Esperanto-íslensk orðabók. Esperanta-Islanda Vortaro

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Esperanto-íslensk orðabók. Esperanta-Islanda Vortaro"

Transkript

1 Hugh Martin Esperanto-íslensk orðabók Esperanta-Islanda Vortaro Reykjavík 2011 Íslenska esperantosambandið Rejkjaviko 2011 La Islanda Esperanto-Asocio

2 2011 Íslenska esperantosambandið Þessi orðabók er gefin út í rafrænni gerð. Heimilt er að afrita hana og/eða prenta til eigin nota en óheimilt að fjölfalda hana í fjárhagslegu hagnaðarskyni La Islanda Esperanto-Asocio Tiu vortaro estas eldonita kiel elektronika versio. Estas permesite kopii ĝin kaj/aŭ presi por propra uzado, sed malpermesite multobligi ĝin por ekonomia avantaĝo. Tölvuvinnsla og umbrot: Stefán Briem Umbrotskerfi: X L A TEX. E Prilaborado kaj kompostado: Stefán Briem Kompostilo: X L A TEX. E ISBN

3 Hugh Martin ( ) Hugh Martin var skoskur esperantisti, sem var í fjöldamörg ár virkur í skosku og alþjóðlegu esperantohreyfingunni. Hann starfaði sem prestur og þjónaði í Glasgow, Kaíró og síðustu ár sín í Birmingham. Á árunum í Glasgow var hann formaður Esperantofélagsins í Glasgow og ritstjóri Esperanto en Skotlando, tímarits skosku esperantosamtakanna. Hann starfaði einnig í Esperantosambandi Bretlands, var meðal dæmenda í árlegri bókmenntasamkeppni á vegum Alþjóðlega esperantosambandsins (UEA), birti þýðingar í Skota Antologio (Sýnisbók skoskra bókmennta) og á starfsárum hans í Kaíró var honum af hálfu UEA falið að skipuleggja arabísku esperantohreyfinguna og hafa við hana samvinnu. Hugh Martin var framúrskarandi málvísindamaður. Auk esperantos hafði hann fullt vald á íslensku, latínu, grísku, hebresku, arabísku og gelísku. Árið 1978 fór hann til Íslands, þar sem hann starfaði í sex ár sem enskukennari í Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi og var jafnframt í tengslum við íslenska esperantista. Þau tengsl leiddu til þess að hann tók saman esperanto-íslenska orðabók, en handrit hennar afhenti hann Íslenska esperantosambandinu til eignar. Í Egyptalandi þýddi hann á esperanto úr arabíska frumtextanum rit eftir Taha Hussein, Vivotagoj I (Ævidagar I) sem er varðveitt í handriti. Hugh Martin sneri aftur til Bretlands frá Egyptalandi árið 1989 og þjónaði sem prestur í Birmingham til dauðadags árið Þar hélt hann áfram starfi sínu í þágu esperantos sem almennur fulltrúi og fagfulltrúi á vegum UEA og ritstýrði á ný tímaritinu Esperanto en Skotlando. Á þessum tíma tók hann saman tvíhliða orðasafn, gelískt-esperanto / esperanto-gelískt. Hugh Martin var maður búinn óvenjulegum eiginleikum, maður djúprar menntunar og mannúðar. Í eftirmælum um hann í New World, málgagni Félags Sameinuðu þjóðanna í Stóra-Bretlandi og Norður-Írlandi, er sérstaklega minnst óþreytandi starfs hans fyrir það félag. Hugh Martin estis skotdevena esperantisto, kiu dum multaj jaroj aktivis en la skota kaj internacia Esperanto-movado. Profesie li estis pastro kaj servis en Glasgovo, Kairo kaj dum siaj lastaj jaroj en Birmingham. Dum siaj jaroj en Glasgovo li estis prezidanto de la Glasgova Esperanto-societo kaj redaktoro de Esperanto en Skotlando, la revuo de Skota Esperanto-Federacio. Li aktivis ankaŭ en la Esperanto-Asocio de Britio, estis juĝanto ĉe la Belartaj Konkursoj de Universala Esperanto-Asocio (UEA), aperigis tradukojn en Skota Antologio, kaj dum siaj deĵoraj jaroj en Kairo li estis komisiita de UEA organizi kaj kunlabori kun la araba Esperanto-movado. Hugh Martin estis elstara lingvisto. Krom Esperanto li plene posedis la lingvojn islandan, latinan, grekan, hebrean, araban kaj gaelan. En 1978 li iris al Islando, kie li laboris dum ses jaroj kiel instruisto de la angla lingvo en supera lernejo en Akranes kaj havis kontaktojn kun la islandaj esperantistoj. Tiuj kontaktoj kondukis al lia kompilado de Esperanto-Islanda Vortaro, kies manuskripton li transdonis en la posedon de Islanda Esperanto-Asocio. En Egiptio li tradukis el la araba originalo verkon de Taha Husejn, Vivotagoj I, kiu estas en manuskripto. Hugh Martin revenis al Britio el Egiptio en 1989 kaj servis kiel pastro en Birmingham ĝis sia morto en Tie li daŭrigis sian agadon por Esperanto kiel delegito kaj fakdelegito de UEA kaj denove redaktis la revuon Esperanto en Skotlando. En tiu tempo li kompilis dudirektan vortaron, Gaelan-Esperanto / Esperanto-Gaelan. Hugh Martin estis homo dotita de eksterordinaraj kvalitoj, homo de profunda klereco kaj humaneco. En nekrologo pri li en New World, organo de United Nations Association, estas aparte menciita lia nelacigebla laboro por tiu Asocio.

4 FORMÁLI Á landsþingi Íslenska esperantosambandsins (IEA) árið 1989 færði Hugh Martin sambandinu að gjöf handrit sitt að esperanto-íslenskri orðabók ásamt öllum réttindum. Höfundur hafði lagt til grundvallar esperantoorðaforðann í Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV), útg. 1987, og leitast við að skrá íslenskar þýðingar á sem stærstum hluta þess orðaforða. Allar lagfæringar og undirbúning að útgáfu orðabókarinnar hafa íslenskir esperantistar látið í té í sjálfboðavinnu. Við skipulagningu á því hvernig unnið skyldi að útgáfu bókar eftir handritinu naut esperantohreyfingin í fyrstu leiðsagnar Árna Böðvarssonar, en hann lést árið Orðabókarnefnd var sett á stofn á landsþingi IEA árið 1991 og hefur hún haft með höndum skipulagningu og umsjón með vinnu fyrir útgáfu orðabókarinnar. Nefndarmenn hafa frá upphafi verið Baldur Ragnarsson, Eysteinn Sigurðsson og Stefán Briem. Fyrsti verkþáttur var að tölvuskrá handritið og lögðu þar hönd á plóg Eysteinn Sigurðsson, Jón Hafsteinn Jónsson, Stefán Briem og Steinþór Sigurðsson. Þetta verk var auðveldað með því að útvega tölvuskrá með flettiorðum og efnisflokkun þeirra úr PIV, sem erlendir esperantistar létu góðfúslega í té. Annar verkþáttur voru lagfæringar, viðbætur og endurbætur af ýmsu tagi, og eru eftirtaldar þeirra helstar: Hermann Lundholm las yfir og bætti orðaforða í grasafræði og garðyrkju. Loftur Melberg Sigurjónsson las yfir og bætti orðaforða í biblíunni, kaþólsku, kristni og trúmálum utan kristni. Stefán Briem samræmdi orðaforða í stjörnufræði, bætti við orðaforða í upplýsingatækni og uppnýjaði heiti ríkja og þjóðerna. Þrjár prófarkir hafa verið prentaðar af orðabókinni í lausblaðaformi. Flest voru eintökin af 2. próförk (1996), en þau gafst mönnum færi á að eignast á kostnaðarverði. Nú hefur verið ákveðið að gefa orðabókina út rafrænt og opna gjaldfrjálsan aðgang að henni á Internetinu snemma árs Nokkur eintök verða einnig prentuð í lausblaðaformi með lágmarkskostnaði en ekki sett í almenna sölu. Reykjavík í mars 2011 Baldur Ragnarsson Eysteinn Sigurðsson Stefán Briem

