Энтропия, ықтималдық және информация. Н.Ильясов п.ғ.к., доцент, С.С.Сүгіров аға оқытушы, М.Н.Ақынов планетарий меңгерушісі (ҚазМемҚызПУ, Алматы қ-сы)

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Энтропия, ықтималдық және информация. Н.Ильясов п.ғ.к., доцент, С.С.Сүгіров аға оқытушы, М.Н.Ақынов планетарий меңгерушісі (ҚазМемҚызПУ, Алматы қ-сы)"

Transkript

1 Энтропия, ықтималдық және информация Н.Ильясов п.ғ.к., доцент, С.С.Сүгіров аға оқытушы, М.Н.Ақынов планетарий меңгерушісі (ҚазМемҚызПУ, Алматы қ-сы) Аннотация: энтропияны оқыту ерекшеліктері және оның информация мен ықтималдық арасындағы байланысы қарастырылады, информациялық энтропия ұғымы енгізіледі. Ашық жүйелердегі өздігінен реттелу дәрежесінің белгі-шарты анықталады. Түйін сөздер: энтропия, негэнтропия, фазалық көлем, информациялық энтропия, дит, нат. Физика заңдарының, заңдылықтарының түбірінде аса маңызды физикалық шамалардың сақталу заңдары жатады. Энтропия қазіргі ғылымдағы ең іргелі, әрі универсал ұғым. Ол реал процестерде сақталмайды не өседі, не кемиді. Физикалық әлемнің даму бағытын термодинамиканың -ші заңы анықтайды - оқшау жүйеде уақытқа сәйкес энтропия ылғи өсіп отырады. Тұйық жүйелерде энтропияның өсу себебі осы уақытқа дейін түсініксіз болып келді. Мұны, табиғаты тәуелсіз, барлық физикалық құбылыстарға тән әмбебап ұғымдарды қолданып жалпы табиғат заңдылықтарын тағайындайтын, бейсызық физика біраз айқындады. Жылу қозғалтқыштарының жұмыс істеу принциптерін зерттеулер, кезкелген жүйедегі табиғи нақты процестер, оның энергиясының жоғалуымен, шашырауымен қабаттаса жүретінін айқындады. Осының нәтижесінде, тұйық жүйеде энтропия артуы, бір энергия түрінің, оның басқа түрлеріне ауысуын сипаттайды және осы айналу қабілеттілігіне сәйкес белгілі дәрежені иеленеді. Физика мен химияда, бұл тұрғыдан қарағанда, энергияның басқа көп түрлеріне айналу мүмкіндігі мол, механикалық және электромагниттлік энергиялар ең жоғарғы сатылы энергиялардың қатарына жатады. Ал, айналуы Карно принципімен шектелетін жылу энергиясы ең төменгі сатыны иеленсе, аралық орынды, жылулық құбылыстармен қабаттаса жүретіндігіне байланысты, химиялық энергия алады. Сондықтан, энтропия ұғымы да ашық күрделі жүйелердің маңызды сипаттамасының бірі және ол: а) статистикалық бейнелеудегі анықталмағандық өлшемі; в) ашық жүйелердегі тепе-теңсіз күйлердің реттілігінің салыстырмалы өлшемі; с) тірі және өлі табиғаттағы әртүрліліктің өлшемі []. Физик Э.Шредингер энтропияның өзін емес, оған тең теріс шаманы пайдалануды ұсынды. Информациялық теорияның негізін қалаушылардың бірі Л.Бриллюэн теріс энтропияны негэнтропия ( H S ) деп атады. Негэнтропия энергияны сапалық тұрғыда сипаттайды, ал Карно принципі энергияның құнсыздануын, құлдилануын білдіреді. Механикалық жұмыс жасауға қабілетті барлық жүйелер (мысалы, биіктегі дене, созылған резина, сығылған газ, зарядталған батарея және т.б.) негэнтропия көздері және олар жұмыс жасай отырып, өздерінің энергия қорын жоғалтады []. Статистикалық физика мен информациялық теориялардың даму барысында энтропияның анықтамасына елеулі өзгерістер енгізілді. Алғаш рет ол термодинамикада энергияның қайтымсыз шашырауының өлшемі ретінде енгізілген еді және толық дифференциал түрінде былай анықталды: ds Q / T, () мұнда Q - жүйенің алған жылу мөлшері, T - абсолют температура. () өрнек, энтропияның физикалық мағынасын толық аша алмайды, ол тек аддитивтік тұрақтыға дейін дәл анықталған. Температура, жүйеге жылу әкелу немесе әкету процестерінде жүзеге аспайтын, термодинамикалық тепе-теңдіктегі денелер жүйесінің ішкі

2 күйін сипаттайтын болғандықтан, термодинамикалық энтропияны () тікелей өлшейтін құралдар, энтропометрлер, жоқ. Физик З.Жанабаевтың пайымдауынша, энтропияның термодинамикалық анықтамасы (), тепе-теңсіз құбылыстардың әр түріне тән ерекшелігін ескермейді [3]. Энтропияның физикалық мәнін толық ашатын және соған сәйкес формуласын ұсынғандар Больцман мен Планк. Газдың тығыздығын оның молекулаларының потенциалдық энергиясымен байланыстыратын қатынас Больцман теңдеуі деп аталады [4]: dn du d ln n, n n exp U 0 n kt kt. () Мұнда, газдың тығыздығын, белгілі бір энергетикалық U күйдегі молекуланы табу ықтималдығымен алмастыру мынаны береді: P ~ e kt немесе kln P U, T k ln P U T. Бұл жерде W P - термодинамикалық тепе-тең күйдегі тең ықтималды микрокүйлер саны. Осыдан, термодинамикалық энтропияның физикалық энтропиямен сәйкестігін көрсететін формула алынады: k lnw U, T S k ln W. (3) Бұл формула энтропияны ықтималдықпен, яғни, бейберекеттікпен байланыстырады. Оның сол жағында, кезкелген жүйе күйінің өздігінен өзгеруін сипаттайтын термодинамиканың екінші бастамасының негізгі ұғымы, ал оң жағында - қоршаған ортадағы энергия шашырауының, оның қоршаған ортадағы құнсыздануының өлшемі болып табылатын, бейберекеттікпен байланысқан шама тұр. Олай болса, микрокүйлердің мағынасы, жүйенің макроскопиялық сипаттамаларын өзгертпей, ондағы қайта құрылуларды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тәсілдер саны. Мысалы, жеке атом, қайсыбір жолмен, энергетикалық қозған күйге ауысты. Бұл кезде атомда қозудың таралуы бір ғана жолмен жүзеге асады, яғни, W. Ал, бірдің логарифмі нөлге тең, демек, S 0, себебі, таралмайтын энергияның белгілі бір нүктедегі шоғыры нөлдік энтропияға ие. Егер қозу жүз атомнан тұратын жүйеге берілсе, онда оның таралуы жүз тәсілмен жүзеге асады, яғни, W 00, ln00 4, 6.Осыдан S 4, 6k. Сонда, жүйенің энтропиясы өсті, оның бейберекеттігі артты, себебі, қозған атомның қай жерде екенін дәл көрсету мүмкін емес. Егер жүйе өзара әсерлесе алатын екі бөліктен тұрса, оларда жылулық тепе-тендік орнағанда энтропия максимумге жетеді. Бұл күй, микрокүйлердің ең көп тәсілімен жүзеге асады және тәсілдер саны көбейген сайын, оның ықтималдығы артады. (3) формуладан, егер температура джоульмен өлшенсе, k, яғни, энтропия S өлшемсіз шама болады. Олай болса, тепе-тең күйде барлық микрокүйлердің үлесі бірдей болғандықтан P W. Осыдан, Больцманның физикалық энтропиясы (3) мына түрде жазылады: S ln P ln P. (4) Статистикалық физикада энтропия ұғымы ашық күрделі жүйелердің маңызды сипаттамасының бірі болып табылады және ол жүйе бөлігінің Г макроскопиялық күйінің статистикалық үлесінің логарифмі ретінде енгізіледі: S ln Г, Г i р q / h, (5) мұнда p q фазалық (кезеңдік) көлем, h Планк тұрақтысы, i еркіндік дәрежелер саны. Классикалық физикада h жоқ және кезкелген тұрақты фазалық көлемді өлшемсіздендіру энтропияның бірмәнді емес анықтамасына әкеледі. (5) формуланың түрі күрделі жүйенің энтропиясының аддитивтік қасиетке ие болу талабынан туындайды: U

