 1 vert brukt når det finst ein eller fleire svært forsuringsfølsomme artar i botndyrssamfunnet, surleiken i elva er då normalt høgre enn ph 5,5. Dersom det berre finst moderat forsuringsfølsomme artar i elva, dvs. artar som tåler ph ned til 5, vil lokaliteten få indeks,5. Dersom det berre er artar som er svært forsuringstolerante vil elva verta indeksert til. Forsuringsindeks 11 er i hovudsak lik indeks 1, men denne har finare inndeling mellom verdiane,5 og 1, dvs.at denne indeksen kan brukast til å avdekka små forsuringsskader i lokaliteten (Kroglund m.fl. 1994). Ungfisk Fiskeundersøkinga omfattar fiske med elektrisk fiskeapparat på fleire stasjonar i kvar elv. På kvar stasjon vart eit areal på 1 m 2 overfiska tre gonger med ca. ein halv times mellomrom etter ein standardisert metode (Bohlin m.fl. 1989). All fisk vart tekne med til laboratoriet, artsbestemt, lengdemålt og vegne, og otolittar og skjell vart tekne vare på til bruk ved aldersbestemming. Kjønn, kjønnsmogningsgrad og magefylling vart også bestemt. Gjelleprøvar Det vart samla inn gjelleprøvar frå fem laks og fem aure på to stasjonar i kvar elv. Ein gjelleboge (2. gjelleboge på høgre sida av fisken) fra kvar fisk vart dissekert ut og fiksert på buffra formalin. Dei vart sidan støypte inn i parafin og snitta. Eitt snitt vart farga med Haematoxylin-Eosin-Safran (HES) og eit anna med ein modifisert Haematoxylin-løsning. Det HES-farga gjellesnittet vart vurdert i mikroskop for å påvise eventuelle strukturelle endringar på gjellene. Det andre vart i tillegg farga med solokromazurin og vurdert i mikroskop for utfelling av metall som aluminium. Rådgivende Biologer as

10 Berekning av presmolttettleik og smoltalder Presmolttettleik er eit mål på kor mykje fisk som går ut som smolt neste vår. Smoltstorleik, og dermed også presmoltstorleik, er korrelert til vekst, di raskare ein fisk veks, di mindre er han når han går ut som smolt (L Abée-Lund m.fl. 1989, Økland m.fl. 1993). Me reknar presmolt som: - To år gamal fisk (1+) som er 1 cm og større - Tre år gamal fisk (2+) som er 11 cm og større - Fisk som er 4 år og eldre som er 12 cm og større Aure som er større enn 16 cm vert rekna som elveaure og vert ikkje inkludert Dei fiskane som vert rekna å vera presmolt gjev grunnlaget for utrekning av smoltalder. Smoltalder = presmoltalder + 1, dvs. ein presmolt som er 2+ har smoltalder 3 år. Rådgivende Biologer as

11 1 DALEELVA Daleelva har ved utlaupet eit uregulert nedbørfelt på 198 km², etter overføringer er nedbørfeltet totalt 248 km², og er det nest største vassdraget i Vaksdal etter Eksingedalsvassdraget som er 41 km 2. Vassdraget renn ut i Dalevågen og videre ut i Veafjorden og Osterfjorden (figur 1.1). Innsjøar og magasin som drenerer til Daleelva ligg på høgder mellom 4 og 95 m.o.h. Hamlagrøvatnet har ei overflate på 9,2 km² og er den klart største innsjøen i vassdraget. Vassdraget er sterkt regulert. STANGHELLE DALE Storefossdammen FOSSE ØYE BREKKE LID BERGE Bergsvatnet KALDESTAD RØDLAND N 1 km Småbrekkevatnet Hamlagrøvatnet FIGUR 1.1: Daleelva og Bergsdalsvassdraget. Den anadrome elvestrekninga er presentert i figur 1.2, der stasjonane for elektrofiske og prøvetaking av vasskvalitet er avmerka. Det absolutte vandringshinderet for sjøaure og laks i Daleelva er like ovanfor Besshølen (figur 1.2). Den lakse- og sjøaureførande strekninga er 5 km. Det er årleg sett ut laks og aure i elva. Dette arbeidet vert utført av Dale jakt- og fiskarlag (DJF) som har eige klekkeri ved elva. På 199- talet vart regulanten (BKK) pålagt å yte tilskot til bygging av nytt stamfiskanlegg ved Dale klekkeri, og bygge tersklar i elva. I 1995 vart det inngått avtale mellom BKK og DJF om driftstilskot til Dale klekkeri. FIGUR 1.2: Den sjøaureførande delen av Daleelva med stasjonane for elektrofiske innteikna. UTMkoordinat (EUREF 89) for stasjonane er: st. 1: LN , st. 2: LN , st 3: LN , st 4: LN , st 5: LN , st 6: LN Rådgivende Biologer as

12 Det vert sett ut startfora årsyngel av laks og aure frå eige klekkeri i Daleelva. Utsettinga startar i juni og foregår i puljar fram til september. Lengda på fisken er mellom 3 og 1 cm ved utsetting. I tillegg til utsetting av årsyngel blir det i mars sett ut fisk (stort sett laksesmolt) mellom 1-2 cm i elva. I perioden vart det satt ut omlag 3. lakseungar kvart år, medan utsettingane har vore noko mindre i 1995, 1996 og 1997 med høvesvis 16., 9. og 1. laks. Antalet av aure har variert ein del dei siste seks åra og har vore mellom 4.5 og 3. fisk per år. For utfyljande detaljar sjå Sandven m.fl. (1997). VASSKVALITET OG BOTNDYR Vasskjemi Vasskvaliteten på den anadrome strekninga i Daleelva vart undersøkt oppom (st. 5) og nedom (st. 2) utløpet frå Dale kraftstasjon i samband med prøvefisket. Både om hausten og våren var det lågast ph på stasjon 2, og det var lågare ph om våren samanlikna med hausten (tabell 1.1). Lågast ph vart målt til 5,85 på stasjon 1, dette er ein surleik som ikkje er direkte skadeleg for laks og aure. Konsentrasjonen av aluminium var klårt høgre om våren enn om hausten. Konsentrasjonen av labil aluminium vart likevel ikkje målt til å vere høgare enn 4 :g Al/l i dei prøvane vi tok. Dette er konsentrasjonar som ikkje er skadeleg for laks og aure. Kalsiumkonsentrasjonen i Daleelva vart målt til mellom,49 og,89 mg Ca/l. Dette er lågare enn det som er optimalt for laksen. TABELL 1.1: Analyseresultat frå vassprøver tekne i Daleelva 28. november 1997 og 28. april PARAMETER EINING VERDI November -97 April -98 St. 2 St. 5 St. 2 St. 5 Surleik ph 6,12 6,27 5,85 5,97 Farge mg Pt/l 5 <5 7 7 Kalsium mg Ca/l,79,89,58,49 Magnesium mg Mg/l,19,22,21,2 Natrium mg Na/l 1,18 1,82 1,86 2,27 Kalium mg K/l,21,24,21,21 Sulfat mg SO 4 /l 1,8 2,4 1,6 1,6 Klorid mg Cl/l 1,86 2,21 2,9 2,6 Nitrat :g NO 3 -N/l,12,16,13,9 Totalt alum. :g Al/l Reak. alum. :g Al/l Illab. alum. :g Al/l Labil alum. :g Al/l ANC :ekv/l 13, 23,8 8, 31,5 Rådgivende Biologer as

13 Botndyr Botndyrprøvane, som vart tekne på to stader på den anadrome strekninga i Daleelva hausten 1997 og våren 1998, indikerer at vasskvaliteten hausten og vinteren 97/98 har vore god nedom utløpet frå kraftstastasjonen, medan botndyrsamfunnet indikerar at elva var noko påverka av forsuring oppom kraftverket, der indeks 11 var,58 om hausten og,75 og våren (tabell 1.2). TABELL 1.2: Oversikt over grupper/artar og antal individ i to surberprøvar. Materialet er gjort opp av LFI, Oslo. GRUPPE ART INDEKS ANTAL DYR H-97 V-98 St.2 St.5 St.2 St.5 Fåbørstemakk (Oligochaeta) Ikkje bestemt Vassmidd (Hydracarina) Ikkje bestemt Døgnflugelarvar (Ephemeroptera) Baëtis rhodani Steinflugelarvar (Plecoptera) Amphinemura sulcicollis Amphinemura borealis Brachyptera risi 2 Capnia pygmaea,5 39 Diura nanseni,5 1 Leuctra fusca 4 2 Leuctra hippopus 2 Leuctra nigra 1 Nemoura cinerea 1 Protonemura meyeri Siphonoperla burmeisteri 2 Taeniopteryx nebulosa 2 Vårflugelarvar (Trichoptera) Apatania sp.,5 3 Halesus radiatus 2 Limnephilidae ubest. 1 Polycentropus Rhyacophila nubila Fjørmygglarvar (Chironomidae) Ikkje bestemt Knottlarvar (Simulidae) Ikkje bestemt Stankelbeinlarvar (Tipulidae) Ikkje bestemt 8 2 Sum Indeks Indeks 11 1,58,97,75 Rådgivende Biologer as

14 TETTLEIK, ALDER OG VEKST AV UNGFISK Fiskeundersøkingane omfatta fiske med elektrisk fiskeapparat på 6 stasjonar i elva den 28. november 1997 (figur 1.2). Det var låg vassføring og vasstemperaturen var 2,8 C nedom kraftverket og omlag 1 /C oppom kraftverket. Daleelva vart prøvefiska også i 1995 (Kålås m.fl. 1996b), og det same stasjonsnettet vart nytta i 1997, med unnatak av stasjon 6 som var ny i Tettleik Totalt vart det fanga 59 lakseungar og 31 aureungar på dei 6 stasjonane. Utan årsyngel var fangsten 33 laks og 183 aure. Gjennomsnittleg tettleik utan årsyngel var 8,2 laks og 33,7 aure per 1m 2 (tabell 1.3). Inkludert årsyngel var gjennomsnittleg tettleik 18,3 laks og 63,8 aure. Det vart fanga ei blenkje på 27,5 cm på stasjon 4, denne vert ikkje inkludert i ungfiskberekningane. Tettleiken av laks var høgast på stasjon 4, medan stasjon 5 hadde høgast tettleik av aure større enn årsyngel. Inkludert årsyngel var tettleiken av aure høgast på stasjon 2. TABELL 1.3: Fangst av laks og aure eldre enn årsyngel under kvar av tre elektrofiske omgangar på 6 stasjonar i Daleelva den 28. november Tettleik er berekna etter Bohlin m.fl. 1989, og 95% konfidensintervall er oppgjeve. Tettleik inkludert årsyngel er oppgjeven i parentes. Sjå kart (figur 1.2) for stasjonsplassering. 95 % 95 % Laks Aure St Omgang Sum Tettleik Omgang Sum Tettleik per 1 m 2 konf. int per 1 m 2 konf. int ,5 (12,3) 2, ,5 (29,3) 1, ,1 (-), ,5 (146,8) 16, ,2 (2,2) 1, ,2 (39,1), ,4 (17,6) 7, ,2 (8,3) 13, (-) ,9 (12,8) 9, , (17,5), ,3 (21,8) 1,3 Sum ,2 (18,3) 6, ,7 (63,8) 2,7 Alder Det vart fanga fisk frå fire årsklassar av laks (tabell 1.4), mest årsyngel, men også ein del 1+ og 2+. Dette er omlag som venta, og indikerer at laksen går ut som smolt ved tre års alder. Hjå auren var det ein sterk dominans av årsyngel, og det vart gradvis mindre fisk av dei eldre årsklassane. Det var imidlertid ein nokså høg andel med fireåringar igjen i elva. Aldersfordelinga indikerar ein smoltalder mellom tre og fire år. Rådgivende Biologer as

15 TABELL 1.4: Årsklasse- og aldersfordeling av laks og aureungar som vart fanga på 6 stasjonar i Daleelva ved tre gongers elektrofiske 28. november Stasjon Laks Aure nr sum sum Sum Kjønnsfordelinga mellom dei fiskane som vart kjønnsbestemte er vist i tabell 1.5. Det var mest hannar, både av laks og aure, og denne tendensen fanst både i totalmaterialet og innan årsklassane. Fire av dei 19 laksehannane som vart fanga var kjønnsmogne. TABELL 1.5: Kjønnsfordeling og andel kjønnsmogne hannar for dei ulike årsklassar eldre enn årsyngel. Alder Laks Aure Hoer Hannar Sum Kj.mogne hannar Hoer Hannar Sum Kj.mogne hannar Antall % Antall % , , , , Blenkjer Sum , ,3 Lengd og vekst Det vert sett ut årsyngel av laks og aure frå eige klekkeri i Daleelva. Utsettinga startar i juni og foregår i puljar fram til september. Lengda på fisken er mellom 3 og 1 cm ved utsetting. Det er derfor inga homogen gruppe av utsett fisk i elva, noko som gjer det problematisk å analysere veksten på laks og aure. Det er også vanskeleg å skilje utsett fisk frå naturleg rekruttert fisk i elva. I tillegg til utsetting av årsyngel blir det i mars sett ut fisk (stort sett laks) mellom 1 og 2 cm i elva. Årsyngel av laks var omlag 6 cm etter første vekstsesong, etter andre vekstsesomg var laksen i gjennomsnitt 9,4 cm og hadde vakse 3,4 cm. I den tredje vekstsesongen var laksen gjennomsnittleg 12,4 cm (figur 3.3, tabell 3.6). Årsyngel av aure var 5,2 cm, etter andre vekstsesong hadde auren ei gjennomsnittleg lengd på 8,7 cm og etter den tredje vekstsesongen var auren 12,1 cm, noko som gjev ein tilvekst på omlag 3,5 cm desse to åra. I den fjerde vekstsesongen var tilveksten 2,7 cm og gjennomsnittslengda 14,8 cm (figur 3.3, tabell 3.6). Rådgivende Biologer as

16 FIGUR 1.3: Gjennomsnittleg lengd (mm) ved avslutta vekstsesong for dei ulike aldersgruppene av laks og aure som vart fanga i Daleelva under el. fiske 28. oktober Tala er henta frå tabell Aure Laks (+) 2 (1+) 3 (2+) 4(3+) 5(4+). TABELL 1.6: Gjennomsnittleg lengd i mm ± standard avvik, og lengdevariasjon for ulike aldersgrupper av laks og aure som vart fanga under elektrofiske på 6 stasjonar i Daleelva 28. november Art ANTAL VEKSTSESONGAR (ALDER) 1 (+) 2 (1+) 3(2+) 4 (3+) 5(4+) Totalt Laks Antal Snittlengd ± sd 59 ± ± ± Min.- maks Aure Antal Snittlengd ± sd 52 ± 8 87 ± ± ± ± 17 Min.- maks Årsyngelen av laks har ein klår totoppa fordeling, all årsyngelen i den største gruppa er sannsynlegvis settefisk, medan det i den minste gruppa kan være innblanding av utsett fisk. Dei største årsungane overlappar i lengd med eitåringane, også mellom eitåringane og toåringane er det stort overlapp. Årsyngelen av aure fordelar seg i ei eintoppa gruppe, men denne overlappar kraftig med eitåringane og den størst årsyngelen er nesten like stor som dei minste toåringane. Både for to, tre og fireåringar er det overlapp i lengdefordelinga Laks, Daleelva n= Aure, Daleelva n= FIGUR 1.4: Lengdefordeling av laks (venstre) og aure (høgre). Fiskane er fanga under el. fiske på 6 stasjonar i Daleelva 28. november1997. Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. Rådgivende Biologer as

17 Presmolttettleik og smoltalder Presmolttettleik er eit anslag på kor mykje fisk som går ut som smolt neste vår. Aure som er større enn 16 cm vert rekna som elveaure og vert ikkje inkludert. Total presmolttettleik i Daleelva er 16,2 presmolt/1m 2. Presmolttettleik for laks og aure var høvesvis 3,2 og 13, presmolt per 1 m 2. 31,3 prosent av 1+ laks var presmolt, og tala for 2+ og 3+ var høvesvis 78,4 og 1, %. Av 1+ aure var 1,3 % presmolt, medan tala for 2+, 3+ og 4+ var høvesvis 78,4, 77,8 og 11,1 %. Dei fiskane som ikkje vart rekna som presmolt av 3+ og 4+ aure, var så store at dei vart rekna som resident aure. Gjennomsnittleg smoltalder, basert på presmoltmaterialet, er 2,8 år for laksen, og 3,3 år for auren. Gjennomsnittleg lengd for presmolt laks og aure var høvesvis 12,4 og 13, cm. Merk at desse verdiane er sterkt påverka av fiskeutsetjingane. Fangst av parr og smolt våren 1998 Den 28. april 1998 vart det samla inn laks og aure parr og smolt ved stasjon 2 i Daleelva. Fisken vart oppgjorde på same måte som fiskane som vart samla inn hausten Det vart også teke gjelleprøver av ein del fisk og resultata frå dette er omtala i eige avsnitt seinare i rapporten. Det vart totalt fanga 27 laksesmolt, og fem lakseparr. Av auren vart det fanga fem aureparr og 2 aure som trulig var smolt, men for ein del av aurane mangla klare smolttrekk slik at det kan være nokre aureparr i dette materialet Laksesmolt, Daleelva n= Auresmolt, Daleelva n= FIGUR 1.5: Lengdefordeling av laksesmolt (venstre) og auresmolt (høgre). Fiskane er fanga ved el. fiske ved stasjon 2, 28. april Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. Dei 27 laksesmoltane hadde ein gjennomsnittslengd på 12,7, den minste var 9,7 cm og den lengste 15,2 cm (figur 1.5). Gjennomsnittleg smoltalder for laksen var 2,9 år. Dei 2 auresmoltane var i gjennomsnitt 14,6 cm og ein gjennomsnittleg smoltalder på 3,2 år. Rådgivende Biologer as

18 GJELLEUNDERSØKINGAR Hausten 1997 (28. november) vart det samla inn gjelleprøver frå ti fisk (5 aurar og 5 laks) oppe i Daleelva (Stasjon 5) og ti fisk (5 aurar og 5 laks) nede i elva (Stasjon 2). Våren 1998 (28. april) vart det teke prøvar av ti ungfisk (parr) og ti smolt på stasjon 2. Det var lite skadar på gjellene til dei undersøkte fiskane, både hausten -97 og våren -98. Ingen av fiskane hadde aluminiumsutfellingar på gjellene. Berre 8 av dei 4 undersøkte fiskane hadde strukturelle endringar, og dette var hypertrofiske endringar (tabell 1.7). Hypertrofiske endringar oppstår først og hyperplastiske endringar oppstår etter lengre tids skadeleg påverknad. Det var ingen klår skilnad på skadebildet mellom dei to stasjonane der det vart teke prøvar, og det var heller ikkje markert skilnad mellom artane når det gjeld skadefrekvens (5 laks og 3 aurar hadde skader). Ut frå desse undersøkingane av gjelleskader på laks og aure ser vasskvaliteten i Daleelva ikkje ut til å vere kritisk, korkje for laks eller aure. TABELL 1.7: Strukturelle endringar på gjeller fra aure fanga oppe og nede på den sjøaureførande strekninga i Daleelva 28. november 1997 og 28. april Forkortingane tyder N=normal, Hp=hyperplasi, Ht=hypertrofi, S=auka mengd slimceller, A=aneurismer og tala syner styrken i endring frå 1 til 5, der 1=små/ubetydelege endringar og 5=sterke endringar,- fisken vil og syne kliniske sjukdomsteikn. Al+ tyder at det er påvist aluminium på gjellene, 2Al+ indikerer mykje aluminium. Undersøkinga er utført av Hans Aase ved Aqua-Lab as. i Bergen. Stasjon Art Fisk 1 Fisk 2 Fisk 3 Fisk 4 Fisk 5 HAUST -97 St. 2 Laks N N N N Ht1 Aure N N N N Ht1 St. 5 Laks N N N N N Aure N N Ht2 N N VÅR -98 St. 5, parr Laks N N Ht1/S N Ht1 Aure N N N N Ht1 St. 5, smolt Laks Ht1 Hp1/Ht1 N N N Aure N N N N N Rådgivende Biologer as

19 FANGSTSTATISTIKK Frå og med 1969 vart det skilt mellom laks og aure i den offisielle fangststatistikken. For å illustrera bestandsutviklinga er fangstane i perioden framstilt i figur 1.6. Årleg fangst av laks har i antal variert mellom 5 og 159 laks, gjennomsnittleg antal laks er 38 per år i 29- årsperioden. Fangstane var svært låge gjennom det meste av 198-talet. Om bestanden av laks var så svak gjennom åttitalet som statistikken indikerer, er det truleg at den noverande laksestammen er sterkt innblanda med oppdrettslaks eller laks frå andre elvar. Innrapportert fangst av aure varierer mellom 48 og 669 fisk, med eit snitt for perioden på 273. Det var gode fangstar i perioden , deretter har fangstane vore lågare og lege mellom 1 og 2 aure fanga årleg. Einaste unntaket er 1989, då rekordnoteringa på 669 aure vart registrert. Snittvekta har vore stabil i heile perioden, med variasjon mellom,6 og 1,2 kg, og eit snitt på,8 kg Laks Aure ,5 Antal fisk År Snittvekt (kg) Antal fisk År 1,5 Snittvekt (kg) FIGUR 1.6. Årleg fangst (antal og snittvekt) av laks og aure i Daleelva i perioden Antal fisk er vist som stolpar, snittvekst er vist som linje. Tala er henta frå den offentlege fangst-statistikken (NOS). NB! Ulik skala på dei to figurane. Rådgivende Biologer as

20 VURDERING Det er i samband med denne undersøkinga ikkje målt vasskvaliteter i vassdraget som er direkte skadeleg for laks og aure. Surleiken (ph) kan periodevis være nokre lågare enn det som er målt, og det kan ikkje utelukkast at vasskvaliteten tidvis kan ha negative effekter på laks. Vasskvaliteten målt i samband med denne undersøkinga og i samband med utarbeiding av kalkingsplan for vassdraget (Bjerkens m.fl. 1998a) viser at vasskvaliteten har vore betre i 1998 samanlikna med tidlegare år (Kålås m.fl. 1996b). Det ser og ut til at det har vore ein generell betring i vasskvaliteten i vassdraget dei siste ti åra. Til dømes har ph i Oddmundalsvatnet i Dalevassdraget auka jamnt frå under 5, på slutten av 8-talet til verdiar mellom 5,1 og 5,3 dei siste tre åra (Bjerknes m.fl. 1998a). Botndyrprøvene frå elva fangar opp variasjon i vasskvalitet over ein lengre periode, også desse prøvane viser at det er bra vasskvalitet nedanfor kraftverksutløpet, medan det var moderate forsuringsskadar oppom kraftverksutløpet. Dette er omvendt frå sist det vart teke botndyrprøvar i elva. Ved undersøking våren 1996 var botndyrindeksen null nedanfor kraftverket (Fjellheim & Raddum 1996). I 1996 låg imidlertid botndyrstasjonen nedom utløpet frå Norselva medan undersøkingane i 1997 og 1998 vart føreteke oppom utløpet frå Norselva, men nedom utløpet frå Moko. Dette kan vere med på å forklare noko av betringa i vasskvalitet som er indikert av botndyrsammfunnet. Samanlikna med undersøkinga våren 1996 var forsuringsindeksane oppom kraftverket litt lågare hausten 1997 og omlag på same nivå som våren Det vart totalt fanga 59 lakseungar og 31 aureungar på dei 6 stasjonane. Samanlikna med undersøkinga frå 1995 (Kålås m.fl. 1996b) er tettleiken av laks lågare i For auren er det ei lita auke i tettleiken. For laksen ser vi ein markert nedgang frå ein tettleik på omlag 5 laks per 1 m² i 1995 til 18 laks per 1 m² i 1997 inkludert + og 8,2 per 1 m² for laks eldre enn årsyngel. Tettleiken av aure var 64 per 1 m² i 1997 inkludert + og 33,7 per 1 m² for fisk eldre enn årsyngel. Dette er litt høgare enn i Fangst av presmolt per 1 m² var 3,2 for laks og 16,2 for aure. I 1995 vart det høvesvis for laks og aure fanga 11,4 og 12, presmolt per 1 m² (Kålås m.fl. 1996b), det har altså vore ein reduksjon i presmolttettleiken av laks frå 1995 til 1997, medan det har vore ein liten auke i tettleiken av aurepresmolt. Den berekna smoltalderen hausten 1997 og smoltalderen på det innsamla materialet frå våren 1998 var lik, både for laks og aure. Smoltlengda var noko høgre om våren enn om hausten for auren, dette skuldast truleg at det om våren vart fanga ein del stor smolt, som ved utrekning av presmolt vart karakterisert som stasjonær fisk. Det ser ut til å være eit trekk ved auren i Daleelva at det er relativt mange store aurar som står igjen i elva sjølv om dei har nådd naturleg smoltlengd. Gjennomsnittleg smoltalder for auren er også høgare enn for laksen. Dette er uvanleg å finne i norske elvar. Utsettjingane av fisk som forstyrrer det naturlege bilete er forklaringa. Fangsten av laks var svært god i 1997, medan fangstane av aure har vore på nivå med åra på nittitalet, men lågare enn dei fleste åra på sytti- og åttitalet. Grunna tapping frå reguleringsmagasin er Daleelva truleg kald utover sommaren. Dette kan vere av betydning for den naturlege rekrutteringa av laks. Kontinuerlege målingar av temperatur vil kunne vere til hjelp ved vurderingar av ungfiskbestanden i elva. Saman med vassføringsmålingar ville ein kunne berekne ei forventa tettleik av fisk og eit forventa forhold mellom laks og aure (Sægrov m.fl. 1998). Rådgivende Biologer as