5 ANTAŬPAROLO En la landa kongreso de la Islanda Esperanto-Asocio (IEA) en la jaro 1989, Hugh Martin, honora gasto de la kongreso, donacis al la asocio sian manuskripton pri Esperanto-islanda vortaro kun ĉiuj rajtoj. La verkisto estis bazinta sian verkon sur la vortprovizo de la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV), eld. 1987, kaj klopodis registri islandajn tradukaĵojn de kiel eble plej granda parto de tiu vortprovizo. Ĉiujn rebonigojn kaj preparadon por eldono de la vortaro islandaj esperantistoj faris kiel volontuloj. Por la organizo de la labormetodo prepari eldonon de libra vortaro laŭ la manuskripto, la Esperanto-movado en la komenco ĝuis la gvidadon de Árni Böðvarsson, kiu forpasis en la jaro Komisio pri la vortaro, kiu estis starigita en la landa kongreso de IEA en la jaro 1991, organizis kaj prizorgadis la laboron pri eldono de la vortaro. Ekde la starigo de la komisiono la komisianoj estis Baldur Ragnarsson, Eysteinn Sigurðsson kaj Stefán Briem. La unua tasko estis enkomputile tajpi la manuskripton. Tiun laboron faris Eysteinn Sigurðsson, Jón Hafsteinn Jónsson, Stefán Briem kaj Steinþór Sigurðsson. La laboro estis faciligita per dosiero, kiun alilandaj esperantistoj bonvole disponigis, entenante vortojn kaj vorterojn kun iliaj fakklasoj el PIV. La dua tasko estis rebonigado, aldonoj kaj plibonigoj diversaj, de kiuj la plej gravaj estas jenaj: Hermann Lundholm tralegis kaj plibonigis la vortprovizon de botaniko kaj hortikulturo. Loftur Melberg Sigurjónsson tralegis kaj plibonigis la vortprovizon de la biblio, katolikismo, kristanismo kaj religioj ne kristanaj. Stefán Briem akordigis la vortprovizon de astronomio, aldonis vortprovizon en informa teknologio kaj ĝisdatigis nomojn de ŝtatoj kaj naciecoj. Tri presprovaĵoj de la vortaro estis faritaj en liberfolia formo. Plej multaj estis la ekzempleroj de la 2a presprovaĵo (1996), kiujn oni povis haviĝi kontraŭ kostoprezo. Estas nun decidite eldoni la vortaron elektronike kaj malfermi senpagan aliron al ĝi en la Interreto frue en la jaro Ankaŭ kelkaj ekzempleroj estos presitaj en liberfolia formo je minimuma kosto, sed ne metitaj al publika vendo. Rejkjaviko en marto 2011 Baldur Ragnarsson Eysteinn Sigurðsson Stefán Briem

6 ÁHRIF SAGNA OG EFNISFLOKKUN ORÐA Mörg esperantoorðanna eru tengd tilteknum efnisflokkum og er hver efnisflokkur táknaður með þremur skáletruðum bókstöfum. Efnisflokkarnir svara að mestu leyti til efnisflokka í PIV (1987) sem þar eru táknaðir með stafrósum. Þrír efnisflokkar bættust við: innanlandsmál, persónur og upplýsingatækni. Sagnir eru merktar með svipuðum hætti eftir því hvort þær eru áhrifssagnir eða áhrifslausar. SAGNIR áhl áhrifslaus sögn EFNISFLOKKAR alm almenn merking bib biblían bif bifreiðar bók bókmenntir bún landbúnaður byg byggingartækni dýr dýrafræði eðl eðlisfræði efh efnishyggja efn efnafræði fag fagrar listir fél stjórnmál/samfélagsfræði fja fjarskipti flf fornleifafræði flu flugmál fru frumsaga gar garðyrkja goð goðafræði gra grasafræði hag hagfræði hei heimspeki her hermennska hlj hljóðfræði hús húsagerðarlist inn innanlandsmál íþr íþróttir/leikir jar jarðfræði jár járnbrautir kaþ kaþólska klæ klæðnaður kri kristni kvi kvikmyndalist ldf landafræði ldm landmælingar lei leiklist lfe lífeðlisfræði áhr áhrifssögn lfæ líffærafræði líf líffræði ljó ljósfræði/ljósmyndun lyf lyfjafræði læk læknisfræði lög lögfræði mat matargerðarlist mál málvísindi mfr málfræði nýy nýyrði í daglegu máli per persónur pre prentlist/bækur raf rafmagnsfræði rtæ raftækni rúm rúmfræði sag saga sál sálarfræði sig skipasmíðar/siglingar sjó sjómennska ská skáldamál sku skurðlækningar ste steinafræði stg steingervingafræði stj stjörnufræði stæ stærðfræði tón tónlist trú trúmál utan kristni tæk tækni töl tölfræði umf umferðarmál upp upplýsingatækni útv útvarpsmál veð veðurfræði ver verslun vél vélfræði/vélar vís vísindi

7 TRANSITIVECO DE VERBOJ KAJ FAKKLASIGO DE VORTOJ Multaj de la esperantovortoj apartenas al certaj fakklasoj kaj ĉiu fakklaso estas simboligita per tri kursivaj literoj. La fakklasoj plejparte respondas al la fakklasoj en PIV (1987), kiuj estas prezentitaj per vinjetoj. Ĉi-tie tri fakklasoj estis aldonitaj: internlandaj aferoj, personoj kaj informa teknologio. Verboj estas simile markitaj kiel transitivaj aŭ netransitivaj. VERBOJ áhl netransitiva verbo FAKKLASOJ alm komunuza senco bib biblio bif aŭtomobiloj bók beletro bún agrikulturo byg konstrutekniko dýr zoologio eðl fiziko efh materialismo historia efn kemio fag belartoj fél politiko/sociologio fja telekomunikoj flf arkeologio flu aviado fru prahistorio gar hortikulturo goð mitologio gra botaniko hag ekonomiko/financo hei filozofio her militaferoj hlj fonetiko hús arkitekturo inn internlandaj aferoj íþr sporto/ludoj jar geologio jár fervojoj kaþ katolikismo klæ teksindustrio/vestoj kri kristanismo kvi kinoarto ldf geografio ldm geodezio/topografio lei teatro lfe fiziologio áhr transitiva verbo lfæ anatomio líf biologio/biontologio ljó fotografio/optiko lyf farmacio læk medicino lög juro mat kuirarto mál filologio/lingvistiko mfr gramatiko nýy neologismo pri ĉiutagaĵo per personoj pre tipografarto/libroj raf elektro rtæ elektrotekniko rúm geometrio sag historio sál psikologio/psikiatrio sig ŝipkonstruado/navigado sjó maraferoj ská poetiko/poezia termino sku kirurgio ste mineralogio stg paleontologio stj astronomio stæ matematiko tón muziko trú religioj ne kristanaj tæk teknikoj töl statistiko umf trafiko upp informa teknologio útv radiofonio veð meteologio ver komerco vél maŝinoj/meĥaniko vís scienco