3 S( ) S( Г Г ) S ( Г ) S( Г ). (6) Г газдың температурасы, қысымы және көлемімен анықталады. Энтропия түсінігі кездейсоқ уақиғалардың ықтималдықтарының таралуына байланысты. Энергияның E i тең ықтималды таралуында, жүйе бөліктерінің жүзеге асу ықтималдығы былай анықталады: P( E i ) Г, яғни, S ln Г ln P( Ei ) Больцманның физикалық энтропиясының өрнегі (4) алынады. Бұл формула, оның орта ықтималдық мағынасына сәйкес былай жазылады S PIi ln PI, PI PI ( Ei ) (7) Осы анықталған энтропия информациялық энтропия деп аталады [3]. Соңғы зерттеулер, табиғаттағы және қоғамдағы барлық дерлік заңдылықтардың, информациялық сипаты болатынын ашты, оның әлемдегі қозғалыстар мен өзгерістердің ұйтқысы екендігі дәлелдеді. Информацияның табиғаты,мағынасы жөніндегі ғылыми түсініктердің қарқынды дамуына, материя мен оның қозғалысының өзқауым теориясының - синергетиканың маңызы ерекше. Себебі, информация әлемнің кезкелген жүйесінде жүретін өзқауым процесінің қозғалтушы күші. Информация барлық эволюциялық процестердің негізгі кезеңдерін, бағыттарын, осы кезде түзілетін жаңа табиғи, әлеуметтік және экономикалық құрылымдардың орныктылығы мен дамуын қамтамасыз етеді. Информация қайсыбір процестін жүру жолының бірнеше мүмкіндігінің ішінен біреуін таңдаудың ықтималдық өлшемі ғана емес, ол жүйенің ішкі құрылысының сан қырлылығының белгісі, бейберекеттікке қарсы тұратын реттілік өлшемі. Синергетикалық тұрғыда, бейберекеттік тек құрылымның бұзылуы, ыдырауы ғана емес, ол жаңа құрылымдардың түзілуін, процестер мен құбылыстардың жүруін қамтамасыз ететін негізгі шарт. Демек, бейберекеттіктен, күрделілігі мен реттілігі бұрынғыдан да жоғары, құрылымдар түзілуіндегі басты роль информацияға жатады. Ғылыми-техникалық прогрестің, соның ішінде, бұқаралық ақпарат құралдар мен басқада коммуникациялардың дамуы және берілетін мәліметтер көлемінің қарқынды түрде артуына байланысты, информация әртүрлі аспектіде, әртүрлі деңгейлерде талқыланатын ең көкейкесті ғылыми проблемаға айналды. Пригожин И., Хакен Г., Николис Г., Климонтович Ю.Л., Жаңабаев З.Ж. және т.б. ғалымдар, қайсыбір жағдайларда, ашық күрделі жүйелерді зерттеуде, знтропиядан гөрі Шеннон мағынасындағы информация ұғымын пайдалы екендігін тағайындады. Сонымен информация деген не? Көп хабар әкелетін информацияны аз мәлімет беретін информациядан ажырататын белгі-шарт қалай тағайындалады? Бұны түсіну үшін, екі хабарды салыстырайық: А "Күн батады" және В ертең "Күн тұтылады". Өзінен-өзі түсінікті көпшілік "Күн батады" деген хабарды жаңалық ретінде қабылдамайды, ал "Күн тұтылады" деген хабарда әсер көп. Ол қоғамда белгілі қызығушылық тудырады (газеттерде жарияланады, теледидардан хабарланады, маман ғалымдармен кездесу өткізіледі және т.б.). Бұдан, орындалған жағдайда, ықтималдығы аз уақиғалар барынша көп информация көзі бола алады деген қорытынды жасалады. Сондықтан, информация I мен уақиға ықтималдығының P тәуелділігі мына қатынаспен өрнектеледі: I f. Белгісіз f функциясының түрін, информацияға аддитивтік ереже P қолданылғанда ғана, табуға болады. Яғни, толық информация екі когерентті көздерден, және келетін, информациялардың қосындысына I I I тең болуы тиіс. Бұл шарт орындалуы үшін функция f мынадай қасиетке ие болуы керек:

4 f f f f, P P P P P мұндағы P P екі тәуелсіз уақиғалардың бір мезгілде жүзеге асу ықтималдығы. Мұндай қасиетке ие бірден-бір қарапайым математикалық функция логарифмдік функция. Сондықтан, I log log P (8) P I -шамасы барлық уақытта оң, себебі, 0 P. Логарифмнің негізінің таңдап алынуына сәйкес, информация мөлшері "битпен" (логарифмнің негізі екі), "дитпен"(ондық логарифм) және "натпен" (натурал логарифм) өлшенеді. Көп ретте кибернетикада информацияның өлшемі ретінде бит қолданылады. Ол - екі тең ықтимал альтернативаны (мүмкін болатын екі ұйғарындыны) айыруға қажетті информация мөлшері. Мысалы, симметриялы тиынды тастау нәтижесінде алынатын информация мынаған тең: I log log бит. (9) Екі бір мезгілде жүретін тәуелсіз уақиғалардың P, P, P 3 жалпы ықтималдығы, олардың жеке-жеке ықтималдықтарының көбейтіндісіне P P P 3 тең. Демек, информация мөлшері жиын өлшемі ретінде аддитивті қасиетке ие болуы тиіс. (7) және (8) формулаларды салыстырудан информациялық энтропия жалпы информацияның орта ықтимал мәнін анықтайтындығы көрінеді. Жүйені құрайтын бөліктердің тең ықтималды таралуында, оның анықталмаушылығы максимумге жетеді, яғни, жүйе туралы барлық информация жойылып, ол энтропияға айналады. Информацияның таралуы анықталмағандықтың кемуімен қабатт жүргендіктен, информация мөлшерін жоғалған анықталмағандык мөлшерімен, яғни, энтропиямен өлшеуге болады: I S pr S ps (0) pr индексі априори (тәжірибеге дейін), ал апостериори (тәжірибеден кейін) деген мәндерді білдіреді. Осы себептен ғылыми әдебиеттерде (8)-ші өрнек кейде информация (егер ол пайда болса), ал кейде энтропия (егер ол жоғалса) деп аталады. Өзқауым жүйелердің әмбебап қасиетіне: оның иерархиялық деңгейлерінің өзұқсастығы; физикалық шама ретінде саналатын, энергияның үздіксіз мәндерін алу мүмкіндігін тудыратын, масштабты инварианттық сипаттамасы жатады. Бұндай ахуалдар, күй функцияларының арасындағы байланыс жүзеге асатын (мысалы энергия мен энтропияның), күшті әсерлі динамикалы-информациялық жүйелерде (турбуленттік орта, биологиялық объектілер және т.б.) байқалады. (8) өрнекке сәйкес, құрылымның жүзеге асу ықтималдығын P үздіксіз айнымалы I шаманың функциясы - информация I деп санауға болады: PI e P I Ықтималдық, интегралдау шектерін I 0 тығыздығының таралу функциясы I I I I e f I, d I P анықтау облысына сәйкес, оның f арқылы өрнектеледі: P d I, () мұнда интегралдау шектері мынадай өзгеру интервалдарына, P 0, 0 I, сәйкес келеді. Бұл қатынасты мынадай функция қанағаттандырады: 0.

5 f 0 I I PI e f I, d I. () Информацияны жүзеге асыру ықтималдығының функциясы P I тығыздығының функциясымен I ықтималдық f сәйкес. Информация, өзұқсас жүйенің кезкелген иерархиялық деңгейіне тән оның ажыратылмайтын сипаттамасы болып табылады, яғни, жүйенің бөлігі, тұтас жүйе туралы толық информация бере алады. () өрнекті ескеріп және дербес интегралдау әдісін пайдаланып өзұқсас жүйелердің информациялық энтропиясын мына түрде жазуға болады: S I I I f I I d I I e, (3) I Өзұқсастық, яғни, әртүрлі масштабтағы қайталану, қайсыбір сипатты функцияның өзінің аргументімен тең екендігін білдіреді. Сондықтан, өзұқсастықтың белгі-шарты ретінде, қозғалмайтын нүктелеріндегі P I ықтималдық функциясының сипаттамалық мәндері мен информациялық энтропиясы S I алынады. Яғни, өзұқсастық өзқауым процесінің сипатты функцияларының қозғалмайтын нүктелері болатынын білдіреді: I P I ) I e I, I 0,567 (4) ( J ( I) I, ( I ) e, I S 0,806 (5) I i сандарының мағынасының мұндай түсіндірмесі информация мен энтропияның i нөмірі бойынша иерархиялы деңгейлердегі дамуын бақылауға мүмкіндік береді. (5) шартынан I I жағдайында (4) шығады, сондай-ақ I кезінде экспонентті функцияны жіктегенде бірінші жуықтауды ескеріп мынаны алады: I I 0, I 0, 68 (6) Алтын қиманы анықтайтын I 3 Фибоначчи саны да бейнеленудің шегі. Ii Ii Ii Фибоначи саны динамикалық бейберекеттік теориясында, ғылымның басқа салаларында ең нашар (заңдылығы жоқ) иррационал сан ретінде қолданылады. Күрделі жүйенің екі шеткі күйлерін, кездейсоқ информациялық I ln P және орталанған энтропиялық S I, сипаттауға мүмкіндік беретін I, I сандары, Фибоначчи санының аналогтары болып табылады. Әдебиет. Пригожин И., Стенгерс. И. Порядок из хаоса. М.: Прогресс, с.. Хакен Г. Информация и самоорганизация. М.: Мир, с. 3. Жаңабаев З.Ж., Ильясов Н., Темірқұлова Н.И. Бейсызық физика практикумы. Алматы: Қазақ университеті, б.. 4. Ильясов Н. Жалпы физика курсы. /молекулалық физика. бейсызық физика. Алматы: Білім, б. Резюме В статье рассматриваются особенности изучения энтропии: вводится понятие информационной энтропии, ее связь с информацией и вероятностю; определяется критерии степени самоорганизации открытых систем.