21 2. EIKEFETELVA Eikefetelva har ved utlaupet til sjøen eit nedbørfelt på 66,2 km 2 (Nordland 1983), og er det største vassdraget i Lindås kommune. Ein del av vassdraget ligg i Masfjorden kommune, men det renn ut i Osterfjorden (figur 2.1). Dei fleste innsjøane i vassdraget ligg mellom 3 og 6 m.o.h. Det absolutte vandrings-hinderet for sjøaure i Eikefetelva ligg omlag 3 km frå sjøen. Sjøaure kan også vandre nokre hundre meter oppover elva som kjem frå Båtevatnet. Elva har svært grov botn i store delar av den sjøaureførande delen. Båtevatnet er teke ut som en av fleire referanseinnsjøar for overvaking av forsuring i Norge i regi av SFT, og Fylkesmannens miljøvernavdeling i Hordaland nyttar elva som referanseelv for forsuringsutvikling. FIGUR 2.1: Eikefetelva og nedre delar av vassdraget. Vandringshinder og stasjonane for elektrofiske og prøve-taking av vasskvalitet er avmerka. Koordinatar for stasjonane er: st1: UTM LN , st2: UTM LN , st3: UTM LN , st4: UTM LN (EUREF89). Rådgivende Biologer as

22 VASSKVALITET OG BOTNDYR Vasskjemi Vatnet i Eikefetelva er surt, ph ligg rundt oktober 1997 var ph mellom 5,3 og 5,22, og det var moderate mengder labilt aluminium i vatnet (tabell 2.1). 29. april 1998 var vasskvaliteten noko dårlegare, med ph mellom 4,91 og 4,95 og over 5 :g labil aluminium/l. Vasskvaliteten i Eikefetelva er langt dårlegare enn det lakseungar kan tola, og kan truleg også til tider vera skadeleg for aure. TABELL 2.1: Analyseresultat frå vassprøver tekne i Eikefetelva 16. oktober 1997 og 29. april 1998 PARAMETER EINING VERDI Oktober -97 April -98 St. 1 St. 3 St. 4 St. 1 St. 3 St. 4 Surleik ph 5,22 5,8 5,3 4,93 4,92 4,91 Farge mg Pt/l 5 <5 5 5 <5 5 Kalsium mg Ca/l,2,28,15,14,17,15 Magnesium mg Mg/l,25,3,24,23,23,23 Natrium mg Na/l 2,3 2,65 2,22 2,1 2,18 2,11 Kalium mg K/l,14,13,11,12,14,13 Sulfat mg SO 4 /l 1,4 1,5 1,3 1,2 1,2 1,1 Klorid mg Cl/l 3,91 4,87 3,7 3,1 3,1 3,6 Nitrat :g NO 3 -N/l Totalt alum. :g Al/l Reak. alum. :g Al/l Illab. alum. :g Al/l Labil alum. :g Al/l ANC :ekv/l -11,1-18,1-1, -3,7 -,8-13,2 Rådgivende Biologer as

23 Botndyr Botndyrundersøkingane viser det same som vassprøvane, at Eikefetvassdraget er sterkt prega av forsuring. Det vart ikkje funne forsuringsfølsame døgnfluger, og berre på stasjon 3 hausten 1997 vart det funne forsuringsfølsame steinfluger. TABELL 2.2: Oversikt over grupper/artar og antal individ i to roteprøvar Eikefetelva i oktober 1997 og april Materialet er gjort opp av LFI, Oslo. GRUPPE ART Indeks ANTAL DYR Haust -97 Vår -98 St1 St.3 St.4 St.1 St.3 St.4 Steinflugelarvar (Plecoptera) Amphinemura borealis Amphinemura sulcicollis Brachyptera risi Diura nanseni,5 3 Leuctra fusca 1 Leuctra hippopus 6 Protonemura meyeri Siphonoperla burmeisteri 1 1 Taeniopteryx nebulosa 1 Vårflugelarvar (Trichoptera) Plectrocnemia conspersa 1 Polycentropus flavomaculatus 1 4 Rhyacophila nubila 5 2 Billar (Coleoptera) Ikkje bestemt 1 Fjørmygglarvar Ikkje bestemt (Chironomidae) Knottlarvar Ikkje bestemt 21 (Simulidae) Stankelbeinlarvar Ikkje bestemt 3 (Tipulidae) Sum Indeks 1,5 Indeks 11,5 Rådgivende Biologer as

24 TETTLEIK, ALDER OG VEKST AV UNGFISK Fiskeundersøkingane omfatta fiske med elektrisk fiskeapparat på 4 stasjonar i elva den 23. oktober (figur 2.1). Det var låg vassføring og vasstemperaturen var 5,9 C. Eikefetelva vart prøvefiska også i 1996 (Kålås & Sægrov 1997), og det same stasjonsnettet vart nytta begge åra. Tettleik Det vart ikkje fanga laks ved elektrofiske i Eikefetelva 16. oktober Det blei totalt fanga 81 aure på dei 4 stasjonane, 75 av desse eldre enn årsyngel. Tettleiken var 19,4 aure eldre enn årsyngel per 1 m 2 (tabell 2.3). Tettleiken var omlag som i 1996, og tilsvarer det ein finn i fleire av dei andre elvane som er med i denne undersøkinga. TABELL 2.3: Fangst av aure under kvar av tre elektrofiske omgangar på fire stasjonar i Eikefetelva 16. oktober Tettleik er berekna etter Bohlin m.fl. 1989, og 95% konfidensintervall er oppgjeve. 95 % Aure inkludert årsyngel Aure utan årsyngel St Omgang Sum Tettleik Omgang Sum Tettleik 95 % per 1 m 2 konf. int. per 1 konf. int m ,4 1, ,3 1, ,3 1, ,4 1, ,7 2, ,7 2, , 4, ,8 4,7 Sum ,9 1, ,4 1,1 Alder, lengd og vekst Det var ein klar dominans av toåringar (2+) i fangsten (tabell 2.4). I høve til antalet 2+ vart det fanga lite årsyngel og 1+. Normalt er det fleire 1+, og ofte fleire +, enn 2+ i fangstane ved elektrofiske. Aldersfordelinga i fangsten indikerer at det har vore dårleg rekruttering i Eikefetelva dei to siste åra. Undersøkinga i 1996 viste det same mønsteret. TABELL 2.4: Årsklasse- og aldersfordeling av aureungar som vart fanga på 4 stasjonar i Eikefetelva ved tre gongers elektrofiske 16. oktober Stasjon nr sum Sum Rådgivende Biologer as

25 Det var litt fleire hannar enn hoer, men skilnadane er ikkje store (tabell 2.5). Mellom 1+ var det hoene som var mest talrike, medan hannane dominerte mellom 2+. TABELL 2.5: Kjønnsfordeling for dei ulike årsklassar eldre enn årsyngel av aure i Eikefetelva. Alder Hoer Hannar Sum Blenkjer Sum Årsyngelen er i overkant av 5 cm etter første året, dei tre neste åra veks auren mellom 3 og 4 cm kvart år (tabell 2.6 og figur 2.2 og 2.3). Dette er omlag som ein skal venta, samanlikna med andre elvar. TABELL 2.6: Gjennomsnittleg lengd i mm ± standard avvik, og lengdevariasjon for ulike aldersgrupper av aure som vart fanga under elektrofiske på 4 stasjonar i Eikefetelva 16. oktober Antal vekstsesongar (alder) 1 (+) 2 (1+) 3(2+) 4 (3+) 5(4+) Totalt Antal Snittlengd ± sd 54,5±5,1 93,3±4,8 123,7±1,4 16,9±27, 173 Min.- maks FIGUR 2.2: Lengdefordeling av aure fanga under el. fiske på 4 stasjonar i Eikefetelva 16. oktober Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. NB! Det vart fanga ein 3+ aure på 22,7 cm som ikkje er vist i figuren Aure, Eikefetelva + n= FIGUR 2.3: Gjennomsnittleg lengd (mm) ved avslutta vekstsesong for dei ulike aldersgruppene av aure som vart fanga i Eikefetelva under el. fiske 16. oktober Tala er henta frå tabell Aure (+) 2 (1+) 3 (2+) 4(3+) 5(4+). Rådgivende Biologer as

26 Presmolttettleik og smoltalder Presmolttettleik av aure i Eikefetelva er 13,3 per 1m 2. Sægrov m. fl. (1998) viste ein god samanheng mellom presmolttettleik og vårvassføring i 14 vassdrag i Hordaland og Sogn og Fjordane. Det ligg ikkje føre vassføringsdata for Eikefetelva, så slike berekningar kan ikkje nyttast her, men dersom ein samanliknar med andre elvar som har omlag same vassføring, er presmolttettleiken innafor det ein kan rekna som normalt. 6,3 % av eitt år gamal aure (1+) var presmolt, for 2+ og 3+ var tala 9,% og 87,5%. Gjennomsnittleg smoltalder for aure i Eikefetelva, basert på presmoltmaterialet, er berekna til 3,1 år, med ei gjennomsnittslengd på 12,9 cm. Fangst av parr og smolt våren 1998 Den 29. april vart det samla inn parr og smolt av aure ved stasjon 1 i Eikefetelva. Fisken vart gjort opp på same måte som fiskane som vart samla inn hausten Det vart også teke gjelleprøvar av ein del fisk, og resultata frå dette er omtala i eit eige avsnitt seinare i rapporten. Det vart fanga fem aureparr og 22 aure som truleg var smolt, men for ein del av aurane mangla klare smolttrekk, slik at det kan vera nokre aureparr i dette materialet. Dei 22 auresmoltane hadde ei gjennomsnittslengd på 12,8 cm, og gjennomsnittleg smoltalder var 3,3 år. (figur 2.4) d.v.s. omlag som berekna frå haustrunden. FIGUR 2.4: Lengdefordeling av auresmolt fanga under el. fiske på stasjon 1 i Eikefetelva 29. april Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengde-gruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm Auresmolt, Eikefetelva n=22 2 år 3 år 4 år 5 år Rådgivende Biologer as

27 GJELLEUNDERSØKINGAR Hausten 1997 (16. oktober) vart det samla inn gjelleprøver frå fem aurar oppe i Eikefetelva (Stasjon 4), fem aurar frå elveløpet frå Båtevatnet (Stasjon 3) og fem aurar frå hovudelva nedfor vegbrua (Stasjon 1). Våren 1998 (28. april) vart det teke prøvar av fem ungfisk (parr) og fem smolt på stasjon 1. Hausten 1998 vart det påvist aluminiumsutfelling på alle undersøkte gjeller. På 8 av dei 15 undersøkte gjellene vart det påvist strukturelle endringar, men desse var i dei fleste tilfelle milde (tabell 2.6). Desse fiskane hadde hypertrofiske og/eller hyperplastiske endringar. Hypertrofiske endringar oppstår først og hyperplastiske endringar oppstår etter lengre påverknad. Det var ingen klår skilnad på skadebiletet mellom dei ulike stasjonane der det vart teke prøvar. Tilhøva våren 1998 var betre enn hausten før. Det vart ikkje funne hyperplastiske endringar, fem av fiskane hadde hypertrofiske endringar, og seks av fiskane hadde aluminiumsutfellingar på gjellene. Tre av aurane hadde normale gjeller. Undersøkingane indikerer at vasskjemien i periodar er skadeleg for aure, og enkelte av fiskane hausten -97 viste teikn til langtidsskader. TABELL 2.6: Strukturelle endringar på gjeller fra aure fanga oppe og nede på den sjøaureførande strekninga i Eikefetelva 16. oktober 1997 og 28. april Forkortingane tyder N=normal, Hp=hyperplasi, Ht=hypertrofi, S=auka mengd slimceller, A=aneurismer og tala syner styrken i endring frå 1 til 5, der 1=små/ubetydelege endringar og 5=sterke endringar,- fisken vil og syne kliniske sjukdomsteikn. Al+ tyder at det er påvist aluminium på gjellene. Undersøkinga er utført av Hans Aase ved Aqua-Lab as. i Bergen. Stasjon Fisk 1 Fisk 2 Fisk 3 Fisk 4 Fisk 5 Haust-97 St. 1 Al+/Hp1/Ht1 Al+/Hp1/Ht2 Al+/N Al+/N Al+/N St. 3 Al+/Hp1 Al+/N Al+/Hp2/Ht1 Al+/Hp1/Ht1 Al+/N St. 4 Al+/Ht1 Al+/N Al+/N Al+/Ht1 Al+/Ht2 Vår-98 St. 1, parr Al+/Ht2 Ht1 N Al+/Ht2 Al+/Ht1 St. 1, smolt N Al+/Ht2 Al+/Ht1 Al+/N N FANGSTSTATISTIKK Det ligg ikke føre fangststatistikk for Eikefetelva, og ein har difor ingen offentleg dokumentasjon over fisket og utviklinga i sjøaurebestanden. Rådgivende Biologer as

28 VURDERING Vasskjemi og botndyrprøvar viser at Eikefetelva er til dels sterkt påverka av forsuring. Surleiken ligg rundt ph 5,, innhald av labil aluminium er høg, innhaldet av kalsium er lågt, syrenøytraliserande kapasitet er negativ og botndyrindeksane er vanlegvis. Gjelleprøvane viser forsuringsskader på ein del av fiskane, både akutte og kroniske. Det var også aluminiumsutfelling på fleirtalet av gjellene. Det vart berre fanga aure i elva. Tettleiken av aure større enn årsyngel er 19 per 1 m 2. Dette var omlag som hausten Toåringar (2+) dominerer i fangsten (figur 2.5) og fangstane antyder at dødelegheita på 1995-årsklassa har vore låg frå 1996 til Vanlegvis vert det fanga meir + og 1+ enn 2+, og dette kan tyda på svak rekruttering dei siste to åra, eventuellt at 1995-årsklassen har hatt uvanleg god overleving. Eikefetelva er svært grovbotna, og det er ikkje sikkert ein skal venta høgare tettleik av ungfisk enn det ein har funne dei to siste åra. Det er forventa at 1995-årsklassa vandra ut som smolt våren 1998 og tettleiken av ungfisk i elva er då forventa å verte sterkt redusert. Under undersøkingane hausten 1997 vart det observert ein del blenkjer (sjøaure som har vore ein sommar i sjøen og som overvintrar i elva som gjeldfisk) nederst i elva. Desse hadde hatt tilfredstillande vekst den første sommaren i sjøen og var i god kondisjon. Dette er eit godt teikn for sjøaurebestanden i Eikefetelva. 8 7 Eikefetelva Eikefetelva FIGUR 2.5: Fangst av ulike årsklassar av aure i Eikefetelva i 1996 og Merk at aksen er forskuva Rådgivende Biologer as

29 3. ETNEELVA Det totale nedbørsfeltet til Stordalsvatnet er 177 km². Ved utlaupet i sjøen er nedbørsfeltet til Etneelva ca 25 km² medrekna regulerte felt i Litledalen. Ca. 4 % av nedbørsfeltet ligg lågare enn 6 moh. og dei resterande 6 % høgare enn 6 moh., og av dette igjen er 4 % snaufjell (Waatevik og Bjerknes 1985). Det er jordbruksområde i lågareliggjande deler av vassdraget og den mest intensive drifta finn ein langs Nordelva frå Stordalsvatnet og ned til sjøen. Tettstaden Etne ligg langs den nedre delen av elva. NORDELVA OG SØRELVA, ETNE KOMMUNE Stordalsvatnet N km 6 Etne 1 Nordelva Sørelva Litledalsvatnet FIGUR 3.1: Etneelva (Nordelva og Sørelva) opp til Litledalsvatnet og Stordalsvatnet. Stasjonane for elektrofiske og prøvetaking av vasskvalitet og botendyr i Etneelva er er avmerka. UTM-koordinatar er (ED-5): st1: LM , st2: LM , st 3: LM , st4: LM , st.5: LM og st.6: LM St. 1 & 2 ligg Etneelva, medan st. 3-6 ligg i Nordelva. Gjennomsnittleg årleg nedbørsmengd ved Etne målestasjon er mm, men nedbøren er sannsynlegvis større i høgareliggjande deler av vassdraget. Ved utlaupet i sjøen er gjennomsnittleg vassføring 21,7 m 3 /sekund og ved utlaupet av Stordalsvatnet 16,1 m 3 /sekund. I eit gjennomsnittsår stig vassføringa på grunn av snøsmelting frå ca. 12 m 3 /sekund midt i april til nær 3 m 3 /sekund midt i juni og avtek deretter jamnt ned til ca. 15 m 3 /sekund i slutten av juli. Vassføringa er høgast frå september til januar og varierer i høve til nedbørsmengdene. Normalt er det høgast vassføring i oktober. Det kan også bli svært høg vassføring tidleg på vinteren, frå midt i november til midt i desember. Storflaumar oppstår i situasjonar når det er kome store snøfall t.d. i slutten av november og dette snøfallet blir etterfølgt av mildver og regn slik at snøen smeltar i alle delane av nedbørsfeltet. I slike situasjonar kan det bli skadeflaum. Stordalsvatnet har ein flaumdempande effekt for elva nedanfor. Rådgivende Biologer as

30 Jan Feb Mar Apr Mai Jun Jul Aug Sep Okt Nov Des Jan Feb Mar Apr Mai Jun Jul Aug Sep Okt Nov Des FIGUR 3.2: Gjennomsnittleg vassføring ( , venstre figur) og vasstemperatur (1991, -92, 95 og -97, høgre figur) i Etneelva. Vassføringa i 1997 (tunn strek) er samanlikna med snittet for heile perioden (tjukk strek). VASSKVALITET OG BOTNDYR Vasskjemi Vasskvaliteten i Etneelva vart undersøkt ved stasjon 2, og like nedenfor klekkeriet (st 5) hausten Våren 1998 vart vasskvaliteten målt ved den nedste brua over Etneelva (st.1) og ovanfor Håfoss (st.6). Lågast surleik vart målt om hausten nede i elva, ph var då 6,8. Totalinnhaldet av aluminium var høgst om våren med opp til 82 :g Al/l, medan konsentrasjonen av labil aluminium aldri vart målt til å vere høgare enn 6 :g Al/l. Både ph og innhaldet av labil aluminium i vatnet er tilfredstillande for laks og aure. TABELL 3.1: Analyseresultat frå vassprøver tekne i Etneelva 25. november 1997 og 29. april 1998 PARAMETER EINING VERDI November -97 April -98 St. 2 St. 5 St. 1 St. 6 Surleik ph 6,8 6,24 6,41 6,44 Farge mg Pt/l 5 <5 5 <5 Kalsium mg Ca/l 1,21 1,42 1,35 1,49 Magnesium mg Mg/l,39,39,33,33 Natrium mg Na/l 2,16 2,16 2,32 2,65 Kalium mg K/l,35,41,31,33 Sulfat mg SO 4 /l 2,2 2,2 2,1 1,9 Klorid mg Cl/l 3,66 3,69 3,5 3,6 Nitrat :g NO 3 -N/l,34,39,33,36 Totalt alum. :g Al/l Reak. alum. :g Al/l <5 Illab. alum. :g Al/l 5 6 <5 <5 Labil alum. :g Al/l ANC :ekv/l 21,9 27, 37, 57,7 Rådgivende Biologer as

31 Botndyr Botndyrprøvane frå to stader på den anadrome strekninga i Etneelva hausten 1997 og våren 1998 viser at vasskvaliteten er god i heile elva. Den forsuringsfølsomme døgnflugearten Baëtis rhodani, vart funnet i høge antal ved begge høve og både forsuringsindeks 1 og 11 var lik 1, på alle målepunkta (tabell 3.2). TABELL 3.2: Oversikt over grupper/artar og antal individ i bunnprøver frå Etneelva. Materialet er gjort opp av LFI, Oslo. GRUPPE ART INDEKS ANTAL DYR H-97 V-98 St.2 St.5 St.1 St.6 Fåbørstemakk (Oligochaeta) Ikkje bestemt Muslingar (Lamellibranca) Ikkje bestemt Vassmidd (Hydracarina) Ikkje bestemt 1 1 Døgnflugelarvar Baëtis rhodani Heptagenia sulphurea,5 1 2 Steinflugelarvar (Plecoptera) Amphinemura borealis 9 Amphinemura sulcicollis Brachyptera risi 2 2 Capnia pygmaea,5 1 Isoperla grammatica, Leuctra fusca 2 Leuctra hippopus 6 Leuctra sp. 3 Protonemura meyeri Siphonoperla burmeisteri 1 1 Vårflugelarvar (Trichoptera) Erothesis baltica? 1 Glossosoma sp. 1 1 Hydropsyche pellucidula, Hydropsyche siltalai, Hydroptila sp.? 3 8 Lepidostoma hirtum,5 2 1 Oxyethira sp. (puppe) 1 3 Plectrocnemia conspersa 1 Polycentropus Rhyacophila nubila Billar (Coleoptera) Ikkje bestemt Fjørmygglarvar Ikkje bestemt Knottlarvar (Simulidae) Ikkje bestemt 1 1 Stankelbeinlarvar Ikkje bestemt Sum Indeks Indeks Rådgivende Biologer as

32 TETTLEIK, ALDER OG VEKST AV UNGFISK Fiskeundersøkingane omfatta fiske med elektrisk fiskeapparat på 6 stasjonar i elva den 25. og 26. oktober 1997 (figur 3.2). Det var låg vassføring og vasstemperaturen var frå 3,1 til 4,4 C. Tettleik Totalt vart det fanga 131 lakseungar og 2 aureungar på dei 6 stasjonane. Utan årsyngel var fangsten 79 laks og 15 aure. Gjennomsnittleg tettleik utan årsyngel var 14,1 laks og 3,5 aure per 1 m² (tabell 3.3). Inkludert årsyngel var gjennomsnittleg tettleik 23,7 laks og 16,5 aure. Fangstane varierte mellom 8 fisk på stasjon 4 og 43 fisk på stasjon 5 (tabell 3.4). TABELL 3.3: Fangst av laks og aure eldre enn årsyngel under kvar av tre elektrofiske omgangar på 6 stasjonar i Etneelva 25. & 26. november Tettleik er berekna etter Bohlin m.fl. 1989, og 95% konfidensintervall er oppgjeve. Tettleik inkludert årsyngel er oppgjeven i parentes. Laks Aure St Omgang Sum Tettleik 95 % Omgang Sum Tettleik 95 % per 1 m² konf. int per 1 m² konf. int , (32,7) 4, , (17,5), ,2 (9,2) 1, ,7 (12,3) 5, (9,6) ,6 (45,8) 4, (27,2) Sum ,1 (23,7) 1, ,5 (16,5) 3,3 Alder Laksen som vart fanga var mellom eitt og fire år (tabell 2), med dominans av dei tre yngste årsklassane. Aldersfordelinga i materialet er omlag som ein skal venta, med mest årsyngel og 1+. TABELL 3.4: Årsklasse- og aldersfordeling av laks og aureungar som vart fanga på 6 stasjonar i Etneelva ved tre gongers elektrofiske 25. & 26. november Stasjon Laks Aure nr sum sum Sum Rådgivende Biologer as

33 Fjorten av dei 2 aurane som vart fanga var eittåringar (1+) (tabell 3.4). Det vart såleis fanga mindre årsyngel enn ein sin skulle venta, men sidan fangsttala for årsyngel kan vera svært variable, og det totale antalet aure er så lite, kan ein ikkje sei sikkert om det er rekrutteringssvikt for aure i Etneelva. Kjønnsfordelinga mellom dei fiskane som vart kjønnsbestemte er vist i tabell 3.5. Det er ein viss dominans av hannar mellom laksane som vart fanga, og denne dominansen finn ein i alle årsklassane. Femten av dei 48 (19 %) laksehannane var kjønnsmogne (tabell 3.5). Mellom dei 13 aurane som vart kjønnsbestemte var kjønnsfordelinga lik, med 6 hoer og 7 hannar (tabell 3.5). Ingen aurar var kjønnsmogne. TABELL 3.5: Kjønnsfordeling og andel kjønnsmogne hannar for dei ulike årsklassar eldre enn årsyngel. Alder Laks Aure Hoer Hannar Sum Kj.mogne hannar Hoer Hannar Sum Kj.mogne hannar antall % antall % , , , - - Sum , Lengd og vekst Årsyngel av laks var omlag 5,5 cm etter første vekstsesong, etter andre vekstsesomg var laksen i gjennomsnitt 1, cm og hadde vakse 4,4 cm. I den tredje vekstsesongen var laksen gjennomsnittleg 12,4 cm (tabell 3.6). Det kan dermed sjå ut som laksen stagnerar i vekst den tredje vekstsesongen (figur 3.3). Dette skuldast at dei hurtigstvoksande og største laksane går ut som smolt som toåringar, medan dei minste og seinast vaksande fiskene først går ut som smolt når dei er tre år. Årsyngel av aure er 6,6 cm, etter andre vekstsesong har auren ein gjennomsnittleg lengd på 11,3 cm, noko som gjev ein tilvekst på 4,7 cm i den andre vekstsesongen (tabell 3.6, figur 3.3). FIGUR 3.3: Gjennomsnittleg lengd (mm) ved avslutta vekstsesong (november) for dei ulike aldersgruppene av laks og aure som vart fanga i Etneelva under el. fiske 25. november Tala er henta frå tabell Aure Laks (+) 2 (1+) 3 (2+) 4(3+). Rådgivende Biologer as

34 TABELL 3.6: Gjennomsnittleg lengd i mm ± standard avvik, og lengdevariasjon for ulike aldersgrupper av laks og aure som vart fanga under elektrofiske på 6 stasjonar i Etneelva 25.& 26. november Art ALDER I VEKSTSESONGAR (ÅR) 1 (+) 2 (1+) 3(2+) 4 (3+) Totalt Laks Antal Snittlengd ± sd 56 ± 6 1 ± ± ± 44 Min.- maks Aure Antal Snittlengd ± sd 66 ± ± Min.- maks Både for laksen og for auren skil årsyngelen seg klårt frå dei andre årsklassane. For eit-, to- og treåringane er det klårt overlapp i lengdefordelinga hos laksen. Det vart berre fanga ein toårig aure og det var ikkje overlapp i lengda mellom denne og ettåringane. Det er likevel truleg ovelapp i lengdefordelinga mellom desse to årsklassane Laks, Etneelva n= Aure, Etneelva n= FIGUR 3.4: Lengdefordeling av laks (venstre) og aure (høgre). Fiskane er fanga under el. fiske på 6 stasjonar i elva 25. og 26. november1997. Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. Presmolttettleik og smoltalder Presmolttettleik er eit mål på kor mykje fisk som går ut som smolt neste vår. Total presmolttettleik i Etneelva er 9,8 presmolt/1 m². Tala for laks og aure er høvesvis 7,8 og 2, per 1 m². 39,6 prosent av eitt år gamal laks (1+) var presmolt, tala for to- og treårsklassane var høvesvis 89,7 og 1 %. Hjå aure var 78,6 % av eittåringane (1+) presmolt, og den eine toåringen som vart fanga vart også rekna som presmolt. Gjennomsnittlig lengde var for både presmolt av laks og aure 12,2 cm. Gjennomsnittleg smoltalder, basert på presmoltmaterialet, er 2,6 år for laksen, og 2,1 år for auren. Fangst av parr og smolt våren 1998 Den 29. april 1998 vart det samla inn laks og aure parr og smolt ved stasjon 1 i Etneelva. Fisken vart oppgjorde på same måte som fiskane som vart samla inn hausten Det vart også teke gjelleprøver av 1 laks og 1 aure, og resultata frå dette er omtala i eige avsnitt seinare i rapporten. Det vart totalt fanga 15 laksesmolt, og fem lakseparr. Av auren vart det fanga fem aureparr og 22 aure som truleg var smolt, men for ein del av aurane mangla klare smolttrekk slik at det kan være nokre aureparr i dette materialet. Rådgivende Biologer as