8

9 Hugh Martin Esperanto-íslensk orðabók 1 1 A, a mfr 1. stafur esperanto-stafrófsins. de a ĝis z: frá upphafi til enda. 2 a 1) (í skammstöfunum) A. = angla lingvo, argono, ampero; a. = aro. 2) (í tónlist) A. A bemola as. A diesa aís. 3) (í samböndum) -boco s. aboco. -a mfr ending lýsingarorða, t.d. kara, mia, patra. (Ath. -a er einnig notað sem ending kvenkyns nafna, t.d. Maria. a/ tón vís mfr vís (forskeyti í vísindalegum fagorðum leiddum af grískum orðum) án; -laus, ó-, mis-, van-. N.B. á undan sérhljóðum og h verður þetta forskeyti an-, t.d. acefala (senkapa), anhidra (senakva). Aaron/o bib Aron, fyrstur æðsti prestur Ísraelsmanna og bróðir Móse. ab eðl (forskeyti á undan einingum), al-, alger, t.d. abampero, abomo. Abadon/o bib Abaddín (engill undirdjúpsins). abak/o 1 stæ talnagrind. 2 hús sag súluhöfuðshella. abandon/o ver uppgjöf, afsölun. abat/o trú ábóti. -eco ábótadæmi, ábótaembætti. -ejo klaustur sem stjórnað er af ábóta; klausturkirkja. -ino abbadís. abatis/o her tálmi úr felldum trjám. abazi/o læk gangstol, missir hæfileikans til að ganga þótt fótlimir séu ekki máttlausir. abdik/i 1 segja af sér (um þjóðhöfðingja aðra en forseta). 2 áhr afsala sér, segja sig frá. -o afsögn; afsölun. abdomen/o lfæ dýr kviður; kviðarhol. -a kvið-, kviðar-. abdukci/o læk fráfærsla (lima frá miðfleti). -a muskolo fráfærir. -a nervo fráfærandataug. abduktor/o lfæ einhver fráfæranna. abel/o dýr býfluga. -a býflugna-. -aro býflugnasveimur, býflugnatorfa, býsveimur. -ejo býflugnabær. -ino kvenbýfluga. -isto býflugnaræktandi, býflugnabóndi. -ujo býflugnabú. -bredado, -kulturo býflugnarækt. -kesto = -ujo. -korbo = -ujo. -reĝino býflugnadrottning. -svarmo = -aro. labor-o verkabýfluga, vir-o karlbýfluga. aberaci/o 1 stj ljósvilla, ljósstefnuvik, ljósvik, ljóshnik. 2 ljó litadreifing, litvilla (kromatika -o). lfæ mensa -o geðreik. læk fráhvarf. -i áhl hverfa frá; dreifa. -a afbrigðilegur, frábrugðinn. abi/o gra grenitré, hvítgreni, góðgreni. -aro greniskógur. balzama -o balsamgreni. Kristnaska -o jólatré. -a pinglo barrnál grenitrés. abisen/o Abyssiníumaður. A-io, A-ujo Abyssinía. abism/o bib 1 hyldýpi; undirdjúp. 2 botnleysa. 3 hengiflug. -a 1 ldf djúp-, sem lýtur að úthafsdjúpum. 2 botnlaus, hyldjúpur; feikilegur. en-iĝi 1 sökkva í djúpið. 2 vera yfirbugaður; vera gleyptur. Abiŝag bib Abísag. abiturient/o stúdent, útskrifaður menntaskólanemi. -a diplomo útskriftarskírteini menntaskóla. abĵur/i áhr sverja fyrir, neita með eiði. ablaci/o 1 læk aflimun. 2 veð brottnám; losun; losnun; leysing (jökuls). ablativ/o mfr sviptifall. -o absoluta óháð sviptifall. abnegaci/o sjálfsafneitun. -i áhr hafna, afneita. Abner/o bib Abner, hershöfðingi Davíðs konungs. abnorm/a = nenorma. aboc/o mfr 1 stafróf. 2 stöfun. 3 undirstöðuatriði. abol/i áhr = abolicii. abolici/i áhr afnema (með lögum). -o afnám. -ismo þrælahaldsafnámsstefna (í Bandaríkjunum). abomas/o læk lfæ vinstur. abomen/i áhr hafa andstyggð á, bjóða við. -o viðbjóður, andstyggð. -a, -iga, -inda viðbjóðslegur, andstyggilegur. -aĵo, -indaĵo viðurstyggð. abon/i áhr vera áskrifandi; panta, leigja (um stundarsakir), kaupa. -o áskrift; áskriftartími. -anto áskrifandi; kaupandi; fastagestur (á skemmtistöðum o.þ.h.). -antaro (t.d. á blaði) lesendahópur, áskrifendahópur. -ebla sem hægt er að kaupa eða verða áskrifandi að. -igi safna (e-m) sem áskrifendum. -ilo áskriftarlisti; pöntunarseðill. -bileto miði sem gildir ákveðinn tíma. -pago, -prezo áskriftarverð. ek-i áhr verða áskrifandi. mal-i áhr afpanta; hætta að vera áskrifandi að. re-i áhr endurnýja áskrift eða pöntun. aborigen/o sag frumbyggi, frumþjóð. -a innfæddur.

10 2 Esperanto-íslensk orðabók Hugh Martin abort/i áhl 1 leysast höfn, láta fóstur, fæða of snemma. 2 fara út um þúfur, mistakast. -a misheppnaður; brigðull. -o fósturlát. -aĵo, -ito vanskapað fóstur, óburður. -igi 1 eyða fóstri. 2 eyðileggja. -igo fóstureyðing. -igilo meðal (eða þ.u.l.) sem veldur fósturláti. -isto fóstureyðir. abrad/i áhr skafa af, má. -o skafning. -a hrjúfur. -aĵo kornótt fágunarefni. Abraham/o bib Abraham. abrazi/o jar læk (= abrado) skafning; hrufl; afrifur, grunnsævi; slit, sjávarrof. -a hrjúfur, kornóttur. abrikot/o gra apríkósa, eiraldin. -arbo, -ujo apríkósutré. abrogaci/o lög afnám, ógilding. -i áhr afnema, fella úr gildi. abrotan/o gra ambrajurt (Artemisia abrotanum). abrupt/a 1 snöggur; skyndilegur; sviplegur. 2 snarbrattur, þverhníptur (= kruta). Abruz/o ldf Abruzzi. Absalon/o bib Absalon (= Abŝalomo). absces/o læk ígerð, graftarígerð. -i áhl mynda ígerð, verða að ígerð. gingiv-o tannkýli. gum-o læk vatnskýli, ígerð. abscis/o stæ láhnit. absid/o hús kórskans (í basilíku). -eto kapella með baugmynduðu útskoti bak við altarið. absint/o gra 1 malurt (Artemisia absinthium). 2 kryddvín með malurtarbragði. -aĵo malurtarsafi. -ismo læk malurtaráfengiseitrun. absolut/a mfr stæ 1 fortakslaus, skilyrðislaus, gersamlegur; ótakmarkaður. 2 óháður. 3 einvaldur. 4 efn óblandaður (um áfengi). 5 tón hreinn; fullkominn. 6 eðl alger, al-. -e ne mfr alls ekki. -o 1 hei óháð tilvera; frumvera. 2 stæ algildi. -ismo einræði, einveldi; einveldisstjórn. -isto einveldissinni. absolv/i áhr trú 1 veita aflausn (syndanna). 2 sýkna; leysa undan (ekki = ljúka prófi). absorb/i áhr 1 altaka, gera hugfanginn. 2 = sorbi. -iĝi sökkva sér niður. -iĝo, -iteco einbeiting. abstemi/o læk bindindi. -a bindindissamur. -ulo bindindismaður. abstin/i áhl kaþ (de) bindast, forðast. -ado bindindi; bindindissemi; skírlífi. -ema reglusamur, hófsamur (um mat, drykk o.fl.). -ismo bindindishreyfing. -ulo bindindismaður. abstinenc/o kaþ = abstinado. abstrakt/a hei mfr fag 1 óhlutlægur, óhlutkenndur, huglægur, óhlutstæður. 2 afstrakt, sérstæður, óhlutbundinn. 3 óraunhæfur. -e frá almennu sjónarmiði. -i áhr einangra, greina frá. -ado sérhæfing. -aĵo óhlutstæð hugmynd. -eco óhlutstæði. absurd/a hei 1 fráleitur, fjarstæður, gagnstæður skynseminni. 2 hlægilegur, heimskulegur. -o, -aĵo, -eco 1 fjarstæða, firra. 2 athlægi. Abŝalom/o bib Absalon, hárprúði sonur Davíðs konungs. abuli/o sál viljabilun. abund/a 1 ríkulegur, nægur, fullnógur. 2 óhóflegur. -e í ríkum mæli, ríkulega. -i áhl vera til í ríkum mæli. -(ec)o gnægð, allsnægtir. mal-a sjaldgæfur; naumur. super-a, tro-a of ríkulegur, í alltof ríkum mæli. super-i áhl vera meira en nógur. super-i je hafa meira en nóg af. abutil/o gra klukkuljós (stofublóm). abutment/o byg vél endastólpi, stöpull; stólpi. -aĵo strengur. -ac/o gra mfr (viðskeyti) táknar ætt plantna, t.d. kruciferacoj krossblómaætt. ace efn ase-. acefal/oj dýr höfuðlausir skelfiskar (acephala). acer/o gra hlynur, mösur. -acoj hlynsætt (Aceraceæ). platan-o hlynur (Acer pseudoplatanus). plataneca -o, norvega -o norskur hlynur (Acer platanoides). suker-o mösur (Acer saccharum s. saccharinum). -a sukero mösurssykur. acerb/a ská 1 súr; bitur. 2 beiskur. aceren/o = perĉo. acet/ efn mfr ediks-, edikssýru-, asetat-. acet/o efn edik; edikssýra. -a edikssúr, ediks-. -ato edikssýrusalt, asetat. -igi mynda edikssýru; gera súran. -ilo asetýl. -ili áhr asetýlera. -acido edikssýra (einnig -ata acido). -a aldehido asetaldehýð. -a anhidrido ísedik. glacia -ata acido frosin hrein edikssýra. acetabul/o lfæ augnakarl (acetabulum).