6 RESUME In the paper of looktug studing teatures entropy: enter of information entropy, withe comunication in information and probability; the subject critery of organizations opering systems.

1 3PIPELIFE.. и о 0 8 г ж а м 0к7 а к а р с и й 0л4 м ь к 0к6 м ь м

1 3PIPELIFE.. и о 0 8 г ж а м 0к7 а к а р с и й 0л4 м ь к 0к6 м ь м 1 3PIPELIFE.. и о 0 8 г ж а м 0к7 а к а р с и й 0л4 м ь к 0к6 м ь м Ё 6р2 O N PE 1 3 0 9EPIEXOMENA T 0 0 0 4 0 7 0 6 0 2 0 7 0 4 0 3 0 2 0 2 0 9 0 3 0 6 0 4 0 2 0 6 0 2 0 7 PE.......................................

Detaljer

Kommunestyre- og fylkestingsvalget 2011

Kommunestyre- og fylkestingsvalget 2011 INFORMASJON Kommunestyre- og fylkestingsvalget 0 Viktig informasjon til deg som skal stemme Parti XX Returkoder Stemme via Internett? side 7 C9 stemt p 0 : har Du XX Parti XX XX Parti Kommunestyre- og

Detaljer

QED 5 10. Matematikk for grunnskolelærerutdanningen. Bind 2. Fasit kapittel 1 Kalkulus

QED 5 10. Matematikk for grunnskolelærerutdanningen. Bind 2. Fasit kapittel 1 Kalkulus QED 5 10 Matematikk for grunnskolelærerutdanningen Bind 2 Fasit kapittel 1 Kalkulus Kapittel 1 Oppgave 1. a) en funksjon b) en funksjon c) ikke en funksjon d) ikke en funksjon Oppgave 2. a) 12,1 b) 4 c)

Detaljer

Соседи 3 Komparasjon Gradbøyning av adjektiv og adverb

Соседи 3 Komparasjon Gradbøyning av adjektiv og adverb Соседи 3 Komparasjon av adjektiv og adverb 1 1 Hva er gradbøyning? Her vil vi behandle gradbøyning uten å dele temaet i avsnitt for forskjellig ordklasser. For det første vil vi konstatere at det er bare

Detaljer

Nei, jeg bare tuller.

Nei, jeg bare tuller. Eksempel En medisin skilles ut fra kroppen med en hastighet proporsjonal med mengden i kroppen. Halveringstiden er timer. Anta at en dose injiseres i en pasient hver sjette time fra et visst tidspunkt.

Detaljer

Manual for wxmaxima tilpasset R1

Manual for wxmaxima tilpasset R1 Manual for wxmaxima tilpasset R1 Om wxmaxima wxmaxima er en utvidet kalkulator som i tillegg til å regne ut alt en vanlig kalkulator kan regne ut, også regner symbolsk. Det vil si at den kan forenkle uttrykk,

Detaljer

with plots plot sin x, x =KPi..Pi Pi 3 eval tan eval cos K1 1 > evalf sin 3 2 K 2 $Pi

with plots plot sin x, x =KPi..Pi Pi 3 eval tan eval cos K1 1 > evalf sin 3 2 K 2 $Pi with plots Maple har en rekke innebygde funksjoner. Kommandoen plot brukes til å tegne grafen til en funksjon, og kommandoene eval og evalf brukes til å beregne funksjonsverdier for en funskjon. Den første

Detaljer

1 3 5 7 9 10 11 13 15 [Nm] 400 375 350 325 300 275 250 225 200 175 150 125 155 PS 100 PS 125 PS [kw][ps] 140 190 130 176 120 163 110 149 100 136 100 20 1000 1500 2000 2500 3000 3500 4000 4500 RPM

Detaljer

LØSNING: Eksamen 18. des. 2013

LØSNING: Eksamen 18. des. 2013 LØSNING: Eksamen 8. des. 03 MAT00 Matematikk, høst 03 Oppgave : ( algebra / faktorisering / brøk ) a) Setter inn ligningene i generalbudsjettligningen: R = C +I +G+X () = C 0 +c(r T) + I + G + X 0 br ()

Detaljer

Obligatorisk innlevering 2 - MA 109

Obligatorisk innlevering 2 - MA 109 Obligatorisk innlevering 2 - MA 9 Skriv fullt navn og studentnummer øverst på besvarelsen. Du skal bruke sifrene fra studentnummeret i besvarelsen. Studentnummeret ditt er E. Er studentnummeret ditt da

Detaljer

Løsningsforslag til underveiseksamen i MAT 1100

Løsningsforslag til underveiseksamen i MAT 1100 Løsningsforslag til underveiseksamen i MAT 00 Dato: Tirsdag /0, 00 Tid: Kl. 9.00-.00 Vedlegg: Formelsamling Tillatte hjelpemidler: Ingen Oppgavesettet er på sider Eksamen består av 0 spørsmål. De 0 første

Detaljer

Prisregulering og parallellimport av legemidler

Prisregulering og parallellimport av legemidler Prisregulering og parallellimport av legemidler Kurt R. Brekke (NHH), Tor Helge Holmås (UNI), Odd Rune Straume (Minho) Helseøkonomikonferansen Solstrand, 13. 14. mai, 2013 Oversikt Motivasjon og problemstilling

Detaljer

: subs x = 2, f n x end do

: subs x = 2, f n x end do Oppgave 2..5 a) Vi starter med å finne de deriverte til funksjonen av orden opp til og med 5 i punktet x = 2. Det gjør vi ved å bruke kommandoen diff f x, x$n der f x er uttrykket som skal deriveres, x

Detaljer

Repetisjon i Matematikk 1, 4. desember 2013: Komplekse tall og Derivasjon 1

Repetisjon i Matematikk 1, 4. desember 2013: Komplekse tall og Derivasjon 1 Repetisjon i Mtemtikk, 4. desember 0: Komplekse tll og Derivsjon Komplekse tll. Regn ut og skriv på normlform i 5 + i b 8 i 7 + 5i c 5 + i 6 i. Regn ut og skriv på normlform d 4 i + i e i 5 + 4i eiπ 6

Detaljer

wxmaxima Brukermanual for Matematikk 1T Bjørn Ove Thue

wxmaxima Brukermanual for Matematikk 1T Bjørn Ove Thue wxmaxima Brukermanual for Matematikk 1T Bjørn Ove Thue Om wxmaxima wxmaxima er en utvidet kalkulator som i tillegg til å regne ut alt en vanlig kalkulator kan regne ut, også regner symbolsk. Det vil si

Detaljer

Lektion 14. Repetition

Lektion 14. Repetition Lektion 4 Repetition Naturlige eksponentialfunktion 7 6 5 4 y y=sin().5 6 4 4 6.5 y=tan() 5.5.5 y 5 y=arcsin().5.5.5.5.8.6.4...4.6.8 Naturlige logaritmefunktion 4 6 8 Standardfunktioner (cos(), sin())

Detaljer

σ cosθ φ (1) Forklar kort de størrelser som inngår, deres benevning i et konsistent sett av enheter og hva J-funksjonen brukes til.

