nderdølen Undredal kyrkje har gått i dekning. Frå side 14 Side 7 for underdøler og venene deira heime og ute 19 årgang * juni 2012 * kr 70,

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "nderdølen Undredal kyrkje har gått i dekning. Frå side 14 Side 7 for underdøler og venene deira heime og ute 19 årgang * juni 2012 * kr 70,"

Transkript

1 nderdølen for underdøler og venene deira heime og ute 19 årgang * juni 2012 * kr 70, BLADET FOR BYGDA MED NESTEN 80 INNBYGGJARAR Undredal kyrkje har gått i dekning. Frå side 14 Side 7

2 Gode lesar av Underdølen! Sommaren er ikkje langt unna, og når Underdølen kjem i posten er sommaren komen. Det er sommaren me ser fram til etter ein lang vinter. Me ønskjer å vere mykje ute, og nyte den vakre naturen i nærområdet vårt. Likevel er ikkje alt like flott når me ser oss nøye i kring. Naturen vert skjemd av boss rundt alle stader, både i bygdi og utanfor. Det er ikkje særleg kjekt å syne dette fram for turistane som i desse dagar kjem til bygdi vår. Heile dalen, frå tippen i Botn og nedover, er det skrot og boss som ikkje vert vekke av seg sjølv. Det same er å seie om vegen mot Stokko, og på vegen fram Hjøllosida til Melhus. På den gamle vegen mellom Melhus og Langhuso ser det bra ut. Der er det fint å gå. Aurland Turlag er begynt meir og meir å bruke turstiane i Undredal, og det er mange som går på desse turane. Tidlegare var det tur til Stokko, Stigen eller Nedbergo, men i år har dei utvida med rundturen dei hadde i april frå Gjestestova om Hjøllo til Melhus og ned att til bygdi. Så gjekk dei til Stokko, og litt seinare er det tur til Jonadalen. Det er lite kjekt å høyre tilbakemeldingane om kor mykje boss me hiver frå oss i naturen i Undredal. Har me ikkje bossdunkar i bygdi? Me kan ikkje vere kjend for dette, her må alle gjere ein innsats for å rydde opp. Me i redaksjonen ønskjer lesarane ein god, bosfri sommar! Redaksjon Hanna Hj. Borlaug, tlf , Anna K. Marstein, tlf , Åremålsdagar andre del av år Karl Wilhelm Kaspersen Henning Øy år Arne Breisnes Fødde 20. desember 2011 fekk Roger Stalheim og Marie Candito ei jente som heiter Brynhild Marie. Konfirmasjon Per Rune Underdal Skarsbø vart konfirmert i Flåm kyrkje søndag 3. juni. Bidragsytarar i dette nummeret (sjå Redaksjon): Tekst: Arvid Gilje Domenico Erdmann Geir Aage Sogn Ivar Bjarne Underdal Jarle Sandvik Kjell Vesterhagen Kristoffer Ullern Hansen Leif Inge Underdal Pascale Baudonnel Roald Underdal Sigrun Ytrefjord Info om betaling Torunn Wiig Yngve Steinar Konglevoll Åsmund F. Dale Bilete: Anne gro B. Horvei Brit Haraldsen Leif Inge Underdal Marius Borlaug Morten Sortland/Sogn Avis Pascale Baudonnel Torunn Wiig Åsmund F. Dale Det er mange som lurer på kva tid dei skal betale for Underdølen. Me sender ut rekning på våren. Sommarnummeret skal vere i posten før 20. juni, og julenummeret før 20. desember. Det lettar arbeidet for oss om du sender oss e-postadressa di, så kan me sende rekning og annan informasjon pr e-post. Me prøver å registrere nye abonnentar som vil inn og gamle som vil ut av lista fortløpande. Det skjer nok at me gjer feil, men ver snill å ha tolmod med oss. Me er berre nokre amatørar som arbeider frivillig med bladet innimellom andre gjeremål. Ta kontakt med redaksjonen om du har kommentarar. Anna K. Marstein er bladet sin faste fotograf Ansvarleg utgjevar: Undredal Bygdeutvikling AS, 5746 Undredal Eigar: Undredal Grendalag Kontonr: (OBS, nytt nummer) Utforming: Oransje webdesign, Stange Trykt hjå: Erik Tanche Nilssen AS, Skien på 130 g Profi silk Opplag: 400 Frist Frist for stoff til julenummeret er 1. november, men me tek imot bidrag fortløpande. Send stoff send bilete! 2 Underdølen - juni 2012

3 HELSING LEIAR Til Underdølen Etter å ha holdt på med slektsgransking en tid, reiste min kone og jeg i juli måned til vakre Aurland og Undredal. Denne gangen ikke for å fiske i Aurlandselva, noe jeg har gjort siden 1991 og ble bergtatt av dette dalføret fra første stund, men for å se nærmere på de stedene deler av mine aner kommer fra. Det hadde seg slik at jeg oppdaget at min bestemor på farssiden hadde en morfar som ble døpt i Lærdal i Etter denne oppdagelsen ble slektsgranskingen besettende. Jeg greide ikke å stoppe. Men la meg starte med Undredal og denne staselige kirka. Den dagen vi var der, var det Katrine Vindedal som var guide, og hun var veldig dyktig. Da vi var inne i kirka, sto jeg og så på prekestolens malte tekst fra 1696: Bekostet av Peder Hansen. Jeg spurte guiden om dette var lensmann Peder Hansen som hadde vært lensmann her i over 20 år? Dette bekreftet hun, og da ble jeg satt ut i noen sekunder, fordi her fikk jeg se noe håndfast fra slektsgranskingen. Men nå bør jeg vel egentlig skrive om slektsleddet herfra og frem til meg selv, så da kan jeg begynne nettopp med Peder Hansen fra Undredal. Nå får jeg veldig mye hjelp fra disse flotte bygdebøkene dere har, og iflg. boka Aurland II A, hadde Peder og kona Mette fire barn, bl.a. dattera Kirsten som ble født i Hun og ektemannen Elling fra Hjøllo, fikk dattera Anne i Anne gifter seg i 1718 med Ingebrigt Botolvsen, og i 1724 blir sønnen Elling født. Elling Ingebrigtsen, født på Otternes, gifter seg med Herborg Olsdatter fra Stigen. Iflg. kirkeboka var datoen 15. oktober På Stigen får de 12 barn. Yngste gutten Lars, ble født 16. februar 1772, men ett år gammel dør mor hans. Navnet hans dukker opp igjen i Lærdal da han gifter seg 14.desember 1828, 56 år gammel, med Margrethe Larsdatter Lægreid. Han har nå navnet Lars Ellingsen Natvig, så han har tydeligvis slått seg ned i Natvig. I kirkeboka for vielsen, står også navnet på hans far, Elling Ingebrigtsen Stegen. Kjell Vesterhagen og den dyktige omvisaren Kathrine F. Vindedal Vel, Lars og kona får på samme tid sønnen Elling, døpt i Lærdal 19. oktober Det går bare noen få år, så dør faren Lars i en ulykke. Iflg. bygdeboka Årdal i Sogn. Bygd og ætter av Jon Laberg, på side 269 står det: Lars Ellingsen Natvig, født på Stigen i Aurland, fôr utfor og slo seg i hjel i Dermed ble sønnen Elling farløs, og i 1845 reiste han med yngste bror, mor og stefar til Trondheim Stift. Moren reiste etter kort tid tilbake til Sogn, men Elling ble igjen i Trøndelag. Der traff han Gjertrud fra Stjørdal som han giftet seg med. Dattera Susanna Marie, ble født her i 1855, men familien bosatte seg i Trondheim. Elling arbeidet som garversvenn, og siden som fabrikkarbeider ved Ranheim Cellulosefabrikk. Elling døde i 1914, 86 år gammel. I mellomtiden (hvis noen orker å lese mer) så gifter Susanna Marie seg med Paul Albert fra Trondheim. Et av deres barn, dattera Emma Alette, ble etter hvert min fars mor, fordi Emma reiste med sin mor og far til Kristiania der hun siden traff Olaf, en staselig kar fra Vang i Hedmark. Emma og Olaf fikk 12 barn sammen, bl.a. min far Olav (døde i 1974). Jeg ble født i Oslo i 1948 og lever, etter hva jeg vet, i beste velgående på Langhus i Ski kommune utenfor Oslo. Som leseren vil forstå, så har dette vært en lang reise i tid for meg, og den følelsesmessige tilknytningen til Undredal, Stigen, Otternes og hele dalføret, har ikke blitt mindre av å finne aner på steder som jeg har vært glad i lenge før jeg begynte med slektsgransking. Nå holder jeg på med å tyde en skifteprotokoll fra Undredal i 1782, etter Elling Ingebrigtsens død i Den gamle skriften er ikke alltid lett å forstå, men noe skal man jo holde på med. Så lenge jeg er frisk og kan holde i ei fluestang kommer jeg tilbake til Aurland. Og nå vel vitende om at jeg har aner herfra. Det er en spesiell følelse for meg. Langhus 4. sept. 2011, Mange hilsener fra Kjell Vesterhagen juni Underdølen 3