11 Hugh Martin Esperanto-íslensk orðabók 3 acetil/o efn (= etanoilo). acetilen/o efn asetýlen, litlaust gas sem brennur með björtum loga, etýn (= etino). aceto/ efn mfr asetó-. acetoliz/i efn áhr leysa sundur með edikssýru. aceton/o efn asetón. -emio læk asetón í blóði. -ilo efn asetónýl. -urio læk asetón í þvagi. acid/a 1 súr. 2 hvass, nístandi. -o efn sýra. -aĵo súr vökvi: via vino estas abomena acidaĵo. -eco efn líf sýrufar, sýrustig, sýrumagn; súrleiki. -eta ísúr. -(et)igi gera ísúran. -izi bæta sýru við. -ozo læk blóðsýring, sýringareitrun. -baza ekvilibro sýrubasajafnvægi. -fendiĝo sýruklofnun. -ometro eðl sýrumælir. -mordi áhr eyða, æta (með kemískum efnum) (= korodi). -nombro sýrutala. dolĉ-a súrsætur. gras-o fitusýra. acidimetr/o eðl = acidometro. acikl/a efn raðtengdur (= sencikla). acin/o læk þrúga, ber (acinus). acipenser/oj dýr styrjuætt. Acis/o goð Akis (elskhugi Galateu). Acor/oj ldf Asoreyjar. -aĉ/ mfr viðskeyti sem táknar eitthvað lítilfjörlegt eða fyrirlitlegt, t.d. domaĉo hreysi, ĉevalaĉo bykkja, viraĉo mannræfill. -a fyrirlitlegur, lítilmótlegur, ljótur. -ulo ómenni, skíthæll. aĉakatur/o tón viðhöfn í leikstíl snertlahljóðfæra, þar sem aðalnóta var slegin samtímis með undirtvíund sem síðan var strax sleppt, acciaccatura. aĉet/i áhr kaupa. -o kaup. -ado kaup. -anto kaupandi. -ebla sem hægt er að kaupa; til sölu. -ejo = vendejo. -isto innkaupamaður (hjá fyrirtæki). antaŭ-i kaupa fyrirfram. el-i áhr trú leysa; kaupa út. la Elaĉetinto Frelsarinn. el-o lausn; lausnargjald. for-i áhr = akapari. kun-anto meðkaupandi. sub-i áhr múta. sub-ebla mútuþægur, féfalur. -propono kauptilboð. aĉeŭle/o stg Acheul-öld. -ad/ mfr viðskeyti sem táknar áframhald verknaðar eða ástands, t.d. paroladi flytja ræðu, parolado ræða, pafado skothríð, vidado sjón (skilvitið). -a sífelldur. adaĝ/o tón hægur kafli (í tónverki). -e hægt, adagio. Adam/o bib Adam. -ido maður. -pomo adamsepli, barkakýli. -tero rauður sandsteinn. adamantin/o lfæ glerungur. adapt/i áhr stilla, aðlaga, samræma, sníða (eftir = al). -(ad)o endursamning; lögun, tilbreyting. -aĵo endursamning, aðlögun, eftirlíking. -ebla aðlögunarhæfur. -iĝi læk laga sig. -iĝemo tilslökunarhæfileiki; aðlögunargáfa. -ilo efn rtæ tæk millistykki. -ometrio læk aðlögunarmæling. re-ado læk endursamhæfing. adasism/o viðskeytarím, t.d. amadas/vidadas. adekvat/a hei alm nægur, nægilegur, fullnógur. Adel/a kvenmannsnafn. Adelaid/o ldf Adelaide (höfuðborg Suður-Ástralíu). -a kvenmannsnafn. Adeliland/o ldf Adélieland (franskt landsvæði á Suðurskautslandi). aden/o læk lfæ eitill, kirtill. -ito eitlaþroti, eitlabólga. -oida eitla-, -oidaj vegetaĵoj: eitlagróður í nefkoki, kokeitlingsauki. -oidismo útlit sjúklings með kokeitlingsauka. -oidito kokeitlingsaukabólga. -omo kirtilæxli. limf-o eitill. limf-ito eitlabólga. Aden/o ldf Aden (höfuðborg Suður-Jemen). -a Aden-, la Adena Golfo: Adenflói. adenopati/o læk = adenafekcio. adept/o 1 meistari; snillingur. 2 áhangandi, fylgismaður. 3 iðrandi. -igi kynna (e-n) samkvæmislífinu; fá í félag. adher/i áhl eðl loða við, halda fast við. -o samloðun, viðloðun. -a viðloðunar-, samloðunar-; límseigur. -a rubendo límband. -aĵo læk samvöxtur (milli líffæra o.þ.u.l.). adiabat/a eðl innrænn, íbreytinn. -o innrænuferill. pseŭdo-o veð sýniinnrænuferill. adiant/o gra venushár (stofublóm). adiaŭ vertu sæll, verið þér sælir. -o kveðjuorð; skilnaður, kveðja. -i áhr kveðja. -igi vísa (e-m) burt, reka (e-n). -diro skilnaðarkveðja. adici/i áhr stæ leggja saman. -o samlagning. -ato stæ samlagningartala. Adiĝ/o ldf Adigeá.

12 4 Esperanto-íslensk orðabók Hugh Martin adip/o læk fita. -a acido efn fitusýra. -ozo læk offita, feitlagni. -ogenezo fitumyndun. adipocir/o efn fituvax. Adison/a læk Addisons. -a morbo Addisons sjúkdómur/sýki, nýrnahúfumein. adjekt/o mfr sagnfylling. -a propozicio atvikssetning. adjektiv/o mfr lýsingarorð. adjudik/i áhr ver óska eftir tilboði í. -o tilboðsósk. adjunkt/o aðstoðarmaður, varamaður. adjutant/o her aðstoðarforingi. -o generala aðstoðarforingi hershöfðingja. administr/i áhr lög hafa umsjón með, stjórna, stýra. -(ad)o umsjón. -a stjórnlegur, umboðs-, umsjónar-; framkvæmdar-. -ejo aðalstöð; umboðsstjórn. -anto, -isto, -ulo umsjónarmaður, umboðsmaður, ráðsmaður. -istaro stjórnarnefnd, framkvæmdarnefnd. administraci/o lög umboðsstjórn, umsjón, forráð; stjórnarnefnd, framkvæmdarnefnd; gæsla. -a stjórnlegur, umboðs-, umsjónar-. administrator/o umsjónarmaður, ráðsmaður, forráðamaður, umboðsmaður. admir/i áhr dá, dást að. -o aðdáun. -e með aðdáun. -inda aðdáanlegur, dásamlegur, prýðilegur. admiral/o flotaforingi, aðmíráll. ĉef-o yfirflotaforingi. vic-o varaaðmíráll. sub-o undirsjóliðsforingi. -a ŝipo flaggskip. admiralitat/o 1 flotastjórn; sjóliðsstjórn. 2 flotamálaráðuneyti. Admiralt/oj ldf Aðmírálseyjar. admitanc/o eðl rtæ samleiðni, tvinnleiðni, sýndarleiðni. admon/i áhr 1 áminna; gera viðvart, láta vita. 2 ámæla, lasta. -a áminnandi, viðvörunar-. -o áminning, viðvörun, ofanígjöf, aðfinning. de-i áhr telja af, ráða frá. Re-o fimmta Mósebók, Deuteronomium. lit-o skammaræða. moral-o siðferðisáminning, umvöndun. adob/o hús sólþurrkaður múrsteinn. adoks/o desjurt (Adoxa). adolesk/i áhl læk vera á æskuárum. -a uppvaxandi, ungur. -anto, -ulo unglingur, ungur maður. -antino unglingsstúlka, ung stúlka. -anteco æska, unglingsár. Adolf/o per Adolf. adolt/a læk fullorðinn, fullvaxinn; fullþroskaður. -o fullorðinn maður. filmo permesata nur al -oj bíómynd bönnuð innan 16 ára. Adonaj bib Drottinn, Jahve. adonid/o gra goðablóm (Adonis). aŭtuna -o haustgoði (A. autumnalis). printempa -o vorgoði (A. vernalis). somera -o sumargoði (A. æstivalis). Adonis/o goð Adónis. adopt/i áhr 1 ættleiða. 2 taka upp. -o ættleiðing, ættleiðsla; upptekning, val. -a kjör-. -into kjörfaðir. -ito kjörbarn. ador/i áhr trú 1 tilbiðja, dýrka. 2 unna. 3 dá, vera hrifinn af, þykja mjög góður. -o tilbeiðsla, dýrkun. -adi áhr tilbiðja, dýrka. -ejo helgidómur. -inda tilbeiðsluverður, dásamlegur, yndislegur, guðdómlegur. -kliniĝi falla fram og tilbiðja. adrenalin/o efn adrenalín, mergvaki, hettuvaki, húfukjarnavaki. adres/o áritun, utanáskrift, heimilisfang, verustaður. -i áhr skrifa utan á; beina (e-u til e-s). -anto sendandi. -aro heimilisfangabók. -ato, -ulo móttakandi, viðtakandi. -aparato, -ilo utanáskriftarvél. -libro bæjarskrá. -loko póstfang. -o telegrafa símnefni. mis-i skrifa vitlaust utan á. re-i senda áfram, framsenda, skipta um utanáskrift. Adri/a ldf Adría-. - Maro Adríahafið. Adriatik/o ldf Adríahafið. adsorb/i áhr efn sjúga í sig, sjúga að sér. -eco ásog, aðsog. -ilo efni sem sýgur á sig. adstring/i áhr læk draga saman, binda saman, herpa saman. -a barkandi; blóðstemmandi; þrengjandi. -aĵo barkandi lyf; blóðstemmandi lyf; barkandi efni. aduci/i áhr húða. -itaj tuboj seighertar leiðslur. adukci/o lfæ aðfærsla (lima að miðfleti). -a aðfærandi. aduktor/o lfæ aðfærir. haluksa aduktoro aðfærir stórutáar.