σ cosθ φ (1) Forklar kort de størrelser som inngår, deres benevning i et konsistent sett av enheter og hva J-funksjonen brukes til. AVDELING FOR TEKNISK - NATURVITENSKAPELIGE FAG EKSAMEN I: TE 195 Reservoarteknikk 1 VARIGHET: kl 09.00 14.00 TILLATTE HJELPEMIDLER: Kalkulator OPPGAVESETTET BESTÅR AV: 7 sider MERKNADER: Ingen DATO: 3.JUNI

Detaljer

Difco Listeria Antisera og Antigener

Difco Listeria Antisera og Antigener Difco Listeria Antisera og Antigener 8085890(03) 2015-02 Norsk BRUKSOMRÅDE BD Difco Listeria O Antisera Type 1, 4 og Poly brukes til identifisering av Listeria monocytogenes i objektglass-agglutineringstesten.

Detaljer

Høgskolen i Oslo og Akershus. sin 2 x cos 2 x = 0, x [0, 2π) 1 cos 2 x cos 2 x = 0 2 cos 2 x = 1 cos 2 x = 1 2 1 2

Høgskolen i Oslo og Akershus. sin 2 x cos 2 x = 0, x [0, 2π) 1 cos 2 x cos 2 x = 0 2 cos 2 x = 1 cos 2 x = 1 2 1 2 Innlevering i DAFE/ELFE 1000 Oppgavesett 1 Innleveringsfrist: 31. januar klokka 14:00 Antall oppgaver: 3 Løsningsforslag Oppgave 1 Løs disse likningene ved regning, og oppgi svarene eksakt: a) Vi kan for

Detaljer

59 90 NIDAR FAVORITTER Stratos/Troika/Smash/Caramello, 2 x 380 g, 70,92/kg Pris ved kjøp av 1 stk: 53,90/pk.

59 90 NIDAR FAVORITTER Stratos/Troika/Smash/Caramello, 2 x 380 g, 70,92/kg Pris ved kjøp av 1 stk: 53,90/pk. 24/1 29/1 2011 Pisn gjld f.o.m 24/1 t.o.m. 29/1 uk 4. 2 9 Gjld mandag 24/1 onsdag 26/1 MIDDAGSPØLS ø k t, fa n a kj ø t t, p. k g 49 FSK SIFILT P. kg Ta 2 btal fo 1 KOMPIS GOVBØD Natulig Sunt, 2 x 750

Detaljer

DecisionMaker Frequent error codes (valid from version 7.x and up)

DecisionMaker Frequent error codes (valid from version 7.x and up) DecisionMaker Frequent error codes (valid from version 7.x and up) DM Frequent Error Codes Bisnode Credit IT 03.02.2014 1 (5) CONTENTS 1 Target... 3 2 About this document... 3 3 Error codes an messages...

Detaljer

Årskalender Barns medvirkning / Pedagogiske arbeid med barn

Årskalender Barns medvirkning / Pedagogiske arbeid med barn Åskd Bs mdvikig / Pdggisk bid md b August Sptmb Oktb Nvmb Dsmb Tivig v y b g y smt md fd Stt må f kt b i idividu utvikigsp Obsvsj v b g utvikig TRAS spåk gistig Rsjsskjm (fg) Obsvsj: Lk v/kkmt Aktivittsskjm

Detaljer

Derivasjon Forelesning i Matematikk 1 TMA4100. Hans Jakob Rivertz Institutt for matematiske fag 30. august 2011

Derivasjon Forelesning i Matematikk 1 TMA4100. Hans Jakob Rivertz Institutt for matematiske fag 30. august 2011 Derivasjon Forelesning i Matematikk 1 TMA4100 Hans Jakob Rivertz Institutt for matematiske fag 30. august 2011 Kapittel 3.3. Enringsrate 3 Enrings rate hastighet og akselersjon Definisjon Hvis s(t) er

Detaljer

Vemmelse og vellyst. Matmotivet i Vladimir Sorokins Nastja. Helga Brekke Mathisen. Masteroppgave i russisk litteratur ved ILOS/HF

Vemmelse og vellyst. Matmotivet i Vladimir Sorokins Nastja. Helga Brekke Mathisen. Masteroppgave i russisk litteratur ved ILOS/HF Vemmelse og vellyst Matmotivet i Vladimir Sorokins Nastja Helga Brekke Mathisen Masteroppgave i russisk litteratur ved ILOS/HF UNIVERSITETET I OSLO 16.05.11 II Vemmelse og vellyst Matmotivet i Vladimir

Detaljer

Matematikk 1000. Øvingsoppgaver i numerikk leksjon 3 Funksjoner og plotting

Matematikk 1000. Øvingsoppgaver i numerikk leksjon 3 Funksjoner og plotting Matematikk 1000 Øvingsoppgaver i numerikk leksjon 3 Funksjoner og plotting I denne øvinga skal vi først og fremst lære oss å lage plott i MATLAB. Ellers minner vi om at der er mange MATLAB-ressurser tilgjengelig.

Detaljer

Urheilusanasto: verbejä suomesta englanniksi, ruotsiksi ja venäjäksi

Urheilusanasto: verbejä suomesta englanniksi, ruotsiksi ja venäjäksi suomesta englanniksi, ruotsiksi ja venäjäksi www.vardsvenska.fi Swedish for Health Care Personnel ajaa koira-valjakkoa to drive a dogsled att åka hundspann ездить на собачьих упряжках ajaa vesiskootterilla

Detaljer

Fremveksten av predikative substantiv i russisk. En teoretisk tilnærming.

Fremveksten av predikative substantiv i russisk. En teoretisk tilnærming. Fremveksten av predikative substantiv i russisk. En teoretisk tilnærming. Møyfrid Oust Torske Masteroppgave i russisk språk Institutt for litteratur, områdestudier og europeiske språk Det humanistiske

Detaljer

Formelsamling i Regtek. Andreas Klausen. (Kontrollør Sondre S. Tørdal) 4. september 2012

Formelsamling i Regtek. Andreas Klausen. (Kontrollør Sondre S. Tørdal) 4. september 2012 Formelamling i Regtek Andrea Klauen (Kontrollør Sondre S. Tørdal) 4. eptember 0 Bruk på eget anvar. Innhold Ziegler Nochlie PID tuning 3. Open Loop.............................. 3. Cloed loop..............................

Detaljer

Logistisk regresjon 2

Logistisk regresjon 2 Logistisk regresjon 2 SPSS Utskrift: Trivariat regresjon a KJONN UTDAAR Constant Variables in the Equation B S.E. Wald df Sig. Exp(B) -,536,3 84,56,000,25,84,08 09,956,000,202 -,469,083 35,7,000,230 a.

Detaljer

Bruken av lokativ 2 ved hankjønnsord i russisk

Bruken av lokativ 2 ved hankjønnsord i russisk Bruken av lokativ 2 ved hankjønnsord i russisk Anita Melsbøe Mastergradsoppgave i russisk språk Institutt for språkvitenskap Fakultet for humanioria, samfunnsvitenskap og lærerutdanning Universitetet i

Detaljer

Oversikt. Heuristisk søk 1. Kombinatorisk optimering Lokalt søk og simulert størkning Populasjonsbasert søk. Prinsipper og metoder

Oversikt. Heuristisk søk 1. Kombinatorisk optimering Lokalt søk og simulert størkning Populasjonsbasert søk. Prinsipper og metoder Oversikt Heuristisk søk Kombinatorisk optimering Lokalt søk og simulert størkning Populasjonsbasert søk Prinsipper og metoder Pål Sætrom Traveling sales person (TSP) Kombinatorisk optimering Trondheim

Detaljer

Løsning eksamen R1 høsten 2009

Løsning eksamen R1 høsten 2009 Løsning eksamen R høsten 009 Oppgave a) b) f( ) 5e 3 f ( ) 5 e (3 ) 5e 35e 3 3 3 3 ( ) ln( ) g 3 3 3 g( ) ln( ) ln( ) 3 ln( ) ( ) 3 3 ln( ) 3 ln( ) (3ln( ) ) c) La 3 f( ) 0 0. Da er 3 f () 0 0 0 0 0 Dermed

Detaljer

EKSAMEN I FY1005 og TFY4165 TERMISK FYSIKK: LØSNINGSFORSLAG

EKSAMEN I FY1005 og TFY4165 TERMISK FYSIKK: LØSNINGSFORSLAG NORGES TEKNISK-NATURITENSKAPELIGE UNIERSITET INSTITUTT FOR FYSIKK EKSAMEN I FY1005 og TFY4165 TERMISK FYSIKK: LØSNINGSFORSLAG Mandag 11. august 2014 kl. 0900-1300 Ogave 1. 25 flervalgsogaver. (Poeng: 2

Detaljer

Dok.dato: 24.02.2016. Klassering: FAO/OLAY

Dok.dato: 24.02.2016. Klassering: FAO/OLAY Offentlig journal Seleksjon: Rapport generert: 7.3.2016-13.3.2016, Dokumenttype:,, Status: J,A 14.03.2016 Signert avtale - Farmasøytiske tjenester, legemiddelrevisjon og rådgiving - NKS Jæren DS AS Kontrakt

Detaljer

TEKNISKE PROBLEMSTILLINGER. Grunnkurs Våren 2007 Trond Haugen

TEKNISKE PROBLEMSTILLINGER. Grunnkurs Våren 2007 Trond Haugen TEKNISKE PROBLEMSTILLINGER Grunnkurs Våren 2007 Trond Haugen Tekniske problemer Feil ifm. signering med PGP Feilformatterte e-poster Får ikke svar på innsendt søknad Får avvisning av innsendt søknad Ikke

Detaljer

110 e = 106.75. = 0.9705 R = ln 0.9705. R = 0.03, dvs. spotrenten for 1 år er 3 % = 0.9324 R = 0.035 dvs. spotrenten for 2 år er 3.