4 BYGDANYTT Brannsikring av eldre verneverdig trehusmiljø av stor antikvarisk verdi i Undredal sentrum, Lovi og Otternestunet - statusoversikt Birjegeili var heilt uframkommeleg ein periode i mars på grunn av gravearbeid. Brannsjefen laga eit notat som vart lagt fram for kommunestyret den Konklusjonen i dette notatet er: Kommunestyret gjorde ikkje budsjettmidlane på 1,875 mill kr overførbare som alle dei andre prosjekta som ikkje var sluttført. Difor må dette opp som sak seinare, saman med kommunal løyving til slangepostar. Midlar frå UNI-stiftinga på 1 mill kr eks mva til røykmeldarar og overføring til 110-sentralen, vart gjort overført av UNI-stiftinga, og er som budsjettert i Brannsjefen søkte på nytt om støtte til slangepostar og fekk kr eks mva til dette av UNI-stiftinga, slik at no er grunnlaget klart til sak i kommunestyret. Konsulenten held på å utarbeide anbodsgrunnlag for slangepostar og røykmeldarar i Undredal. Konklusjonen er at UNI stiftinga har bidrege godt med finansiering av tiltaka til røykmeldarar og slangepostar i Undredal. Kommunen får momsen tilbake slik at den kommunale eigendelen vert liten. Det har vore møte med brannkonsulenten i Tiltaksplanen for brannsikring er under revidering. Det er laga framdriftsplan for brannalarmanlegg og slangepostar. I tillegg er det skrive mange avtalar med private eigarar om at brannalarmanlegg vert kommunal eigedom. Helsing brannsjefen Borghild Østlid 90 år Borghild Østlid, fødd Hjellum fylte 90 år 4. februar. Som me kan sjå av namnet, så er ho ein utvandra undredøl. Ho er syster til Sten Hjellum. Dottera Torunn Wiig har på vegner av mor si sendt denne helsinga: Jubilant En utvandret underdøl, Borghild Østlid, f. Hjellum, fylte 4. februar 90 år. Et slikt jubileum går ikke upåaktet hen, stor feiring må til! Familie og venner - gamle som unge - var innbedt til hyggelig samling på dagen. Mor fortalte fra barndommen sin og om opplevelser på setra, minner fra en helt annen tid. Lysbilder fra oppveksten og fra ferieopphold i Underdal ble vist, - til sommeren ville alle gjestene til denne flotte dalen en tur. Som oldebarnet hennes sa: «Dette underlige landet liker jeg!» Vi sang som bare Sissel Kyrkjebø kan: Å vestland, vestland, når eg ser deg slik, med fagre fjell og fjord og trange vik!». God mat og godt drikke og hyggelige gjester laget en fargerik ramme rundt en sprek og flott jubilant! På vegne av mor: Tusen takk for mange hyggelig telefoner og hilsninger fra kjente. Det varmer! MOLOK på Langhuso Alle som passerer Langhuso har vel lagt merke til den nye bosdunken som står der. Grøn og rund er han og gjer ikkje mykje av seg. Men skinnet bedrar. Sjå berre kva som skjuler seg nede i bakken! Det er Opedal og sønner somhar ansvar for drift og vedlikehald av vegen heilt ned til bygdi. Det betyr at dei skal sjå til at hol i vegen blir vølte, at vegen blir rydda etter ras og at skadar i samband med ras blir utbetra. Om vinteren skal dei brøyte vegen og om sommaren skal dei stelle grøntarealet og rasteplassen. Jarle Tokvam frå Aurland er det som har ansvar for det daglege ettersynet på rasteplassen på Langhuso. Bosdunken er meint for vegfarande, seier han, men folk kan finne på å kaste dei utrulegaste ting: Gjenstandar frå vårrydding i hus og hage, pallar og papir frå jobben. Er det ikkje mogleg å putte boset oppi dunken plasserer dei det berre ved sidan av. Når posen skal tømmast, kjem SIMAS og løfter posen opp med kranbil og tømmer innhaldet i ein bosbil. AKM 4 Underdølen - juni 2012

5 Undredølar på Langfart Heilt tilfeldig laga det slik at Leif Inge Underdal og Anna Elise Borlaug var i Sør-Afrika kvar for seg på same tid i januar i år. Anna Elise var der med klassen sin i idrett årsstudium frå Bjørknes høgskule i Oslo og Leif Inge var med i ein delegasjon frå Vestnorsk fjordlandskap som skulle møte verdsarv-kollegaer. I midten av mai var tre Sør-Afrikanarar på gjenvisitt, med båttur på Nærøyfjorden og strandhogg i Undredal. Det heile enda med ein internasjonal verdsarvkonferanse på Røros. I staden for bilete av folk me kjenner frå før, viser me nokre representantar for Sør-Afrikas framtid som Leif Inge møtte på sin veg. Den vetle familien på Krossen Ytst på Krossen har det budd ein liten familie sidan jula Det er mor Marie Candito frå Champagne i Nord- Frankrike, far Roger Stalheim frå Stalheim og vetle Brynhild, som vart fødd 20. desember, så då seier vi ho er frå Undredal. Roger og Marie har kvar på sin kant vore lidenskapeleg opptekne av vikingkulturen lenge før dei møtte kvarandre. Roger fortel at han tykkjer vikinghistoria er spennande og at han liker å lese Snorre, Heimskringla og bøkene til Vera Henriksen. Marie har jobba på vikingmuseum både i England og i Irland. Ho ville til Noreg for å lære meir om vikingtida og fekk seg jobb på hotellet i Gudvangen. Då var ikkje vegen lang over brua til vikingleiren til Georg Hansen & co. Marie og Roger lærte kvarandre å kjenne gjennom sverdkamptrening kvar kveld etter arbeidstid. Og no bur dei her. Grunnen er bustadmangel i Gudvangen, men dei trivst godt i Undredal og seier undredølane er hyggelege folk. Og korleis var det å bli mor og far? spør me til slutt. - Veldig bra, seier Roger. - Fantastisk, seier Marie. Eggleiting Påskeafta inviterte UUL til eggleiting i ungdomshuset. Ungane saumfor området i jakta på godsakene, og etterpå vart fangsten likeleg fordelte på alle som var med. Nede på vegen samla ørekasting ein fin gjeng med stort sett karar. Det var kaffi og kake til alle i vårsola. Litt gammalt og litt nytt om stokkadassen Som nokon kanskje har merka seg, er det sett opp ein utedass på Stokko. Dette skjedde faktisk i juni 2010, noko som ikkje er særskilt lenge sidan, i eit geologisk perspektiv. Det er Statens naturoppsyn i Aurland som fekk bygd dassen, og han er lik fleire andre som er sett ut frå Fronnes til Odnes for å hjelpa dei som treng letta på trykket mens dei oppheld seg i landskapsvernområdet. Det var offisiell opning under Åreleiken 2010, med talar og stort frammøte. Kristoffer Ullern Hansen opnar Stokkadassen i Dee Cunningham passar køen. Då det hysteriske kvinnfolket Dagmar feide over Stokko i jula la ho greitt Stokkadassen flatt. Men no har høgkompetent personell frå SNO vore på Stokko og reetablert dassen, slik at han atter er klar til å ta i mot det/ dei som måtte kome. Frå SNO si side er det eit ynskje å etablera ein landingsplass for kajakkar på Stokko. Plassen vert gjerda inn og pryda med informasjonskilt som fortel litt om staden og ikkje minst om at den som les er i eit område med aktiv landbruksdrift. «Ikkje trakk i graset» med andre ord. I sommar kjem Sherpamurarane for å bygge opp at strandmuren som har rast ut rett nedfor dassen, og då dei er forferdeleg sterke kjem dei til å bere opp nokre forferdeleg tunge steinar som skal halde dassen på plass når Eilif kjem. SNO vil elles gjerne berømme slåttearbeidet som vert utført på Stokko, og voner at både inn- og utfødde vil få glede av dassen i framtida. Kristoffer Ullern Hansen, SNO Aurland, nasjonalparkseksjonen juni Underdølen 5