13 Hugh Martin Esperanto-íslensk orðabók 5 adulari/o ste mánasteinn. adult/i áhl bib drýgja hór, hórast. -o hór, hórdómur. -(em)a saurlífur. -igi verða til þess að e-r drýgir hór. -ulo hórkarl. -ulino hóra, hórkona. sang-o sifjaspell. vir-o 1 kynvilla. 2 sveinaspjöllun. adulter/i áhr læk spilla, þynna. advekci/o veð hliðarstreymi, hliðarvindur. Advent/o kri aðventa, jólafasta. -isto aðventisti. adventic/o læk úthjúpur (æðar). adventiv/a gra aðkominn, aðfenginn, tilfallandi. -a radiko hjárót. adverb/o mfr atviksorð. -a atvikslegur, sem heyrir til atviksorði. advokat/o 1 málaflutningsmaður, lögmaður. 2 formælandi, málsvari; árnaðarmaður. -i flytja mál; mæla fyrir. -aro lögmannastétt. -eco málfærslumannsembætti; málflutningur. adz/o skaröxi. aed/o bók hellenskt ljóðskáld frumtíma. aer/o efn loft; andrúmsloft. -a loftlegur, loftkenndur; loft-. -eca loftlegur, léttur. -(iz)i áhr blása upp, belgja upp. -ujo loftkútur. -umi áhr viðra. -umado viðrun. -bremso lofthemill. -fluo loftstraumur, súgur. -hejtado lofthitun. -klapo loftspjald, loki. -kuseno vindkoddi. -lito loftkoddi, vinddýna, vindsæng. -manka loftlaus; sem þungt loft er í. -ondo loftbylgja. -pafilo loftbyssa. -premo loftþrýstingur. -ŝakto loftskiptingargöng. -ŝipo loftfar. -ŝtono loftsteinn, vígahnöttur. -terapio loftmeðferð. -tiro loftsúgur. -truo loftsmuga. -veziketo vindbóla. -viva loftháður. -aj kasteloj loftkastalar. kunpremita -o þrýstiloft. en plena aero útivistar-. aeremi/o læk köfunarsýki. aerobatik/o flu listflug. aerobi/a líf loftháður. mal-a loftfælinn. aerodin/o flu loftfar þyngra en loftið. aerodinamik/o loftaflsfræði. aerodrom/o flu flugvöllur, lendingarstöð. aerofagi/o læk loftgleyping. aerofobi/o loftfælni. aerofor/o tæk neyðarloftberi til námumanna. aerofram/o flu bolgrind. aerogram/o 1 fja flugbréf. 2 veð veðurskeyti, loftrit. aerolit/o stj jar loftsteinn. aerolog/o veð flu loftfræðingur. -io loftfræði. aerometr/o eðl loftþéttamælir. -io loftþéttafræði. aeronaŭt/o flugmaður. -iko loftsiglingafræði; flugfræði; loftsiglingar. aeroplan/o flugvél. aerosol/o agnúði, loftúði, úði. aerostat/o loftfar, loftbelgur. aerostatik/o eðl þau vísindi sem fjalla um jafnvægi gaskenndra vökva og fastra hluta sem í þeim búa, loftstöðufræði. aetit/o ste aetít. afabl/a vingjarnlegur, alúðlegur, þægilegur. -aĵo greiði. -eco góðsemi, góðvild, vingjarnleiki, alúðleiki. Havu la afablecon.. -i: gerðu svo vel að.., vinsamlegast + bh. mal-a önuglyndur, önugur; óvingjarnlegur, óvinveittur; ómildur, óþægilegur. afanipter/oj dýr flær (Aphaniptera). afazi/o læk málleysi, málstol, ómæli. afekci/i áhr hei læk hafa áhrif á, hræra, fá á. -o hei læk geðshræring; lasleiki, líkamleg veikindi. -a áhrifamikill, sem lýtur að geðshræringu. afekt/i áhr áhl gera sér upp, þykjast, sýnast. -o, -ado tilgerð, uppgerð; látalæti; það að sýnast. -ulo látalætismaður. sen-a tilgerðarlaus. bel-a spjátrungslegur, látaralegur, hégómlegur. distanc-a stórlátur, fálátur. ĉast-a, hont-a teprulegur. moral-o, fi-o hræsni. afeli/o stj sólfirð. afer/o mál, málefni; skipti, viðskipti; esperanto-hreyfing. -ema vel fyrir komið; skipulegur. -isto

14 6 Esperanto-íslensk orðabók Hugh Martin kaupsýslumaður. -paperoj fja viðskiptaskjöl. mult-a, -plena önnum kafinn, annríkur. -ŝarĝito sendifulltrúi (staðgengill sendiherra). -vojaĝo viðskiptaferð. ĉef-o aðalmál, aðalatriði. aferez/o mfr brottfelling hljóðs í upphafi orðs. afgan/o per Afgani. -io, -ujo, -lando, -istano ldf Afganistan. -a afganskur. afid/o dýr blaðlús (Aphis). -a sukero hunangsdögg, hunangsfall. -omanĝa blaðlúsaetandi. -edoj blaðlúsaætt Aphididæ). afidativ/o ver eiðsvarin yfirlýsing. afiks/o mfr forskeyti, viðskeyti, aðskeyti. afin/a stæ efn alm skyldur, vildur. -i áhl vera vildur. -eco vild, skyldleiki. afinaci/i áhr fága, hreinsa, skíra (málm). -o málmskíring í Martin-ofni. afis/o = afido. afiŝ/o veggauglýsing. -i áhr setja upp auglýsingu. -ejo, -kolono auglýsingastaður. -isto sá sem setur upp auglýsingarblað. -homo maður sem gengur um göturnar með auglýsingaspjald í bak og fyrir (einnig -ulo). man-o prentað auglýsingablað. aflikt/i áhr valda áhyggjum, kvelja, þjaka, gera órótt. -o þjáning, kvalir, bágindi, eymd. -iĝi sárna, syrgja. -iĝo sorg, harmur. afoni/o læk raddleysi. -a raddlaus. aforism/o spakmæli. afrank/i áhr borga undir (bréf), frímerkja. -o póstgjald, burðargjald. -ite burðargjald greitt. -maŝino frímerkingarvél. -ŝulda marko merki sem sýnir hve mikið burðargjald er ógreitt. Afrik/o ldf Afríka. -a afrískur. -ano Afríkumaður. afrikans/o mál afríkanska. afrikat/o mfr hálfönghljóð. Afrodit/o goð Afródíta. afrodit/o dýr flæðarmús (Aphrodita). afrodizi/o læk frygð, losti. -igaĵo ástarlyf, lostavekjandi lyf. mal-o lostaleysi. aft/o læk munnangur, munnsviði, tungublöðrur. -a febro gin- og klaufaveiki (einnig afta epizootio). afust/o fallbyssukerra. ag/i áhl 1 gera, starfa. 2 breyta, haga sér. 3 efn eðl verka, hafa áhrif. -o athöfn, verk; breytni. -oj Postulasagan. -a eðl rtæ verknaðar-. -ado starf, framtakssemi. -ada komitato framkvæmdanefnd, framkvæmdaráð. -(em)a starfsamur, framtakssamur, fjörugur, ötull. -igi úthella; gera virkan. fi-o ódæði. kontraŭ-i áhl eðl vinna á móti. kun-i áhl eðl vinna saman; beita krafti í sömu átt. mis-o sál illverk. ne-a eðl rtæ óvirkur; laun-. ne-ema latur, aðgerðarlaus. re-i áhl efn 1 endurverka. 2 = reakcii. re-o 1 sál svörun, andsvar. 2 efn = reakcio. 3 eðl viðbragð. tempo de reago viðbragðstími. 4 rtæ útv launviðnám. re-o de induktato rtæ spanviðnám. re-ilo efn prófefni. superre-o útv of sterkt viðbragð. sen-ado viðbragðsleysi. -maniero aðferð. aga/o her tyrkneskur liðsforingi. agac/o urg, ískur. -i áhr urga; æsa. -a angrandi. Agamemnon/o bók Agamemnon. agami/a dýr líf 1 kynlaus. 2 sem æxlast án frjóvgunar. agami/o dýr trompetfugl. agap/o kri agapa, kærleiksmáltíð frumkristinna manna. agapant/o gra ástarlilja (Agapanthus umbellatus). agar(agar)/o inn agar, agar-agar, þurrkað slím sem er unnið úr rauðþörungum sem vaxa í Kyrrahafi. agarik/o gra hattsveppur; ætisveppur (= kampagariko). lakt-o = laktofungo. Agat/a per Agatha. agat/o ste agat. agav/o gra aldarjurt, agavi. -o Amerika alóe, þyrnililja (Agave americana). -a vino aldarjurtarvín. -ovino mexíkanskt brennivín. agend/o minnisbók, dagbók. agent/o umboðsmaður; erindreki. reklam-o auglýsingaumboðsmaður. -ejo umboðsskrifstofa. bien-ejo fasteignasala. patenc-ejo einkaleyfisskrifstofa. vojaĝ-ejo ferðaskrifstofa. teatra -ejo umboðsskrifstofa