110 e = 106.75. = 0.9705 R = ln 0.9705. R = 0.03, dvs. spotrenten for 1 år er 3 % = 0.9324 R = 0.035 dvs. spotrenten for 2 år er 3. Oppgav 1 (5 %) Vi har følgnd: Pålydnd Gjnværnd løptid (år) Kupong Kurs 1 1 1 16,75 1 1 11,7 1 8 111,1 1 4 6 15,8 a) Vi finnr nullkupongrntn slik: R 11 = 16.75 R. 1 + 11 = 11.7 =.975 R = ln.975 R =. R =.,

Detaljer

Maskiner til vaskeri, Nordlandssykehuset HF avd Stokmarknes

Maskiner til vaskeri, Nordlandssykehuset HF avd Stokmarknes Maskiner til vaskeri, Nordlandssykehuset HF avd Stokmarknes Инфо Версия 2 URL http://dk.mercell.com/permalink/36464467.aspx Тип закупки Тендер Процедура приобретения Open procedure Дата публикации 10.01.2013

Detaljer

UNIVERSITETET I OSLO

UNIVERSITETET I OSLO UNIVERSITETET I OSLO Dt matmatisk-natuvitnskaplig fakultt Eksamn i MAT-INF 00 Modlling og bgning. Eksamnsdag: Fdag 6. dsmb 0. Tid fo ksamn: 9:00 :00. Oppgavsttt på 8 sid. Vdlgg: Tillatt hjlpmidl: Fomlak.

Detaljer

INSTRUKSJONSHÅNDBOK MAA-CTR-ANYP-NOR

INSTRUKSJONSHÅNDBOK MAA-CTR-ANYP-NOR INSTRUKSJONSHÅNDBOK MAA-CTR-ANYP-NOR Elektronisk håndbok Velg ikonet for denne programvaren på HOME-menyen, og berør MANUAL for å vise den elektroniske håndboken. Les håndboken nøye for å sørge for at

Detaljer

Løsningsforslag til øving 10

Løsningsforslag til øving 10 FY1005/TFY4165 Termisk fysikk Institutt for fysikk, NTNU Våren 2015 Løsningsforslag til øving 10 Oppgave 1 a) Helmholtz fri energi er F = U TS, slik at df = du TdS SdT = pdv SdT +µdn, som viser at Entalpien

Detaljer

EKSAMEN I TMA4245 Statistikk

EKSAMEN I TMA4245 Statistikk Norges teknisk naturvitenskapelige universitet Institutt for matematiske fag Side 1 av 5 Faglig kontakt under eksamen: Turid Follestad (98 06 68 80/73 59 35 37) Hugo Hammer (45 21 01 84/73 59 77 74) Eirik

Detaljer

Konstanter og formelsamling for kurset finner du bakerst Merk: Figurene til oppgavene er ofte på en annen side enn selve oppgaven

Konstanter og formelsamling for kurset finner du bakerst Merk: Figurene til oppgavene er ofte på en annen side enn selve oppgaven UNIVERSITETET I OSLO Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet Avsluttende eksamen i AST1100, 1. desember 2009, 14.30 17.30 Oppgavesettet inkludert formelsamling er på 15 sider Tillatte hjelpemidler:

Detaljer

Microsoft Dynamics C5 Version 2008 Oversigt over Microsoft Reporting Services rapporter

Microsoft Dynamics C5 Version 2008 Oversigt over Microsoft Reporting Services rapporter Reporting Services - oversigt Microsoft Dynamics C5 Version 2008 Oversigt over Microsoft Reporting Services rapporter Summary Efterfølgende vises en oversigt over de rapporter som er indeholdt i Microsoft

Detaljer

Oppgave 1 (25 %) 100 e = 97.53. = 0.9753 R = ln 0.9753. R = 0.025, dvs. spotrenten for 1 år er 2,5 % e e. 100 e = 94.74

Oppgave 1 (25 %) 100 e = 97.53. = 0.9753 R = ln 0.9753. R = 0.025, dvs. spotrenten for 1 år er 2,5 % e e. 100 e = 94.74 Oppgav 1 (5 %) Vi har følgnd: Obligasjon Pålydnd Tid til forfall Kupong Kurs A 1 1 % 97,53 B 1 % 94,74 C 1 3 3 % 1,19 D 1 4 4 % 13,3 a) Vi finnr nullkupongrntn slik: R 1 = 97.53 R 1 = 94.74 =.9753 R =

Detaljer

Stue/kjøkken. 19,6 m² B1_U0102 BRA Leilighet: 56m 2. Sov. 7,5 m². Entré. 8,4 m². Bad 4,2 m². Teknisk rom 19,8 m². 18,3 m² +17,10. BK 2,3 m².

Stue/kjøkken. 19,6 m² B1_U0102 BRA Leilighet: 56m 2. Sov. 7,5 m². Entré. 8,4 m². Bad 4,2 m². Teknisk rom 19,8 m². 18,3 m² +17,10. BK 2,3 m². A-B-7 Plan U. etasje (kt +7,0) Terrasse 8,7 m² Terrasse 7,4 m² 6,5 m² 6,7 m² B_U00 58m 9, m² 9,0 m² 9,6 m² B_U00 56m 4,4 m² 7,5 m² 4,3 m² 5, m² 8,4 m² 4, m² Teknisk rom 9,8 m² 8,3 m² +7,0 33 Ekstra 34

Detaljer

Matematikk 1000. Øvingeoppgaver i numerikk leksjon 1 Å komme i gang

Matematikk 1000. Øvingeoppgaver i numerikk leksjon 1 Å komme i gang Matematikk 1000 Øvingeoppgaver i numerikk leksjon 1 Å komme i gang I denne øvinga skal vi bli litt kjent med MATLAB. Vi skal ikkje gjøre noen avanserte ting i dette oppgavesettet bare få et visst innblikk

Detaljer

Studieretning: Allmenne, økonomiske og administrative fag

Studieretning: Allmenne, økonomiske og administrative fag Eksamen Fag: AA6516 Matematikk 2MX Eksamensdato: 3. mai 2005 Vidaregåande kurs I / Videregående kurs I Studieretning: Allmenne, økonomiske og administrative fag Privatistar / Privatister Oppgåva ligg føre

Detaljer

Informasjonsflyt i en BIM-basert byggeprosess!

Informasjonsflyt i en BIM-basert byggeprosess! Katrine Brevik Opdahl Masteroppgave Informasjonsflyt i en BIM-basert byggeprosess Oslo, 10. juni 2009 NTNU Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet Fakultet for ingeniørvitenskap og teknologi Institutt

Detaljer

MAT 1001, Høsten 2009 Oblig 2, Løsningsforslag

MAT 1001, Høsten 2009 Oblig 2, Løsningsforslag MAT 1001, Høsten 009 Oblig, sforslag a) En harmonisk svingning er gitt som en sum av tre delsvingninger H(x) = cos ( π x) + cos (π (x 1)) + cos (π (x )) Skriv H(x) på formen A cos (ω(x x 0 )). siden H(x)

Detaljer

AVDELING FOR INGENIØRUTDANNING EKSAMENSOPPGAVE

AVDELING FOR INGENIØRUTDANNING EKSAMENSOPPGAVE AVDELING FO INGENIØUTDANNING EKSAENSOPPGAVE Emne: INSTUENTELL ANALYSE Emnekode: SO 458 K Faglig veileder: Per Ola ønning Gruppe(r): 3KA, 3KB Dao: 16.0.04 Eksamensid: 09.00-14.00 Eksamensoppgaven Anall

Detaljer

Luftspeilinger. 29. august 2012. Det har tradisjonelt vært skilt mellom re typer luftspeilinger [1]: Teori

Luftspeilinger. 29. august 2012. Det har tradisjonelt vært skilt mellom re typer luftspeilinger [1]: Teori Luftspeilinger Einar Grønvoll og Øyvind Grøn Høgskolen i Oslo og Akershus 29. august 2012 En luftspeiling er et optisk værfenomen som oppstår når temperaturen varierer sterkt med høyden. Fenomenet arter

Detaljer

Førebuing/ Forberedelse 28.05.2008

Førebuing/ Forberedelse 28.05.2008 Førebuing/ Forberedelse 28.05.2008 ENG1002/ENG1003 Engelsk Elevar/Elever Privatistar/Privatister Nynorsk/Bokmål Nynorsk Informasjon til førebuingsdelen Førebuingstid: Hjelpemiddel: Bruk av kjelder: Vedlegg:

Detaljer

G hegskolen i oslo. Faglig veileder: A. Gje5$if}Q --- I ~k.~amen~ ", Emnekode: Dynamisk Belastede Kqnstr~!< jq!j~r- - LO523M - Dato:! 2~ -gq!