6 BYGDANYTT Skjødselsplanar for gardsbruka i Nærøyfjorden Verdsarvområde Nærøyfjorden Verdsarvpark fekk saman med Aurland Naturverkstad og Ressursenteret på SJH i oppdrag å følge opp Fylkesmannen i Sogn og Fjordane sine avtalar med gardbrukarar med driftsenter innanfor verdsarvområdet. Fylkesmannen har ein avtale med den enkelte brukaren som er generell i utforminga og seier lite om tiltak på kvar enkelt gard. Arbeidet som er utført skal konkretisere avtalen for den enkelte brukaren. Resultatet av arbeidet er ein plan med kart som viser areal, kantsoner og miljøverdiar for kvar gard, inkludert ein enkel plan for korleis og når dei skal skjøttast. Oppsettet planen følgjer liknar oppsettet for planane som Aurland Naturverkstad tidlegare har laga for m.a. Stokko og Stigen på oppdrag frå Fylkesmannen. Oppstarten på arbeidet var eit møte som vart halde på skulehuset i Undredal 10. mai i fjor. Her fekk dei enkelte avtalepartane ein presentasjon av oppfølgingsarbeidet, ein introduksjon til skjøtselsplanar, samt moglegheit til å presentere seg sjølve og sin gard. Åsmund frå Verdsarvparken og Siri frå Aurland Naturverkstad var på synfaring til dei forskjellige bruka i løpet av sommaren Arbeidet vart ferdigstilt i løpet av vinteren. Åsmund F. Dale, Nærøyfjorden Verdsarvpark Verdsarvbønder på kurs i skulehuset i Undredal: Nils Hjellum (Undredal), Gjermund Teigen (Nærøy), Stig Arne Borlaug (Undredal), Svein Tufte (Bakka), Magne Underdal og Anna K. Marstein (Undredal), Erna U. Skarsbø (Undredal) og Asle Mykkeltveit (Nærøy). Stig Arne og Gunhild Borlaug har rydda lia mellom Hjødna og Røsshaug for kratt denne våren Det er blitt ope og fint. Markdag Måndag 26. mars inviterte Fylkesmannen i Sogn og Fjordane og Aurland og Lærdal landbrukskontor til markdag i Undredal. Dagen starta med Stig Arne Borlaug sine slåtteteigar på bratte Hjødna, som han har rydda for kratt. Leif Hauge frå Høgskulen i Sogn og Fjordane fortalde om etablering og stell av styvingstre og om skogen som forgrunnlag haust og vår før i tida. Landbrukskontoret fyrte opp bål og serverte grillmat og kaffi. Så var det demonstrasjon av fyringsanlegget på Undredal Stølsysteri. Dagen vart avslutta på Langhuso, der Merete Larsmoen frå Fylkesmannen og Arnt Laukeland frå Aktivt Skogsbrukskkurs AS demonstrerte stell av lauvskog til bioenergi. Fleire firma viste ryddeutstyr og andre skogsmaskiner. Deltakarane hadde ein interessant dag og det vart mange gode diskusjonar. Det var kjekt at elevar frå Sogn jord- og hagebruksskule deltok. Status for restaureringsplanarbeidet Siste nytt frå arkitekt Jarle Sandvik. Den som vil vete meir kan lese artikkelen «Med meterstokk i verdsarven» som sto i julenummeret. Det står framleis att nokre synfaringar, m.a. Stigen, Breis nes og nokre stølar. Det pågår arbeid med grovsortering av bygningar og bygningsmiljø. I første omgang har eg sett på gardsmiljø og stølsmiljø. Ein har i dette prosjektet valt å leggje vekt på å ta vare på bygningar og bygningsmiljø som har potensiale for verdiskaping, bruksverdi (tradisjonell eller ny bruk), heilskaplege bygningsmiljø, miljø som anten er synlege frå fjorden eller ligg inntil andre ferdselsområde som offentlege vegar eller turstiar eller turområde. Det er vidare lagt vekt på å ta vare på eit representativt utval av bygningstypar og bygningsmiljø, og bygningar som har stor grad av autentisitet. Eg kjem til å sende forslag til prioriteringar til ei styringsgruppe som består av representantar frå kulturavdelingane i Sogn og Fjordane og Hordaland, samt Riksantikvaren. Det er dei som skal foreta dei endelege prioriteringane, men vurderingane våre vil likevel ha stor medverknad. Jarle Sandvik 6 Underdølen - juni 2012