35 6 5 Laksesmolt, Etneelva n= Auresmolt, Etneelva n= FIGUR 3.5: Lengdefordeling av laksesmolt (venstre) og auresmolt (høgre). Fiskane er fanga ved el. fiske ved stasjon 1, 29. april Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. Dei 15 laksesmoltane hadde ei gjennomsnittslengd på 12,1cm, den minste var 1,3 cm og den lengste 13,6 cm. Gjennomsnittleg smoltalder for laksen var 2,7 år. Dei 22 auresmoltane var i gjennomsnitt 12,8 cm, den minste var 1,6 cm og den lengste 15,7 cm. Auren hadde ein gjennomsnittleg smoltalder på 2,1 år. Smoltalder observert om våren og berekna ved fiske om hausten samsvarar godt. Rådgivende Biologer as

36 GJELLEUNDERSØKINGAR Hausten 1997 (26. november) vart det samla inn gjelleprøver frå ti fisk (5 aurar og 5 laks) oppe i Etne (Stasjon 5) og ti fisk (5 aurar og 5 laks) nede i elva (Stasjon 2). Våren 1998 (29. april) vart det teke prøvar av fem parr og fem smolt av både laks og aure på stasjon 1. Ingen av fiskane hadde aluminiumsutfellingar på gjellene, men omlag halvparten av fiskane hadde små strukturelle endringar, både hausten -97 og våren -98. Det vart registrert både hypertrofiske og hyperplastiske endringar (tabell 3.7). Hypertrofiske endringar oppstår først og hyperplastiske endringar oppstår etter lengre tids skadeleg påverknad. Det var ingen klår skilnad på skadebildet mellom dei to stasjonane der det vart teke prøvar, og det var heller ikkje markert skilnad mellom artane eller smolt og parr når det gjeld skadefrekvens. TABELL 3.7: Strukturelle endringar på gjeller fra aure fanga oppe og nede på den lakse- og sjøaureførande strekninga i Etneelva 25. og 26. november 1997 og 29. april Forkortingane tyder N=normal, Hp=hyperplasi, Ht=hypertrofi, S=auka mengd slimceller, A=aneurismer og tala syner styrken i endring frå 1 til 5, der 1=små/ubetydelege endringar og 5=sterke endringar,- fisken vil og syne kliniske sjukdomsteikn. Al+ tyder at det er påvist aluminium på gjellene, Al+ indikerer mykje aluminium. Undersøkinga er utført av Hans Aase ved Aqua-Lab as. i Bergen. Stasjon Art Fisk 1 Fisk 2 Fisk 3 Fisk 4 Fisk 5 HAUST - St. 2 Laks N Hp1/Ht2/S N N N 97 Aure Hp1/Ht2 Ht1 N Ht1 Hp1 St. 5 Laks N Hp1/Ht2/S Ht1 Ht1 N Aure N Hp1/Ht1 N Ht1 Hp1 VÅR -98 St. 1, parr Laks Hp1/Ht1 N Ht1 N N Aure N Ht1 Ht1 Ht1 N St. 1, smolt Laks Hp2/Ht2 N N - - Aure N N Hp1/Ht1 Hp1/Ht1 N Rådgivende Biologer as

37 FANGSTSTATISTIKK Frå og med 1969 vart det skilt mellom laks og aure i den offisielle fangststatistikken. For å illustrera bestandsutviklinga er fangstane i perioden framstilt i figur 3.6. Årleg fangst av laks har i antal variert mellom 429 og 2431 laks, gjennomsnittleg antal er 942. I perioden frå midt på 197-talet og fram til 1989 var fangstane under gjennomsnittet, men frå 1989 og fram til 1995 har det vore gode fangstar, med ein desidert topp i 199. Dei to siste åra ( ) har det vore dårlegare fangstar. Snittvekta har variert mellom 2,4 og 4,5 kg, med eit snitt for perioden på 3,2 kg. Innrapportert fangst av aure har variert mellom 251 og 1452 fisk, gjennomsnittleg antal for perioden er 64. Det er ganske stor variasjon frå år til år, t.d. vart det fanga berre 251 aure i 1984, medan fangsten året etter var heile 975 fisk. Som for laksen var 199 eit klart toppår, men frå 1992 har fangstane vore stabilt låge. Snittvekta har variert mellom,9 og 2, kg, gjennomsnittet for perioden er 1,2 kg. Det var berre i 1987 og -88 at vekta var over 1,5 kg Antal fisk Snittvekt (kg) Antal fisk Snittvekt (kg) År År FIGUR 3.6. Årleg fangst (antal og snittvekt) av laks (venstre) og aure (høgre) i Etneelva i perioden Antal fisk er vist som stolpar, snittvekt er vist som linje. Tala er henta frå den offentlege fangststatistikken (NOS). NB! Ulik skala på dei to figurane. Rådgivende Biologer as

38 VURDERING AV UTSETJINGAR OPPOM STORDALSVATNET I 1996 vart det sett ut plommesekkyngel i Stordalselva ved Skjold, som ligg ovanfor lakseførande strekning. Dette vart gjort for å prøve om dette området kunne nyttast som oppvekstområdet for laks. Det har vore uråd å få sikre tal for kor mykje yngel som vart sett ut, men ein trur at omlag 2 plommesekkyngel var sett ut (Nick Jacobsen, Pers. Medd.). For å vurdere denne utsetjinga vart delar av elva ovanfor lakseførande strekning elektrofiska hausten Den 26. november 1997, vart eit område på 1 m² elektrofiska ved Skjold, oppom den lakseførande strekninga (UTM (ED-5) LM ), det vart fanga seks laks og 13 aure (figur 3.7). Laksane var mellom 8,2 og 1,8 cm og alle var tosomrig fisk (1+). Auren var frå 4,5 cm til 14, cm og var frå til 4 år gamle (+ til 4+). Tettleiken av laks og aure vart berekna å vere høvesvis 11,3 og 13,1 per 1 m². I tillegg til elektrofiskestasjonen vart to område, eit ovanfor og eit nedanfor elektrofiskestasjonen granska. Ovanfor elektrofiskestasjonen vart eit område på omlag 65 m² overfiska, og totalt 1 laksar frå 7,8 til 1,8 cm lange vart fanga. I tillegg vart det fanga omlag 15 aureungar, to av desse var årsyngel. Nedom vart eit område på nær 3 m² elektrofiska, og det vart fanga 1 laksar i lengdeintervallet frå 9, til 1,7 cm. Det vart også fanga ein + aure. Alle laksane var tosomrige (1+). Ein kilometer lenger nede i Stordalselva (LM ) vart eit område på 4 m² elektrofiska, her vart det berre fanga ein laks på 9 cm og nokre aure. Også denne laksen vart ein eitåring (1+). 1 8 Laks, Stordalselva n=26 3 Aure, Stordalselva n= FIGUR 3.7: Lengdefordeling av lakse- og aureungar fanga ved Skjold 26. november Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. Ved Frette 1 meter oppom Stordalsvatnet, på anadrome strekning, vart eit område på 5 m² overfiska med elektriskt fiskeapparat. Det vart her fanga 7 laksar, seks av laksane var årsyngel og naturleg produsert på området, den største laksen var heile 18,1 cm, var fem somrar gammal (4+) og var ein kjønnsmogen hann. Det vart funne att laksen frå utsetjinga av plommesekkyngel i Tettleikane var høgast i området på Skjold der fiskane vart sett ut, medan det var lite laks ellers i elva oppom vandringshinderet. Sidan laksane var så ujamnt fordelt er det vanskeleg å anslå kor mykje laks det totalt sett var i Stordalselva ovanfor vandringshinderet. Med høg sikkerheit kan ein likevel seie at det var mellom 15 og 5 laks att av dei utsette fiskane. Sidan det ikkje vart funne anna enn eitåringar av laks i elva oppom fossane, men årsyngel like nedanfor, er det truleg at det antatte vandringshinderet i Stordalselva oppom Frette er eit reellt vandringshinder. Utsetjinga av plommesekkyngel ovanfor lakseførande strekning i 1996 gav eit visst tilslag, man gav ikkje noko betydeleg tilskot til smoltproduksjonen i vassdraget. Rådgivende Biologer as

39 VURDERING Det er ved denne undersøkinga ikkje målt vasskvaliteter i vassdraget som er skadeleg for laks og aure, dette er i samsvar med tidlegare målingar (Johnsen m.fl. 1996, Kålås & Sægrov 1997). Botndyrsprøvene frå elva fangar opp variasjon i vasskvalitet over lengre periodar. Ein prøve som er teken om våren kan vise om det har vore periodar med dårleg vasskvalitet i løpet av vinteteren. Både vår og haustprøvane viste at det var god vasskvalitet i elva. Undersøking av lakse- og auregjeller ved to tidspunkt synte heller ingen alvorleg påverknad grunna vasskvalitet, men det var små strukturelle endringar på omlag halvparten av gjellene. Dette var uventa. Ved gjelleundersøking i Etneelva i november 1995 var alle undersøkte gjeller i perfekt stand (Kålås & Sægrov 1997). Det vart totalt fanga 131 lakseungar og 2 aureungar på dei 6 stasjonane. Samanlikna med undersøkinga frå 1995 (Kålås & Sægrov 1997) er tettleiken av laks og aure, inkludert årsyngel, noko lågare i Den berekna smoltalderen hausten 1997 og smoltalderen på det innsamla materialet frå våren 1998 var lik, både for laks og aure, 2,6 år for laks og 2,1 år for aure. Presmolttettleiken per 1 m² var 7,8 for laksen og 2, for auren. I 1995 var presmolttettleiken 13,7 og 3, for høvesvis laks og aure (Sægrov m. fl. 1998), det er altså ferre presmolt av laks i 1997 enn i Ein samanstilling av total presmolttettleik (laks og aure) og vassføring i 14 vassdrag på Vestlandet har vist at tettleiken i stor grad er avhengig av vassføring i perioden mai-juli (Sægrov m. fl. 1998), som er den viktigaste vekstperioden for ungfisk (Jensen 1996). Produksjonen av smolt er størst i elvar med låg vassføring om våren. Det var lågare vassføring i elva i 1997 enn i 1995, og ut frå dette skulle ein forventa ein høgare presmolttettleik i 1997 enn i 1995, medan tilhøvet var det motsette. Ut frå vassføringa våren 1997 kunne ein forventa ein presmolttettleik høgare enn 13 presmolt per 1 m². I følge den offentlege fangststatistikken har fangstane av laks har vore avtakande frå 199 til I 1997 var fangstane litt betre enn i 1996, men likevel det nest dårlegaste året sidan Det var fanga omlag 6 laks i Etneelva i 1997 og elva er dermed den klårt beste lakseelva i Hordaland. Det er ein låg tettleik av presmolt og ungfisk av laks i Etneelva, og denne er vanskeleg å forklare. Vassprøvar og botndyrundersøking avviser at forsuring er eit problem og innsiget av gytefisk ser heller ikkje ut til å vere bergensande vurdert ut frå fangstane av laks i elva. Rådgivende Biologer as

40 Rådgivende Biologer as

41 4. HAUGSDALSELVA Haugsdalselva har ved utlaupet til sjøen opprinneleg eit nedbørfelt på 145 km 2 (Nordland 1983), og er det nest største vassdraget i Masfjorden kommune, berre litt mindre enn Matrevassdraget. Vassdraget renn ut i Haugsdalsvågen, som er ein arm av Matrefjorden og munnar ut i Masfjorden (figur 4.1). Dei høgastliggjande delane av vassdraget ligg i Modalen kommune og ligg høgare enn 1. m.o.h., men dei fleste innsjøane ligg mellom 5 og 8 m.o.h. Godbottsvatnet, Storavatnet, Svartavatnet og Smalevatnet (Masfjorden kommune) og Skjerjavatnet (Modalen kommune) er dei største innsjøane i vassdraget og har alle ei overflate på over 1. da. Vassdraget er sterkt regulert og alt vatn frå Godbotsvatnet og oppover vert vanlegvis overført til kraftstasjonen i Matre. Mesteparten av det høgastliggjande nedbørsfeltet er dermed ført vekk frå Haugsdalselva. Nedanfor noverande reguleringsområdet ligg Gagnløysa (461moh, 16 ha), Langevatnet (347 moh, 7 ha), Storevatnet (325 moh, 68 ha) og Haukelandsvatnet (19 moh, 11 ha). FIGUR 4.1: Haugsdalselva og Haugsdalsvassdraget. Den anadrome elvestrekninga er presentert i figur 4.2, der stasjonane for elektrofiske og prøvetaking av vasskvalitet er avmerka. Det absolutte vandringshinderet for sjøaure i Haugsdalselva er Sagfossen som ligg like ovanfor Kjetland omlag 4 km frå sjøen (tabell 4.2). Litt lenger nede i elva, rett ovanfor Vadgardshølen, ligg det ein foss som kan vere vanskeleg å passera under visse vassføringar, men sjøauren kjem seg lett opp til Vadgardshølen. Etter reguleringa av vassdraget vart regulanten pålagd å setja ut fisk i Haugsdalselva. Inntrykket lokalt var at desse utsetjingane var fånyttes. Det vart difor semje å byggja tersklar i staden, for å sikra eit større vassdekt areal i elva. Dette arbeidet vart utført i 1992 og har betra oppveksttilhøva mykje for auren i elva. Fossen før Vadgardshølen er også justert litt, slik at auren no lettare kan passera. Dette har auka oppvekstarealet for sjøaureungane noko. Rådgivende Biologer as

42 FIGUR 4.2: Den sjøaureførande delen av Haugsdalselva med stasjonane for elektrofiske innteikna. UTM -koordinatar for fiskestasjonane(ed-5): Stasjon 1: UTM LN , Stasjon 2: UTM LN ,Stasjon 3: UTM LN 17 55, Stasjon 4: UTM LN og Stasjon 5: UTM LN Det finst ikkje vassføringsdata for Haugsdalselva, og vasstemperaturen er berre målt for perioden 1/5-97 til 3/4-98. Temperaturen er låg fram til tidleg i april, deretter stig han relativt jamt fram til i juli. Frå tidleg i september vert det jamt kaldare fram mot årsskiftet (figur 4.3). Sidan det berre ligg føre temperaturdata for eit år er det vanskeleg å sei om dette er representativt for elva over ein lengre periode. Truleg er ikkje avvika særleg store, men det er mogeleg at sommartemperaturane til vanleg er lågare enn det ein såg for Dette året var det ein uvanleg fin sommar, med høge temperaturar og lite nedbør. Rådgivende Biologer as

43 FIGUR 4.3: Vasstemperatur for Haugsdalselva. Det ligg berre føre temperaturdata for perioden 1/5-97 til 31/ Mai Jun Jul Aug Sep Okt Nov Des Jan Feb Mar Apr VASSKVALITET OG BOTNDYR Vasskjemi Haugsdalselva er med i elveserien til Norsk Institutt for Naturforsking (NINA) og vasskvaliteten er derfor målt jamnleg sidane 1989 (Løvhøiden 1993, Schartau & Nøst 1993; Nøst & Schartau 1994; Nøst & Schartau 1995 & seinare upubliserte resultat). Vassprøvar er også tekne av Rådgivende biologer i samband med fiskeundersøkingar i elva. Eit utval av resultata for heile perioden er vist i figur 4.4. Målingane av surleik frå oktober 1997 og april 1998 synte ph-verdiar på 5,47 og 5,33 om hausten, og 5,6 og 5,7 om våren (tabell 4.1). Haustverdiane for 1997 er dei beste som er målte sidan 1989, medan vårverdiane er mellom dei lågare som er målte i perioden. Gjennomsnittleg ph for målingar tekne i perioden 1989 til 1998 var 5,2, med lågaste målte verdi 4,71 og høgaste 5,47 (totalt 54 prøvar). Surleiken har altså vore stabilt låg over lang tid, med ein tendens til betring dei siste åra. Innhaldet av labil aluminium, som er den fraksjonen av aluminium som er direkte skadeleg for fisk, har vore høg i perioden det har vore målingar. Ein reknar at verdiar på over 4 :g/l labil aluminium er skadeleg for fisk i ferskvatn (Rosseland m.fl. 1992). Denne verdien er ofte overskriden i Haugsdalselva (figur 3.3). Gjennomsnittsverdien for målingar i perioden var 41 :g/l labil aluminium (1-84; totalt 32 prøvar). Haustverdiane dei to siste åra har vore påtakeleg betre enn tidlegare (figur 4.4), men Haugsdalselva må framleis reknast som kronisk sur. Rådgivende Biologer as

44 . 7, 6,. TABELL 4.1: Analyseresultat frå vassprøver tekne i Haugsdalselva 23. oktober 1997 og 28. april 1998 PARAMETER EINING VERDI Oktober -97 April -98 St. 1 St. 5 St. 1 St. 5 Surleik ph 5,47 5,33 5,6 5,7 Farge mg Pt/l 7 1 <5 5 Kalsium mg Ca/l,21,15,29,27 Magnesium mg Mg/l,21,2,23,22 Natrium mg Na/l 2,13 2,12 2,33 2,28 Kalium mg K/l,18,17,18,18 Sulfat mg SO 4 /l 1,6 1,6 1,4 1,4 Klorid mg Cl/l 3,4 3,4 3,2 3,3 Nitrat :g NO 3 -N/l Totalt alum. :g Al/l Reak. alum. :g Al/l Illab. alum. :g Al/l Labil alum. :g Al/l ANC :ekv/l -1,1-26,6 8,1 2,8 5,8 5,6 Vår Haust Vår Haust 5,4 5, 5,2 4, 5, 3, 4,8 2, 4,6 1, 4,4 vår-89 haust-89 vår-9 vår-92 haust-92 vår-93 haust-93 vår-94 haust-94 haust-95 vår-96 vår-97 haust-97 vår-98, haust-93 vår-94 haust-94 haust-95 vår-96 haust-96 vår-97 haust-97 vår-98 FIGUR 4.4: Utvikling av surleik (ph, venstre) og labilt aluminium (høgre) i Haugsdalselva frå våren 1989 til våren Det er skild mellom vårverdiar (mai) og haustverdiar (oktober). Tala er henta frå NINA og eigne undersøkingar. Rådgivende Biologer as

45 Botndyr Botndyrprøvane viser, som vassprøvane, at Haugsdalselva er forsuringspåverka. Det vart ikkje funne forsuringsfølsame døgnfluger, og berre få individ av to moderat forsuringsfølsame stein- og vårflugeartar (tabell 4.2). Ut frå botndyrindeksen er Haugsdalselva moderat forsura, med ein indeks på,5 for to av dei fire prøvane. TABELL 4.2: Oversikt over grupper/artar og antal individ i roteprøvar i oktober 1997 og april Materialet er gjort opp av LFI, Oslo. GRUPPE ART Indeks ANTAL DYR H-97 V-98 St.1 St.5 St.1 St.5 Fåbørstemakk (Oligochaeta) Ikkje bestemt 11 Vassmidd Ikkje bestemt 1 Døgnflugelarvar (Ephemeroptera) 1 Leptophlebia marginata 1 Steinflugelarvar (Plecoptera) Amphinemura sulcicollis Amphinemura borealis Diura nanseni,5 1 Brachyptera risi Leuctra fusca Leuctra hippopus Leuctra nigra 2 Leuctra sp. 1 2 Protonemura meyeri Siphonoperla burmeisteri 2 1 Vårflugelarvar (Trichoptera) Apatania sp.,5 3 Halesus radiatus 2 2 Limnephilidae ubest. 2 2 Neureclipsis bimaculata 1 Oxyethira sp. (larve) 2 Oxyethira sp. (puppe) 3 Plectrocnemia conspersa 2 4 Polycentropus flavomaculatus Potamophylax sp. 1 Rhyacophila nubila 1 Fjørmygglarvar (Chironomidae) Ikkje bestemt Knottlarvar (Simulidae) Ikkje bestemt 47 2 Stankelbeinlarvar (Tipulidae) Ikkje bestemt Sum Indeks 1,5,5 Indeks 11,5,5 Rådgivende Biologer as

46 TETTLEIK, ALDER OG VEKST AV UNGFISK Fiskeundersøkingane omfatta fiske med elektrisk fiskeapparat på 5 stasjonar i elva den 23. oktober (figur 4.2). Det var låg vassføring og vasstemperaturen var 4,5 C. Haugsdalselva vart prøvefiska også i 1995 (Kålås m.fl. 1996b) og 1996 (Kålås & Sægrov 1997), og det same stasjonsnettet vart nytta alle tre åra. Tettleik Det vart ikkje fanga laks ved elektrofiske i Haugsdalselva. Totalt vart det fanga 97 aure eldre enn årsyngel, og gjennomsnittleg tettleik var 22,9 per 1 m 2 (tabell 4.3). Inkludert årsyngel var tettleiken 49,8 aure per 1 m 2. TABELL 4.3: Fangst av aure eldre enn årsyngel under kvar av tre elektrofiskeomgangar på 5 stasjonar i Haugsdalselva den 23. oktober Tettleik er berekna etter Bohlin m.fl. 1989, og 95% konfidensintervall er oppgjeve. 95 % 95 % Aure, inkludert årsyngel Aure, utan årsyngel St Omgang Sum Tettleik Omgang Sum Tettleik per 1 m 2 konf. int per 1 m 2 konf. int ,5 48, ,6 126, ,8 32, ,7 13, ,7 8, ,6 11, ,2 3, ,3 1, ,2 1,1 Sum ,8 1, ,9 3,9 Alder, lengd og vekst Det var klar dominans av årsyngel i fangsten, men det vart også fanga ein del 1+ og 2+ (tabell 4.4). Det vart fanga svært lite fisk eldre enn 2+. Aldersfordelinga er omlag som ein skal venta, det låge antalet fisk eldre enn 2+ skuldast sannsynlegvis at mange av desse har smoltifisert og gått ut i sjøen. TABELL 4.4: Årsklasse- og aldersfordeling av laks og aureungar som vart fanga på 5 stasjonar i Haugsdalselva ved tre gongers elektrofiske 23.oktober Stasjon Sum Sum Rådgivende Biologer as

47 Kjønnsfordelinga mellom dei fiskane som vart kjønnsbestemte er vist i tabell 4.5. Det var ingen klar skilnad i aldersfordeling, korkje totalt eller innan årsklassar. TABELL 4.5: Kjønnsfordeling og andel kjønnsmogne hannar for dei ulike årsklassar eldre enn årsyngel i Haugsdalselva. Alder Hoer Hannar Sum Kj.mogne hannar % , Blenkjer Sum ,2 Gjennomsnittleg lengd og vekst er vist i tabell 4.6 og figur 4.5. Årsyngelen er i overkant av 5 cm etter første året. Dei to neste åra veks auren i gjennomsnitt omlag 3 cm kvart år, medan veksten på 3- og 4- åringar er omlag 1,5 cm per år Aure, Haugsdalselva n= Aure (+) 2 (1+) 3 (2+) 4(3+) 5(4+). FIGUR 4.5: Lengdefordeling av aure og gjennomsnittleg lengd (mm) ved avslutta vekstsesong for dei ulikene aldersgrupper av aure. Fiskane er fanga under el. fiske på 5 stasjonar i Haugsdalselva 23. oktober Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengde-grupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. Lengder ved avslutta vekstsesong er henta frå figur 4.6. TABELL 4.6: Gjennomsnittleg lengd i mm ± standard avvik, og lengdevariasjon for ulike aldersgrupper av aure som vart fanga under elektrofiske på 5 stasjonar i Haugsdalselva 23. oktober Antal vekstsesongar (alder) 1 (+) 2 (1+) 3(2+) 4 (3+) 5(4+) Totalt Antal Snittleng ±sd 52,8 ±7, 85,6 ± 1, 114,3 ± 11,9 129,7 ± 17,6 143, Min.- maks Presmolttettleik og smoltalder Presmolttettleik av aure i Haugsdalselva er 6,8 presmolt/1m 2, noko som truleg er litt lågt i høve til elvar med tilsvarande vårvassføring. Av eitt år gamal aure (1+) var 7,7 % presmolt, 63,4 % av toåringane og alle tre- og fireåringane var presmolt. Rådgivende Biologer as

48 Gjennomsnittleg smoltalder for auren i Haugsdalselva, basert på presmoltmaterialet, er berekna til 3, år, og gjennomsnittslengda er 12, cm. Fangst av parr og smolt våren 1998 Den 28. april vart det samla inn parr og smolt av aure ved stasjon 1 i Haugsdalselva. Fisken vart gjort opp på same måte som fiskane som vart samla inn hausten Det vart også teke gjelleprøvar av ein del fisk, og resultata frå dette er omtala i eit eige avsnitt seinare i rapporten. Det vart fanga fem aureparr og 32 aure som truleg var smolt, men for ein del av aurane mangla klare smolttrekk, slik at det kan vera nokre aureparr i dette materialet. Dei 32 auresmoltane hadde ei gjennomsnittslengd på 11,7 cm, og gjennomsnittleg smoltalder var 3,2 år. (figur 4.6) FIGUR 4.6: Lengdefordeling av auresmolt fanga under el. fiske på stasjon 1 i Haugsdalselva 28. april Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengde-gruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm Auresmolt, Haugsdalslva 2 år 3 år n=32 4 år Rådgivende Biologer as