G hegskolen i oslo. Faglig veileder: A. Gje5$if}Q --- I ~k.~amen~ , Emnekode: Dynamisk Belastede Kqnstr~!< jq!j~r- - LO523M - Dato:! 2~ -gq! I G hegskolen i oslo tmne: Emnekode: Dynamisk Belastede Kqnstr!< jq!jr- - LO523M - GruPIpe(r): Dato: 3MO, 2MF! 2 -gq!it Eksamensoppgav Antal! sider (inkl. Antal! oppgaver: en bestar av: forsiden):.t 5

Detaljer

Litt enkel matematikk for SOS3003

Litt enkel matematikk for SOS3003 Litt enkel matematikk for SOS3003 Erling Berge 24 Aug 2004 Erling Berge 1 Om matematikk Matematikk er ikkje vanskeleg Det er eit språk for logikken. Det er lett å lære å lese Litt vanskelegare å forstå

Detaljer

EKSAMEN I FY1005 og TFY4165 TERMISK FYSIKK: LØSNINGSFORSLAG

EKSAMEN I FY1005 og TFY4165 TERMISK FYSIKK: LØSNINGSFORSLAG NORGES TEKNISK-NATURVITENSKAPELIGE UNIVERSITET INSTITUTT FOR FYSIKK EKSAMEN I FY1005 og TFY4165 TERMISK FYSIKK: LØSNINGSFORSLAG Torsdag 6 juni 013 kl 1500-1900 Oppgave 1 Ti flervalgsoppgaver Poeng: pr

Detaljer

Manual for wxmaxima tilpasset R2

Manual for wxmaxima tilpasset R2 Manual for wxmaxima tilpasset R Om wxmaxima wxmaxima er en utvidet kalkulator som i tillegg til å regne ut alt en vanlig kalkulator kan regne ut, også regner symbolsk. Det vil si at den kan forenkle uttrykk,

Detaljer

ISO standardisering for leveranser av informasjon. BIM => En måte å tenke på. TEMA - Informasjon

ISO standardisering for leveranser av informasjon. BIM => En måte å tenke på. TEMA - Informasjon ISO standardisering for leveranser av informasjon InformationDeliveryManual - IDM TEMA - Informasjon Alt jeg snakker om er: INFORMASJON -> I-en i BIM rett informasjon til rett formål levert i rett format

Detaljer

Arbeidsmarkedopplæring - Helsefagarbeider

Arbeidsmarkedopplæring - Helsefagarbeider Arbeidsmarkedopplæring - Helsefagarbeider Инфо Версия 1 URL http://dk.mercell.com/permalink/44292500.aspx Внешний ID тендера 2014-933186 Ajour number 2014/1794 Тип закупки Тендер Тип документа Contract

Detaljer

Trond Gunnar Nordenstam. Lærebok i russisk. RUS1001 Innføringsemne i russisk: grammatikk. RUS1002 Innføringsemne i russisk: språkbruk

Trond Gunnar Nordenstam. Lærebok i russisk. RUS1001 Innføringsemne i russisk: grammatikk. RUS1002 Innføringsemne i russisk: språkbruk Trond Gunnar Nordenstam Lærebok i russisk RUS1001 Innføringsemne i russisk: grammatikk og RUS1002 Innføringsemne i russisk: språkbruk 1 Innhold Leksjon Innhold Side Forord 4 1 Bokstaver som ser kjente

Detaljer

Om forbedringsarbeid på egen arbeidsplass. Ved Vibeke Bostrøm

Om forbedringsarbeid på egen arbeidsplass. Ved Vibeke Bostrøm Om forbedringsarbeid på egen arbeidsplass Ved Vibeke Bostrøm Vi har det for travelt til å gjøre legemiddelgjennomgang. Det går stort sett greit likevel. Vi har fått det så travelt at vi ikke lenger rekker

Detaljer

ET FORSØK PA EN ENKEL, TEORETISK VURDERING AV DE ESTIMERINGSMETODER SOM BRUKES I FORBINDELSE MED DE POLITISKE MENINGSMÅLINGER. lb Thomsen INNHOLD

ET FORSØK PA EN ENKEL, TEORETISK VURDERING AV DE ESTIMERINGSMETODER SOM BRUKES I FORBINDELSE MED DE POLITISKE MENINGSMÅLINGER. lb Thomsen INNHOLD I0 77/30 26. august 1977 ET FOSØK PA EN ENKEL, TEOETISK VUDEING AV DE ESTIMEINGSMETODE SOM BUKES I FOBINDELSE Av MED DE POLITISKE MENINGSMÅLINGE. lb Thomsen INNHOLD Side 1. Innledning... 2 2. Noen definisjoner

Detaljer

EKSAMEN I FAG TEP4125 TERMODYNAMIKK 2 måndag 15. august 2011 Tid: 09.00 13.00

EKSAMEN I FAG TEP4125 TERMODYNAMIKK 2 måndag 15. august 2011 Tid: 09.00 13.00 Side 1 av 3/nyn. NOREGS TEKNISK-NATURVITSKAPLEGE UNIVERSITET INSTITUTT FOR ENERGI- OG PROSESSTEKNIKK Kontakt under eksamen: Ivar S. Ertesvåg, tel. (735)93839 Oppgåveteksten finst også på bokmål. EKSAMEN

Detaljer

NTNU MA0003. Ole Jacob Broch. Norwegian University of Science and Technology. MA0003 p.1/29

NTNU MA0003. Ole Jacob Broch. Norwegian University of Science and Technology. MA0003 p.1/29 MA0003 Ole Jacob Broch Norwegian University of Science and Technology MA0003 p.1/29 Oversikt, torsdag 13/1 Avsnitt 1.3: intervaller og intervallnotasjon definisjons- og verdimengden til en funksjon Avsnitt

Detaljer

Side 1 av 3/nyn. Kontakt under eksamen: Ivar S. Ertesvåg, tel. (735)93839. EKSAMEN I FAG TEP4125 TERMODYNAMIKK 2 Onsdag 22. mai 2013 Tid: 09.00 13.

Side 1 av 3/nyn. Kontakt under eksamen: Ivar S. Ertesvåg, tel. (735)93839. EKSAMEN I FAG TEP4125 TERMODYNAMIKK 2 Onsdag 22. mai 2013 Tid: 09.00 13. Side 1 av 3/nyn. NOREGS TEKNISK-NATURVITSKAPLEGE UNIVERSITET INSTITUTT FOR ENERGI- OG PROSESSTEKNIKK Kontakt under eksamen: Ivar S. Ertesvåg, tel. (735)93839 EKSAMEN I FAG TEP4125 TERMODYNAMIKK 2 Onsdag

Detaljer

Hvordan kan man holde kontakten med venner eller familie? Kan du legge til noen ideer på listen? Sende tekstmeldinger. Sende (bursdags-)kort

Hvordan kan man holde kontakten med venner eller familie? Kan du legge til noen ideer på listen? Sende tekstmeldinger. Sende (bursdags-)kort Hold kontakten! Hvordan kan man holde kontakten med venner eller familie? Kan du legge til noen ideer på listen? Skrive brev Sende tekstmeldinger Ringe dem Sende e-post Sende (bursdags-)kort Koble seg

Detaljer

Oppgave 1 (25 %) 100 e = 98.02. = 0.9802 R = ln 0.9802. R = 0.020, dvs. spotrenten for 1 år er 2,0 % 100 e = 95.89. e e

Oppgave 1 (25 %) 100 e = 98.02. = 0.9802 R = ln 0.9802. R = 0.020, dvs. spotrenten for 1 år er 2,0 % 100 e = 95.89. e e Oppgav 1 (5 %) Vi har følgnd: Obligasjon Pålydnd Tid til forfall Kupong Kurs A 1 1 % 98, B 1 % 95,89 C 1 3 5 % 17,99 D 1 4 6 % 113,93 a) Vi finnr nullkupongrntn slik: R 1 = 98. R 1 = 95.89 =.98 R = ln.98

Detaljer

Erfaringsbasert kunnskap som pasient påp

Erfaringsbasert kunnskap som pasient påp Erfaringsbasert kunnskap som pasient påp psykiatrisk akuttpost 1. Opplevelse av egen psykose 2.Hvordan jeg profiterte på å bli møtt av personalet, og hvordan jeg ikke profiterte på å bli møtt Hvordan jeg

Detaljer

Heuristiske søkemetoder III

Heuristiske søkemetoder III Heuristiske søkemetoder III Lars Aurdal Intervensjonssenteret Lars.Aurdal@labmed.uio.no 14. september 2003 Plan Eksempel: Bildebehandling, segmentering: Hva er segmentering? Klassisk metode, terskling.