7 I Russland budde eg i ein stor by, her var det veldig lite. I Russland såg eg berre høge hus og parkar, her var det digre fjell. Til å begynne med følte eg meg flau, for alt var annleis enn eg var vant med. Men etter kvart vart eg nysgjerrig. Anja Andrejevna Ryabinina kom første gong til Norge og Undredal i 2007, då ho var nesten sju år. Ho er oppvaksen i byen Voronesj med fleire innbyggarar enn Oslo kommune, så det er ikkje rart at overgangen til Undredal var brå. Jula 2011 var ho med mor Natalia og syster Lisa Jensine tilbake til besteforeldra i Voronesj og Perm for første gong sidan ho flytta hit. Det var fordi me skulle bli gode til å snakke russisk at me reiste dit i jula. Då eg kom ut av flyet begynte eg å skrike av glede - så glad var eg for å vere tilbake i Russland. Men det var mykje kaldare enn i Undredal. I byen var det isparkar med store skulpturar som var til å skli i. Det er vinter mellom oktober og mars, og temperaturen kan komme ned i 30 grader. Kva trur du Lisa Jensine fekk med seg av turen lærte ho Russisk? - Ho forstår alt som blir sagt på russisk, men svarer uansett på norsk. Me snakkar med Ba (bestemor) på skype nesten kvar dag, så me får god trening. Har de alltid noko å prate om på skype? - Ja, me fortel kva me har gjort. Og ho fortel kva ho har gjort, og så seier ho at ho saknar oss. Ho har vore lærar, men no er ho pensjonist. Men det er nokre barn som kjem til ho og får privattimar i russisk språk. Gler du deg til Ba kjem til Norge neste gong? - Ja. Denne gongen kjem ho i august. Til vanleg kjem ho når me har skuleferie. Då har ho med skulebøker og så må eg gjere russisklekser. Når eg les inni meg, då les eg best. Når eg skal lese høgt, er eg nervøs for at eg skal lese gale. Det er kipt. Det er veldig mange store russiske komponistar og forfattarar, og Ba vil at eg skal skrive dikt med handskrift. Kva tenkte du då mamma sa at de skulle flytte til Norge? - Først tenkte eg: Jippi, det blir spennande! Men etter ei stund begynte eg å tenke: Kva om eg aldri får sjå att venene mine og tinga mine meir? Eg hadde ein bamse, Anja og klassekameratane i 5. kl på Flåm skule, bakfrå: Anja, Solfrid og Veronica, Kari, Julie og Lars. eller eigentleg Solfrid var ikkje til stades då biletet vart teke. Foto: var det ein koseulv, eg ville Anne Gro B. Horvei ha med, men den ville pappa ha som eit minne om meg. Eg fekk heldigvis ein ny som eg fekk ta med meg. Lengta du tilbake? - Ikkje med ein gong, men etter kvart gjorde eg det. No gjer eg ikkje det, berre av og til, som når eg pusser tenner og skal leggje meg. Då tenkjer eg på Nikita og pappa og bestemor og bestefar. Gjekk du på skule i Russland? - Eg gjekk ein månad på skulen i Perm. Der lærte eg å lese, og eg lærte dikt som var skrivne av store russiske forfattarar, slikt som me lærer i tredje klasse her. Me hadde karakterar som gjekk frå 1 til 5 der 5 er best. Eg fekk 4 og 5. Me lærte også om Russland, og om korleis maskiner som f.eks ein støvsugar og ein telefon virkar. Og så lærte Anja og vetlesyster Lisa Jensine. Foto: AKM me løkkeskrift med ein gong. Eg vart nesten sjokkert då eg kom til Flåm skule, for der var det berre tre klasserom. Då eg høyrde at me måtte ha med niste, vart eg skikkeleg overraska. I Russland trengde eg ikkje å ha med matpakke, for det var kantine på skulen. Me kunne kjøpe godteri og, men me fekk ikkje lov til å ta det med inn i klassen. Så fekk me lov å vere inne i friminutta. Berre når lærarane sa ifrå, måtte me ut. På Flåm skule må me ut i friminutta. I Russland lærer dei ikkje så godt engelsk. Vi i Norge lærer mykje betre engelsk. Og då eg kom heim til Norge igjen tenkte eg: Mamma mia skal eg snakke norsk igjen? Men det gjekk bra, det og. Ser du for deg at du kjem til å flytte tilbake til Russland? - Eg har ikkje lyst til å flytte tilbake, for då må eg gå på russisk skule og eg kjem eg til å gjere det dårleg, for eg er blitt så vant til norsk. Eg kunne heller tenkje meg å flytte til Bergen, Voss, Sogndal eller Oslo eller Liverpool, for der har dei så bra fotballag. Kva har du lyst å gjere når du blir stor? - Av og til har eg lyst å bli journalist, - eller omsetjar, - eller sekretær. Eg kunne og jobbe som guide. No har eg budd her veldig lenge og har lært om maten og landet, så eg kunne reise rundt med turistane og snakke norsk, engelsk og russisk, og fortelje dei om Norge. Føler du deg norsk eller russisk? - Det er det som er problemet. Av og til føler eg meg norsk og av og til ingen ting.. av og til er eg usikker. AKM juni Underdølen 7

8 Då Dagmar kom på besøk til Undredal 1. juledag Ho var slett ingen kven som helst, den dama som kom feiande inn over Undredal 1. juledag. Det er vel ingen som kan hugse å ha opplevd noko liknande som denne dama stelte i stand i den elles så fredelege julehøgtida. Til og med nyttårsstormane på byrjinga av 1990-talet kan ikkje måle seg med framferda til denne uhyrlege dama. I tillegg til vind og nedbør, så var det springflod. Straumen gjekk litt ut på kvelden, men han kom att òg. Både fasttelefon og mobildekninga forsvann. Den fekk me ikkje att før 4. eller 5. dag jul, men den var litt til og frå. Vegen fram dalen var open heilt til neste dag ut på ettermiddagen. Då gjekk rasa som gjorde at me vart innestengt til torsdag 29. desember. Geitebrua på Langhuso fekk hard medfart andre juledag. Den eine bilen med ungdomar kom seg på dans på Voss, men den andre vart stoppa av raset. Atle, Kenneth og Tormod passerer raset på veg heim dagen etter. Furet, værbitt på Melhus. Foto Marius Borlaug Vinden var så kraftig på det meste at det gjekk ikkje an å gå oppreist. Det var slik at ein måtte halde seg fast i gjerde eller halde seg lågt i terrenget. Plutseleg kom det eit eller anna flygande i vinden, slik at ein måtte dukka. Det var ikkje rart at politiet gjekk ut med åtvaringar mot å opphalde seg utandørs. Nedbøren var hagl eller sludd, for det var kaldt og nedbøren svei ilt i ansiktet. Inne var det heller ikkje kjekt å vere, for lydane eller ulydane om ein vil, var fæle å høyre på. Det høyrdest ut som om heile huset skulle lette frå grunnmuren. Flodi saman med den sterke vinden var urovekkjande. Godt me har fjorden når vegen er stengt! Kjell Ove Bøthun og Steinar Grønsberg kom oppom med varer og post til Underdalsbui tredje juledag, på veg til Bakka med sambandsutstyr. Langs heile strandsona utover gjekk sjøen fleire meter oppover land. Alt kokte, og i stormkasta flaug stein, greiner, tang og alt som kunne kastast opp på land. Det er mildt sagt eit under at det ikkje vart større skadar enn det ein såg i etterkant. Dagen etterpå var det med ei viss spenning dei fleste gjekk ut for å sjå korleis stormen hadde herja med bygdi. Vegen var framleis open ut av bygdi, men vart stengd av ras kring i femtida på ettermiddagen. Det var jordras nær Langhuso som hadde gått, men det var fleire mindre ras nedover dalen. På Hjøllosida av Melhus hadde det gått fleire ras, og områda likna på ei slagmark. På vegen mellom Hjøllo og Melhus må vinden ha vore enorm. Det var mange store tre som har velta både over og under stølsvegen, og mange røter låg til værs. Ras på ras hadde gått på vegen framover, og ein stad, om lag ved Skjebbe, hadde ei rot teke med seg delar av vegen på si ferd nedover skrenten. Mykje av øydeleggingane såg me ikkje skikkeleg fordi veret var så dårleg, og så var det naturleg mørkt på grunn av årstida. Då vegen opna att og me kom framover dalen, var det sjølvsagt raseringa på Melhus som me først såg. I Haskåna fekk me sjå noko som sto rett til værs. Det likna ei bru, og det synte seg at det var brua som geitene nyttar over til den andre sida på Langhuso. Om det var vinden eller raset, eller begge deler som var årsaka, skal vere usagt. Så om ikkje det var nok, så hadde brua over Helgåna lidd same skjebne. Det er vel no tredje gongen at denne brua forsvinn i elvemassane. Berre brukara står att der. På Gamlevegen mellom Melhus og Langhuso gjekk det tre mindre ras. To i første delen på vegen, og eit ras rett før Djupsåna. Heldigvis så var det berre materielle skadar etter stormen. Ingen personar kom til skade, sjølv om det kunne ha vore utfallet når ein såg kva slags krefter som verkeleg er i sving. Me må ha stor respekt for naturkreftene, for me har ingenting å stille opp i mot dei. Nokre av rasa er rydda opp att, og langs hovudvegen er det meste rydda. På gamle stølsvegen til Langhuso er det no berre raset ved Djupsåna som ligg att. På vegen mellom Hjøllo og Melhus har Jostein og Nils Hjellum gjort ein flott jobb heile vegen forbi Kidjjajuv og fram på stølsvollen. Vegen er godt farbar slik den er no. Takk til dei for ein framifrå god jobb! HB 8 Underdølen - juni 2012