15 Hugh Martin Esperanto-íslensk orðabók 7 leikara. agentur/o ver umboð. agerat/o gra bláhnoða (Ageratum houstonianum). agit/i áhr efn hrista, skaka; tala fyrir (e-u), æsa, róa undir; hræra í. -ado hræring; æsingur. -ata dormo svefnbrigði, slitróttur svefn. -ata maro krappsævi, krappur sjór. -ataj haroj úfið hár. -iĝi vera órólegur. -iĝo læk hristing; órósemi, geðæsing. -ilo efn hræristöng. -isto æsingamaður, áróðursmaður. agl/o 1 dýr örn. 2 stj A-o Örninn (stjörnumerki) (Aquila). -a arnar-. -ejo arnarhreiður. -ido arnarungi. -oŝtono = aetito. fiŝ-o fiskiörn. granda kri-o gjallörn. malgranda kri-o gnýörn. mar-o haförn. reĝ-o gullörn, kóngsörn. imperiestra -o keisaraörn. Aglaj/o goð Aglaia (ein af þokkagyðjum Grikkja (Ljómi)). aglomer/i áhr hrúga saman. -iĝi renna saman í kökk. -(aĵ)o brotakökkur, gosbrotaberg. aglomerat/o = aglomeraĵo. aglutin/i áhr efn læk mfr 1 líma. 2 sameina, setja saman. -a loðandi. -o loðun. -iĝi græða. agnat/o lög frændi í karllegg. -a samættaður í karllegg. Agnes/a per Agnes. Agni/o trú Agni (guð eldsins hjá hindúum). agnosk/i áhr viðurkenna opinberlega (sem lög eða reglur). agnostik/a hei trúlaus, efahyggju-. -ismo efahyggja. -ulo trú efahyggjumaður (maður sem álítur að ekki sé hægt að vita um tilveru Guðs). agnozi/o læk túlkunarstol, ókynni. opta -o sálarblinda. agoni/i áhl 1 vera í andarslitrunum. 2 verða á enda. -o andarslitur, dauðastríð; dauðans angist. agor/o sag torg í hellenskum borgum. agorafobi/o læk torgageigur, víðáttufælni. agord/i áhr tón útv stilla (hljóðfæri, útvarp o.fl.). -o 1 útv stilling. 2 skap(lyndi). 3 ská samhljóðarím. -ilo stillilykill. -isto stillingamaður. -forko tónkvísl. -oplato stöðvaskífa (á útvarpstæki). mal-a falskur. mis-i áhr 1 gera hjáróma. 2 útv afstilla (tæki). agr/o ræktanlegt land, akur. -ara landbúnaðar-. -aro landeign. -okulturo landrækt, jarðrækt, akuryrkja. agrabl/a viðkunnanlegur, þægilegur, þokkagóður, aðlaðandi. -e þægilega, þokkalega. -aĵo yndi; ánægja. -eco þægindi, viðkunnanleiki. -igi gera þægilegan, gera viðkunnanlegan. mal-a óþægilegur; leiðinlegur, ógeðslegur; óþokkalegur. ne-a ósmekklegur. agraf/o krókur; sylgja; spennsli; klemma. -i áhr festa með krók, krækja; hefta. -ilo heftari. -ingo lykkja. mal-i áhr krækja frá; spenna af sér; losa. agrafi/o læk ritleysa vegna löskunar í ritmiðstöð í heila, ritstol. agreg/i áhr eðl safna saman. -aĵo eðl samstæða. agregaci/o inn (í Frakklandi) upptaka í félag. agregat/o = agregaĵo. agres/i áhr nýy ráðast á (án þess að hinn aðilinn ógni árás). -a áreitinn, herskár; ýgur. -ema árásargjarn, árásarsamur; áreitinn. -emo sál ýgi, árásarhneigð. agresiv/a = agres(em)a. Agrigent/o ldf Agrigent (forn borg á Sikiley). Agrikol/o per Agrikola. agrikultur/o landbúnaður. -isto akuryrkjumaður; bóndi. agrimoni/o gra akurmáni (Agrimonia eupatora). Agrip/o per Agrippa. -ino Agrippína. agronom/o vís jarðræktarmaður, búfræðingur. -a búfræði-. -a kolegio bændaskóli. -io búfræði, jarðræktarfræði. -ia búfræði-. -ia altlernejo landbúnaðarháskóli. agropir/o gra = kviko húsapuntur (Agropyrum). agrostem/o gra akurstjarna (Agrostemma githago). agrostid/o gra língresi (Agrostis). aguti/o dýr agúti, gullhéri (Dasyprocta aguti). aĝ/o aldur. -a gamall. -i áhl vera gamall. -oprezidanto aldursforseti. grand-a aldurhniginn. infan-o bernska. jar-a eins árs gamall. matur-a á besta aldri, fullorðinn. mez-a miðaldra. neplen-a ómyndugur.

16 8 Esperanto-íslensk orðabók Hugh Martin plej-ulo öldungur. plen-a fullveðja, myndugur; fullvaxinn. plen-ulo fullorðinn maður. profund-a mjög gamall. sam-a jafnaldra, jafngamall. sam-ulo samtíðarmaður, jafnaldri. temp-o öld, tímabil. Kian aĝon vi havas? Hvað ertu gamall? aĝi/o ver yfirverð (umfram nafnverð) verðbréfa, milligjöf, gjaldjöfnuður, gengismunur. aĝiot/i áhl ver reka spákaupmennsku; braska. aha! mfr jahá, einmitt; er það? Ahasver/o per Ahasverus. ahims/o inn ahimsa, meinleysi, boðorð sem bannar að deyða dýr alls konar. Ahura-Mazd/o inn Ahúra Mazda, sjá Mazdao. aĥ! mfr æ, vei. Aĥab bib Akab (konungur Ísraels, sonur Omrí). Aĥaj/o inn Akkea. -ano Akkeubúi, Forngrikki. Aĥaŝveroŝ bib Ahasverus, Persakonungur. Aĥemen/o per Akemenes. -idoj Akemenídar. Aĥen/o ldf Aachen (borg í Þýskalandi). Aĥeron/o = Akerono. aĥeronti/o dýr hauskúpufiðrildi (Acherontia atropos). Aĥil/o per Akkilles. -a tendeno lfæ hásin, hælsin. Aiks/o ldf Aix (heiti nokkurra franskra borga). ailant/o gra himnatré, goðatré (Ailanthus). ain/o = ajnuo. air/o gra puntur (Aira), (Aira elegans). aj! mfr æ, æ-æ, ó. Ajaks/o per Ajax. ajaj/o dýr nagapi (= kiromio). ajl/o gra geirlaukur, hvítlaukur, knapplaukur (Allium sativum). -a hvítlauks-. -ero hvítlauksgeiri. ajn mfr (á eftir kio, kiu o.s.frv., io, iu o.s.frv., ĉio, ĉiu o.s.frv. til frekari áherslu): kiu ajn hver sem (vera skal); iam ajn hvenær sem vera skal; ĉiu ajn hver einasti; nenio ajn alls ekkert. -a hver sem vera skal. -o hvað sem er. -e... -e annaðhvort... eða... eins og (þú vilt). -ulo þessi eða hinn. ajnu/o per Ainu-maður, frumbyggi nyrstu eyju í Japan. ajug/o gra dvergavör (fjölær garðjurt) (Ajuga). ajut/o tæk stútur. ŝpruc-o úðarastútur, sprautustútur. -aĵ/ mfr viðskeyti sem táknar hlutkennda hugmynd, t.d. fluid-o vökvi; pentr-o málverk; mol-o eitthvað mjúkt. Einnig notað til að tákna matvæli, t.d. bov-o nautakjöt; fiŝ-o fiskmeti. -o hlutur. aĵur/o gatamynstur. -a gatamynstraður. -i áhr skrautgata. a.k. = antaŭ Kristo fyrir Krists burð. Akab/o ldf Akabaflói. akaci/o gra akasía, arabískt gúmmí. -a akasíu-. araba -o, senegalia -o akasíutré. Akad/o sag Akkad. -a lingvo akkadíska. akademi/o sag háskóli, vísindaskóli; akademía; vísindafélag. -a vísindafélags-, akademíu-. -ano meðlimur í vísindafélagi. akant/o gra akantus, súlublóm, bjarnarþistill (fjölær garðjurt) (Acanthus). akantias/o dýr háfur (Acanthias). akantopterig/oj dýr broddgeislungar, harðuggaðir fiskar (Acanthopterygii). akapar/i áhr kaupa upp; sölsa undir sig, hamstra. -o, -ado einokun. akar/o dýr maur, kláðamaur. -ozo læk kláði. -uloj dýr maurar. fromaĝ-o ostamaur, feyra. ŝaf-o sauðalús. akcel/i áhr eðl hraða, flýta fyrir, hjálpa, stuðla að, auka. -o, -ado eðl flýtni, flýting, hraðaaukning, hraðaauki, hröðun; stuðningur. -iĝi vaxa að hraða. -ilo efn bif eðl hraðari, hraðall; bensíngjöf. mal-i áhr draga úr hraða; tefja, seinka. mal-ado eðl tafir, seinkun, töf. akcent/o 1 mfr áhersla. 2 tón tónáhersla. 3 hreimur. -i áhr leggja áherslu á. akcentor/o = pronelo. akcept/i áhr 1 þiggja, taka á móti. 2 ver samþykkja (víxil). -a móttöku-, viðtöku-. -o móttaka, viðtaka;