49 GJELLEUNDERSØKINGAR Hausten 1997 (21. oktober) vart det samla inn gjelleprøver frå fem aurar oppe i Haugsdalselva (Stasjon 5) og fem aurar nede i elva (Stasjon 1). Våren 1998 (28. april) vart det teke prøvar av fem ungfisk (parr) og fem smolt på stasjon 1. Hausten 1998 vart det påvist aluminiumsutfelling på seks av dei ti undersøkte gjellene. Berre på ein av fiskane vart det påvist strukturelle endringar, elles var gjellene fine (tabell 4.7). Hypertrofiske endringar oppstår først og hyperplastiske endringar oppstår etter lengre påverknad. Det var ingen klår skilnad på skadebildet mellom dei to stasjonane der det vart teke prøvar. Tilhøva våren 1998 var svært dårlege. Alle fiskane hadde aluminiumsutfellingar på gjellene, og på fleire fiskar var det mykje aluminium. Ni av ti fiskar hadde strukturelle endringar, med tildels kraftige hypertrofiske endringar. Ingen av fiskane hadde hyperplastiske endringar. Resultata tyder på at det var ein periode med kraftig forringing av vasskvaliteten på våren, men at dette ikkje hadde vart lenge då undersøkingane vart gjort i slutten av april, etter som det ikkje vart påvist kroniske skader. TABELL 4.7: Strukturelle endringar på gjeller fra aure fanga oppe og nede på den sjøaureførande strekninga i Haugsdalselva 21. oktober 1997 og 28. april Forkortingane tyder N=normal, Hp=hyperplasi, Ht=hypertrofi, S=auka mengd slimceller, A=aneurismer og tala syner styrken i endring frå 1 til 5, der 1=små/ubetydelege endringar og 5=sterke endringar Al+ tyder at det er påvist aluminium på gjellene, 2Al+ indikerer mykje aluminium. Undersøkinga er utført ved Aqua-Lab as. i Bergen. Stasjon Fisk 1 Fisk 2 Fisk 3 Fisk 4 Fisk 5 HAUST -97 St. 1 N Al+/N Al+/N Al+/N Al+/N St. 5 Ht1 N Al+/N N Al+/N VÅR -98 St. 1, parr 2Al+/Ht1 Al+/Ht1 2Al+/Ht2 Al+/Ht2 Al+/Ht2 St. 1, smolt Al+/N Al+/Ht2 Al+/Ht3 2Al+/Ht2 Al+/Ht2 FANGSTSTATISTIKK Fangstane av sjøaure har vore gode det meste av dei siste 3 åra (Pers. medd O.Tverberg). Fangstane var imidlertid dårlige i ein periode 1-15 år sidan, men den tok seg opp etter dette. Fangstane var svært bra åra , men har vore relativt låge etter dette. Det har tidlegare vore ein laksestamme i elva, men denne er tapt grunna forsuring (Hesthagen & Hansen 1991). Det vert framleis fanga ein og annan laks, men denne har ikkje opphav i elva FIGUR 4.7: Årleg fangst (antal) av sjøaure i Haugsdalselva i perioden Tala er henta frå den offentlege fangst-statistikken (NOS). Før 1993 er fangstar ikkje registreret Rådgivende Biologer as

50 VURDERING Vassprøvane viser at Haugsdalselva er til dels sterkt forsuringspåverka, med dårleg bufferevne og tidvis høge konsentrasjonar av labil aluminium. Botndyrindeksane på til,5 tyder på sterk til moderat forsuring. Gjelleprøvane for våren 1998 var dårlegare enn hausten Gjellene hadde til dels store strukturelle skader og mykje aluminiumsutfelling. Tettleiken av aureungar eldre enn årsyngel var 22,9 per 1 m². Tettleiken av aure eldre enn årsyngel har vore svært stabil dei tre åra , med høvesvis 22,9, 31,4 og 22,9 aure per 1 m². Den høgare tettleiken i 1996 skuldast at 95-årsklassen var svært sterk, og førte til eit høgt innslag av 1+ i 1996 (figur 4.8). I 1996 vart det fanga relativt lite årsyngel, men det var likevel bra med 1+ i Sjølv om tettleiken av aure er relativt låg, antydar den låge mellomårsvariasjonen i perioden at dette er den normale tettleiken for Haugsdalselva. Vasskvaliteten er såpass marginal at den truleg enkelte år kan påverka overlevinga til fisken i elva, og då særleg årsyngelen. Dei omfattande aluminiumsutfellingane og strukturelle skadene som vart funne på gjellesnitt frå våren 1998, viser at det kan vera svært sure episodar i Haugsdalselva, truleg særleg i samband med snøsmeltinga om våren. Vasskvaliteten har vore dårleg lenge, men dei siste åra har ein målt høgare ph-verdiar. 15 Haugsdalselva Haugsdalselva Haugsdalselva FIGUR 4.8: Årsklassestyrke hjå aure i Haugsdalselva i 1995, -96 og -97. Merk at aksen er forskuva Fangstane av sjøaure har vore god nokre av dei siste åra. I 1993 og 1994 var elva blant dei beste sjøaureelvane i Hordaland, medan fangstane i 1996 og 1997 var vesentleg dårlegare. Det er vanskeleg å forklare reduksjonen i fangstane i elva dei siste åra berre med den dårlege vasskvaliteten. Elva har vore surare tidlegare år, men sjøaurebestanden har likevel halde seg sterk. Noko av grunnen har vore ugunstige vassføringstilhøve i fiskesesongen nokre av dei siste åra. Det er sannsynleg at ugunstige tilhøve i sjø har vore avgjerande for dei låge fangstane nokre av dei siste åra. Store lakseluspåslag på sjøaure vart observert i nærliggjande fjordområde i Rådgivende Biologer as

51 5. OSELVA Oselva har ved utlaupet til sjøen eit nedbørfelt på 12 km 2, og er det største vassdraget i Os kommune. Vassdraget går også eit stykke inn i Bergen kommune. Oselva renn ut ytst i Fusafjorden ved Os. Dei inste delane av vassdraget- mot Gullfjellet- har avrenning frå områder med høgder opp mot 8 m.o.h. Det er mange store innsjøar i vassdraget, mellom anna Samdalsvatnet, Hauglandsvatnet, Gåssandvatnet og Hetleflotvatnet. Oselva er lakseførande 26 km, der 9 km er elvestrekning og resten er innsjøar (figur 5.1). Det er utført ungfiskteljingar i Oselva i 1991 (Sægrov & Vasshaug 1993) og kvart år sidan 1993 (Sægrov 1994; Sægrov, upublisert 1995; Kålås & Sægrov 1997), og det er også utført ei samanstilling av føreliggjande informasjon om fiskebestandane i Oselva som eit fagleg grunnlag til "Driftsplanen for Oselva" ( Sægrov, Johnsen & Urdal 1997). FIGUR 5.1: Oselva med stasjonar for elektrofiske (1-6) avmerka. Stasjon 1: Oselva- Os sentrum- utm LM 45 78, Stasjon 2: Oselva- ved klekkeriet- utm LM , Stasjon 3: Oselva- 2,2 km frå sjøen- utm LM , Stasjon 4: Oselva-ovanfor Gåssandvatn- utm LM , Stasjon 5:Oselva-Søfteland- utm LM , Stasjon 6:Oselva-ovanfor Samdalsvatn- utm LM (ED-5). Rådgivende Biologer as

52 Oselva er i hovudsak eit låglandsvassdrag som ikkje er særleg påverka av snøsmelting i form av høg sommarvassføring. I staden speglar vassføringa i Oselva i høg grad nedbørssituasjonen gjennom året, med mest nedbør på hausten og fram mot årsskiftet (figur 5.2) var eit spesielt år på Vestlandet, med ein fuktig vår og ein svært tørr og varm sommar. Dette viser att i vassføringa i Oselva, der 1997 skil seg tydeleg frå snittkurva med større skilnad mellom topp og botn. Det er temperaturmålingar i Oselva for perioden Temperaturen stig frå omlag 6/C i april til over 16/C i juli/august, og deretter går temperaturen jamt nedover att utover hausten. Det at Oselva ikkje er påverka av snøsmelting frå høgfjellsområde gjer at temperaturen stig raskt utover våren og gjev gode veksttilhøve for laks og aure Jan Feb Mar Apr Mai Jun Jul Aug Sep Okt Nov Des Jan Feb Mar Apr Mai Jun Jul Aug Sep Okt Nov Des FIGUR 5.2: Gjennomsnittleg vassføring ( , venstre figur) og vasstemperatur i perioda april til oktober( , høgre figur) i Oselva. Vassføringa i 1997 (tunn strek) er samanlikna med snittet for heile perioden (tjukk strek). Rådgivende Biologer as

53 VASSKVALITET OG BOTNDYR Vasskjemi Vasskvaliteten i Oselva vart undersøkt ved stasjon 1 og stasjon 6 hausten 1997 og våren 1998 i samband med fiskeundersøkinga. Surleiken varierte mellom ph 6,11 og 6,46. Innhaldet av totalt aluminium vart målt våren 1998 med ei toppnotering på 11 :g Al/ l, men konsentrasjonene av labil aluminium, som er den fraksjonen som er skadeleg for fisk vart ikkje målt høgare enn 7 :g Al/l. Ved slike vasskvalitetar som vart målt i samband med fiskeundersøkingane hausten 1997 og våren 1998 er tilhøva for laks og aure gode. Ved høge mengder aluminium i vatnet vil ein stor del kunne verte labil i periodar med låg ph. Slike periodar er ikkje kjent frå Oselva, men det er anteke at ein kan ha periodar med låg ph og auka mengde labil aluminium i øvre delar av Osvassdraget. TABELL 5.1: Analyseresultat frå vassprøver tekne i Oselva 11. november 1997 og 29. april PARAMETER EINING VERDI November -97 April -98 St. 1 St. 6 St. 1 St. 6 Surleik ph 6,23 6,11 6,46 6,24 Farge mg Pt/l <5 Kalsium mg Ca/l 1,89,87 1,6 1,9 Magnesium mg Mg/l,71,41,52,38 Natrium mg Na/l 4,6 2,92 4,12 2,77 Kalium mg K/l,41,29,33,23 Sulfat mg SO 4 /l 2,8 2,4 2,3 1,9 Klorid mg Cl/l 8,9 4,72 6,1 4,9 Nitrat :g NO 3 -N/l,21,17,22,42 Totalt alum. :g Al/l Reak. alum. :g Al/l Illab. alum. :g Al/l Labil alum. :g Al/l ANC :ekv/l 6,5 15,7 73,6 3,4 Botndyr Botndyrprøvane som vart tekne på to stader på den lakseførande strekninga i Oselva hausten 1997 og våren 1998 indikerer at elva i periodar kan vere påverka av forsuring. Alle prøvane har innslag av forsuringskjenslige organismar som gjer at elva får verdi 1 på forsuringsindeks 1, som tyder at elva ikkje er alvorleg forsura. Ved bruk av den nyare forsuringsindeks 11, som skal gje eit meir nyansert bilete av svakt forsura vatn, får Oselva indeksverdiar på,74 og,76 for haust og vår lengst nede i elva og,86 og,76 for haust og vår oppe i elva. Årsaka til dette er at innslaget av forsuringstolerante steinfluger er høgt samanlikna med forsuringsfølsomme døgnfluger. Resultata er overraskande sidan ein skulle forvente at vasskvaliteten var best nederst i elva og dårlegare øverst i elva. Vi har heller ingen andre indikasjonar på at Oselva skal ha eit forsuringsproblem. Rådgivende Biologer as

54 TABELL 5.2: Oversikt over grupper/artar og antal individ i bunnprøver frå Oselva. Materialet er gjort opp ved LFI, Oslo. GRUPPE ART Indeks ANTAL DYR H-97 V-98 St.1 St.6 St.1 St.6 Fåbørstemakk (Oligochaeta) Ikkje bestemt Sneglar (Gastropoda) 9 Gyraulus acronis 8 Lymnaea peregra 1 1 Asellus (Isopoda),5 2 Vassmidd 2 Døgnflugelarvar (Ephemeroptera) Baëtis rhodani Baëtis sp. 1 1 Heptagenia sulphurea,5 3 1 Steinflugelarvar (Plecoptera) Amphinemura borealis Amphinemura sulcicollis Brachyptera risi 6 2 Capnia pygmaea,5 1 Diura nanseni,5 1 1 Isoperla grammatica,5 7 2 Leuctra fusca 3 Leuctra hippopus 2 1 Leuctra nigra 1 Leuctra sp. 3 Nemoura cinerea 1 1 Nemurella pictetii 1 Protonemura meyeri Siphonoperla burmeisteri Taeniopteryx nebulosa 2 1 Vårflugelarvar (Trichoptera) Hydropsyche pellucidula,5 8 Hydropsyche siltalai,5 153 Lepidostoma hirtum,5 5 Limnephilidae ubest. 3 2 Oxyethira sp. (puppe) 3 1 Plectrocnemia conspersa 3 2 Polycentropus flavomaculatus Rhyacophila nubila Billar (Coleoptera) Ikkje bestemt Sviknott (Ceratopogonidae) Ikkje bestemt 1 Fjørmygglarvar (Chironomidae) Ikkje bestemt Knottlarvar (Simulidae) Ikkje bestemt Stankelbeinlarvar (Tipulidae) Ikkje bestemt 1 1 Sum Indeks Indeks 11,74,86,76,76 Rådgivende Biologer as

55 TETTLEIK, ALDER OG VEKST AV UNGFISK Fiskeundersøkingane omfatta fiske med elektrisk fiskeapparat på 6. stasjonar i elva den 11. november 1997 (figur 5.3). Det var låg vassføring og vasstemperaturen var frå 5,5 til 6,4 C. Tettleik Totalt vart det fanga 239 lakseungar og 172 aureungar på dei 6 stasjonane i Utan årsyngel var fangsten 155 laks og 58 aure. Gjennomsnittleg tettleik utan årsyngel var 28,8 laks og 1,4 aure per 1 m 2 (tabell 5.3). Inkludert årsyngel var gjennomsnittleg tettleik 46,3 laks og 32,7 aure. Fangstane varierte mellom 41 fisk på stasjon 4 og 135 fisk på stasjon 6. Dersom ein held stasjon 6 utanfor, varierer fangstane mellom 41og 68 fisk. TABELL 5.3: Fangst av laks og aure eldre enn årsyngel under kvar av tre elektrofiske omgangar på seks stasjonar i Oselva 11. november Verdiar inkludert årsyngel står i parantesar. Tettleik er berekna etter Bohlin m.fl. 1989, og 95% konfidensintervall er oppgjeve. St Laks Aure Omgang Sum Tettleik 95 % Omgang Sum Tettleik per 1 konf. int. per 1 m m 2 95 % konf. int. 1 2 (3) 5 (11) 3 (7) 28 (48) 29,2 (52,9) 3,1 (8,1) 3 (8) 1 (2) (1) 4 (11) 4, (11,4),5 (1,6) 2 18 (27) 5 (11) 6 (7) 29 (45) 33,6 (5,8) 9,2 (9,6) 1 (13) 3 (4) 1 (2) 14 (19) 14,4 (2,) 1,8 (3,) 3 11 (14) 3 (4) 5 (5) 19 (23) 24,6 (27,2) 14,1 (9,4) 3 (9) 6 (9) (3) 9 (21) 11,4 (28,6) 8,6 18,5) 4 13 (19) 6 (9) 3 (7) 22 (35) 24,7 (43,7) 6,3 (15,9) 2 (4) (1) (1) 2 (6) 2, (6,5), (2,6) 5 18 (29) 7 (13) 3 (8) 28 (5) 3, (27,6) 4,5 (11,7) 4 (9) 1 (6) (3) 5 (18) 5, (22,7),4 (12,1) 6 18 (21) 5 (9) 6 (8) 29 (38) 33,6 (47,5) 9,2 (16,6) 12 (58) 1 (22) 2 (17) 24 (97) 27,7 (111,4)8,3 (16,) Sum 98 (14) 31 (57) 26 (42) 155 (239) 28,8 (46,3) 2,7 (4,5) 34 (11) 21 (44) 3 (27) 58 (172) 1,4 (32,7) 1,1 (3,4) Alder Det vart berre fanga tre årsklassar av laks (+, 1+ og 2+), og det var ein klar dominans av 1+. Dette er omlag som venta, sjølv om fangstane av årsyngel stundom kan vera like høge som av 1+. Det låge antalet 2+ som vart fanga, tilseier at mykje av laksen går ut som smolt alt når dei er to år. Mellom auren var det ein sterk dominans av årsyngel, medan det var lite fisk eldre enn 1+. Heile 73 av dei 114 årsungane vart fanga på stasjon 6, noko som indikerer at det har vore mykje gyting i nærleiken av denne stasjonen. TABELL 5.4: Årsklasse- og aldersfordeling av laks og aureungar som vart fanga på 6 stasjonar i Oselva ved tre gongers elektrofiske 11. november Stasjon Laks Aure nr sum sum Sum Rådgivende Biologer as

56 Det er noklunde jamn kjønnsfordeling hjå begge artane, både totalt og innan aldersklassane. 32 av laksehannane (41%) var kjønnsmogne (tabell 5.5). TABELL 5.5: Kjønnsfordeling og andel kjønnsmogne hannar for dei ulike årsklassar eldre enn årsyngel. Alder Laks Aure Hoer Hannar Sum Kj.mogne hannar Kj.mogne hannar antall % Hoer Hannar Sum antall % , , , , Sum , ,4 Lengd og vekst Årsyngel av laks var i gjennomsnitt 5,6 cm etter første vekstsesong, 9,9 cm etter andre vekstsesong og 12,8 cm etter tredje vekstsesong. Vi fann knapt eldre laks i elva enn dette. Årsaka er at dei aller fleste laksane har smoltifisert og vandra ut i sjøen etter tre somrar i elva. Årsyngel av aure var også 5,6 cm etter første vekstsesong og 9,9 cm etter andre vekstsesong, men såg ut til å vekse betre enn laksen tredje vekstsesongen då dei i gjennomsnitt var 14,9 cm. Årsaka kan vere at mange av dei raskastveksande laksane vandrar ut i sjøen som toåringar. Dessutan var antalet fanga treårig aure lågt, og dette gjer tala usikre. Ein kan konkludere at storleik og vekst er omlag lik for dei to artane dei første åra. TABELL 5.6: Gjennomsnittleg lengd i mm ± standard avvik, og lengdevariasjon for ulike aldersgrupper av laks og aure som vart fanga under elektrofiske på seks stasjonar i Oselva 11. november Art Laks Aure ALDER I VEKSTSESONGAR (ÅR) 1 (+) 2 (1+) 3(2+) 4 (3+) 5(4+) Totalt Antal Snittlengd ± s.d. 55,9 ± 5, 99,3 ± 11,4 127,7 ± 13,8 - - Min.- maks Antal Snittlengd ± s.d. 56,1 ± 9,4 99,3 ± 16, 149, ± 25, Min.- maks FIGUR 5.3: Gjennomsnittleg lengd (mm) ved avslutta vekstsesong for dei ulike aldersgruppene av laks og aure somvart fanga i Oselva under el. fiske 11. november Tala er henta frå tabell Aure Laks (+) 2 (1+) 3 (2+) 4(3+) 5(4+). Rådgivende Biologer as

57 For laks skil årsyngelen seg frå eldre ungfisk. For eldre fisk er det vanskeleg å skilje ut årsklassane frå lengdefordelinga. Den same tendensen finn ein hjå aure, men årsyngelen er ikkje skild like klårt frå eitåringane (figur 5.6) Laks, Oselva n= Aure, Oselva n= FIGUR 5.4: Lengdefordeling av laks (venstre) og aure (høgre). Fiskane er fanga under el. fiske på 6 stasjonar i Oselva 11. november Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. Presmolttettleik og smoltalder Presmolttettleik er eit mål på kor mykje fisk som går ut som smolt neste vår. Total presmolttettleik i Oselva er 17,3 presmolt/1 m 2. Presmoltettleiken for laks og aure var høvesvis 12,8 og 4,5 per 1m 2. 44% av to år gamal laks (1+) og 85% av 2+ var presmolt. Hjå aure vart 47% av eitåringar og 57% av toåringar rekna som presmolt. All aure eldre enn 2+ var så stor at dei vart rekna som resident fisk (elveaure), men det er truleg at ein del av desse også kan smoltifisere og vandre ut i sjøen. Gjennomsnittleg smoltalder, basert på presmoltmaterialet, er 2,2 år for laksen, og 2,1 år for auren, og gjennomsnittleg presmoltlengd var 11,4 cm for laksen og 11,6 cm for auren. Fangst av parr og smolt våren 1998 Den 29. april 1998 vart det ved elektrofiske samla inn laks og aure parr og smolt ved stasjon 1 og 2 i Oselva. Fiskane vart oppgjorde på same måte som fiskane som vart samla inn hausten Det vart også teke gjelleprøver av ti laks og ti aure og resultata frå dette er omtala i eige avsnitt seinare i rapporten. Det vart fanga 25 laksesmolt og 5 lakseparr. Av auren vart det fanga 5 aureparr og 19 aure som truleg var smolt, men for aure mangla klare smolttrekk slik at det kan vere nokre aureparr i dette materialet Laksesmolt, Oselva n= Auresmolt, Oselva n= FIGUR 5.5: Lengdefordeling av laksesmolt (venstre) og auresmolt (høgre). Fiskane er fanga ved el. fiske ved stasjon 1, 29. april Dei 25 laksesmoltane hadde ei gjennomsnittslengd på 11,3 cm, den kortaste var 9, cm og den lengste var 15, cm. Gjennomsnittleg smoltalder for laksen var 2 år. Dei 19 auresmoltane vart i gjennsomsnitt 11,3 cm den kortaste var 9,1 cm og den lengste var 13,2 cm. Auren hadde også ein gjennomsnittleg smoltalder på 2 år. Rådgivende Biologer as

58 GJELLEUNDERSØKINGAR Hausten 1997 (11. november) vart det samla inn gjelleprøver frå ti fisk (5 aurar og 5 laks) oppe i Oselva (Stasjon 6) og ti fisk (5 aurar og 5 laks) nede i elva (Stasjon 1). Våren 1998 (29. april) vart det teke prøvar av ti ungfisk (parr) og ti smolt på stasjon 1 og 2. Hausten -97 var det strukturelle endringar på gjellene til halvparten av fiskane, fire laks og seks aurar. Det vart registrert både hypertrofiske og hyperplastiske endringar (tabell 5.7). Hypertrofiske endringar oppstår først og hyperplastiske endringar oppstår etter lengre tids skadeleg påverknad. Ingen av fiskane hadde aluminiumsutfellingar på gjellene. Det var ingen klår skilnad på skadebiletet mellom dei to stasjonane der det vart teke prøvar, og det var heller ikkje markert skilnad mellom artane når det gjeld skadefrekvens. Våren -98 vart det berre funne strukturelle endringar på gjellene til ein av auresmoltane, dei andre var fine. TABELL 5.7: Strukturelle endringar på gjeller fra aure fanga oppe og nede på den sjøaureførande strekninga i Oselva 11. november 1997 og 29. april Forkortingane tyder N=normal, Hp=hyperplasi, Ht=hypertrofi, S=auka mengd slimceller, A=aneurismer og tala syner styrken i endring frå 1 til 5, der 1=små/ubetydelege endringar og 5=sterke endringar,- fisken vil og syne kliniske sjukdomsteikn. Al+ tyder at det er påvist aluminium på gjellene, 2Al+ indikerer mykje aluminium. Undersøkinga er utført av Hans Aase ved Aqua-Lab as. i Bergen. Stasjon Art Fisk 1 Fisk 2 Fisk 3 Fisk 4 Fisk 5 HAUST -97 St. 1 Laks Hp1/Ht2 N N Ht1 N Aure N N Hp1 N Hp1/Ht1 St. 6 Laks Ht1 Hp1 N N N Aure Hp1 Hp1/Ht2 Ht2 Ht1 N VÅR -98 St. 1+2, parr St. 1+2, smolt Laks N N N N N Aure N N N N N Laks N N N N N Aure N N Hp1 N N Rådgivende Biologer as

59 FANGSTSTATISTIKK Frå og med 1969 vart det skilt mellom laks og aure i den offisielle fangststatistikken. For å illustrera bestandsutviklinga er fangstane i perioden framstilt i figur 5.6. Årleg rapportert fangst av laks har i antal variert mellom 6 og 268 laks, gjennomsnittleg antal laks er 81 laks per år og medianverdien er 52 laks per år. Fangstane låg stort sett under 5 fisk per år fram til 1981, deretter har fangstane variert mykje frå år til år, t.d. vart det i 1984 berre fanga 35 laks, medan året etter var toppåret, med 268 laks. Dei siste åra ( ) har det vore relativt gode fangstar, antal laks har variert mellom 1 og 25 per år. Snittvekta har variert mellom 1,8 og 2,9 kg, med eit snitt for perioden på 2,3 kg. Innrapportert fangst av aure har variert mellom 44 fisk i 1976 og 885 i Gjennomsnittet for perioden er 245 aure per år og medianverdien er 2 per år. Dei fleste åra har det vorte fanga ferre enn 3 fisk, og fangstar over 4 fisk har berre vore registrert fire gonger i løpet av 29 år. Snittvekta har variert mellom,4 og 1, kg, med eit snitt på,7 kg. Antal fisk År Snittvekt (kg) Antal fisk År Snittvekt (kg) FIGUR 5.6: Årleg fangst (antal og snittvekt) av laks (venstre) og aure (høgre) i Oselva i perioden Antal fisk er vist som stolpar, snittvekst er vist som linje. Tala er henta frå den offentlege fangststatistikken (NOS). Rådgivende Biologer as