9 ORGANISASJONSSTOFF Katedralen i Undredal Nord-Europa si minste kyrkje er for nokre månader omkransa av store stillas og teltdukar - reine katedralen når du ser den frå litt avstand. Restaurering av undredalskyrkja er ein del av eit større stavkyrkjeprogram i regi av riksantikvaren. Heile kyrkjebygningen skal hevast 30 cm frå bakken for å unngå vidare roteskader. No under restaureringa er det verken interiør eller golv i kyrkja, det er lagra i ein temperert container. Arbeidet vil truleg halde fram til langt utpå hausten og det betyr sjølvsagt at kyrkja ikkje kan brukast verken til gudsteneste eller omvisning i denne perioden. Alternativt kyrkjehus og omvising Sidan hausten har skulen vore brukt til gudsteneste. Alternativet var å reise til Flåm kyrkje, men skulealternativet vann klart under ei avstemming med håndsopprekking etter første gudstenesta i skulen. I det eine klasserommet i skulen vert det no laga ei utstilling med store, fine plansjar om stavkyrkjeprogrammet og vår eiga kyrkje. Første del er alt på plass. Det er det same som vart brukt under restaureringa av Borgund stavkyrkje. For å utarbeide informasjonen om Undredal kyrkje har Riksantikvaren løyvd inntil kr ,- slik at det skal kunne lagast profesjonelt og i same stil som det andre. Anna Karine Marstein og Anne Kirstine Flåm har teke på seg ansvaret for dette lokalt. Klasserommet med utstillinga vil òg bli lagt til rette for bruk til gudsteneste. Det vonar me skal vere ei god ramme rundt gudstenestene, og samtidig kunne vise dei som er med på omvisingar at «slik gjer me det her i ein periode når kyrkja vår er ute av drift». Det skal òg lagast informasjon som skal stå utenfor kyrkja i restaureringsperioden og i utstillingsrommet i servicebygget. Omvising Som alternativ til omvisningstilbodet i kyrkja er det laga eit opplegg for ein guida tur gjennom bygda, og der er kyrkja sjølvsagt ein av stoppunkta. Med guide kan gjestane gå ut på stillaset med hjelm, inntil 15 personar i gongen, og berre på det nedste planet. Utstillinga i skulen vert ein annan viktig stasjon på vegen, og dei som ynskjer det kan gå med guiden opp til utsiktspunktet i Hjødlavegen. Opplev Undredal AS har teke på seg å organisere og drifte tilbodet etter avtale med kyrkjelydskontoret og grendalaget. Alle vil bli inviterte til opning av utstillinga i skulen så snart den er klar. Me ynskjer hjarteleg velkomen «kyrkje i skulen», og å vitje bygda vår og å få innblikk i lokalhistora og korleis det er å leve her i dag. LIU Vårdugnad Då den nye leiaren i gredalaget kalte inn til vårdugnad 5. mai strøymde det på med arbeidsvilllige folk. Bortimot 20 personar kom med rive og trillebår og anna utstyr for å gjere bygda fin til 17. mai. Mykje godt arbeid vart gjort og etterpå inviterte Inger Oline på kaffi og kaker i vårsola. Kvifor så mange stilte opp i år er ikkje godt å seie, men at det skjedde på ein laurdag var nok eit godt trekk. På bildet ser me Knut, Natalia, Anne K., Jan, Gunhild, Eke, Huib, Tonje, Anja og Arvid. Men det var mange fleire som arbeidde: Linda, Bente, Bergit, Edvin, Svenn Vidar, Henning, Atle og AK. Dei som ikkje er nemnde, får ha oss unnskyldt. Nytt styre i Grendalaget På årsmøtet i Undredal Grendalag 11. april i år vart det vald nytt styre: Anne K. Flåm, styreleiar (1 år) Inger Oline Øy og Eke Krug, styremedlemar (2 år) Leif Inge Underdal og Ivar Bjarne Underdal, styremedlemar (1 år) Judith Torgersen og Anna Karine Marstein, varamedlemar (1 år) Valnemnd: Sven Vidar Stegen, Edvin Flåm og Bente Torgersen juni Underdølen 9

10 KULTUR BYGDANYTT Ord på bokstaven S framhald frå Underdølen i juni 2011 (I julenummeret 2011 presenterte Roald ei rad paratagme) Skyr: Skytja: Skøyren: Skøyteslaus: Slabbedask: Slabberas: Slag: mager, tunn, tom 1) upåliteleg person, sleiping 2) ma- fisk med stort hovud, helst bekkaure 1) skade seg 2) dogga på brille- eller vindaugsglas slå, eg smeiste te an hempe for bukse- eller kjolebelte snøgg, kvikk liten, fin, veldreid gamalt mål: 20 stykker godteri sur, småfornærma dragline til heis småved av furu, til opptenning spøk, prette, puss fullstendig, heilt (ordforsterkande) spilder naken, spilder gal skjelm, luring, knekt, kjem truleg av det tyske ordet Spitzbur (spitz = lur, slu, Bur = gut uttale: spor, fiskehale gylfen på bukse. Det er også brukt i øyremerke på dyr, og tyder då splitt. emaljert panne med lokk som skråna inn mot opningi midten. Den var golv plassert og til bruk for dei som togg skråtobakk, og måtte spytte innimellom. Slamp: Slask: Slask: vasskjemd Slunken: Slya: ger Slå seg: Smeisa: Smøystol: Snaop: Snedden: Sneis: Snop: Snurten: Snøya: Spik: Spikk: Spilder: Spissbur: Spord: Sprotta: Sputtbakke: Uttale: sjør 1) surmjølk. Som eigen skapsord har det fleire tydingar: skjerr, redd, engsteleg lite tilbygg på sida av huset uforsiktig, framfus uvøren, aktlaus, lite merksam slurvete, vyrdslaus person, engelsk: slap dash! festleg samkome med te eller (helst) kaffidrikking fleire tydingar: 1) i medisinsk tyding bløding eller blodpropp i hjernen (apopleksi) 2) det kan også tyde art eller sort. 3) kilevink eller nasestyvar eller endå kraftigare: knock out (KO!) i boksesporten. Det er også mykje brukt i samansette ord: klokkeslag, hammarslag, krigsslag sleivete, uskikkeleg person same tyding som slamp hårfasong: glattkjemma hår, God sommar! Helsing frå Roald Underdal Tankar over ei middagsgryte av Sigrunn Ytrefjord Det finst mange slags dagar ikkje berre dei lyse og mørke, men alle dei midt i mellom. Dei heiter: Den grå kvardag. Dagar då du føler glede, mismot, håp, avmakt, optimisme, skepsis, alt blanda saman, vekslande frå time til time. Ein ven stikk innom eit menneske som vil deg vel, eit menneske som gir deg mot, sjølvtillit, trua på det gode i deg sjølv og dine medmenneske. Det finst òg menneske som stikk innom, som du møter på vegen, som på ein augneblink riv ned det som du gjennom dagar og timar møysomt har bygt opp til ditt forsvar. Dei kler deg naken med ord, eit blikk. Verjelaus står du avkledd under Guds Himmel. Det finst dagar då det skrik i deg etter samkjensle, etter eit menneske som fullt ut forstår deg, som kan dela tankar utan å seia noko. Det finst dagar då ein ikkje skjønar kvifor ein er til, kva nytte ein kan gjera i ei verd der alle tykkjest kunna alt så mykje betre enn deg sjølv. Men det finst også dagar då ein vonfullt trur at verdi hadde vore fattigare utan deg. Alt skiftar frå time til time, frå dag til dag. Midt over ei dampande middagsgryte kjem du i hug gamlelæraren din som sa at du hadde gode evner at du ville nå langt i livet. Velsigna gamlelæraren! Det luktar kålrot og løk, og dampen renn ned etter kjøkkenvindauga. Telefonen ringjer; ei venleg røyst seier nokre ord, takkar deg for noko du har gjort. Du turkar dogga av glasruta og undrande ser du at himmelen er vorten blå. 10 Underdølen - juni 2012