17 Hugh Martin Esperanto-íslensk orðabók 9 samþykktur víxill. blanka -o samþykktur óútfylltur víxill. -anto efn samþykkjandi víxils; móttakandi. -ebla verður viðtöku. -ejo setustofa; viðtökustofa. mal-i áhr hafna; útiloka. akcesor/a læk aukalegur, auka-. -aĵo fylgihlutur, smáhlutur. akci/o hag hlutabréf. -a hluta-. -a kompanio hlutafélag. -ano, -ulo hluthafi. profit-o gróðahlutabréf. akcidenc/o hei aukaatriði. akcident/o slys, slysfarir. -a tilviljunarkenndur; óverulegur. labor-o vinnuslys. akcipitr/o dýr haukur, dúfnahaukur (Accipiter). -edoj haukaætt (Accipitridæ). akciz/o hag bæjartollur (á aðfluttar vörur); neysluskattur, vörugjald, framleiðslugjald. -i áhr leggja neysluskatt á. -ebla, -opaga tollskyldur. ake/o = bradipo. ake/o = aĥajano. akebi/o gra (Akebia). ilmvefja (Akebia quinata). aken/o gra hnotaldin. -tufo fis. Akeron/o goð Akeroná (í Hades). akile/o gra vallhumall (íslensk jurt) (Achillea). akinezi/o læk hreyfingarstol. akir/i áhr fá, eignast, ávinna sér, komast yfir. -o öflun, nám; fengur. -aĵo fengur. -anto fyrirvinna. -ebla fáanlegur. -eblaĵo herfang. -ema fengsamur. -igi láta fá. re-i áhr fá aftur, ná aftur. flat-i áhr ná með smjaðri. milit-i áhr leggja undir sig, vinna með hernaði. milit-o, rab-o = predo. aklam/i áhr fagna með hrópum; samþykkja í einu hljóði; hylla sem. -o samþykkiskall. aklimatiz/i = alklimatigi. akme/o 1 læk hástig (sóttar eða sótthita). 2 hæsta stig, tindur (fullkomnunar). akn/o læk bóla, nabbi. -a, -ohava, -oza þakinn bólum. pus-o graftarnabbi. akne/o læk gelgjuþrymlar. akoli/o læk = sengaleco. akolit/o kaþ 1 akólútur. 2 messuþjónn, messudrengur. akomod/i áhr laga eftir, venja við. -o aðlögun. -ebla stillanlegur. -iĝema viðráðanlegur. akompan/i áhr 1 fylgja (e-m). 2 tón leika, spila undir hjá. -o fylgd; undirleikur. -adi áhr fylgja. -aĵo undirleikur, undirspil, undirspilsnótur. -anto fylgdarliði, fylgdarmaður; undirleikari. el-i áhr fylgja til dyra. akonit/o gra freyjureið, venusvagn (Aconitum napellus). -ino efn eiturefni úr freyjureið. Akonkagv/o ldf Akonkagúa, Aconcagua (hæsti tindur Andesfjallanna (6962 m)). akor/o gra sverðblaðka (Acorus calamus). akord/o 1 eðl samræmi. 2 tón hljómur. 3 mfr sambeyging. diatona -o díatónískur hljómur. kromata -o krómatískur hljómur. tonika -o frumhljómur. -i áhl samræmast, vera samræmur. -a samræmur. -igi samræma. -iĝi samræmast. -iĝema sáttfús. mal-o samrekstur; ósamræmi. ne-igebla ósamræmanlegur. akordion/o tón harmoníka, dragspil. akori/o gra geitnasveppur (Achorion schœnleinii). akr/a hvass, beittur; sár, napur; skerandi. -aĵo egg (kvk.), bit, rönd, brún. -eco hvassleiki; beiskja, sárleiki. -igi hvessa, brýna, skerpa. -igilo brýni, brýnsluhjól, hverfisteinn; slípiól; yddari. for-igi taka burt með því að brýna, slípa. mal-a sljór; daufur. vid-eco læk hvöss sjón. mal-igi sljóvga, deyfa. akr/o = akreo. akre/o ekra (flatarmál). -aro flatarmál í ekrum; akurlendi. akredit/i áhr lög ver veita (t.d. sendiherra) trúnaðarbréf, veita umboð; veita heimild til að taka út peninga (úr banka). -aĵoj skilríki (sendiherra). akreditiv/o = kreditletero. akrid/o dýr engispretta (Acridium). -aro urmull af engisprettum. akril/o efn akrýl. -(at)a acido akrýlsýra. -aldehido akrýlaldehýð. -ato akrýlat. akrobat/o (loft)fimleikamaður, línudansari. -aĵo (loft)fimleikar; flugfimleikar. -a (loft)fimleika-; kattlipur. akrocefal/a lfæ sem hefur skarpt höfuð. -ulo skarphöfði. akrocefal/o dýr söngvari (fugl) (Acrocephalus). akrocianoz/o læk útskagablámi, æsablámi.

18 10 Esperanto-íslensk orðabók Hugh Martin akrolein/o efn = akril-aldehido. akromat/a eðl litvís, litréttur (um linsur o.þ.h.). -eco litvísi, litleysi. akromatin/o læk ólitni. akromatopsi/a = kolorblinda. akromegali/o læk æsavöxtur, útvöxtur, hnjótasýki. akromi/o lfæ axlarhyrna (acromion). akropol/o flf háborg. A-o Akrópólis. akrostik/o bók bib nafnstafavísa. aks/o tæk stæ stj ste gra efn eðl öxull, ás, möndull; miðlína, miðstrengur. -a ásenda-, ás-, möndul-. -ingo ró, öxulró; nöf. -ujo öxullega, áslega (einnig -tubo, -lago). -umi áhl snúast um miðlínu. cilindr-o lfæ = aksono. aksel/o 1 lfæ holhönd, handarkriki. 2 gra blaðöxl. aksiom/o stæ frumregla, auðsæ sannindi; frumsannindi. -a forhæfður. aksiometr/o sig stýrisvísir. aksis/o lfæ standliður. aksolotl/o dýr tálknamandra. akson/o lfæ taugarsíma. akt/o 1 þáttur. 2 skjöl, málsskjöl; dómsgerðir. 3 -o de parlamento lög. -aro málsgögn, skjalabunki (um ákveðið mál). -isto skjalavörður, skjalaritari. -ujo skjalataska. inter-o hlé milli þátta. mort-o dánarvottorð. nask-o fæðingarvottorð. transdon-o afsalsbréf. vend-o sölusamningur, reikningur (yfir vörur). akte/o gra munkaber (Actæa spicata). Akteon/o goð Akteon. aktin/a efn (um geisla) efnafræðilega virkur, aktínskur. -ometro veð sólargeislamælir. -omikozo læk = aktinomicetozo. -oterapio læk geislameðferð. aktini/o 1 dýr sæfífill (Actinia). 2 efn aktiníum (Ac). -uloj dýr sæfíflaætt. aktinolit/o ste aktínólít. aktinomicet/o gra geislasveppur. -ozo læk geislasveppsbólga. aktinopterig/oj dýr geisluggar (Actinopterygii). aktiv/a starfsamur, virkur, starfandi, áhrifamikill; mfr germyndar-, í germynd; -a voĉo germynd. -o mfr germynd; hag eignir. -i áhl starfa, vera virkur. -aĵo eignir. -eco starfsemi, starfsfjör; verkun. -igi mfr breyta í germynd; gera virkan, virkja; vekja, auka. -ismo lög hei aðgerðastefna. -isto aðgerðasinni. ne-eco aðgerðaleysi. retro-a afturvirkur, afturverkandi. aktor/o leikari. -i áhl leika (hlutverk). -ado leiklist, leikmennt. -ino leikkona. aktual/a nútíma-, núverandi; nýtísku-, nýr; dægur-; á dagskrá. -aĵoj fréttamynd; fréttir. aktuar/o lög skýrslugerðarmaður; skrásetjari. aktuari/o ver tryggingafræðingur. akumul/i áhr efh safna, draga saman; hrúga. -a vaxandi. -ado söfnun, samhrúgun. -aĵo safn, hrúga, hrúgald. -ilo rafgeymir. akumulator/o rafgeymir. akupunktur/o læk nálastungumeðferð, nálastunga. akurat/a stundvís, nákvæmur. -e stundvíslega, nákvæmlega. -eco stundvísi, nákvæmni. ne-a óstundvís. akustik/o 1 hljómburður, hljómhæfi. 2 hljóð(eðlis)fræði. -a hljóm-, hljómburðar-. elektro-o rafhljóð. stato-a læk jafnvægis- og heyrnar(taugar)-. akuŝ/i áhl fæða, ala, eiga barn. -o fæðing. -antino, -ulino sængurkona. -ejo fæðingardeild, fæðingarstofnun. -igi taka á móti (barni) þegar það fæðist, sitja yfir (konu). -ilo fæðingartöng. -istino ljósmóðir, yfirsetukona. -arto, -ologio ljósmóðurfræði. post-o fylgjusig. akut/a 1 stæ (um horn) hvass, krappur. 2 læk (um sjúkdóm) bráður, harður, ákafur. 3 hlj hvellur. -a akcento broddur (á bókstaf); einkvæðisáhersla. -eco hvassleiki, skerpa. mal-a 1 stæ (um horn) sljór. 2 óljós, hreimlaus, daufur (= obtuza). akuz/i áhr ákæra, kæra, bera á (e-n) lagabrot; ásaka. -o ákæra, ásökun, sakargift. -ado ákæra, ásökun. akto de -ado ákæruskjal. -anto málshöfðandi (sá sem höfðar mál), ákærandi. -isto (ríkis)saksóknari. -ato, -ito varnaraðili, ákærði, sakborningur. mis-i áhr ljúga upp á. sin-o sjálfsgagnrýni.