60 VURDERING Tettleiken av ungfisk eldre enn årsyngel i Oselva hausten 1997 vart berekna å vere 28,8 laks og 1,4 aure pr. 1 m 2. Dette er ein av dei høgaste ungfisktettleikane som er målt i Oselva både for laks og aure. Berre i 1991 var ungfisktettleiken på same nivå. Tettleiken var svært jamn på alle stasjonar i elva. Tidlegare har tettleiken av laks alltid vore låg på stasjonen i Samdalen, men i 1997 var tettleiken av laks like høg som på dei andre områda som vart undersøkte. Veksten til ungfisken ser ut til å vere dårlegare i 1997 enn det som har vore vanleg tidlegare. Dette kan skuldast den varme sommaren 1997 som førte til at vasstemperaturen i lange periodar låg over det som er optimalt for vekst. Dette ser likevel ikkje ut til å ha ført til auka dødelegheit, sidan tettleiken av fisk var høg. Smoltalderen til laks og aure er i gjennomsnitt 2 år. Nokre fisk smoltifiserer alt etter eit år i elva, men omlag like mange ventar til dei har vore tre år i elva. Tettleiken av presmolt (fisk som er forventa å vandre ut i sjøen neste vår) var 12,8 laks pr. 1 m 2 og 4,5 aure pr. 1 m 2. For laks er dette omlag som for dei siste åra men, ein del under toppnoteringa frå 1991 då presmolttettleiken var heile 22,5 laks pr. 1 m 2. For aure var tettleiken av presmolt omlag som tidlegare år. Vasskjemimålingane som er utført i samband med fiskeundersøkingane viste at ph og aluminiumskjemi var innanfor dei grenser som vert rekna som godt eigna både for laks og aure. Hausten 1997 var det små vevsendringar på halvparten av gjellene til fiskane, medan det våren 1998 var små vevsforandringar på gjellene til ein aure. Botndyrprøvane frå både vår og haust viste ein lågare andel av forsuringsfølsomme døgnfluger enn ein skulle forvente. Slike endringar i botndyrfaunaen kan oppstå ved forsuring, men andre forureiningskjelder kan også føre til slike endringar. Botndyrindeksane var lågare nær utløpet av Oselva enn langt oppe i Oselva. Om elva var forsura ville det vere overraskande sidan ingen andre målingar indikerte eit slikt problem. Ein skulle vente at eit forsuringsproblem først skulle påvisast øverst i Osvassdraget, oppom alle innsjøar, om det fantest. Ungfiskteljinga i Samdalen som ligg øverst i vassdraget påviste i 1997 ein høgare tettleik av laks enn nokon gong. I følge den offentlege fangststatistikken var fangstane av laks og aure i fiskesesongen 1997 omlag som gjennomsnittet for dei siste 2 åra, og gjennomsnittsvektene har variert lite. Oselva framstod i 1997 som ei elv med høg produksjon av unglaks. Det var positivt å sjå den høge tettleiken av laks, også oppom Samdalsvatnet. Gjedda er ein art som spreier seg over stadig større delar av vassdraget. Den vart først observert i øvre delar av vassdraget på slutten av syttitalet. Gjedda er ein glups predator som vil verke inn på bestandane av laks, sjøaure, innslandsaure og røye. Det er uvisst kor stor skade gjedda kan påføre sjøaure- og laksebestandane i Osvassdraget. Rådgivende Biologer as

61 6. ROMARHEIMSELVA Romarheimselva har ved utlaupet eit nedbørfelt på 47,6 km 2, og er det nest største vassdraget i Lindås kommune, noko mindre enn Eikefetvassdraget som med sine 66,2 km 2 er det største (Nordland 1983). Elva renn ut i Romarheimsfjorden som er ein arm av Osterfjorden. Dei høgastliggjande delane av vassdraget ligg omlag 8 m.o.h., men her er det berre små innsjøar. Dei største innsjøane i vassdraget er Nysætervatnet, Botnavatnet, Fossvatnet og Instebotnsvatnet og desse ligg frå 251 til 48 m.o.h. Romarheimselva er ei flaumelv med raske og store endringar i vassføring i samband med nedbør og snøsmelting. Sjøaureførande strekning er omlag 9 km til like ovanfor Nipa (figur 6.1). Elva har gode gyteog oppvekstområde for anadrom fisk. Instebotnvatnet og Fossvatnet vart kalka hausten 1996 og hausten I kvart av vatna vart det kvart år sleppt ut 17 tonn kalk (helikopterkalking). FIGUR 6.1: Romarheimselva med elektrofiskestasjonar (1-5) innteikna. Elektrofiskestasjonane er: st. 1: 1 m oppom utos, vestre side (UTM LN ), st.2. 1 m oppom nedste bru vestre side (UTM LN ); st. 3: Gamlesetra nedom alle bekketilløp austre side (UTM LN ); st. 4: 5 m nedfor bru til Stussdalen vestre side (UTM LN ); st. 5: Nipa 1 m oppom Laksevatnet austre side (UTM LN ) (ED-5). Rådgivende Biologer as

62 VASSKVALITET OG BOTNDYR Vasskjemi Vasskvaliteten med omsyn på forsuring har i Romarheimselva truleg vore dårleg dei siste tretti åra, og kanskje også lenger. Vasskvaliteten er dokumentert ved målingar sidan våren 1995, ph har vanlegvis variert mellom 4,86 og 5,25. Unntaket var målingane i oktober 1997, då kalkinga av Instebotnvatnet og Fossvatnet førte til ein auke i ph heilt opp 6,6 (tabell 6.1, figur 6.2). Men denne betringa i vasskvalitet var kortvarig. Alt i april vart det målt den lågaste ph-verdien sidan våren -95. I ein normalsituasjon, dvs. utan kalking, er det lite kalsium i Romarheimselva, mellom,2 og,3 mg Ca/l. Mengdene labilt aluminium har variert mellom 35 og 9 :g Al/l, men etter kalkinga i 1997 var det under 5 :g Al/l i vassprøvane. Våren 1998 var mengdene labil aluminium igjen over 4 :g Al/l. Vassdraget er kronisk surt, og den kalkinga som vart gjennomført i 1996 og -97 synest berre å ha hatt kortsiktig verknad. TABELL 6.1: Analyseresultat frå vassprøver tekne i Romarheimselva 21. oktober 1997 og 28. april PARAMETER EINING VERDI Oktober -97 April -98 St. 2 St. 5 St. 2 St. 5 Surleik ph 5,87 6,6 4,9 4,86 Farge mg Pt/l <5 Kalsium mg Ca/l,61,88,28,32 Magnesium mg Mg/l,23,22,22,22 Natrium mg Na/l 2,11 1,92 2,25 2,16 Kalium mg K/l,14,13,16,14 Sulfat mg SO 4 /l 1,6 1,2 1,4 1,2 Klorid mg Cl/l 3,2 2,8 3,4 3,3 Nitrat :g NO 3 -N/l Totalt alum. :g Al/l Reak. alum. :g Al/l Illab. alum. :g Al/l 1 <1 1 1 Labil alum. :g Al/l 5 > ANC :ekv/l 13,4 38,7-5,,3 FIGUR 6.2: Målingar av surleik (ph) i Romarheimselva frå hausten 1995 til våren Når det er fleire prøvepunkt for same dato, tilsvarer punktet lengst til venstre på figuren det nedste prøvepunktet i elva. 6,2 6, 5,8 5,6 5,4 5,2 5, 4,8 4,6 4, Rådgivende Biologer as

63 Botndyr Undersøkingane av botndyr oppe og nede i Romarheimselva hausten 1997 og våren 1998 viste at det er få sårbare artar i vassdraget. Det vart berre funne individ av 2 forsuringsfølsame artar, og berre i lågt antal (tabell 6.2). Forsuringsindeksen 1 var,5 på den øvste stasjonen hausten 1997 og våren 1998, tala for den nedste stasjonen var 1 og,5, høvesvis, for hausten 1997 og våren Ut frå botndyrprøvane er Romarheimselva moderat forsura. Det er truleg at dette har samanheng med kalkinga i 1996 og Dei fleste artane har eitt-årige livssyklusar, egga vert lagde i løpet av sommarhalvåret. Dersom arten har døydd ut i løpet av vinteren, vil ein ikkje finna han om våren. Men rekolonisering frå andre elvar i nærleiken kan skje fort, og arten kan finnast att allereie om hausten. Kalking av Romarheimselva i 1996 og 1997 har truleg ført til rask kolonisering av forsuringsfølsame artar, som raskt vil falla ut att dersom kalkinga vert avslutta. Det er truleg dette som skjer i Romarheimselva, og det er godt mogeleg at forsuringsindeksen raskt vil gå ned til dersom det ikkje vert kalka. TABELL 6.2: Oversikt over grupper/artar og antal individ i roteprøvar tekne i Romarheimselva i oktober 1997 og april Materialet er gjort opp av LFI, Oslo. GRUPPE ART Indeks ANTAL DYR H-97 V-98 St.2 St.5 St.2 St.5 Fåbørstemakk (Oligochaeta) Ikkje bestemt Døgnflugelarvar (Ephemeroptera) 2 Baëtis rhodani 1 2 Steinflugelarvar (Plecoptera) Amphinemura borealis Amphinemura sulcicollis Brachyptera risi Diura nanseni, Leuctra fusca 7 8 Leuctra hippopus 7 8 Leuctra sp. 1 Protonemura meyeri 1 Siphonoperla burmeisteri Vårflugelarvar (Trichoptera) Halesus radiatus 1 Plectrocnemia conspersa Polycentropus flavomaculatus Rhyacophila nubila Billar (Coleoptera) Ikkje bestemt 2 Fjørmygglarvar (Chironomidae) Ikkje bestemt Knottlarvar (Simulidae) Ikkje bestemt Stankelbeinlarvar (Tipulidae) Ikkje bestemt 3 Sum Indeks 1 1,5,5 Indeks 11,51,5,5 Rådgivende Biologer as

64 TETTLEIK, ALDER OG VEKST AV UNGFISK Fiskeundersøkinga omfatta fiske med elektrisk fiskeapparat på 5 stasjonar i hovudelva den 21. oktober 1997 (figur 6.3). Det var låg vassføring under elektrofisket og vasstemperaturen var 4 C. Elva er tidlegare undersøkt hausten 1995 (Kålås m.fl. 1996) og 1996 (Kålås & Sægrov 1997), og undersøkinga i 1997 er gjort etter mønster frå undersøkinga desse åra. Det vart utført eit enkelt elektrofiske ein stad i elva våren 1982 (Nordland 1983) og to stader i elva hausten 1994 (stasjon 1 og 2) i samband med utarbeidinga av kalkingsplanen for Lindås (Kålås m.fl. 1996c). Tettleik Det vart ikkje fanga laks under elektrofisket i Romarheimselva. Total fangst av aure var 146, av desse var 8 eldre enn årsyngel, og estimert tettleik av aure eldre enn årsyngel var 18,4 per 1 m 2 (tabell 6.3). Det vart fanga tre blenkjer på stasjon 1 (sjøaure som hadde vore ein sommar i sjøen), desse er ikkje med i tala for ungfiskundersøkingane. Ved overfiske av større område i nedre delar av elva vart det observert ein del slike blenkjer. Desse var skadefrie, i god kondisjon, og såg ut til å ha vakse godt gjennom sommaren. Slike forekomstar av blenkjer er ikkje observert ved tidlegare fiskeundersøkingar, og dette teiknar godt for utviklinga i elva. TABELL 6.3: Fangst av aure under kvar av tre elektrofiskeomgangar på fem stasjonar i Romarheimselva den 21. oktober Tettleik er berekna etter Bohlin m.fl. 1989, og 95% konfidensintervall er oppgjeve. Tabellen viser fangst med og utan årsyngel. 95 % 95 % Aure, inkludert årsyngel Aure, utan årsyngel St Omgang Sum Tettleik Omgang Sum Tettleik per 1 m 2 konf. int per 1 m 2 konf. int ,1 5, ,2 1, ,8 3, ,2 4, ,, 1 1 1,, ,3 4, ,2 5, ,3 8, ,4 1,9 Sum ,5 2, ,4 2,2 Alder, lengd og vekst Det var ein uvanleg stor andel av årsyngel i fangsten, men det var også ein del 1+ og 2+ (tabell 6.4). Kjønnsfordelinga mellom dei fiskane som vart kjønnsbestemte var jamn, både totalt og innan årsklassar (tabell 6.5). TABELL 6.4: Årsklasse- og aldersfordeling av aureungar som vart fanga på 5 stasjonar i Romarheimselva elektrofiske 21. oktober Stasjon nr sum Sum Rådgivende Biologer as

65 TABELL 6.5: Kjønnsfordeling og andel kjønnsmogne hannar for dei ulike årsklassar eldre enn årsyngel. Alder Hoer Hannar Sum Blenkjer Sum Storleiksfordeling, gjennomsnittleg lengd og vekst er vist i tabell 6.6 og figur 6.3 og 6.4. Årsyngelen er i overkant av 5 cm etter første året, dei tre neste åra veks auren mellom 3 og 4 cm kvart år. FIGUR 6.3: Lengdefordeling av aure fanga under el. fiske på 5 stasjonar i Romarheimselva i oktober1997. Merk at fiskelengdene er fram-stilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm Aure, Romarheimselva n= FIGUR 6.4: Gjennomsnittleg lengd (mm) ved avslutta vekstsesong for dei ulike aldersgruppene av aure som vart fanga i Romarheimselva under el. fiske 21. oktober Tala er henta frå tabell Aure, Romarheimselva (+) 2 (1+) 3 (2+) 4(3+) 5(4+) 6 (5+). TABELL 6.6: Gjennomsnittleg lengd i mm ± standard avvik, og lengdevariasjon for ulike aldersgrupper av aure som vart fanga under elektrofiske på 5 stasjonar i Romarheimselva 21. oktober Antal vekstsesongar (alder) 1 (+) 2 (1+) 3(2+) 4 (3+) 5(4+) 6(5+) Totalt Antal Snittlengd 55,1 ± 4,5 86,6 ± 8,7 119,4 ± 11,8 152, ± 3,1 154,5 ± 1, 18 Min.- maks Presmolttettleik og smoltalder Presmolttettleik av aure i Romarheimselva er 7,2 presmolt/1 m 2. Sægrov m. fl. (1998) viste ein god samanheng mellom presmolttettleik og vårvassføring i 14 vassdrag i Hordaland of Sogn og Fjordane. Det Rådgivende Biologer as

66 ligg ikkje føre vassføringsdata for Romarheimselva, så slike berekningar kan ikkje nyttast her. Om ein samanliknar Romarheimselva med elvar som liknar ser det ut til at presmolttettleiken er noko lågare enn ein skal venta, men utan gode vassføringsdata kan ein ikkje dra sikre konklusjonar. 5,4 prosent av eitt år gamal aure (1+) var presmolt, tala for dei eldre årsklassane var høvesvis 85,7 %, 75 % og 87,5 % for 2+, 3+ og 4+. Gjennomsnittleg smoltalder for aure, basert på presmoltmaterialet, er 3,5 år, og gjennomsnittslengda var 12,9 cm. Fangst av parr og smolt våren 1998 Den 28. april vart det samla inn parr og smolt av aure ved stasjon 2 i Romarheimselva. Fisken vart gjort opp på same måte som fiskane som vart samla inn hausten Det vart også teke gjelleprøvar av ein del fisk, og resultata frå dette er omtala i eit eige avsnitt seinare i rapporten. Det vart fanga fem aureparr og 23 aure som truleg var smolt, men for ein del av aurane mangla klare smolttrekk, slik at det kan vera nokre aureparr i dette materialet. Dei 23 auresmoltane hadde ei gjennomsnittslengd på 12,3 cm, og gjennomsnittleg smoltalder var 3,3 år. (figur 6.5). FIGUR 6.5: Lengdefordeling av auresmolt fanga under el. fiske på stasjon 2 i Romarheimselva 28. april Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm Auresmolt, Romarheimselva n=23 3 år 4 år Rådgivende Biologer as

67 GJELLEUNDERSØKINGAR Hausten 1997 (21. oktober) vart det samla inn gjelleprøver frå fem aurar oppe i Romarheimselva (Stasjon 5), og fem aurar nede i elva (Stasjon 2). Ved vårundersøkingane 1998 (28. april) vart det teke gjelleprøvar frå ti aurar, fem ungfisk (parr) og fem smolt. Hausten 1997 var gjellene fine på alle fiskane (tabell 6.7), ingen hadde strukturelle endringar, og det vart berre påvist aluminium på tre av fiskane, på den nedste stasjonen. Situasjonen var drastisk forverra i april -98, då det vart funne hypertrofiske endringar hjå alle dei ti undersøkte aurane. På fem av fiskane var det tildels markerte endringar, og det ser ut til at smolten er hardare råka enn ungfisken. Ingen av fiskane hadde hyperplastiske endringar. Hypertrofiske endringar oppstår først og hyperplastiske endringar oppstår etter lengre påverknad. Det at ein fann store hypertrofiske endringar, men ingen hyperplastiske, tyder på at prøvane vart tekne i ein periode med dårleg vasskvalitet, men at denne perioden ikkje hadde vara særleg lenge. Skilnadane mellom hausten -97 og våren -98 skuldast truleg ein kombinasjon av surt smeltevatn og at effektane av kalkinga hausten -97 var i ferd med å forsvinna på vårparten i år. TABELL 6.7: Strukturelle endringar på gjeller fra aure fanga oppe og nede på den sjøaureførande strekninga i Romarheimselva 21. oktober 1997 og 28. april Forkortingane tyder N=normal, Hp=hyperplasi, Ht=hypertrofi, S=auka mengd slimceller, A=aneurismer og tala syner styrken i endring frå 1 til 5, der 1=små/ubetydelege endringar og 5=sterke endringar,- fisken vil og syne kliniske sjukdomsteikn. Al+ tyder at det er påvist aluminium på gjellene. Undersøkinga er utført av Hans Aase ved Aqua-Lab as. i Bergen. Stasjon Fisk 1 Fisk 2 Fisk 3 Fisk 4 Fisk 5 HAUST -97 St. 2 N Al+/N Al+/N N Al+/N St. 5 N N N N N VÅR -98 St. 2, parr Ht1 Ht1 Al+/Ht1 Al+/Ht2 Ht1 St. 2, smolt Al+/Ht2 Al+/Ht3 Ht3 Ht2 Al+/Ht2 FANGSTSTATISTIKK Det er ikkje ført fangststatistikk for Romarheimselva. I tidlegare tider var Roarheimselva ei god sjøaureelv, men fisket vart dramatisk redusert på slutten av 6-talet. Det har truleg aldri vore noko laksestamme av betydning i elva, sjølv om ein tidlegare fekk litt laks. Fisken i Romarheimselva vart totalfreda i Rådgivende Biologer as

68 VURDERING Både vasskjemi og botndyranalyse viser at vasskvaliteten er dårleg i Romarheimselva. Surleiken er normalt i underkant av ph 5., kalsiuminnhaldet lågt og innhald av labil aluminium er høgt. Histologiske undersøkingar av gjeller på fiskane viser aluminiumsutfelling på gjellene både hausten -97 og våren -98. Strukturelle endringar på gjellene vart påvist på alle dei undersøkte fiskane våren -98, medan slike endringar ikkje vart funne i det heile på fiskane frå hausten -97. Kalkinga i 1996 og 1997 hadde berre kortvarig effekt på elva. Det vart ikkje fanga laks ved undersøkingane i Tettleik av aure eldre enn årsyngel var 18,6 per 1 m 2, inkludert årsyngel var tettleiken 33, per 1 m 2. Dette er på nivå med tettleiken hausten 1996 og langt betre enn hausten Det var uvanleg høg andel årsyngel i fangstane, heile 44,3 % av totalfangsten. Dette indikerer at det har vore god overleving på yngelen i Hausten 1997 vart det observert mykje blenkjer (gjellfisk av einsjøsommrig sjøaure som overvintrar i elva) som hadde hatt tilfredstillande vekst i fjorden og var i god kondisjon. Dette er eit positivt teikn for sjøaurebestanden i Romarheinselva, og det indikerer at tilhøva i fjorden var gode sommaren Undersøkinga i 1997 viste at det hadde vore god overleving på årsyngelen dette året. Det vart gjort tilsvarande undersøkingar i 1995 og -96, og desse viser at det var god rekruttering også i 1996, medan det var litt lågare fangst av årsyngel i 1995 (figur 6.6). Denne årsklassen var likevel talrik som 1+ året etter, og hadde såleis hatt god overleving første vinteren. Vinteren 1995/96 var uvanleg snøfattig, og vårflaumen var dermed mindre i 1996 enn elles. Dette kan forklara den gode overlevinga på yngelen frå Det er tydelege effektar av kalkinga på vasskjemi og botndyrfaunaen, men effektane var kortvarige, og dersom ein skal få ein stabil vasskjemi må ein truleg kalka kontinuerleg. 8 7 Romarheimselva Romarheimselva Romarheimselva FIGUR 6.6: Årsklassestyrke hjå aure i Romarheimselva i 1995, -96 og -97. Merk at aksen er forskjøve Rådgivende Biologer as

69 7. SØRELVA Sørelva er den sørlege greina til Etneelva. Den renn saman med Nordelva ved Mo og fortset som Etneelva ut i Etnefjorden (figur 7.1). Det er mange innsjøar og magasin som drenerer til Sørelva og desse ligg på høgder mellom 2 og 9 m.o.h. Løkjelsvatnet har ei flate på 39 ha og er den klårt største innsjøen i vassdraget. Lakseførande strekning er omlag 6 km fra utløpet av Litledalsvatnet og ned til samløpet med Nordelva, og saman med Litledalsvatnet er lakseførande strekning omlag 8 km. Vassføringsmønsteret er prega av kraftutbygging, mesteparten av tilførselsvatnet frå fjellet renn no i vinterhalvåret. Tidlegare var vassføringa høgast om våren/forsommeren og hausten, slik det er vanlig i uregulerte elver med høgtliggande nedbørfelt. Det er pålegg om minstevassføring i Sørelva. I fiskesesongen skal det kjørast minst 1 m³/s gjennom Litledalen kraftverk. Dette vart tidlegare kjørt jamt gjennom døgnet, men i dei seinare åra er det kjørt ut større mengder vatn i kortare perioder om dagen. På grunn av at Litledalsvatnet dempar vassføringa, er det antatt at vatnet fordelar seg jamnare i elva enn det kjøringa av kraftverket skulle tilseie. Ei beskriving av geologi, vassdragsregulering og vasskvalitet i området kan ein finne i Kambestad & Johnsen (1993). Fossabekken 1 Mo Nordelva Fossa Fossatrebekken Audastad 12 frå Høylandstoska 13 FIGUR 7.1: Den lakseførande strekninga av Sørelva der stasjonane for elektrofiske og prøvetaking av vasskvalitet og botndyr er avmerka. Oversikt over heile vassdraget er presentert i figur 3.1. UTM-koordinat (ED-5) for elektrofiskestasjonar er: st 1 Sørelva ovanfor riksvegbru LM , st12 Sørelva ved Ryggjaneset LM , st13 Sørelva nedfor øvste bru LM Kaldheimselv N 1 km Litledalsvatnet Kraftverk Rådgivende Biologer as

70 VASSKVALITET OG BOTNDYR Vasskjemi Vasskvaliteten i Sørelva vart undersøkt ved stasjon 1, like ovanfor riksvegbru hausten 1997 og våren Lågast surleik vart målt om hausten, ph var då 5,99. Innhaldet av totalt aluminium var høgst om våren med 88 :g Al/l, medan konsentrasjonen av labil aluminium aldri vart målt til å vere høgare enn 4 :g Al/l. Målingar av ph og labil aluminium i samband med fiskeundesøkingane viste verdiar som var akseptable for laks og aure, men totalinnhaldet av aluminium i vatnet er så høgt at vasskvaliteten kan verte problematisk om ein får periodar med fall i ph. TABELL 7.1: Analyseresultat frå vassprøver tekne i Sørelva 25. november 1997 og 29. april 1998 PARAMETER EINING VERDI November -97 April -98 Surleik ph 5,99 6,8 Farge mg Pt/l 6 6 Kalsium mg Ca/l,92,84 Magnesium mg Mg/l,36,29 Natrium mg Na/l 2,7 2,49 Kalium mg K/l,25,21 Sulfat mg SO 4 /l 2, 2,1 Klorid mg Cl/l 3,51 3,7 Nitrat :g NO 3 -N/l,24,21 Totalt alum. :g Al/l Reak. alum. :g Al/l 1 9 Illab. alum. :g Al/l 6 9 Labil alum. :g Al/l 4 ANC :ekv/l 13,9 15,8 Rådgivende Biologer as

71 Botndyr Botndyrprøvane vart tekne nedst i Sørelva hausten 1997 og våren 1998 og viser at vasskvaliteten er god. Den forsuringsfølsomme døgnflugearten Baëtis rhodani, vart funne i relativt høgt antal ved begge høve og både forsuringsindeks 1 og 2 var lik 1, (tabell 7.2). Botndyrprøvane indikerer ikkje at ein har hatt periodar med dårleg vasskvalitet i løpet av vinteren 1997/98. TABELL 7.2: Oversikt over grupper/artar og antal individ i bunnprøver frå st 1 Sørelva ovanfor riksvegbru. Materialet er gjort opp av LFI, Oslo. GRUPPE ART INDEK ANTAL DYR S H-97 V-98 St.1 St.1 Fåbørstemakk (Oligochaeta) Ikkje bestemt 18 1 Vassmidd Ikkje bestemt 1 Døgnflugelarvar 7 59 Baëtis rhodani Heptagenia sulphurea,5 1 Steinflugelarvar (Plecoptera) Amphinemura borealis 23 Amphinemura sulcicollis Brachyptera risi 1 24 Isoperla grammatica,5 6 1 Leuctra fusca 1 Leuctra hippopus 4 Protonemura meyeri 5 4 Siphonoperla burmeisteri 4 2 Vårflugelarvar (Trichoptera) 27 3 Glossosoma sp. 1 1 Hydropsyche pellucidula,5 1 2 Hydropsyche siltalai,5 2 Hydropsyche sp., Oxyethira sp. 1 Polycentropus 3 1 Rhyacophila nubila 1 11 Billar (Coleoptera) Ikkje bestemt 2 17 Fjørmygglarvar Ikkje bestemt Knottlarvar (Simulidae) Ikkje bestemt 9 29 Stankelbein Ikkje bestemt 3 Andre tovenger Ikkje bestemt 2 Sum Indeks Indeks Rådgivende Biologer as