Detaljer

Gjengangere fra kundesenteret. Grunnkurs Høsten 2006 Unni Solås & Trond Haugen

Gjengangere fra kundesenteret. Grunnkurs Høsten 2006 Unni Solås & Trond Haugen Gjengangere fra kundesenteret Grunnkurs Høsten 2006 Unni Solås & Trond Haugen Papirmølleproblemer Når legal-c ikke kan signere for overføring eller sletting Når et domenenavn egentlig befinner seg hos

Detaljer

Presentation Title Date Copyright Capgemini 2013. All Rights Reserved

Presentation Title Date Copyright Capgemini 2013. All Rights Reserved 1 Leverandøraktivering 2 Implementering av ny prosess for leverandøraktivering Forutsetninger Kortere ledetid tilbys til kunder etter implementering av den nye leverandøraktiveringsprosessen Alle involverte

Detaljer

HydraulikkModul. Apparatinformasjon. Tillegg til bruksanvisningen. Tilbehør for duale luft / vann varmepumpe HMD 1/S

HydraulikkModul. Apparatinformasjon. Tillegg til bruksanvisningen. Tilbehør for duale luft / vann varmepumpe HMD 1/S Apparatinformasjon NO Tillegg til bruksanvisningen HydraulikkModul Tilbehør for duale luft / vann varmepumpe HMD 1/S Vennligst les dette først Apparatinformasjonen er en del av produktet. Denne kompletterer

Detaljer

Business Administration - Bachelor's Degree Programme

Business Administration - Bachelor's Degree Programme Studieprogram B-ØKAD, ENGELSK, 2006 HØST, versjon 08-Aug-2013 11:09:55 Business Administration - Bachelor's Degree Programme Credits: 180 credits Grade name: Bachelor i økonomisk-administrative fag Full-time/Part-time:

Detaljer

Løsningsforslag for eksamen i VG1340 Matematikk 1MX - 02.05.2008. eksamensoppgaver.org

Løsningsforslag for eksamen i VG1340 Matematikk 1MX - 02.05.2008. eksamensoppgaver.org Løsningsforslag for eksamen i VG1340 Matematikk 1MX - 02.05.2008 eksamensoppgaver.org eksamensoppgaver.org 2 Om løsningsforslaget Løsningsforslaget for matematikk eksamen i 1MX er gratis, og det er lastet

Detaljer

Side 1 av 14 LØSNINGSFORSLAG EKSAMEN I TMT4105 KJEMI. Fredag 28. mai 2004

Side 1 av 14 LØSNINGSFORSLAG EKSAMEN I TMT4105 KJEMI. Fredag 28. mai 2004 Side 1 av 14 LØSNINGSFORSLAG EKSAMEN I TMT4105 KJEMI Fredag 28. mai 2004 Side 2 av 14 Oppgave 1 a) Beregn ph i 0.01 M HCl. Beregn ph i 0.01 M HOCl. HCl er en sterk syre som er fullstendig dissosiert i

Detaljer

Eksamenssettet er utarbeidet av førsteamanuensis Dag W. Breiby og professor Tore Lindmo og består av:

Eksamenssettet er utarbeidet av førsteamanuensis Dag W. Breiby og professor Tore Lindmo og består av: Bokmål Kandidatnr tudieretning. ide. Norges teknisk-naturvitenskapelig universitet Institutt for fysikk, NTNU TFY41 Fysikk, vår 9 Faglig kontakt under eksamen: Navn: Tore Lindmo Tlf.: 911 47 844 EKAMEN

Detaljer

Rapportskjemaer. TMT4122 Generell og organisk kjemi Laboratoriekurs Del 1. Innhold:

Rapportskjemaer. TMT4122 Generell og organisk kjemi Laboratoriekurs Del 1. Innhold: TMT422 Generell og organis jemi Laboratorieurs Del Rapportsjemaer Innhold: Oppg. Eletrometris bestemmelse av obber side Oppg 3. Kvalitativ analyse side -4 Separasjon i grupper. Kationer i gruppe I side

Detaljer

Litt enkel matematikk for SOS3003

Litt enkel matematikk for SOS3003 Litt enkel matematikk for SOS3003 Erling Berge Fall 2009 Erling Berge 1 Om matematikk Matematikk er ikkje vanskeleg Det er eit språk for logikken. Det er lett å lære og å lese Det kan vere litt vanskelegare

Detaljer

Studie av overføring av kjemisk energi til elektrisk energi og omvendt. Vi snakker om redoks reaksjoner

Studie av overføring av kjemisk energi til elektrisk energi og omvendt. Vi snakker om redoks reaksjoner Kapittel 19 Elektrokjemi Repetisjon 1 (14.10.02) 1. Kort repetisjon redoks Reduksjon: Når et stoff tar opp elektron Oksidasjon: Når et stoff avgir elektron 2. Elektrokjemiske celler Studie av overføring

Detaljer

Oppgaver i matematikk 19-åringer, spesialistene

Oppgaver i matematikk 19-åringer, spesialistene Oppgaver i matematikk 19-åringer, spesialistene I TIMSS 95 var elever i siste klasse på videregående skole den eldste populasjonen som ble testet. I matematikk ble det laget to oppgavetyper: en for elever

Detaljer

Thermocassette HP SE... 6 GB... 8 NO... 10 FR... 12 DE... 14 FI... 16 RU... 18

Thermocassette HP SE... 6 GB... 8 NO... 10 FR... 12 DE... 14 FI... 16 RU... 18 Thermocassette SE... 6 GB... 8 NO... 10 FR... 12 DE... 14 FI... 16 RU... 18 Thermocassette 3 6 0,8 m 0,8 m Minimum mounting distance Min.distance [mm] Ceiling (A) 80 Wall, long side of the unit (B) 50

Detaljer

(upublisert, april 2007) (необјављена песма, април 2007)

(upublisert, april 2007) (необјављена песма, април 2007) (Et blad) Jeg er et tre lyden du hører forteller deg at jeg står og gror jeg sprang gjennom stammen og ut roten var det livet jeg ikke kunne si du hører at jeg tenker med ord at jeg blir til et menneske

Detaljer

Øving 13, løsningsskisse.

Øving 13, løsningsskisse. TFY455/FY3 Elektr & mgnetisme Øving 3, løsningsskisse nduksjon Forskyvningsstrøm Vekselstrømskretser nst for fysikk 5 Oppgve nduktns for koksilkbel ) Med strømmen jmt fordelt over tverrsnittet på lederne

Detaljer

Produkt & skötselbeskrivning

Produkt & skötselbeskrivning S Produkt & skötselbeskrivning Produkt Handdukstork 50x69 Artikelnr 55690 Vit 55695 Silver 55699 Krom Allmänt: Svedbergs handdukstork består i av pulverlackerad eller krommaterad stål. För att handdukstorken

Detaljer

3 x = 27 x ln 3 = ln 27 ln 27 x = ln 3 x = 3. 10 x2 = 10 x log(10 x2 ) = log(10 x ) x 2 = x x(x 1)=0 x = 0 x = 1. x +3=2

3 x = 27 x ln 3 = ln 27 ln 27 x = ln 3 x = 3. 10 x2 = 10 x log(10 x2 ) = log(10 x ) x 2 = x x(x 1)=0 x = 0 x = 1. x +3=2 4 oppgave. a..i) 3 x = 7 x ln 3 = ln 7 ln 7 x = ln 3 x = 3. a..ii) 0 x = 0 x log(0 x ) = log(0 x ) x = x x(x )=0 x = 0 x =.3 a..i) Kvadrerer x +3= x +3= x = Setterikkeprøve,forjegseratsvareterriktig,menhuskåsetteprøvepå

Detaljer

! TOR konsern drift! TOR konsern - balanse! TOR morselskap - balanse! Underdekning? ! Gjeldsforhandling! Konkurs

! TOR konsern drift! TOR konsern - balanse! TOR morselskap - balanse! Underdekning? ! Gjeldsforhandling! Konkurs 1.Bakgrunn!Oversikt over TOR!Største aksjonærer!styret!verdi av døtre!obligasjonslån!låneforhold nærstående!hva har skjedd 2. Transaksjonen!Verdivurdering!Oppgjør!Juridisk vurdering 3. Økonomisk stilling!