11 17. mai-betasuppe Her i bygda er me så heldige at me ofte får heimelaga betasuppe når me samlast i ungdomshuset etter toget 17.mai. Slik var det i år og. Underdølen møtte Bente i ungdomshuset eit par timar før toget skulle starte. Då var ho i gang med å gjere ferdig betasuppen og ingrediensane sto klare. I tilfelle du skal stelle i stand smakfull og nærande festmat til mange menneske ein gong, her har du oppskrifta: 4 svineknokar 1 spikjekjøtlær 4 kg rundsteik av okse 4 korvar eller pølser 16 kg pote 4 kg gulrot 4 store kålrot 1 kålhove 2 purrar og 2 store løk salt, pepar, evt buljong Sognakvitost Flatbrød og godt smør Kaldt vatn Kvelden før samlar du saman gode vener og så har de det triveleg i lag mens de gjer dette: kokar knokane og spikjekjøtlæret i 2 ½ time deler opp og bruner oksekjøtet, deler opp korven kuttar opp grønsakene og skreller potene deler kvitosten i fingerlange betar dekker bordet Neste dag står det att: å koke opp krafta du laga i går og ha oppi grønsakene og kjøtet, potene til slutt la alle godsakene koke til det er passe tyggemotstand i grønnsaker og pote krydre Oppskrifta blir ca 45 liter. Bente seier at oppskrifta står i permen til 17. mai-komiteen. Nokre vil nok sakne selleri og skorakung (bergmynte/oregano). Men dette bruker dei ikkje ha med, for det er ein del som ikkje liker det. I år vart det vel 70 personar til middag i ungdomshuset. Det vart nok til alle, ja til og med kjøkengjengen fekk betasuppe, og endå vart det noko til overs! AKM juni Underdølen 11

12 BYGDANYTT KULTUR Storegut mot terror Alt var klart for ei flott helg i Undredal. Leif Inge hadde hyra inn Åsmund Nordstoga til å halde konsert på brygga. Den karen klarer skape stemning i salen! Så var det berre det at det skjedde grusomme ting ved regjeringskvartalet i Oslo og på ei øy i Tyrifjorden. Landet var i sjokk, folk sat klistra til TV-apparata og ingen tenkte på dans og moro. - Eg var heime i Vinje 22. juli i fjor, fortel Åsmund Nordstoga på telefon frå garden heime i Vinje. Det var ein fredag, og dagen etter skulle eg til Undredal og halde konsert. Eg lura fælt på kva eg skulle gjera, så eg sende tekstmelding til Leif Inge og sa at viss han ville avlyse, så var det greitt, men viss han ville gjennomføre så var det og greitt. Det vart ein del teksting att og fram den dagen. Seinare på dagen var eg ute på Vinjevatnet og fiska med far min og ungane mine. Då kom det ei tekstmelding frå Leif Inge: Me gjennomfører! Og slik vart det. Me vart einige om at me skulle endre programmet slik at det høvde meir for anledningen. Det var viktig for oss å fortelle den galningen (ABB) at me let oss ikkje skremme, sjølv om han sikkert ikkje brydde seg om det. Så Leif Inge ringte lokalpressa og brukte jungeltelegrafen det han var god til og neste dag for og gitaristen min, Åsmund Reistad, vestover Me var veldig spente på korleis det skulle gå. Men det kom faktisk folk. Då me hadde framført Storegut, det tok kring 30 minutt, så oppdaga me at dei som var der var interesserte i å ha noko anna å tenke på enn død og øydelegging. Me forhøyrde oss om det var nokon i distriktet som var direkte råka av hendingane på austlandet. Det var det ikkje, og då smelte me til med ca 40 minutt vanleg program. Så fekk folk le litt og ha det triveleg i lag. Fortel om Storegut! Kvifor passa dette verket denne dagen? Storegut vart fødd i 1764, og vart borte i fjellet i Han var ein kar som sto for noko og som ville hjelpe andre. Kort sagt: han var eit redeleg menneske. Diktet går på verseform og har levd på folkemunne til det vart nedskrive av Aasmund Olavson Vinje og gitt ut i bokform i Soga om Storegut er basert på ein verkeleg lagnad, men Vinje la ein del til i sin versjon. Eg veit at far til Storegut og far til Åsmund Olavson Vinje kjende kvarandre. Bror min, Odd, sette nye tonar til diktet i 1988, men han beheldt ein del av dei gamle stevtonane. Me har reist rundt i landet med dette programmet. Det var difor me klarte å skiple programmet på ein dags varsel. Kunst og kultur er noko som samlar oss i vanskelege tider og hjelper oss gjennom sjokk og sorg. I forbindelse med 22. juli er det berre å tenke på rosehav og rosetog, Til Ungdomen av Nordahl Grieg, Eg ser av Bjørn Eidsvåg og Barn av Regnbuen med Lillebjørn Nilsen. Kva er det med musikk, song og kultur i det heile som virkar så sterkt på oss? Songen er eit maktdemonstrasjon utan bruk av maktmiddel. Det er slik kraft i songen. Tenk på den ufattelege krafta ein får av å synge unisont i hop! Joik har større kraft enn krutt var det nokon som sa. Noko av det same har eg sett i Baltikum. Der har dei bygd eigne stadionar for korsong! Eg syng fordi eg har det moro når eg gjer det. Det er noko eg kan. Og så har eg eit ynskje om å berøre menneske, kjenne på dei kreftene som løyser seg ut som kjensler. Me har fleire slags språk, både med ord og utan ord, og kroppsspråk og musikk. Du er jo bonde, kor mange kyr har du på båsen? Eg har eigentleg plass til ti, men no har eg berre åtte. Eg har hatt så mykje problem med høgt celletal, så eg tenkte eg skulle ta det litt med ro og få gjort noko med det. Høgt celletal kan kanskje komme av at du er artist og reiser mykje omkring. Det er vel ikkje mange i din bransje som har kyr og to gongar mjølking om dagen å tenke på når dei skal sette opp reiseplanen sin? Nei, eg trur eg er den einaste som driv den kombinasjonen. Men det går kjempebra. Eg har tre avløysarar. Kan ikkje den eine, så spør eg den andre. Er du heilt sikker på det? Hadde det ikkje vore greitt å flytte frå bygda til byen og gjere som du vil? Haha, nei det trur eg ikkje. I byen må ein ta hensyn til ein halv million andre menneske. På bygda har eg berre åtte kyr å tenkje på! AKM 12 Underdølen - juni 2012