72 TETTLEIK, ALDER OG VEKST AV UNGFISK Fiskeundersøkingane omfatta fiske med elektrisk fiskeapparat på 3 stasjonar i elva den 25. november 1997 (figur 7.1). Det var låg vassføring og vasstemperaturen var frå 3, til 3,9 C. Tettleik Totalt vart det fanga 43 lakseungar og 6 aureungar på dei 3 stasjonane (tabell 7.4). Utan årsyngel var fangsten 22 laks og 4 aure. Gjennomsnittleg tettleik utan årsyngel var 8,2 laks og 2, aure per 1 m² (tabell 7.3). Inkludert årsyngel var gjennomsnittleg tettleik i Sørelva 16,2 laks og 2, aure per 1 m². TABELL 7.3: Fangst av laks og aure under kvar av tre elektrofiske omgangar på tre stasjonar i Sørelva 25. november Tettleiken inkludert årsyngel er gjeven opp i parantesar. Tettleik er berekna etter Bohlin m.fl. 1989, og 95% konfidensintervall er oppgjeve. Laks Aure St Omgang Sum Tettleik 95 % Omgang Sum Tettleik 95 % per 1 m² konf. int per 1 m² konf. int ,3 (24,) 3, , (1,) ,8 (9,5) 5, ,2 (4,4) ,9 (17,5) 4,2 (1,) - Sum ,2 (16,2) 2, , (2,),24 Alder Det vart fanga fisk frå tre årsklassar av laks, med dominans av + og 1+, noko som indikerar at laksen går ut som to- og treårssmolt (tabell 7.4). Av aure vart det fanga tre årsyngel og tre 1+. TABELL 7.4: Årsklasse- og aldersfordeling av laks og aureungar som vart fanga på 3 stasjonar i Sørelva ved tre gongers elektrofiske 25. november Stasjon Laks Aure nr sum + 1+ sum Sum Kjønnsfordelinga mellom dei fiskane som vart kjønnsbestemte er vist i tabell 7.5. Det vart fanga fleire hoer enn hannar av laks, men dette antyder ikkje at ein har ei skeiv kjønnsfordeling sidan materialet er lite. Tre av dei ni laksehannane (33 %) var kjønnsmogne. Rådgivende Biologer as

73 TABELL 7.5: Kjønnsfordeling og andel kjønnsmogne hannar for dei ulike årsklassar eldre enn årsyngel. Alder Laks Aure Hoer Hannar Sum Kj.mogne hannar % Hoer Hannar Sum Kj.mogne hannar , , Sum , % Lengd og vekst Årsyngel av laks er omlag 5,9 cm etter første vekstsesong, etter andre vekstsesong er laksen i gjennomsnitt 1,2 cm og har vakse 4,3 cm. Etter den tredje vekstsesongen er laksen gjennomsnittleg 12,3 cm (tabell 7.6). Det kan dermed sjå ut som laksen stagnerar i vekst den tredje vekstsesongen (figur 7.2). Dette skuldast at dei hurtigstvaksande og største laksane går ut som smolt som toåringar, medan dei minste og saktast vaksande fiskene ikkje går ut som smolt før dei er tre år. Årsyngel av aure er 6,8 cm, etter andre vekstsesong har auren ei gjennomsnittleg lengd på 12,1 cm, dette gjev ein tilvekst på 5,3 cm i det andre leveåret (tabell 7.6, figur 7.2) FIGUR 7.2: Gjennomsnittleg lengd (mm) ved avslutta vekstsesong for dei ulike alders-gruppene av laks og aure som vart fanga i Sørelva under el. fiske 25. november Tala er henta frå tabell Aure Laks 2 1 (+) 2 (1+) 3 (2+). TABELL 7.6: Gjennomsnittleg lengd i mm ± standard avvik, og lengdevariasjon for ulike aldersgrupper av laks og aure som vart fanga under elektrofiske på 3 stasjonar i Sørelva 25. november ALDER I VEKSTSESONGAR (ÅR) 1 (+) 2 (1+) 3(2+) Totalt Laks Antal Snittlengd ± sd. 58 ± 5 12 ± ± 4 Min.- maks Aure Antal Snittlengd ± sd. 68 ± ± 18 Min.- maks Både for laksen og for auren skil årsyngelen seg klårt frå dei andre årsklassane (figur 7.3). For eit-, toåringane er det overlapp i lengdefordelinga hos laksen, medan det ikkje vart fanga toåringar av aure. Rådgivende Biologer as

74 1 8 Laks, Sørelva n= Aure, Sørelva n= FIGUR 7.3: Lengdefordeling av laks (venstre) og aure (høgre). Fiskane er fanga under el. fiske på 3 stasjonar i Sørelva 25. november Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengde-gruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. Presmolttettleik og smoltalder Presmolttettleik er eit mål på kor mykje fisk som går ut som smolt neste vår. Total presmolttettleik i Sørelva er 6, presmolt/1 m². Presmolttettleik av laks og aure var høvesvis 5, og 1, per 1 m². 61,1 % av 1+ laks var presmolt, medan alle dei fire 2+ laksane vart rekna som presmolt. Alle dei tre aurane som var 1+ vart rekna som presmolt. Gjennomsnittlig lengde for presmolt av laks var 11,4 cm. For aure var gjennomsnittleg presmoltlengd 12,1 cm. Gjennomsnittleg smoltalder, basert på presmoltmaterialet, er 2,3 år for laksen, og 2, år for auren. Fangst av parr og smolt våren 1998 Den 28. april 1998 vart det samla inn laks og aure parr og smolt ved stasjon 1 i Sørelva. Fisken vart oppgjorde på same måte som fiskane som vart samla inn hausten Det vart også teke gjelleprøver av ein del av fisk og resultata frå dette er omtala i eige avsnitt seinare i rapporten. Det vart totalt fanga 17 laksesmolt, og fem lakseparr. Av auren vart det fanga fem aureparr og 22 aure som truleg var smolt, men for ein del av aurane mangla klare smolttrekk slik at det kan være nokre aureparr i dette materialet. For fleire av fiskane var det markert vår og vintervekst på otolittane fram til 29. april. 6 5 Laksesmolt, Sørelva n= Auresmolt, Sørelva n= FIGUR 7.4: Lengdefordeling av laksesmolt (venstre) og auresmolt (høgre). Fiskane er fanga ved el. fiske ved stasjon 1, 29. april Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. Dei 17 laksesmoltane hadde ein gjennomsnittslengd på 12,2 cm, den minste var 8,5 cm og den lengste 15,8 cm (figur 7.4). Gjennomsnittleg smoltalder for laksen var 2,4 år. Dei 22 auresmoltane var i gjennomsnitt 12,8 cm, den minste var 1,2 cm og den lengste 15, cm (figur 7.4). Auren hadde ein gjennomsnittleg smoltalder på 2,1 år. Rådgivende Biologer as

75 GJELLEUNDERSØKINGAR Hausten 1997 (26. november) vart det samla inn gjelleprøver frå ti fisk (5 aurar og 5 laks) i Sørelva (Stasjon 1). Våren 1998 (29. april) vart det teke prøvar av ti ungfisk (parr) og ti smolt ved stasjon 1. Ingen av fiskane hadde aluminiumsutfellingar på gjellene, men omlag halvparten av fiskane hadde strukturelle endringar, både hausten -97 og våren -98. Det vart registrert både hypertrofiske og hyperplastiske endringar (tabell 7.7). Hypertrofiske endringar oppstår først og hyperplastiske endringar oppstår etter lengre tids skadeleg påverknad. Det var ingen klår skilnad på skadebildet mellom artane eller smolt og parr når det gjeld skadefrekvens. TABELL 7.7: Strukturelle endringar på gjeller fra aure fanga nede (st 1) på den lakse- og sjøaureførande strekninga i Sørelva 26. november 1997 og 29. april Forkortingane tyder N=normal, Hp=hyperplasi, Ht=hypertrofi, S=auka mengd slimceller, A=aneurismer og tala syner styrken i endring frå 1 til 5, der 1=små/ubetydelege endringar og 5=sterke endringar,- fisken vil og syne kliniske sjukdomsteikn. Al+ tyder at det er påvist aluminium på gjellene, 2Al+ indikerer mykje aluminium. Undersøkinga er utført av Hans Aase ved Aqua-Lab as. i Bergen. Stasjon Art Fisk 1 Fisk 2 Fisk 3 Fisk 4 Fisk 5 HAUST -97 St. 1 Laks Ht1 Ht1/S Hp1/Ht1/S N N Aure Hp1 N N N N VÅR -98 St. 1, parr Laks N Hp2/Ht2 Ht1 N N Aure Ht1 N Ht1 Ht1 Ht1 St. 1, smolt Laks N Ht3 N Ht1 Hp1/Ht1 Aure Ht1 Hp1/Ht1 N N N Rådgivende Biologer as

76 VURDERING I samband med fiskeundersøkingane er det ikkje målt vasskvaliteter i vassdraget som er skadeleg for laks og aure. Totalmengda aluminium er likevel høg, og ved sure episodar kan vatnet verte skadeleg for fisk. Botndyrsprøvene frå elva fanger opp variasjon i vasskvalitet over ein lenger periode, også desse prøvane viser at vasskvaliteten i elva var god gjennom vinteren 1997/98. Det er tidlegare vist at vasskvaliteten ut av Litledalsvatnet er svært lik den ein finn nederst i Sørelva før samløp med Nordelva (Kålås m.fl. 1996b), vasskvaliteten er derfor sannsynlegvis god heilt opp til Litledalsvatnet. Undersøking av lakse- og auregjeller ved to tidspunkt viste små vevsforandringar på ein del fisk, omlag som i Etneelva. Dei prøvane vi tok hausten 1997 og våren 1998 påviste ikkje at ein har eit forsuringsproblem i Sørelva. Også våren 1996 var forsuringsindeksane i elva lik 1, (Fjellheim & Raddum 1996), noko som indikerer at vasskvaliteten har vore god dei siste åra. Det vart totalt fanga 43 lakseungar og 6 aureungar på dei 3 stasjonane. På dei same stasjonane vart det i 1995 fanga 33 laks og 1 aure (Kålås m.fl. 1996b). Tettleiken av aure eldre enn årsyngel vart berekna å vere 1 per 1 m² og har blitt noko lågare, medan tettleiken av laks eldre enn årsyngel var 8,2 per 1 m² og har blitt noko høgare sidan Presmolttettleiken per 1 m² var 5, for laksen og 1, for auren. I 1995 var presmolttettleiken 3, og,8 for høvesvis laks og aure (Kålås m.fl. 1996b). Den berekna smoltalderen hausten 1997 og smoltalderen på det innsamla materialet var lik både for laks og aure. Smoltlengda var noko større om våren enn om hausten, men dette kan ha samanheng med den observerte vinter- og vårveksten. Sørelva er regulert og vassføringa på våren og forsommaren er lågare enn naturleg, som t.d. i Nordelva. Ei undersøking har vist at tettleiken av presmolt i stor grad er avhengig av vassføringa i perioden mai-juli (Sægrov m.fl. 1998) og at temperaturtilhøva er med å bestemme forholdet mellom laks og aure. Det var derfor forventa å finne ein høgare tettleik av presmolt i Sørelva enn i Nordelva, men dette var ikkje tilfellet. Tettleiken av presmolt var berre 5 per 1 m² mot 8 per 1 m² i Etneelva. Tettleiken av presmolt laks er truleg lågare enn vi skulle forvente i begge elvane. Vi kjenner ikkje årsaka til den låge tettleiken av ungfisk i Sørelva. Våre undersøkingar har ikkje påvist at elva har hatt sure episodar. Om forsuring var problemet skulle ein også vente at tettleiken av aure var høgare enn laks. Rådgivende Biologer as

77 8 TYSSEELVA Tysseelva har ved utlaupet til sjøen eit nedbørfelt på 233 km 2, og er det klart største vassdraget i Samnanger kommune. Vassdraget renn ut i Samnangerfjorden (figur 8.1). Dei høgastliggjande delane av vassdraget ligg ligg omkring 13 m.o.h. (Bjerknes m.fl. 1998). Dei største innsjøane i vassdraget er Holmavatnet, Dukavatn, Kvitingsvatnet og Grøndalsvatnet. Alle desse innsjøane er regulerte. Vatnet fra innsjøane vert ført i tunnel til kraftverket nordaust i Frølandsvatnet, her vert vatnet tilbakeført til vassdraget. Reguleringa i dei nordaustre delane av vassdraget fører til at vasstanden i Storelvi store delar av året er svært låg, men denne elva kan også til tider ha kraftig flaum. Fleire Innsjøar og elvestrengar som renn ned i Frølandselva er kalka sidan 1995, og det vert i dag brukt totalt 85,5 tonn kalk årlig i dette området (Bjerknes m.fl 1998). FIGUR 8.1: Tyssevassdraget der stasjonane for elektrofiske og prøvetaking av vasskvalitet og botendyr er avmerka. De nordaustre delane av nedslagsfeltet er ikkje vist på figuren. Elektrofiskestasjonane har desse kartkoordinata (ED-5): st1: LM st 2: LM , st 3: LM , st4: LM Vandringshinderet for laks og sjøaure i vassdragert er ca to kilometer opp frå Frølandsvatnet i Frølandselvi, ved gjelet like aust for Jarland, men hinderet er ikkje absolutt. Ved eigna vassføring kan fisk komme seg opp denne fossen. Total lakseførandre strekning, opp til Jarland, er 5 km inkludert Frølandsvatnet. Det er ved tidlegare undersøkingar fanga lakseungar i Storelvi (Kålås m.fl. 1996a), men desse stammar truleg frå klekkeriet som er lokalisert ved denne elva. Storelvi er sterkt regulert og vassføringa i elva er truleg jamt over for låg til at elva vert nytta som gyteplass av laks. Det er bygd enkle tersklar i nedre delar av Tysseelva for å lette oppvandringa for laks, men ei fisketrapp er under planlegging. Etter reguleringa har det vorte sett ut fisk i Tysseelva, men det er ikkje utført undersøkingar for å dokumentere kva verknader dette har hatt på fiskebestandane i vassdraget. Klekkeriet ved Storelva produserar lakseyngel som vert sett ut i Frølandselva og i Tysseelva. Stamfisken vert i stor grad fanga i Rådgivende Biologer as

78 osen ved sjøen. I 1996 vart det sett ut om lag 1. lakseungar i elva. Dette var laks som vart klekt i 1995, og var eit år ved utsetting, fisken var då mellom 7 og 1 cm. I 1997 vart det sett ut fisk klekt i 1996, utsettingane starta i juni og siste pulje vart sett ut i november, det var då totalt sett ut omlag 7. laks av årsklassa. Desse fiskane var over 1 cm ved utsetting. Frå 18. mai til 2. september 1998 vart det sett ut ytterlegare 33 laks av årsklassa, desse fiskane var då mellom 14 og 2 cm. I 1998 vart det i perioden 27. september til 6. oktober også sett ut 7 fisk frå årsklassa. Det er framleis att 5 av denne årsklassa i klekkeriet og desse er planlagt å setje ut i Det vart ikkje tatt stamfisk hausten 1997 slik at det ikkje vil verte sett ut settefisk frå årsklassen. I 1998 døyde den innsamla stamfisken grunna teknisk svikt i anlegget. Det vil derfor heller ikkje verte sett ut fisk av 1999-årsklassen. I tillegg til at det vert drive kultivering ved klekkeridrift i elva er det i 3-4 år teke ut stamfisk til genbankenformål frå elva. Det genetiske materialet i bestanden er slik prøvd sikra ved oppbevaring av nedfrossen melke i genbanken. VASSKVALITET OG BOTNDYR Vasskjemi Vasskvaliteten på den anadrome strekninga i Tyssevassdraget vart undersøkt i Frølandselva og nedom Frølandsvatnet i Tysseelva om hausten 1997 og våren Både om hausten og våren var det lågast ph på stasjon 1, det var også lågare ph om våren samanlikna med hausten. Lågast ph vart målt til 5,59 på stasjon 1, dette er en surleik som er i underkant av det som er heldig for laks, men aure skal ikkje vere plaga ved ein slik surleik. Innhaldet av aluminium var 85 og 95 :g Al/l om våren på dei to stasjonane, men konsentrasjonen av labil aluminium vart aldri målt til å vere høgare enn 1 :g Al/l på noko tidspunkt, og dette er verdiar som ikkje er skadeleg for laks og aure. Kalsiumkonsentrasjonen i vassdraget vart målt mellom,28 og,73 mg Ca/l, noko som er lågare enn det som er gunstig for laksen. Vassprøvane vart tekne i periodar med låg vassføring, og vasskvaliteten er då oftast betre enn ved høgare vassføring. TABELL 8.1: Analyseresultat frå vassprøver tekne i Tysseelva 28. oktober 1997 og 3. april Prøvene er analysert av Chemlab Services as. PARAMETER EINING VERDI Oktober -97 April -98 St. 1 St. 4 St. 1 St. 4 Surleik ph 5,64 5,97 5,59 5,71 Farge mg Pt/l Kalsium mg Ca/l,28,73,54,65 Magnesium mg Mg/l,21,28,22,26 Natrium mg Na/l 1,43 1,82 1,85 1,98 Kalium mg K/l,18,24,19,21 Sulfat mg SO 4 /l 1,5 1,8 1,6 1,8 Klorid mg Cl/l 2,27 2,8 2,6 2,9 Nitrat :g NO 3 -N/l Totalt alum. :g Al/l Reak. alum. :g Al/l Illab. alum. :g Al/l 18 <1 8 5 Labil alum. :g Al/l 5 14>x>4 6 2 ANC :ekv/l -5,9 22,3 11, 8,9 Rådgivende Biologer as

79 Botndyr Botndyrprøvane som vart tekne på to stader på den anadrome strekninga i Tyssevassdraget hausten 1997 og våren 1998 viser at vasskvaliteten er god i Frølandselva, medan elva er noko påvirka av forsuring nedom Frølandsvatnet, der indeks 11 var,6 om hausten og,96 og våren (tabell 8.2). Ein oppgang i forsuringsindeksen frå haust til vår er relativt uvanleg, og dette kan skuldast at antal innsamla dyr om våren var høgare og truleg gjev eit rettare bilete av botndyrsfaunaen i elva. TABELL 8.2: Oversikt over grupper/artar og antal individ i roteprøvar 28. oktober 1997 og 3. april Materialet er gjort opp av LFI, Oslo. GRUPPE ART Indek ANTAL DYR H-97 V-98 St. 1 St. 3 St. 1 St. 4 Fåbørstemakk (Oligochaeta) Ikkje bestemt 1 Vassmidd (Hydracarina) Ikkje bestemt Døgnflugelarvar Ameletus inopinatus,5 1 5 Baëtis rhodani Siphloneuridae ubest.,5 1 Steinflugelarvar (Plecoptera) Amphinemura borealis Amphinemura sulcicollis Brachyptera risi Capnia pygmaea,5 2 3 Diura nanseni,5 1 2 Leuctra fusca 13 4 Leuctra hippopus 5 3 Protonemura meyeri Taeniopteryx nebulosa 2 Vårflugelarvar (Trichoptera) Apatania muliebris,5 6 Apatania sp.,5 3 Limnephilidae ubest. 6 Oxyethira sp. 1 1 Plectrocnemia conspersa 1 Polycentropus 1 14 Rhyacophila nubila 1 11 Billar (Coleoptera) Ikkje bestemt 11 Fjørmygglarvar Ikkje bestemt Knottlarvar (Simulidae) Ikkje bestemt Stankelbeinlarvar (Tipulidae) Ikkje bestemt Sum Indeks Indeks 11,6 1,96 1 Rådgivende Biologer as

80 TETTLEIK, ALDER OG VEKST AV UNGFISK Fiskeundersøkingane omfatta fiske med elektrisk fiskeapparat på 4 stasjonar i elva den 28. oktober (figur 8.1). Det var låg vassføring og vasstemperaturen var,5 C i Frølandselva og 4,5 /C i Tysseelva. Tysseelva vart prøvefiska også i 1995 (Kålås m.fl. 1996b), og det same stasjonsnettet vart nytta i 1997, med unnatak av stasjon 1 som vart flytta omlag hundre meter nedover i Tettleik Totalt vart det fanga 63 lakseungar og 112 aureungar på dei 4 stasjonane. Utan årsyngel var fangsten 54 laks og 85 aure. Gjennomsnittleg tettleik utan årsyngel var 14, laks og 26,2 aure per 1 m² (tabell 8.3). Inkludert årsyngelen var tettleiken for laks og aure høvesvis 16,9 og 38,1 per 1 m². Det var høgast tettleik av laks på stasjon 1, men dette er for det meste utsett fisk. For aure var tettleiken klart høgare i Frølandselva (st. 3 og 4), enn i Tysseelva (tabell 8.3). To av laksane større enn årsyngel var truleg fisk som er naturleg klekt i elva. I tillegg er det mogleg at ytterlegare to laks var naturleg produsert i elva, resten av laksane eldre enn årsyngel hadde karakterar etter klekkeribakgrunn. TABELL 8.3: Fangst av laks og aure, større enn årsyngel, under kvar av tre elektrofiske omgangar på tre stasjonar i Tysseelva den 28. oktober Tettleik er berekna etter Bohlin m.fl. 1989, og 95 % konfidensintervall er oppgjeve. Tettleik inkludert årsyngel er oppgjeven i parentes. St 95 % Laks Aure Omgang Sum Tettleik Omgang Sum Tettleik per 1 m 2 konf. int. per m² 95 % konf. int ,5 (32,7) 1, ,7 (14,5) 3, , (5,9), ,2 (68,4) 4, ,6 (29,2) 7, ,3 (36,5) 18, ,2 (6,2) 1, , (57,) 18, Sum , (16,9), ,2 (38,1) 5,8 Alder Det vart fanga fisk frå tre årsklassar av laks (tabell 8.4), mest ettåringar, men også ein del årsyngel (+) og toåringar (2+). Ut frå opplysningane om alderen og storleiken på den utsette fisken er dette omlag som venta, og indikerer at den utsette laksen går ut som smolt ved to og tre års alder. TABELL 8.4: Årsklasse- og aldersfordeling av laks og aureungar som vart fanga på fire stasjonar i Tysseelva ved tre gongers elektrofiske i 28. oktober Stasjon Laks Aure nr sum sum Sum Rådgivende Biologer as

81 For auren var det ein overvekt av toåringar, men det var også bra med årsyngel og eittåringar i fangstane (tabell 8.4). Antalet fisk som var tre år var noko lågare og indikerar at auren går ut som smolt som fire og femåringar. Kjønnsfordelinga mellom dei fiskane som vart kjønnsbestemte er vist i tabell 8.5. Det var ein lita overvekt av hannar, både av laks og aure, og denne tendensen fanst både i totalmaterialet og innan årsklassane. To (7 %) av dei 53 laksehannane eldre enn årsyngel som vart fanga var kjønnsmogne. Tilsvarande for auren var 4 av 49 (8 %). TABELL 8.5: Kjønnsfordeling og andel kjønnsmogne hannar for dei ulike årsklassar eldre enn årsyngel. Alder Laks Aure Hoer Hannar Sum Kj.mogne hannar Hoer Hannar Sum Kj.mogne hannar antall % antall % , , , , , Sum , ,3 Lengd og vekst Det vert sett ut lakseyngel frå eige klekkeri i Tysselva gjennom sommarhalvåret. Etter kvart som fisken veks vert grupper sett ut slik at dei gjenværande skal ha tilstrekkeleg med plass i klekkeriet. Det er derfor inga homogen gruppe av utsett fisk i elva, noko som gjer det problematisk å analysere veksten på laksen i elva. Dei to laksane som var større enn årsyngel og truleg var ville, var eit og to år og lengda var høvesvis 9,9 og 7,7 cm, den eldste fisken var altså minst FIGUR 8.2: Gjennomsnittleg lengd (mm) ved avslutta vekstsesong (november) for dei ulike aldersgruppene av laks og aure som vart fanga i Tysseelva under el. fiske 28. oktober Tala er henta frå tabell Laks Aure (+) 2 (1+) 3 (2+) 4(3+) 5(4+). Aureungane veks gjennomsnittleg 4,8 cm den første vekstsesongen. Etter to vektsesongar er aureungane gjennomsnittleg 8,2 cm, og etter tredje vekstsesong 11,2 cm. Laksen hadde ei gjennomsnittleg lengde på 4,9 cm etter første vekstsesong, etter to vekstsesongar var gjennomsnittslengda 11,9 cm og etter tredje vekstsesong 12, cm. Det som kan sjå ut som ein markert vekststagnasjon hos laksen kan truleg forklarast med at laksen som er to år var relativt små når dei vart sett ut, samanlikna med eitåringane. Rådgivende Biologer as

82 TABELL 8.6: Gjennomsnittleg lengd i mm ± standard avvik, og lengdevariasjon for ulike aldersgrupper av laks og aure som vart fanga under elektrofiske på fire stasjonar i Tysseselva 28. oktober ANTAL VEKSTSESONGAR (ALDER) 1 (+) 2 (1+) 3(2+) 4 (3+) 5(4+) 6(5+) 7(6+) Totalt Laks Antal Lengd ± sd 49 ± ± ± 15 Min.- maks Aure Antal Lengd ± sd 48 ± 5 82 ± ± 9 13 ± ± Min.- maks Både for laksen og for auren skil årsyngelen seg klårt frå dei andre årsklassane. For eit og toåringane er det kraftig overlapp i lengdefordelinga hos laksen, men dette skuldast truleg lengda ved utsetting. For auren er det relativt liten overlapp mellom eit og toåringar, medan det er uråd å skilja fisk eldre enn eit år få kvarandre på grunnlag av lengda Laks, Tysse n= Aure, Tysse n= FIGUR 8.3: Lengdefordeling av laks (venstre) og aure (høgre). Fiskane er fanga under el. fiske på fire stasjonar i elva Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. For auren vart det i tillegg fanga to aure som var eldre enn fire år (se tabell 8.6) Presmolttettleik og smoltalder Total presmolttettleik i Tysseelva er 2,5 presmolt/1 m². Nesten all den utsette laksen var presmolt, og gjev ein presmolttettleik for laks på 12,25 per 1 m². For aure vert presmolttettleiken 8,25 per 1 m². Av aurene var ein eittåring presmolt (3 %), av to og treåringene var presmoltandelen høvesvis 6 og 57 %, for fireåringane var tre av fem aurar presmolt (6 %), medan dei to andre var residente, også aurane som var fem og seks år gammal var residente. Av eit år gamal laks (1+) var 95 % presmolt, og av to år gammal laks (2+) var 82 % presmolt. Gjennomsnittleg smoltalder for auren, basert på presmoltmaterialet, er 3,4 år og gjennomsnittleg presmoltlengd er 12,5 cm, for laksen er presmoltalderen 2,9 år og gjennomsnittleg lengd er 12,2 cm. Rådgivende Biologer as