Detaljer

28/08-47. Fra Ademistratøren: Fr. 2000.- Fra Bank (Vekslet $ 50.-) Fr. 2452.- 30/8-47. Fra Banken Fr. 14.785.- 6/9-47. Fra banken 9.857.

28/08-47. Fra Ademistratøren: Fr. 2000.- Fra Bank (Vekslet $ 50.-) Fr. 2452.- 30/8-47. Fra Banken Fr. 14.785.- 6/9-47. Fra banken 9.857. -0-000-00 0.0..0 Kommentar: Skrevet til/av: Transkribert av: Båtsfjord Korrekturlest av: Båtsfjord Datoer i dokumentet: Skrevet/sendt/mottatt:.0. 0 /0-. Fra Ademistratøren: Fr. 000.- Fra Bank (Vekslet

Detaljer

Gloser 1 Ната@ша поступа@ет в университе@т

Gloser 1 Ната@ша поступа@ет в университе@т 1 Соседи 3 Словарь Глава 1 Gloser 1 Ната@ша поступа@ет в университе@т вы@учить учи@ть журнали@стика journalistikk journalistikk зачисле@ние opptak opptak ко@нкурс люби@мый her adjektiv ми@нимум konkurranse

Detaljer

CRAZYDAYS 890,- PRIS FERDIG MONTERT 2.990,- 11.340,- NYHET! -30% KANON- TILBUD SOM VIST PÅ TV 2.490,- Rørlegger og butikk på samme sted FØR 1.

CRAZYDAYS 890,- PRIS FERDIG MONTERT 2.990,- 11.340,- NYHET! -30% KANON- TILBUD SOM VIST PÅ TV 2.490,- Rørlegger og butikk på samme sted FØR 1. CAZYDAYS FØ 3.606,- LLGGSPS FO S MD SOF CLOS FUKSJO 319,- YH! Vd pdukt md dtt ymblt kan man få mnting inkludt i pin. F dg bty dt: Fat pi ingn vakl ølggn vå mnt f dg Du ikt fkiftmig mnting ngn vakl, ba

Detaljer

Konstanter og formelsamling for kurset finner du bakerst

Konstanter og formelsamling for kurset finner du bakerst UNIVERSITETET I OSLO Dt atatisk-natuvitnskaplig fakultt Avsluttnd ksan i AST1100, 16. dsb 2015, 14.30 18.30 Oppgavsttt inkludt folsaling på 8 sid Tillatt hjlpidl: 1) Angl/Øgi og Lian: Fysisk støls og nht

Detaljer

Språk og skrift som er brukt i SOS3003

Språk og skrift som er brukt i SOS3003 Språk og skrift som er brukt i SOS3003 Erling Berge Erling Berge 2010 1 Ei typisk setning i regresjonsspråket: Y i = β 0 + β 1 x 1i + ε i, i=1,...,n Det vi må lære først er rett å slett å lese ei setning

Detaljer

8A ARBEIDSPLAN MANDAG - FREDAG 2015-2016 UKE 3-4

8A ARBEIDSPLAN MANDAG - FREDAG 2015-2016 UKE 3-4 8A ARBEIDSPLAN MANDAG - FREDAG 2015-2016 UKE 3-4 UKE 3 MANDAG 18. TIRSDAG 19. ONSDAG 20. TORSDAG 21. FREDAG 22. 1 2 1 2 1 2 1 2 1 2 1 08.15 09.15 Krle Samf No Eng Na NO Ma VF No Samf 2 09.15 10.00 TV Eng

Detaljer

Enkel introduksjon til kvantemekanikken

Enkel introduksjon til kvantemekanikken Kapittel Enkel introduksjon til kvantemekanikken. Kort oppsummering. Elektromagnetiske bølger med bølgelengde og frekvens f opptrer også som partikler eller fotoner med energi E = hf, der h er Plancks

Detaljer

Grenseområdene Norge-Russland

Grenseområdene Norge-Russland M-204/2014 RAPPORT Grenseområdene Norge-Russland Luft- og nedbørkvalitet, april 2013 mars 2014 Forsidebilde: Birgitte Wisur Olsen, Sør-Varanger avis. Smelteverket i Nikel sett østfra med Norge i bakgrunnen.

Detaljer

Sosiale medier å dele og delta på nett Høyskolelektor Cecilie Staude, Institutt for markedsføring, Handelshøyskolen BI

Sosiale medier å dele og delta på nett Høyskolelektor Cecilie Staude, Institutt for markedsføring, Handelshøyskolen BI Sosiale medier å dele og delta på nett Høyskolelektor Cecilie Staude, Institutt for markedsføring, Handelshøyskolen BI 03.10.2011 1 Hvem er jeg? Høyskolelektor, Institutt for markedsføring, Handelshøyskolen

Detaljer

Offentlig journal. Innkalling av vararepresentant Abid Raja - uke 38. FIK - Innenlandsreiser 2010 - invitasjoner - møter 2009/2051-53 7212/2010

Offentlig journal. Innkalling av vararepresentant Abid Raja - uke 38. FIK - Innenlandsreiser 2010 - invitasjoner - møter 2009/2051-53 7212/2010 Offentlig journal Seleksjon: Rapport generert: 2.9.2010, Dokumenttype:,, Status: J,A 03.09.2010 nnhold: nnkalling av vararepresentant Abid Raja - uke 38 FK - nnenlandsreiser 2010 - invitasjoner - møter

Detaljer

Computertomograf (CT)

Computertomograf (CT) Computertomograf (CT) Инфо Версия 1 URL http://dk.mercell.com/permalink/42292369.aspx Внешний ID тендера 2013-312489/DEC208021 Ajour number 2013/4339 Тип закупки Тендер Тип документа Contract notice Процедура

Detaljer

KYBERNETIKKLABORATORIET. FAG: Dynamiske systemer DATO: 08.14 OPPG.NR.: DS5. Likestrømmotor.

KYBERNETIKKLABORATORIET. FAG: Dynamiske systemer DATO: 08.14 OPPG.NR.: DS5. Likestrømmotor. KYBERNETIKKLABORATORIET FAG: Dynamiske systemer DATO: 08.14 OPPG.NR.: DS5 Likestrømmotor. Denne lab.øvelsen er en introduksjon til elektromotorer. Den tar sikte på å introdusere/repetere noen enkle mekaniske

Detaljer

Working Paper Investments in the Human Capital of the Socially Disadvantaged Children - Effects on Redistribution

Working Paper Investments in the Human Capital of the Socially Disadvantaged Children - Effects on Redistribution econstor www.econstor.eu Der Open-Access-Publikationsserver der ZBW Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft The Open Access Publication Server of the ZBW Leibniz Information Centre for Economics Lohse,

Detaljer

PRISLISTE FOR NORGE 42.- 40.- 38.- 44.- 42.- 40.- 46.- 44.- 42.- 48.- 46.- 44.- 50.- 48.- 46.-

PRISLISTE FOR NORGE 42.- 40.- 38.- 44.- 42.- 40.- 46.- 44.- 42.- 48.- 46.- 44.- 50.- 48.- 46.- PRISLISTE FOR NORGE Termopaneler dekt med klinkerplater ABC. Priser på termopaneler dekt med klinkerplater i farger: Malta Rot, Rotbunt glatt, Braun glatt, Braun genarbt, Beige glatt, Beigegenarbt,Alaska

Detaljer

Kilde: Hjemmeside til Lars Sørgard (1997), Konkurransestrategi, Fagbokforlaget FLERMARKEDSKONTAKT. Bedrifter møter hverandre i flere markeder

Kilde: Hjemmeside til Lars Sørgard (1997), Konkurransestrategi, Fagbokforlaget FLERMARKEDSKONTAKT. Bedrifter møter hverandre i flere markeder Kilde: Hjeeside til Lars Sørgard (1997), Konkurransestrategi, Fagbokforlaget FLERMARKEDSKONTAKT Bedrifter øter hverandre i flere arkeder Flyselskapene øter hverandre på flere ulike ruter Gjensidig duping:

Detaljer