13 Paveleg resolusjon om turrhøy At me har hatt ein svært dårleg sommar i fjor, er det ikkje berre bøndene som har fått med seg. Frå Yngve Steinar Konglevoll i Oslo har me fått denne oppdateringa: Under Håkon Håkonsons kroning i Bergen i 1247 var det utsendt en kardinal som som tilbragte sommeren i Bergen. Han opplevde antagelig en ordentlig vestlandsk sommer, for etter å ha returnert til Roma fikk han paven til å utstede en pavelig resolusjon om at bønder i det vestlige Norge kan ta inn tørrhøy også om søndagen. Konglevoll gjengir vidare frå Karsten Alnæs Historien om Norge, Bind 1 (s ): Det var ikke uten visse anfektelser at Roma sendte en Kardinal hit, da Håkon er uekte født og at de opprinnelig støttet den ektefødte hertug Skule. I tillegg var Håkon Håkonsson barnebarn av hedningen kong Sverre som hadde talt Roma midt imot. Men dette var tilgitt nå. Erkebiskop Sigurd vil at Kardinalen skal gi sin velsignelse for å øke inntektene til Den Hellige Kirke, men Kardinalen vil ikke imøtekomme Erkebiskopens krav i dette, og istedenfor gir han sitt samtykke til at de fattige bønder i dette regnfulle og våte landet får lov til å berge høyet sitt på hellige dager og fiske sild om Gud ga dem den utenom de helligste høytidsdager. Den sympatiske karen vi høyrer om er Vilhelm av Sabina. Han var fødd i 1184 og døydde 31. mars 1251, og var en av den katolske kirkes kardinalar. Han hadde tidligere vore engasjert i kristninga av det nordlige Europa. Vilhelm var frå Piemonte i Italia, og vart biskop i Modena i I 1224 vart han pavelig legat i Baltikum og det sørlege Østersjø-området og bygde der opp den kyrkjelege organisasjonen. Namnet hans opptrer i svenske journalar for første gong i 1226, i samband med stadfestinga av reglane for bispevisitasar på Gotland i Linköpings stift. Wilhelm av Sabinas segl frå 1248 Vilhelm vart i 1242 valt til kardinalbiskop av Sabina, ein region som ligg ca 50 kilometer nord for Roma i Italia. Tidlegare hadde han hatt ein lågere rang som kardinal. Så til alle dykk som meiner bøndene på vestlandet burde halde seg vekke frå onnearbeid på sundagar: Her fekk de svar på tiltale! AKM Storegut av A.O. Vinje, 1866 Storegut var ein historisk person som levde i Telemark på slutten av 1700-talet, og har levd på folkemunne heilt sidan den gong. Det var Vinje som gjorde Storegut kjend langt utanfor lokalmiljøet med det store diktverket som kom første gong i 1866, og mange kunstnarar har seinare late seg inspirere av kjempekaren frå bygdene i Telemark. Knut Nedberge og mora Aslaug var blant dei som hadde ei fin stund med Åsmund og Storegut på brygga 23. juli. - Han far kunne Storegut utanåt. Eg gløymer aldri ein gong på Nedbergo, han framførte heile diktet for oss. Han hadde lært det i folkeskulen. I dei gamle lesebøkene sto lange diktvers. Eg har og lært om Storegut på skulen. Så vidt eg hugsar sto det i ei av Egners lesebøker. Og sanneleg: i Egners lesebok nr 11 Frå bokhylla er heile diktverket attgitt, med teikningar av Henrik Sørensen og tresnitt av Harald Kihle. juni Underdølen 13

14 BYGDANYTT KYRKJA Sakte, men sikkert, skjer det noko med kyrkja Tekst og bilete AKM Folk i bygda snakka seg imellom gjennom vinteren om kor seint det gjekk framover med arbeidet på kyrkja. Til slutt vart det så mange spørsmål om framdrifta at Sjur Mehlum frå Riksantikvaren vart beden om å komme og forklare. Den 7. mars fekk endeleg folk svar på nokre av spørsmåla sine. Sjur Mehlum tok seg god tid denne kvelden i skulehuset. Han starta med å fortelje om Stavkyrkjeprosjektet og vise bilete frå arbeid Riksantikvaren hadde utført på andre stavkyrkjer. Både Borgund og Urnes stavkyrkje vart presenterte, slik at dei frammøtte fekk eit inntrykk av kva tiltak som var blitt utført. Undredal kyrkje er stort sett i god stand, i følge Mehlum, men det er ein del råteskader i våpenhuset. Hovudproblemet er at kyrkja ligg for lågt. Det vil ikkje monne å senke terrenget, så ho vil bli heva ca 30 cm. Ved hjelp av om lag 36 jekkepunkt vil ho bli heva, stille og roleg. Kvart jekkepunkt tar om lag eitt tonn, så det skulle gå greitt. Det er grunnmur under det meste av kyrkja, men i samband med hevinga må den byggast på. I dette arbeidet, og i alt anna arbeid med kyrkja, bruker ein eit prinsipp som går på å nytte meste mogleg same materiale og teknikk som då kyrkja vart bygd. Stig Arne Borlaug har lagt til sides ein del murestein i samband med opprydding etter rasa som gjekk i vinter, så her er nok lokal stein å ta av. Tømrar Hans Marumsrud vil føreta ei bygningsundersøking med sikte på å finne spor etter verktøy. Riksantikvaren sine folk er alltid interesserte i å finne ut meir om kva for reiskap og teknikkar ein brukte når ein bygde stavkyrkjene for år sidan. Kva er det raraste du har sett på Undredal kyrkje til no? Spørsmålet går til Ola Storsletten frå Norsk Institutt for Kulturminneforskning Noko av det raraste eg har sett? Ola må tenkje seg om, men ikkje lenge. Kom her, så skal du få sjå noko rart, seier han. Han set seg på huk ved ein av stavane på kyrkja. - Den delen som er nedst på staven kallar me basen. På basen er det ein dekorasjon i form av nokre bilringar som Ola Storsletten er sivilarkitekt og seniorforskar og har vore i NIKU sidan instituttet vart oppretta i er vidare enn sjølve staven. Den kallar me vulstar. Me kjenner dei frå mange andre stavkyrkjer. Vanlegvis er staven og vulstane hogne ut i eitt stykke. Men sjå her her er det lagt ein dobbel vulst utanpå basen og den er festa med trenaglar. Slik er det på alle fire stavane på kyrkja dykkar. Det tykkjer eg er rart. Eg veit ikkje kva som gjer at det er slik her. Det kan vere at dei ikkje har hatt stort nok tømmer eller det kan vere tradisjonen akkurat her. Som du ser har dei ein eller annan gong seinare skore rett av og til dels fjerna vulstane for å få på plass kledningen. Det er synd dei har øydelagt vulstane, men dei ville kle inn kyrkja for å verne ho mot vind og ver, og det held eg med dei i. Noko anna som er rart er høgda på svillane eller syllstokkane. Her er dei berre 30 cm høge. På dei fleste andre kyrkjer er dei opp mot 40 cm høge. Bandprofilen derimot, dvs dei langsgåande profilane som går langs yttersidene på både svillane og veggplankane, er om lag 3 cm breie. Vanlegvis er dei rundt 2 cm. Sjur Mehlum arbeider hjå Riksantikvaren. Han er prosjektleiar for istandsettinga av Undredal kyrkje Kvifor dette store stillaset med den enorme plastduken over, lurte mange på. Den svære riggen skal dekke tre behov. For det første må bakken vere tørr når jekkinga skal føregå. Då går arbeidet lettast og sikrast føre seg. For det andre gjer stillaset det mogleg å invitere publikum inn og la dei gå rundt kyrkja og sjå mens arbeidet pågår. Handverkarane i Nedre Jølster Bilelag er innforstått med at ein del av jobben deira er å formidle kunnskap, så folk får lov til å stille dei spørsmål, og snikkarane har lov å ta seg tid til å forklare kva dei driv med, innan rimelege grenser, sjølvsagt. Den tredje grunnen til at stillaset er sett opp, er at det gjer det mogleg å skifte ut takstein og gjere anna reparasjonsarbeid når ein først driv på med kyrkja. Når hevinga er ferdig vil ein ta ned den store duken som dekker tak og vegger innvendig. Då kan det bli aktuelt å lage ein platting inne i kyrkjerommet, slik at folk kan få komme inn og sjå vegg- og takdekoren. Omnane vil bli skifta ut og ytterdøra vil bli vølt. Eit av vindaugo vil bli til rømningsveg i tilfelle brann, og dei andre vil få hengsla innerglas, slik at dei kan vaskast utan bruk av skrujern og sugekoppar, slik det har vore fram til no. Til slutt vil det bli sett opp nytt stakittgjerde rundt kyrkja. Basen på sørvestre stav. Her ser me basen, vulstane og korleis staven er tredd ned på syllstokkane som er lafta saman. Ein veldig spennande ting er eit trekantmerke som er hogd inn på vestsida av skipets vestre hjørnestav. Det finst og på andre stavkyrkjer, eller grindbygg, som er ein beslekta bygningstype. Men ingen veit kva det skal vere godt for. Kan det ha noko med reisinga av kyrkja å gjere? 14 Underdølen - juni 2012