83 Fangst av parr og smolt våren 1998 Den 3. april 1998 vart det samla inn laks og aure parr og smolt ved stasjon 1 i Tysseelva. Fisken vart oppgjorde på same måte som fiskane som vart samla inn hausten Det vart også teke gjelleprøver av ein del av fisk og resultata frå dette er omtala i eige avsnitt seinare i rapporten. Det vart totalt fanga 11 laksesmolt, men ingen lakseparr. Av auren vart det fanga fem aureparr og 18 aure som truleg var smolt, men for ein del av aurane mangla klare smolttrekk slik at det kan være nokre aureparr i dette materialet. 4 3 Laksesmolt, Tysse n= Auresmolt, Tysse n= FIGUR 8.4: Lengdefordeling av laksesmolt (venstre) og auresmolt (høgre). Fiskane er fanga ve el. fiske ved stasjon 1, 3. april Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. Dei 11 laksesmoltane hadde ein gjennomsnittslengd på 13,3, den minste var 12,1 cm og den lengste 14,9 cm. Gjennomsnittleg smoltalder for laksen var 2,3 år. Dei 18 auresmoltane var i gjennomsnitt 13,5 cm og hadde ein gjennomsnittleg smoltalder på 3,7 år. Årsaka til at smoltalderen til laks er lågare enn smoltalderen til aure og skilnadane i berekna smoltalder for laks er at dei aller fleste laksane er utsett og at det vart sett ut laks mellom dei to feltturane. GJELLEUNDERSØKINGAR Hausten 1997 (28. oktober) vart det samla inn gjelleprøver frå ti fisk (5 aurar og 5 laks) oppe i Tysseelva (Stasjon 3) og ti fisk (5 aurar og 5 laks) nede i elva (Stasjon 1). Våren 1998 (3. april) vart det teke prøvar av fem ungfisk (aure, parr) og ti smolt på stasjon 1. Det vart berre registrert strukturelle endringar på to av dei 35 fiskane som vart undersøkte. Dette var små hypertrofiske endringar på to av laksane som vart fanga på stasjon 1 hausten -97 (tabell 8.7). Hypertrofiske endringar oppstår først og hyperplastiske endringar oppstår etter lengre påverknad. Det vart ikkje registrert aluminiumsutfelling på nokon av fiskane. Ut frå desse resultata var ikkje vasskvaliteten problematisk for korkje laks eller aure i Tysseelva i perioden før prøvetaking. Rådgivende Biologer as

84 TABELL 8.7: Strukturelle endringar på gjeller fra aure fanga oppe og nede på den lakse- og sjøaureførande strekninga i Tysseelva 28. oktober 1997 og 3. april Forkortingane tyder N=normal, Hp=hyperplasi, Ht=hypertrofi, S=auka mengd slimceller, A=aneurismer og tala syner styrken i endring frå 1 til 5, der 1=små/ubetydelege endringar og 5=sterke endringar,- fisken vil og syne kliniske sjukdomsteikn. Al+ tyder at det er påvist aluminium på gjellene, 2Al+ indikerer mykje aluminium. Undersøkinga er utført av Hans Aase ved Aqua-Lab as. i Bergen. Stasjon Art Fisk 1 Fisk 2 Fisk 3 Fisk 4 Fisk 5 HAUST - St. 1 Laks Ht1 N N Ht1 N 97 Aure N N N N N St. 3 Laks N N N N N Aure N N N N N VÅR -98 St. 1, parr Aure N N N N N St. 1, smolt Laks N N N N N Aure N N N N N FANGSTSTATISTIKK Det er ikkje samla inn fangststatistikk for Tysseelva før 1983 for laks og 1984 for aure. Ein kjenner difor ikkje til bestandsutviklinga i elva før denne tid. Det er heller ikkje ført nokon statistikk for åra 1987, 1988 og I peroden 1983 til 1997 er det i gjennomsnitt fanga 32 sjøaure og 86 laks kvart år. Gjennomsnittsvektene til sjøauren og laksen har vore høvesvis,7 kg og 2,7 kg. Dette gjev ein årleg fangst på i gjennomsnitt 23 kg sjøaure og 246 kg laks. Fangstane av laks har i følge statistikken vore størst i 1994 og 1995 medan dei var låge på midten av åttitalet (figur 8.9). Det er ikkje utført registreringar av innslaget av oppdrettslaks, men inntrykket lokalt har vore at mykje av den fanga fisken har vore oppdrettsfisk. Sjøaurefangstane var best i åra 1991, 1992 og 1993, men også i 1997 var sjøaurefangsten bra. I resten av den rapporterte perioden har fangstane vore lågare (figur 8.8). Hovudmengda av fisken vert fanga i nedre delar av elva, nær sjøen. 25 Laks 5 5 Sjøaure , , , , FIGUR 8.5. Årleg fangst (antal og snittvekt) av laks (venstre) og aure (høgre) i Tysseelva i perioden 1983 til Tala er henta frå den offentlege fangststatistikken (NOS). Verdiar manglar for Rådgivende Biologer as

85 VURDERING Det vart ikkje målt vasskvaliteter i vassdraget som er skadeleg for laks og aure i samband med denne undersøkinga. Surleiken (ph) vil periodevis være nokre lågare enn det som er målt. I Tysseelvi nedom Frølandsvatnet kan ein ikkje utelukke at vasskvaliteten tidvis kan ha negative effekter på laks. I Frølandselva ser vannkvaliteten ut til å være nokre betre. Innhaldet av labil aluminium er lågt i vassdraget og lågare enn ved tidlegare målingar (Kålås m. fl. 1996a, 1996b). Inntrykket av ein noko dårlegare vasskvalitet i Tysseelva samanlikna med Frølandselva stemmer godt med forsuringsindeksen i elvene. Begge elvene hadde forsuringsindeks 1 lik 1, medan forsuringsindeks 11 var,6 om hausten og,96 om våren i Tysseelva. Både vår- og haustprøvene gav forsuringsideks 11 lik 1 i Frølandselva. Våren 1996 var forsuringsideks 11,77 og,8 to stader i Frølandselvi (Fjellheim & Raddum 1996). Dette tyder på at vasskvaliteten var betre i 1997 og vinteren 1997/98 enn vinteren 1995/1996. Av i alt 35 fiskegjeller som vart undersøkt, var det små/ubetydelege hypertrofiske endringar på gjeller frå to laks i Tysseelva. Resultatet frå gjelleundersøkingane samsvarer med det generelle inntrykket av ein vasskvalitet som ikkje er eller berre er svært lite skadeleg for laks, men i alle høve tilfredstillande for aure. Det vart totalt fanga 63 lakseungar og 112 aureungar på dei 4 stasjonane. Av laks vart det fanga ni årsyngel. Alle var ville og naturleg rekruttert. Ved undersøkingar i 1994 og 1995, vart det ikkje påvist vill årsyngel i elva (Kålås m.fl. 1996a, 1996b), medan det vart fanga eitt og toåringar i 1996 som kan ha vore naturleg rekruttert i elva (Kålås m. fl b). Tettleiken av laks var høgare på alle stasjonane i 1997 samanlikna med Tettleiken utan årsyngel var 14 per 1 m². Innslaget av laks eldre enn årsyngel var imidlertid lågt, og berre to laksar, ein eittåring og ein toåring, var med rimeleg stor sikkerheit naturleg reprodusert i elva. Det vart totalt fanga 112 aure på dei fire stasjonane mot 35 på dei same stasjonane i 1995 (Kålås m.fl. 1996b), og tettleiken av aure gjekk opp frå 6,8 i 1995 til 38,1 fisk per 1 m² i Presmolttettleiken var 12,3 per 1 m² for laksen og 8,3 per 1 m² for auren. I 1995 var presmolttettleiken 1,4 og 2,3 per 1 m² for høvesvis laks og aure (Kålås m.fl. 1996b). Den høge presmolttettleiken av laks skuldast at laks av presmoltstorleik var sett ut i elva kort tid før fiskeundersøkinga. Tilstanden i Tysseelva, med omsyn på fisketettleik, var langt betre hausten 1997 enn ved tilsvarande undersøking hausten Rådgivende Biologer as

86 Rådgivende Biologer as

87 9: USKEDALSELVA Uskedalselva har ved utlaupet til sjøen eit nedbørfelt på 45 km 2, og er det femte største vassdraget i Kvinnherad kommune. Vassdraget renn ut i Hardangerfjorden (figur 9.1). Den høgastliggjande innsjøen i vassdraget er Svartavatnet som ligg 82 m.o.h. Andre større innsjøar i vassdraget er Fjellandsbøvatnet (189 m.o.h), Mannsvatnet (563 m.o.h.) og Vatnastølsvatnet (Veslevatn) (572 m.o.h). Vassdraget er uregulert, men førebygd gjennom delar som går gjennom jordbruksområde. Uskedalselva er lakse- og sjøaureførande opp til Fjellandsbøvatnet. Strekninga med anadrom laksefisk i hovudelva er 11 km og med sideelver er den totale strekninga 13 km. Det er gode gyte- og oppveksttilhøve på heile den strekninga som fører anadrom laksefisk. FIGUR 9.1: Uskedalselva og Uskedalsvassdraget. Elva er sjøaureførande opp til Fjellandsbøvatnet. Plassering av elektrofiskestasjonane: St 1: UTM LM ; st 2: UTM LM ; st 3: UTM LM ; st 4: UTM LM ; st 5: UTM LM (ED-5). Rådgivende Biologer as

88 VASSKVALITET OG BOTNDYR Vasskjemi Målingane som vart gjort i samband med fiskeundersøkinga viste ph-målingar som varierte mellom 5,5 og 6,1, ei bufferevna som er relativt høg, men litt låge kalsiumverdiar for laks. Det var litt meir labilt aluminium nede i elva enn oppe, men konsentrasjonane var ikkje kritiske for laks. Vassprøvane vart tekne då det var låg vassføring. Sure episodar kjem ofte i samband med høg vassføring grunna smelting eller store nedbørsmengder og i februar/mars 1997 var ph under 5, i Børsdalselva og under ph 5,5 i hovudelva (figur 9.2). Dette er den suraste perioden i elva i tidsrommet november 1996 til juni Ifrå sommaren 1997 til sommaren 1998 har vasskvaliteten vore jamnt bra. Den totale mengda aluminium var høg i elvevatnet. Dette gjer at det er eit stort potensiale for å bli danna labil aluminium i samband med sure episodar. Børsdalselva er den suraste sidegreina av vassdraget, og denne i tillegg til Tverrelva, er truleg grunnen til at det er dårlegare vasskvalitetstilhøve nede i elva enn oppe. Normalt er det omvendt, ved at lågareliggjande område er mindre sure, og at vasskvaliteten betrar seg nedover i eit vassdrag, også på grunn av tilsig frå dyrka og gjødsla område. Det har vore sporadisk kalking i Uskedalselva dei siste 2 åra, men i 1996 og -97 vart det kalka meir systematisk. I Svartavatnet vart det i september 1996 og september 1997 kvart år spreidd 12 tonn kalk (helikopterkalking). I tillegg er det begge åra lagt ut kalksteinsgrus og kalkstein i elveløp og sidebekkar i Bergsdalselva og i hovudelva ovanfor innløpet frå Børsdalelva (Bjerknes m.fl. 1998). Sjølv om vasskvaliteten var bra både hausten -97 og våren -98, er det truleg ustabile tilhøve i elva, og dersom kalkinga opphøyrer er det sannsynleg at vasskvaliteten snøgt vil verta dårlegare att. TABELL 9.1: Analyseresultat frå vassprøver tekne i Uskedalselva 3. oktober 1997 og 29. april 1998 PARAMETER EINING VERDI Oktober -97 April -98 St. 2 St. 5 St. 2 St. 5 Surleik ph 5,74 5,5 5,81 6,1 Farge mg Pt/l 1 <5 <5 5 Kalsium mg Ca/l,42,73,79,86 Magnesium mg Mg/l,22,29,21,28 Natrium mg Na/l 2,2 2,3 1,96 2,26 Kalium mg K/l,21,34,14,3 Sulfat mg SO 4 /l 1,7 1,1 1,3 1,7 Klorid mg Cl/l 2,9 3,1 2,8 3,2 Nitrat :g NO 3 -N/l Totalt alum. :g Al/l Reak. alum. :g Al/l Illab. alum. :g Al/l 13 < Labil alum. :g Al/l 11 > ANC :ekv/l 7,1 41,2 17, 22,7 Rådgivende Biologer as

89 Uskedalselva Tverrelva 7 7 ph 6 ph okt jan apr jul okt jan apr jul okt jan apr jul okt jan apr jul Fjellandsbø Børsdalselva 7 7 ph 6 ph okt jan apr jul okt jan apr jul okt jan apr jul okt jan apr jul FIGUR 9.2: Surleiksmålingar (ph) frå Uskedalselva og sideelvar i perioden november 1996 til juli Prøvane er tekne av Kåre Vetrhus og analysert av det lokale næringsmiddeltilsynet. Rådgivende Biologer as

90 Botndyr Botndyrprøvane som vart tekne på to stader i Uskedalselva hausten 1997 og våren 1998 indikerer, som vassprøvane, at vasskvaliteten er god og at det ikkje er probem med forsuring i elva (tabell 9.2). I alle prøvane vart det funne relativt høge antal av døgnfluga Baëtis rhodani, som er indikatorart for lite eller ikkje forsura vassdrag. Botndyrfaunaen i Uskedalselva vart også undersøkt av Fjellheim og Raddum i Dei fann at hovudelva var lite forsuringspåverka, medan Børsdalselva var noko meir påverka, og denne fekk forsuringsindeks,5. TABELL 9.2: Oversikt over grupper/artar og antal individ i roteprøvar frå Uskedalselva i oktober 1997 og april Materialet er gjort opp av LFI, Oslo. GRUPPE ART Indeks ANTAL DYR H-97 V-98 St.2 St.5 St.2 St.5 Fåbørstemakk (Oligochaeta) Ikkje bestemt 5 3 Vassmidd Ikkje bestemt 16 2 Døgnflugelarvar (Ephemeroptera) Baëtis rhodani Baëtis subalpinus 1 1 Steinflugelarvar (Plecoptera) Amphinemura borealis Amphinemura sulcicollis Brachyptera risi Capnia sp.,5 1 Leuctra fusca 8 21 Leuctra hippopus 87 Leuctra sp. 4 2 Nemoura cinerea 2 Nemoura sp. 1 Protonemura meyeri Siphonoperla burmeisteri Vårflugelarvar (Trichoptera) Limnephilidae ubest. 1 8 Polycentropus flavomaculatus Polycentropus ubest. (små) 3 Rhyacophila nubila Billar (Coleoptera) Ikkje bestemt 88 - Fjørmygglarvar (Chironomidae) Ikkje bestemt 4 72 >1 796 Knottlarvar (Simulidae) Ikkje bestemt Stankelbeinlarvar (Tipulidae) Ikkje bestemt Sum > Indeks Indeks ,81 1 Rådgivende Biologer as

91 TETTLEIK, ALDER OG VEKST AV UNGFISK Fiskeundersøkingane omfatta fiske med elektrisk fiskeapparat på 5 stasjonar i elva den 3. oktober (figur 9.1). Det var låg vassføring, og vasstemperaturen var 4, C. Uskedalselva vart prøvefiska også i 1995 (Kålås m.fl. 1996), og det same stasjonsnettet vart nytta begge åra, men med endra nummerering i 1997 i høve til i Tettleik Det vart berre fanga to laks i Uskedalselva 3. oktober Total fangst av aure var 151 fisk, 53 av desse var årsyngel. Gjennomsnittleg tettleik av aure eldre enn årsyngel var 2,2 per 1 m 2 (tabell 9.3), inkludert årsyngel var gjennomsnittleg tettleik 31,9 fisk per 1m 2. Det vart i tillegg fanga tre blenkjer, som ikkje er med i ungfiskberekningane. Tettleiken av aure er truleg mindre enn det ein skal venta, i høve til ikkje-biologiske parametrar som elvetemperatur, substrat og vassføring. Men resultatet var omlag det same i 1995 som i 1997, og det ser difor ut til at tettleiken er stabil i elva. TABELL 9.3: Fangst av laks og aure eldre enn årsyngel under kvar av tre elektrofiske omgangar på fem stasjonar i Uskedalselva den 3. oktober Tettleik inkludert årsyngel er oppgjeve i parantesar. Tettleik er berekna etter Bohlin m.fl. 1989, og 95% konfidensintervall er oppgjeve. 95 % 95 % Laks Aure St Omgang Sum Tettleik Omgang Sum Tettleik per 1 m 2 konf. int per 1 m 2 konf. int , (4,) 6, ,8 (34,4) 2, , (17,5), ,4 (33,5) 3, ,1 (35,7),7 Sum ,2 (31,8),9 Alder, lengd og vekst Dei to laksane som vart fanga var to år (2+). Av aure var det dei tre yngste årsklassane som var mest talrike, men i høve til + og 2+ var det for lite 1+ i fangstane, noko som tyder på at rekrutteringa har vore dårleg i 1996 (resultatet av gytinga hausten 1995, tabell 9.4). TABELL 9.4: Årsklasse- og aldersfordeling av laks og aureungar som vart fanga på 5 stasjonar i Uskedalselva ved tre gongers elektrofiske 3. oktober Stasjon Laks Aure nr Sum Sum Sum Rådgivende Biologer as

92 Kjønnsfordelinga mellom dei fiskane som vart kjønnsbestemte er jamn, både totalt og innan årsklassar (tabell 9.5). TABELL 9.5: Kjønnsfordeling og andel kjønnsmogne hannar for dei ulike årsklassar eldre enn årsyngel. Alder Laks Aure Hoer Hannar Sum Kj.mogne % Hoer Hannar Sum Kj.mogne % , , , Blenkjer Sum ,8 Gjennomsnittleg lengd og vekst er vist i tabell 9.6 og figur 9.3 og 9.4. Årsyngelen er nær 6 cm etter første året, dei neste åra veks auren mellom 2 og 4 cm kvart år. TABELL 9.6: Gjennomsnittleg lengd i mm ± standard avvik, og lengdevariasjon for ulike aldersgrupper av laks og aure som vart fanga under elektrofiske på 5 stasjonar i Uskedalselva 3. oktober Laks Aure Antal vekstsesongar (alder) 1 (+) 2 (1+) 3(2+) 4 (3+) 5(4+) 6(5+) Totalt antal 2 2 snittlengd ,5 ± 7, min-maks antal snittlengd 59, ± 6,7 96, ± 7,7 118,3 ± 9,8 142,8 ± 11,1 178,7 ± 14,5 19,5 min-maks FIGUR 9.3: Lengdefordeling av aure. Fiskane er fanga under el. fiske på 5 stasjonar i Uskedalselva 3. oktober Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm Aure, Uskedalselva + n= Rådgivende Biologer as

93 FIGUR 9.4: Gjennomsnittleg lengd (mm) ved avslutta vekstsesong for dei ulike aldersgruppene av laks og aure som vart fanga i Uskedalselva under el. fiske 3. oktober Tala er henta frå tabell Aure (+) 2 (1+) 3 (2+) 4(3+) 5(4+) 6(5+). Presmolttettleik og smoltalder Total presmolttettleik i Uskedalselva er 11, presmolt/1m 2. Dei to laksane som vart fanga er rekna som presmolt, og gjev ein presmolttettleik for laks på,4 per 1m 2. For aure vert presmolt-tettleiken 1,6 per 1m 2. 28,6 prosent av eitt år gamal aure (1+) var presmolt, tala for 2+ og 3+ var høvesvis 64,3 og 1 %. All aure som var eldre enn 3+ var så stor at dei vart rekna som residente aurar. Gjennomsnittleg smoltalder for auren, basert på presmoltmaterialet, er berekna til 3, år, og gjennomsnittslengda var 12,3 cm. Dei to laksane som vart fanga var begge 2+, og dette gjev ein smoltalder på 3, år, medan gjennomsnittslengda var 13,1 cm. Fangst av parr og smolt våren 1998 Den 29. april vart det samla inn parr og smolt av aure og laks ved stasjon 2 i Uskedalselva. Fisken vart gjort opp på same måte som fiskane som vart samla inn hausten Det vart også teke gjelleprøvar av ein del fisk, og resultata frå dette er omtala i eit eige avsnitt seinare i rapporten. Det vart fanga 8 laksesmolt, ingen lakseparr. Av aure vart det fanga fem parr og 21 aure som truleg var smolt, men for ein del av aurane mangla klare smolttrekk, slik at det kan vera nokre aureparr i dette materialet. Dei 8 laksesmoltane hadde ei gjennomsnittslengd på 13,4 cm, gjennomsnittsalderen var 2,9 år. Dei 21 auresmoltane hadde ei gjennomsnittslengd på 12,2 cm, og gjennomsnittleg smoltalder var 2,9 år. (figur 9.5) 5 4 Laksesmolt, Uskedalselva n=8 2 år 3 år 5 4 Auresmolt, Uskedalselva n=21 2 år 3 år 4 år FIGUR 9.5: Lengdefordeling av laksesmolt (venstre) og auresmolt (høgre) fanga under el. fiske på stasjon 2 i Uskedalselva 29. april Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm.omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm. Rådgivende Biologer as

94 GJELLEUNDERSØKINGAR Hausten 1997 (3. oktober) vart det samla inn gjelleprøver frå tre laks frå Uskedalselva (Stasjon 2) og fem aurar nede i elva (Stasjon 1 & 2). Våren 1998 (3. april) vart det teke prøvar av fem ungfisk (aure) og ti smolt (fem laks og fem aure) på stasjon 2. Grunnen til det låge antalet laks er at tettleiken var svært låg. Hausten 1997 vart det påvist aluminiumsutfelling på seks av dei åtte undersøkte gjellene. To av aurane hadde hyperttrofiske endringar på gjellene, ein av desse hadde også kraftige hypertplastiske endringar (tabell 9.7). Hypertrofiske endringar oppstår først og hyperplastiske endringar oppstår etter lengre påverknad. Tilhøva våren 1998 var markert dårlegare enn hausten Seks av fiskane hadde aluminiumsutfellingar på gjellene, og 14 av dei 15 undersøkte fiskane hadde hypertrofiske endringar. Ein av fiskane hadde hyperplastiske endringar. Resultata tyder på at det var ein periode med kraftig foverring av vasskvaliteten på våren, men at dette ikkje hadde vart lenge då undersøkingane vart gjort i slutten av april, etter som det i liten grad vart påvist kroniske skader. TABELL 9.7: Strukturelle endringar på gjeller fra aure fanga oppe og nede på den sjøaureførande strekninga i Uskedalselva 3. oktober 1997 og 3. april Forkortingane tyder N=normal, Hp=hyperplasi, Ht=hypertrofi, S=auka mengd slimceller, A=aneurismer og tala syner styrken i endring frå 1 til 5, der 1=små/ubetydelege endringar og 5=sterke endringar,- fisken vil og syne kliniske sjukdomsteikn. Al+ tyder at det er påvist aluminium på gjellene, 2Al+ indikerer mykje aluminium. Undersøkinga er utført av Hans Aase ved Aqua-Lab as. i Bergen. Stasjon Art Fisk 1 Fisk 2 Fisk 3 Fisk 4 Fisk 5 HAUST -97 St. 2 Laks N Al+/N Al+/N - - St. 1 Aure Al+/Hp3/Ht2 Al+/N N Al+/Ht1 Al+/N VÅR -98 St. 2, parr Aure Ht1 Al+/Ht2 Ht2 Al+/Ht1 Ht2 St. 2, smolt Laks Ht2 Al+/Ht1 Al+/Hp2/Ht1/S N Hp1 Aure Ht1 Al+/Ht2 Ht2 Al+/Ht1 Ht2 Rådgivende Biologer as

95 FANGSTSTATISTIKK Frå og med 1969 vart det skilt mellom laks og aure i den ofisielle fangststatistikken. For å illustrera bestandsutviklinga er fangstane i perioden framstilt i figur 9.6. Fangststatistikken for laks og aure i Uskedalselva viser stor variasjon mellom år spesielt for sjøauren. Det beste året vart det fanga over 1 sjøaure i elva og år med fangstar på over 4 sjøaure har ikkje vore uvanleg. År med svært låge fangstar er heller ikkje uvanleg. Gjennom det meste av syttitalet var fangstane svært låge. Nokre av dei siste åra har fangstane av sjøaure vore god. Fangstane av laks har vore låge og vanlegvis langt under sjøaurefangstane i antal. Det var relativt gode fangstar av laks tidleg på 9-talet, men det er truleg at det meste av denne fisken var rømt oppdrettsfisk. Dei to siste åra har fangstane vore svært låge Antal fisk Snittvekt (kg) Antal fisk Snittvekt (kg) År FIGUR 9.6: Årleg fangst (antal og snittvekt) av laks (venstre) og aure (høgre) i Uskedalselva i perioden Antal fisk er vist som stolpar, snittvekst er vist som linje. Tala er henta frå den offentlege fangststatistikken (NOS). Fangstar av sjøaure er ikkje registrert for åra , og fangstane av laks er ikkje registrert for åra og NB! Ulik skala på dei to figurane. År Rådgivende Biologer as