19 Hugh Martin Esperanto-íslensk orðabók 11 akuzativ/o mfr þolfall. -igi breyta í þolfall. akv/o efn trú læk vatn. distilita -o eimað vatn. mola -o mjúkt vatn. malmola/dura -o hart vatn. mineralaj akvoj ölkelduvatn; sódavatn. seltersa -o sódavatn. lavenda -o lavendil(ilm)vatn. sankta -o vígt vatn. roza -o rósavatn. kolonja -o Kölnarvatn, ilmvatn. plumbacetata -o blýasetatvatn. hipoklorita -o bleikiklór. peza -o þungt vatn. diamanto de plej pura -o vatnstær demantur. -a vatnskenndur, vatns-; vatna-, vatnsrænn. -e saturita í kafi, vatnsósa. -i, -umi áhr vökva, veita á. -ero vatnsdropi. -(um)ilo garðkanna, vökvunarkanna, drifkanna. -ujo vatnsþró -uma ĉaro, -umveturilo vatnsbíll. -altira gleypur, vökvadrægur, gljúpur. -ofalo foss. -okondukilo vatnsleiðsla, vatnspípa. -otransfalilo yfirfallsstífla. -oturo vatnsgeymir. -oturniĝo iða, öfugstreymi. el-iĝi koma upp úr vatninu. en-igi kaffæra. en-iĝi fara í vatn. sen-a efn vatnslaus. sen-igi vatnssvipta; þurrka. sub-igi sökkva; setja undir vatn. sub-iĝi sökkva, fara í kaf. sub-isto kafari. super-i áhr veita flóði á, flæða yfir. super-(eg)o flóð; syndaflóð. sur-igi flu setja á flot. tra-igi veita vatni á; skola, vökva. balast-ujo sig kjölfestugeymir. fal-o foss, flúðir. fort-o efn kóngavatn, (óhrein) saltpéturssýra. kalk-o kalkvatn. miel-o mjöður. muel-o myllustokkur. okul-o augnvatn. reĝ-o efn kóngavatn. sankt-ujo ker undir vígt vatn. sod-o, ŝaŭm-o ölkelduvatn. ŝpruc-o froða. tegment-o þakleki. trink-o drykkjarvatn, neysluvatn. tualet-o ilmvatn, ilmvökvi. turn-o hringiða, iðustraumur. verŝ-o óhreint vatn, frárennsli. akvafort/o fag 1 ætimynd, mynd gerð með ætingu. 2 málmplata til að prenta ætimynd. -i áhr æta. -aĵo ætimynd. akvamarin/o ste akvamarínsteinn. -a blágrænn. akvarel/o fag vatnslitamynd. -a farbo vatnslitur. -e með vatnslitum. akvari/o fiskabúr, lagardýrabúr. akvatint/o fag akvatinta. akvedukt/o byg upphlaðin vatnsleiðsla, vatnsveitubrú. akvifoliac/oj gra beinviðarætt (Aquifoliaceæ). akvilegi/o gra sporasóley (Aquilegia vulgaris). Akvin/o ldf Akvínum, Aquino. Tomaso la Akvinano Tómas frá Akvínum. Akvitan/o -io, -ujo sag ldf Akvitanía. al mfr til, við, að. Þessi forsetning táknar: 1 áttina til, t.d. iri - Rejkjaviko: fara til Reykjavíkur. eliri renkonte - iu: fara á móti e-m. apogi sin - iu/io: styðjast við e-n/e-ð. la suno kliniĝas - la okcidento: sólin rennur til vesturs. de tago - tago: frá degi til dags. de tempo - tempo: við og við, af og til. mizero venas - vi: bágindi munu koma yfir ykkur. 2 stefnu að marki, t.d. frapi - la pordo: berja að dyrum. ĵeti sin - iu: henda e-u til e-s. prezenti ion- iu: bjóða e-m e-ð. etendi la manon - iu: rétta e-m höndina. levi la okulojn - iu: hefja upp augu sín til e-s. sin turni - iu: snúa sér til e-s. rigardi - la strato: horfa á götuna. respondi - iu: svara e-m. diri - iu: segja e-m. skribi - iu: skrifa e-m. pagi ion - iu: borga e-m e-ð. tiu pordo kondukas - la parko: þetta hlið liggur til skrúðgarðsins. enirejo - la ĝardeno: inngangur garðsins. disrompi vazon - pecoj: mola ílát, brjóta ílát í smátt. natrio kaj kloro kombiniĝas - natria klorido: natríum og klór sameinast í natríumklóríð. 3 stefnu tilfinningar, hugsunar eða vilja, t.d. via koro sin tiru ne - pekuloj: lát eigi hjarta þitt öfunda syndara. sopiri - la hejmo: finna til heimþrár, hafa heimþrá. deziri bonan - io: óska e-m góðs. amo - iu: elska til e-s. ne estu tro severa - li: vertu ekki of strangur við hann. 4 eign, ákvörðun. Hér táknar al oftast þágufall, t.d. doni ion - iu: gefa e-m e-ð. proponi ion - iu: bjóða e-m e-ð. komisii ion - iu: fela e-m e-ð. sendi ion - iu: senda e-m e-ð. prezentu - vi mian embarason: hugsaðu þér vandræði mín. apliki teorion - la praktiko: beita kenningu í reynd. kondamni iun - morto: dæma e-n til dauða. konveni - iu: passa e-m. aparteni - iu: tilheyra e-m. sankta - la Eternulo: helgaður Drottni. akiri - si gloron: geta sér orðstír. preni - si la rajton fari ion: leyfa sér að gera e-ð. ĉio bona estas - via dispono: allt gott stendur þér til reiðu. knabo lasita - si mem: strákur sem látinn er sjá um sig sjálfur, strákur sem má gera hvað sem hann vill. sklavoj - Faraono: þrælar Faraós. - via sano: skál. 5 þágu og óþágu, t.d. servi - iu: þjóna e-m. malutili - iu: verða e-m að meini. detranĉu - mi pecon: skerðu mér bita. starigi - iu monumenton: reisa e-m minnismerki. lavi - iu la piedojn: þvo fætur e-s. bati - si la bruston: berja sér á brjóst. estas - mi varme/malvarme: mér er heitt/kalt. li faris - si veston: hann gerði sér klæði. mi plantis - mi ĝardenon: ég plantaði mér garð. mi kolektis - mi arĝenton: ég safnaði mér silfri. ŝi malfermas sian manon - la malriĉulo: hún breiðir út lófann móti hinum bágstadda. 6 viðbót, fullkomnun, auk, ásamt, t.d. aldoni du - kvar: leggja saman tvo og fjóra. li enfermis ĝin en la kokinejon - la kokinoj kaj anasoj: hann