96 VURDERING Vasskjemimålingar og botndyrindeks indikerer at det ikkje var store forsuringsproblem i Uskedalselva korkje hausten 1997 eller våren Dette skuldast truleg omfattande kalking i vassdraget i 1996 og -97. Likevel hadde tolv av 23 fisk aluminiumsutfellingar på gjellene, og 16 av 23 fisk hadde skader på gjellene. Det var mest skader på gjellene frå fisk som vart fanga inn våren -98, medan det var flest fisk med aluminiums-utfellingar hausten -97. Målingar av vasskjemi og botndyrindeksar indikerer at elva ikkje har eit stort forsuringsproblem gjennom vinteren 1997/98, medan tettleiken av laks og gjelleprøvar indikerer at vasskvaliteten er for dårleg til at ein bestand av laks kan klare seg. Det vart fanga 2 laks og 154 aure under det ordinære prøvefisket på 5 stasjonar à 1 m² hausten -97. Begge laksane var presmolt. Tettleiken av aure var 32 per 1 m² inkludert årsyngel og 2 per 1 m² utan årsyngel. Tettleiken var litt lågare enn i Presmolttettleiken var 11 per 1 m² for aure. Gjennomsnittleg smoltalder og smoltlengd ut frå innsamling av smolt våren 1998 var 2,9 år og 12,2 cm for aure og 2,9 år og 13,4 cm for laks. Det var godt samsvar mellom desse tala og berekningane frå fangst av presmolt hausten -97. Det vart fanga uvanleg lite 1+ aure i høve til dei andre årsklassane, og dette kan tyda på at rekrutteringa svikta i 1996 (gytesesongen -95) (figur 9.7). Dette er uventa sidan innvandringa av sjøaure var særs god i Same årsklasse er svak i Æneselva. Dette indikerar at lokale klimatiske tilhøva kan ha verka negativt inn. Vinteren 1995/96 var kald, tørr og snøfattig. Dette førte til relativt låg vassføring våren Den låge vintervassføringa kan ha ført til tørrlegging eller frysing av gytegroper, men ein skulle forvente at dei som overlevde vinteren skulle ha god overleving. IF 1 8 Uskedalselva Uskedalselva : Årsklassestyrken til aure vist som totalfangst på dei same stasjonane hausten 1995 og Fangstane av sjøaure har variert sterkt. Av dei siste åra var fangstane gode i Elva hadde då dei klart høgaste sjøaurefangstane i Hordaland. I 1994 var sjøaurefangstane blant dei dårlegaste som er registrert var eit middels godt år, men elva var likevel blant dei beste i fylket. Tilstanden til sjøaurebestanden i Uskedalselva ser ut til å vere god, medan laksebestanden er svært tynn eller utdøydd. Sure sideelvar verkar i periodar negativt inn på vasskjemien. Anadrom laksefisk i Hardangerfjorden er sterkt påverka av lakseluspåslag. Sjølv om problema er størst lenger inne i Hardangerfjorden må ein anta at bestandane av laks og sjøaure i Uskedalselva også er påverka av lakseluspåslag som aukar dødelegheiten og reduserer tilveksten, spesiellt for smolt. Rådgivende Biologer as

97 1: ÆNESELVA Æneselva har ved utlaupet til sjøen eit nedbørfelt på 49,6 km 2, og er det fjerde største vassdraget i Kvinnherad kommune. Vassdraget renn ut i Sildafjorden, som er ein del av Hardangerfjorden ved innløpet til Maurangerfjorden. Dei øvste delane av vassdraget har avrenning frå Folgefonna omlag 12 m.o.h., men dei største innsjøane i vassdraget, som er Rundavatn og Vatnastølsvatn, ligg høvesvis 729 og 395 m.o.h. Vassdraget er omlag 2 km langt og dei nedste åtte km, opp til Hestabotn, er lakse- og sjøaureførande (figur 1.1). Æneselva er ei av få attverande større elvar i fylket som verken er regulert, forebygd eller utsett for andre menneskeskapte fysiske endringar. Dei nedste og øvste delane av den lakseførande strekninga er bratte og grovsteina, men mellom desse er eit sletteområde av sand og grus der elvelaupet meandrerar og stadig er i endring. FIGUR 1.1: Æneselva med stasjonar for elektrofiske (1-5) avmerka. Stasjon 1: Æneselva ved snekkerverkstad UTM LM ; stasjon 2: Æneselva ved Sætrane UTM LM ; stasjon 3: Æneselva UTM LM ; stasjon 4: Eikebottselva før innløp til Æneselva UTM LM ; stasjon 5: Æneselv ved Hestabotn UTM LM (ED-5). Stasjon 2 tilsvarar stasjon 3 frå 1995 og stasjon 3 er ny. Stasjon 2 frå 1995 er ikkje med. Rådgivende Biologer as

98 VASSKVALITET OG BOTNDYR Vasskjemi Vasskvaliteten var noko dårlegare i oktober -97 enn i april -98, med lite kalsium og dårlegare syrenøytraliserande kapasitet (tabell 1.1). Vårverdiane var bra, med ph mellom 5,59 og 5,75, og mykje meir kalsium. Vassprøvar tekne i perioden mars -94 til april -98 viser at nedbørsrike periodar fører til dårlegare vasskvalitet, i periodar med lite nedbør er det nok lausmassar i området som med bufferkapasiteten sin gjer at vasskvaliteten er god (Kålås m.fl. 1996b). Det vart berre påvist moderate mengder labilt aluminium, godt under det ein reknar som skadeleg for aure. TABELL 1.1: Analyseresultat frå vassprøver tekne i Æneselva 29. oktober 1997 og 3. april 1998 PARAMETER EINING VERDI Oktober -97 April -98 St. 1 St. 3 St. 1 St. 3 Surleik ph 5,48 5,42 5,75 5,59 Farge mg Pt/l 14 7 <5 <5 Kalsium mg Ca/l,19,15,66,67 Magnesium mg Mg/l,14,12,21,21 Natrium mg Na/l 1,28 1,11 1,96 1,9 Kalium mg K/l,11,9,14,14 Sulfat mg SO 4 /l 1,2 1, 1,3 1,3 Klorid mg Cl/l 2,15 1,88 2,8 2,5 Nitrat :g NO 3 -N/l Totalt alum. :g Al/l Reak. alum. :g Al/l Illab. alum. :g Al/l 11 <1 7 6 Labil alum. :g Al/l 8 >3 9 1 ANC :ekv/l -12,9-11,1 13,3 18,6 Rådgivende Biologer as

99 Botndyr Botndyrprøvane som vart tekne på to stasjonar hausten 1997 og våren 1998, viser at Æneselva er moderat til betydeleg påverka av forsuring (tabell 1.2). Det vart ikkje funne forsuringsfølsame døgnfloger, men innslag av to steinflogeartar og ein vårflugeart som er moderat forsuringsfølsomme, gjer at botndyrindeksen vert,5. Raddum og Fjellheim (199) gjennomførte i 1989 ei større undersøking av botndyrfaunaen, der totalt 14 stasjonar vart undersøkt. Den gjennomsnittlege botndyrindeksen for desse stasjonane vart,35, og det vart konkludert med at at Æneselva var betydeleg forsuringsskadd. TABELL 1.2: Oversikt over grupper/artar og antal individ i roteprøvar tekne i Æneselva i oktober 1997 og april Materialet er gjort opp av LFI, Oslo. GRUPPE ART Indeks ANTAL DYR H-97 V-98 St.1 St.3 St.1 St.3 Fåbørstemakk (Oligochaeta) Ikkje bestemt Vassmidd (Hydracarina) Ikkje bestemt Steinflugelarvar (Plecoptera) Amphinemura borealis Amphinemura sulcicollis Brachyptera risi Capnia pygmaea, Diura nanseni, Leuctra fusca 4 16 Leuctra hippopus 2 48 Leuctra nigra 1 Leuctra sp. 3 Protonemura meyeri Taeniopteryx nebulosa 4 4 Vårflugelarvar (Trichoptera) Apatania muliebris,5 1 Halesus sp. 1 Limnephilidae ubest. 3 1 Plectrocnemia conspersa 1 Potamophylax sp. 1 Rhyacophila nubila Fjørmygglarvar (Chironomidae) Ikkje bestemt >1 Knottlarvar (Simulidae) Ikkje bestemt Stankelbeinlarvar (Tipulidae) Ikkje bestemt Andre tovenger (Diptera) Ikkje bestemt 4 2 Sum >1164 Indeks 1,5,5,5 Indeks 11,5,5,,5 Rådgivende Biologer as

100 TETTLEIK, ALDER OG VEKST AV UNGFISK Fiskeundersøkingane omfatta fiske med elektrisk fiskeapparat på 5 stasjonar i elva den 29. oktober (figur 1.1). Det var låg vassføring og vasstemperaturen var 4,2 C. Æneselva vart prøvefiska også i 1995 (Kålås m.fl. 1996) og 1996 (Kålås & Sægrov 1997), og omlag det same stasjonsnettet vart nytta alle tre åra (stasjonsnettet er identisk i 1996 og -97). Tettleik Det vart fanga totalt 125 aurar, men ingen laks. Gjennomsnittleg tettleik utan årsyngel var 16,5 per 1 m 2, inkludert årsyngel var tettleiken 27,8 per 1 m 2 (tabell 1.3). Dette er mykje likt resulata frå dei føregåande åra, då tala (utan årsyngel) var høvesvis 21,2 og 19,5 per 1 m² i 1995 og TABELL 1.3: Fangst av aure under kvar av tre elektrofiske omgangar på 6 stasjonar i Æneselva den 29. oktober Tettleik er berekna etter Bohlin m.fl. 1989, og 95% konfidensintervall er oppgjeve. 95 % 95 % Aure, utan årsyngel Aure, inkludert årsyngel St Omgang Sum Tettleik Omgang Sum Tettleik per 1 m 2 konf. int per 1 m 2 konf. int ,8 2, , 2, ,, ,4 11, ,9 7, ,8 1, ,7 2, ,7 2, ,1 3, ,2 6, Sum ,5 1, ,8 2,9 Alder, lengd og vekst Fangsten var dominert av dei tre yngste årsklassane (tabell 1.4). Det var mindre 1+ enn ein skulle venta i høve til dei andre årsklassane, normalt er denne årsklassen meir talrik enn eldre fisk. Dette kan tyda på at gytinga i 1995 ikkje har vore like vellukka som året før, eller at overlevinga til årsyngelen i 1996 var dårlegare enn året før. Kjønnsfordelinga mellom dei fiskane som vart kjønnsbestemte er vist i tabell 1.5. Det var klart fleire hoer enn hannar i fangsten. For hannaurane var 4 av 31 (13%) kjønnsmogne. TABELL 1.4: Årsklasse- og aldersfordeling av laks og aureungar som vart fanga på 5 stasjonar i Æneselva ved tre gongers elektrofiske i 29. oktober Stasjon nr sum Sum Rådgivende Biologer as

101 TABELL 1.5: Kjønnsfordeling for dei ulike årsklassar eldre enn årsyngel i Æneselva 29. oktober Alder Hoer Hannar Sum Sum Gjennomsnittleg lengd og vekst er vist i tabell 1.6 og figur 1.2 og 1.3. Årsyngelen er i overkant av 4 cm etter første året, dei to neste åra veks auren i gjennomsnitt omlag 3 cm kvart år. Det er relativt stor variasjon i lengdene til årsyngelen. Årsaka til dette er truleg at elva har stor variasjon i temperatur. Nokre område er sterkt påverka av varmare sideelver medan hovudstraumen er kald. Sægrov m.fl. (1998) viste ein tett samanheng mellom storleik på årsyngel og vasstemperatur i sommarmånadane (mai-juli). At mesteparten av årsyngelen i Æneselva er så liten etter første året, tyder på at elva er svært kald, kanhende så kald at laks kan ha problem med å overleva i store delar av elva. Saman med vasskvaliteten kan dette vere med på å forklara at me ikkje fann laks i Æneselva. Laks er meir sårbar for låge temperaturar enn aure, og dersom tempereraturtilhøva i elva er slik som aurelengdene indikerer, skal rekrutteringsmoglegheitene til laks vere svært begrensa. TABELL 1.6: Gjennomsnittleg lengd i mm ± standard avvik, og lengdevariasjon for ulike aldersgrupper av aure som vart fanga under elektrofiske på 5 stasjonar i Æneselva 29. oktober Antal vekstsesongar (alder) 1 (+) 2 (1+) 3(2+) 4 (3+) 5(4+) Totalt Antal Snittlengd ± sd. 43,9 ± 4, 77,8 ± 8,8 11,6 ± 14,1 162,5 ± 39,3 167,5 Min.- maks FIGUR 1.2: Lengdefordeling av aure. Fiskane er fanga under el. fiske på 5 stasjonar i Æneselva 29. oktober Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengde-gruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm Aure, Æneselva n= FIGUR 1.3: Gjennomsnittleg lengd (mm) ved avslutta vekstsesong for dei ulike aldersgruppene av laks og aure som vart fanga i Æneselva under el. fiske 29.oktober Tala er henta frå tabell Aure (+) 2 (1+) 3 (2+) 4(3+) 5(4+). Rådgivende Biologer as

102 Presmolttettleik og smoltalder Presmolttettleik av aure i Æneselva er 4,4 presmolt per 1m 2. Av to år gamal aure (2+) var 4,9% presmolt, og fire av dei seks treåringane (33,3%) var presmolt. Gjennomsnittleg smoltalder for auren i Æneselva, basert på presmoltmaterialet, er 3,2 år, og gjennomsnittslengda er 12,7 cm. Fangst av parr og smolt våren 1998 Den 3. april vart det samla inn parr og smolt av aure ved stasjon 3 i Æneselva. Fisken vart gjort opp på same måte som fiskane som vart samla inn hausten Det vart også teke gjelleprøvar av ein del fisk, og resultata frå dette er omtala i eit eige avsnitt seinare i rapporten. Det vart fanga fem aureparr og 25 aure som truleg var smolt, men for ein del av aurane mangla klare smolttrekk, slik at det kan vera nokre aureparr i dette materialet. Dei 25 auresmoltane hadde ei gjennomsnittslengd på 12,7 cm, og gjennomsnittleg smoltalder var 3,2 år. (figur 1.4) FIGUR 1.4: Lengdefordeling av auresmolt fanga under el. fiske på stasjon 3 i Æneselva 29. april Merk at fiskelengdene er framstilt i,5 cm lengdegrupper, slik at t.d. fisk i lengdegruppa 12 cm omfattar fisk med lengd frå 12, t.o.m. 12,4 cm Auresmolt, Æneselva n=25 3 år 4 år 5 år Rådgivende Biologer as

103 GJELLEUNDERSØKINGAR Hausten 1997 (29. oktober) vart det samla inn gjelleprøver frå fem aurar oppe i Æneselva (Stasjon 3) og fem aurar nede i elva (Stasjon 1). Våren 1998 (3. april) vart det teke prøvar av fem ungfisk (parr) og fem smolt på stasjon 5. Det vart ikkje fanga laks. Det vart påvist aluminiumsutfelling på gjellene til fire aurar, to om hausten og to om våren. Ein av aurane hadde hypertrofiske endringar på gjellene, elles var det ikkje strukturelle endringar på nokon av fiskane, korkje i 1997 eller -98 (tabell 1.7). Hypertrofiske endringar oppstår først og hyperplastiske endringar oppstår etter lengre påverknad. Desse resultata tyder ikkje på store vasskvalitetsproblem i elva. TABELL 1.7: Strukturelle endringar på gjeller fra aure fanga oppe og nede på den sjøaureførande strekninga i Æneselva 29. oktober 1997 og 3. april Forkortingane tyder N=normal, Hp=hyperplasi, Ht=hypertrofi, S=auka mengd slimceller, A=aneurismer og tala syner styrken i endring frå 1 til 5, der 1=små/ubetydelege endringar og 5=sterke endringar,- fisken vil og syne kliniske sjukdomsteikn. Al+ tyder at det er påvist aluminium på gjellene, 2Al+ indikerer mykje aluminium. Undersøkinga er utført av Hans Aase ved Aqua-Lab as. i Bergen. Stasjon Fisk 1 Fisk 2 Fisk 3 Fisk 4 Fisk 5 HAUST -97 St. 1 N N N N N St. 3 N Al+/N N N Al+/N VÅR -98 St. 1, parr N Al+/N N Al+/N N St. 1, smolt N Ht1 N N N Rådgivende Biologer as

104 FANGSTSTATISTIKK Frå og med 1969 vart det skilt mellom laks og aure i den offisielle fangststatistikken. For å illustrera bestandsutviklinga er fangstane i perioden framstilt i figur 1.5. Fangstane av sjøaure har i følgje fangststatistiken vore omlag 5 fisk dei fleste åra i perioden 1969 til 1995, men åra 1977 og 1978 utmerkjer seg med fangstar på høvesvis 3 og 2 sjøaure. Gjennomsnittsvektene til auren har variert frå,9 til 1,8 kg (gjennomsnitt for alle år er 1,2 kg). Fangstregistreringa i Æneselva skal ha vore mangelfull. Det skal være fanga langt meir fisk enn dette og reell fangst er anteke å vere over det dobbelte av det fangststatistikken syner (Kambestad 1994). Fangstane av laks har variert mellom 4 og 5 individ og gjennomsnittsvektene har variert frå 2 til 7 kg (gjennomsnitt for alle år er 3,5 kg). Oppdrettslaks har dominert fangstane av laks i Æneselva dei siste åra og laksestammen i Æneselva er truleg tapt eller iferd med å forsvinna (Kambestad 1994) Antal fisk Snittvekt (kg) Antal fisk Snittvekt (kg) År År FIGUR 1.5: Årleg fangst (antal og snittvekt) av laks (venstre) og aure (høgre) i Æneselva i perioden Antal fisk er vist som stolpar, snittvekst er vist som linje. Tala er henta frå den offentlege fangststatistikken (NOS). Fangstane av sjøaure er ikke registrert for åra 1973, 1976, 1981 og 1989 til 1993, og fangstane av laks er ikke registrert for åra 1969 til 1974, 1976 og 1989 til NB! Ulik skala på dei to figurane. Rådgivende Biologer as

105 VURDERING Vasskvaliteten er ustabil i Æneselva. Nedbørsrike periodar fører til redusert ph og bufferevne, men i periodar med lite nedbør syter bufferevna i lausmassane i området for at vasskvaliteten betrar seg markert. Konsentrasjonane av labil aluminium var ved våre undersøkingar under det ein reknar som skadeleg for fisk, men dette var i ein periode med låg vassføring i elva. Botndyrprøvane viser at elva er moderat til betydeleg forsura, med ein forsuringsindeks 1 på mellom og,5. Gjelleprøvane viste lite teikn til skade, det var aluminiumsutfellingar på 4 av 2 fisk, men strukturelle skader på berre ein av gjelleprøvane. Det vart fanga totalt 125 aure på dei 5 stasjonane, 46 av desse var årsyngel. Det vart ikkje fanga eller observert lakseungar. Tettleiken av aure eldre enn årsyngel var 16,5 per 1 m². Tettleiken har vore stabil dei tre siste åra, tilsvarande tal for 1995 og 1996 var høvesvis 21,2 og 19,5. Presmolttettleik for aure i Æneselva var 4,4/1 m². Gjennomsnittleg smoltalder og -lengd ut frå presmolt hausten -97 var 3,2 år og 12,7 cm. Dette var nøyaktig det same som vart funne ved fiske etter smolt våren -98. Aldersfordelinga var uvanleg i Æneselva i 1997, med lite 1+ i høve til det ein skal venta. Det same er tilfelle for Uskedalselva. Dersom ein samanliknar med dei to føregåande åra, er dette svært tydeleg, desse åra er 1+ den mest talrike årsklassen (figur 1.6). Det mest nærliggjande er å anta at rekrutteringa har svikta dette året, anten ved at det har vore dårleg overleving første våren og sommaren, eller ved at gytebestanden var svært liten hausten 1995, i høve til dei føregåande åra og Alternativt kan dei andre årsklassane ha vore uvanleg sterke, og 96-årsklassen er normal for elva. Men dette siste er lite truleg. For det første er tettleiken i elva, som har vore relativt stabil dei seinare åra, lågare enn det ein skal venta i ei elv med vassføring og substrat som Æneselva. Dessutan vart det fanga over dobbelt så mykje sjøaure i elva i 1995 som både dei to føregåande og dei to påfølgjande åra. Dersom fangststatistikken gjev eit rett bilete av tilhøva i elva, var gytebestanden større i 1995 enn åra 1993, 94, 96 og 97. Det er såleis truleg at den svake årsklassen i 1996 skuldast dårleg overleving og ikkje mangel på gytefisk. Dette er som for Uskedalselva der fangstane var svært gode i Fisket av aure har vore under gjennomsnittet dei siste åra, og det blir berre fanga eit fåtall laks i elva. Tilstanden til sjøaurebestanden i Æneselva er dårleg. Dette skuldast truleg i stor grad at levevilkåra for sjøaure i sjøområdet utanfor Æneselva har vore svært dårlege dei siste åra. Auresmolten vert vanlegvis etter utvandring til sjøen sterkt infisert med lakselus og må vandre attende til ferskvatn for å overleve. 6 5 Æneselva Æneselva FIGUR 1.6: Årsklassestyrken til aure vist som totalfangst på dei same stasjonane hausten 1995 og Rådgivende Biologer as

106 Rådgivende Biologer as

107 LITTERATUR BJERKNES, V., Å. ÅTLAND, A. HINDAR & A. A. LYSE 1998b Kalkingsplanar for Romarheimselva, Samnangervassdraget, og Uskedalselva i Hordaland. NIVA-rapport , 54 sider. BJERKNES, V., A. HINDAR & Å. ÅTLAND, 1998a Kalkingsplanar for Daleelva i Vaksdal kommune i Hordaland. NIVA-rapport , 39 sider. BOHLIN, T., S.HAMRIN, T.G.HEGGBERGET, G.RASMUSSEN & S.J.SALTVEIT Electrofishing-Theory and practice with special emphasis on salmonids. Hydrobiologia 173, FJELLHEIM, A. & G. G. RADDUM Bunnddyrundersøkelser i forbindelse med vassdragskalking i Hordaland. Lab. for Ferskvannsøkologi og Innlandsfiske, Bergen. Rapport nr. 91 FJELLHEIM, A. & G.G. RADDUM 199. Acid precipitation: Biological monitoring of streams and lakes. The Science of the Total Environment 96: FROST, S., A. HUNI & W.E.KERSHAW Evaluation of a kicking technique for sampling stream bottom fauna. Can. J. Zool. 49, HESTHAGEN, T. & L. P. HANSEN Estimates of the annual loss of Atlantic salmon, Salmo salar L, in Norway due to acidification. Aquaculture and Fisheries Management 22: JOHNSEN, G.H., S.KÅLÅS & A.E.BJØRKLUND 1996 Kalkingsplan for Etne kommune 1995 Oppdragsgiver Etne kommune ved miljøvernleiar Erik Kvalheim Rådgivende Biologer as. rapport 176, 37 s. KAMBESTAD, A Surhetsforhold og egnete tiltak for å bevare fiskebestandene i Æneselva i Kvinnherad kommune. Rådgivende Biologer rapport 131,18 s. KAMBESTAD, A & G.H.JOHNSEN 1993 Kalkingsprogram for Litledalsvassdraget i Etne. Oppdragsgiver miljøvernavdelingen i Hordaland ved Øyvind Vasshaug. Rådgivende Biologer, rapport nr. 85, 37 sider. KROGLUND, F., T.HESTHAGEN, A.HINDAR, G.G.RADDUM, D.GAUSEN & S.SANDØY Sur nedbør i Norge. Status, utviklingstendenser og tiltak. Utredning for DN, nr , 98 sider. Rådgivende Biologer as

108 KÅLÅS, S., A. E. BJØRKLUND & G. H. JOHNSEN 1996a. Kalkingsplan for Samnanger kommune 1995 Rådgivende Biologer as. Rapport nr 172, 36 sider. KÅLÅS, S., G. H. JOHNSEN, H. SÆGROV & B. A. HELLEN 1996b. Fisk og vasskvalitet i ti Hordalandselvar med anadrom laksefisk i Rådgivende Biologer as. Rapport nr. 243, 152 sider. KÅLÅS, S., A. BJØRKLUND & G. JOHNSEN. 1996c. Kalkingplan for Lindås kommune. Rådgivende Biologer, rapport 189, 35 s. KÅLÅS, S. & H. SÆGROV Ungfiskundersøkingar i seks Hordalandselvar med bestandar av androm laksefisk. Rådgivende Biologer as. Rapport nr 3, 72 sider. L'ABÉE-LUND, J.H., B. JONSSON, A.J. JENSEN, L.M. SÆTTEM, T.G. HEGGBERGET, B.O. JOHNSEN & T.F. NÆSJE Latitudinal variation in life-history characteristics of sea-run migrant brown trout (Salmo trutta). Journal of Animal Ecology 58: LØVHØIDEN, F Kjemisk overvåking av norske vassdrag-elveserien NINA- Oppdragsmelding s. NORDLAND, J Ferskvassressursane i Hordaland. Centraltrykkeriet, Bergen. 272 sider. NØST. T. OG A. K. L. SCHARTAU Kjemisk overvåking av norske vassdrag-elveserien NINA-Oppdragsmelding s. NØST. T. OG A. K. L. SCHARTAU 1995 Kjemisk overvåking av norske vassdrag-elveserien NINA-Oppdragsmelding s. RADDUM, G.G. & A. FJELLHEIM 199. Verneplan IV: Ferskvannsbiologisk vurdering av vassdrag i Hordaland. Lab. for Ferskvannsøkologi og Innlandsfiske, Bergen. Rapport nr. 68. ROSSELAND, B.O., P. JACOBSEN & M. GRANDE Miljørelaterte tilstander. Side i: T.T.Poppe (red.): Fiskehelse, sykdommer, behandling, forebygging. John Grieg Forlag, 422 s. SANDVEN, I, O.H.DALE & T.WIERS Driftsplan for Daleelva. SCHARTAU, A. K. L. & T. NØST Kjemisk overvåking av norske vassdrag-elveserien NINA-Oppdragsmelding s. SÆGROV, H. & Ø. VASSHAUG Tettleik og status av ungfisk i Os-, Lone-, Dale-, Bolstad/Vosso-,Granvin- og Etneelva i Hordaland fylke hausten Fylkesmannen i Hordaland, Miljøvernavdelinga. Rapport nr. 3/93: Rådgivende Biologer as

109 SÆGROV, H., G.H.JOHNSEN & K.URDAL 1997 Driftsplan for Osvassdraget. Rådgivende Biologer as. Rapport nr. 44, 18 s. SÆGROV, H., S. KÅLÅS & K. URDAL Tettleik av presmolt laks og aure i Vestlandselvar i høve til vassføring og temperatur. Rådgivende Biologer as. Rapport nr. 35, 23 sider. SÆGROV, H Tettleik av laks- og aureungar i Oselva i 1991, 1993 og Notat, Zoologisk Institutt, Økologisk avdeling, Universitetet i Bergen, 19 sider. WAATEVIK, E. & W. BJERKNES Fiskeribiologiske granskingar i Etne- og Saudafjella. A.s Akva Plan. rapport 1/85:1-127 ØKLAND, F., B.JONSSON, A.J.JENSEN & L.P.HANSEN Is there a threshold size regulating seaward migration of brown trout and Atlantic salmon? Journal of Fish Biology 42: Rådgivende Biologer as