15 Nedre Jølster Bilelag Det er verken arkeologar eller arkitektar eller konservatorar som gjer det praktiske arbeidet med istandsetting av kyrkja. Det er faktisk ein gjeng med snikkarar frå Jølster. Bjarne Sunde fortel: Det starta i Me var med på eit kurs i restaureringshandverk i Movika i Førde. Det var då vi kom inn i Riksantikvaren sine prosjekt. Første jobben var å restaurere eit middelalderloft i Svidalen i Jølster. Me har lært mykje av ein arkitekt som heiter Anders Haslestad. Han samarbeidde me mykje med i middelalderprosjektet, som me var med på frå 1992 til Haslestad var leiar for det prosjektet. Han har vore god mann for alle handverkarar som driv slik som oss. Etter at Stavkyrkjeprogrammet starta i 2002 har me hatt nesten fulltidsjobb med det. Men me driv og med andre ting, grindbygg, restaurering av gamle tømmerbygningar og gamle sjøbuer, for eksempel. Korleis ser andre snikkarar på dykk som driv med restaurering? Mange tykkjer det er veldig interessant, det vi driv med. Me er kanskje heldige, som er komne med på dette laget. Det er mykje artigt som føregår. For eksempel så prøver me å arbeide mest mogleg med autentisk reiskap og verktøy. Det er Riksantikvaren som hjelper til med å skaffe slik reiskap. Det er viktig å ha reiskap med godt bet. Då me heldt på med støpulen ved Borgund stavkyrkje var det smeden Kjetil Torvund frå Lavik som smidde økser til oss. Han brukte gamle verktøyspor i stokkane som utgangspunkt då han smidde øksene. Korleis går det når de som handverkarar skal jobbe saman med folk med heilt annan fagbakgrunn hjå Riksantikvaren? - Me veit etter kvart kva Riksantikvaren legg av føringar for arbeidet. Me skal bevare det gamle så lenge som råd, og skifte ut minst mogleg. Men viss det er noko me meiner bør Nedre Jølster Bilelag bak lås og slå. Tor Egil Gjelsvik, Bjarne Sunde og Erlend Slåtten gjerast så legg me det fram for Sjur Mehlum. Samarbeidet med folka frå Riksantikvaren går bra. Det som er ekstra artig med Nedre Jølster Bilelag er at dei mellom anna består av to sett far og son: Erlend og Tor Egil Gjelsvik, Halvor og Erlend Slåtten. Begge sønene gjennomførte læringstida si med vanleg tømrararbeid, men sidan har dei arbeidd med restaurering i lag med fedrane og resten av bilelaget. Erlend Slåtten har til og med sin eigen lærling, og han er skikkeleg gira på restaureringshandverk. Elles har bilelaget fleire dei kan hente inn når dei treng hjelp. Då dei skulle hogge takspon til Borgund stavkyrkje fekk dei hjelp av tre erfarne pensjonistar frå Jølster og Førde. I Vik er det to bønder/tømrarar som stiller opp når det trengst. Muring er det skøyigaste eg driv med Undredal har mykje fin murestein, seier Erlend Gjelsvik, og ser seg rundt der han står utanfor kyrkja. Murar er det alle stader: på bøane, langs vegen, ved sakristiet og ikkje minst under kyrkja. Erlend er utdanna møbelsnikkar, men likevel er tørrmuring det kjekkaste han driv med. Urnes stavkyrkje var eit ypparleg prosjekt, seier han. Der bytte vi ut heile grunnmuren og grov oss ned på fast grunn. Høgda på muren varierte frå 80 til 180 cm høgde, og frå 50 til 200 cm i breidde. Muren var delvis dobbel, for det må vere bering både under veggsvillene og under grunnstokkane som ligg ein god meter innafor veggen. Me måtte jekke opp kyrkja meir og mindre, alt etter kor mykje ho hadde sige, og legge opp ny mur oppunder. Her i Undredal ligg kyrkja nokså støtt, men våpenhuset ligg faktisk nedi bakken. Når me no skal heve kyrkja, må me legge ny mur under heile bygningen. Heile vegen rundt skal grunnmuren kvile på ei berepute av stein som vil vere cm breid. Det er for at vekta av bygningen og muren skal bli godt fordelt og for at kyrkja skal stå støtt. Sjølve muren blir om lag 30 cm tjukk. Under koret, i austenden, er muren av vekslande tjukkleik og kvalitet. Der kjem me til å plukke ned muren stein for stein, til han Erlend Gjelsvik er solid nok og tjukk nok til at me kan bygge han opp att. Det blir eit kjekt arbeid! seier møbelsnikkaren frå Nedre Jølster Bilelag. juni Underdølen 15

16 BYGDANYTT KYRKJA Dame med draumejobb Det er utpå ettermiddagen ein dag i april. Ei dame med hua godt ned i panna kryp omkring utfor kyrkja og studerer eitkvart. Ho er meir enn villig til å forklare kva ho er så engasjert av. - Kom og sjå! seier ho og peikar mot nedste del av sørveggen. - Her ser me sjølve stavkyrkja! Dette er ein av dei fire syllstokkane. Dei er felt saman og danner nederste ramme i kyrkja. Så er stavane tredde ned på krysset. Desse stavane kviler på stein. Stavane på dei første stavkyrkjene vart sette rett ned i jorda, så dei rotna etter kvart. Her ser du korleis veggplankane er felte nedi syllstokken, seier ho og peikar ned på ei rad av ståande breide bord som forsvinn ned i den liggjande syllstokken. - Langs syllstokken går ein fin liten profil. Den går att langs sidene på alle stavane. Og sjå her ser du desse små trekanta hola? Det er drypphol for regnvatn som samla seg i botnen på nota i syllstokken! Dama smiler og forklarer og kjenner seg tydelegvis heime i det ho ser. Eg får vite at ho heiter Anne Marta Hoff og er tilsett i Norsk Institutt for Kulturminneforsking NIKU. - Eg jobbar ikkje med Stavkyrkjeprogrammet, men eg såg mitt snitt til å ta ein titt på kyrkja når dei hadde tatt vekk kledningen. Det er ikkje kvart hundreår ein får sjå korleis kyrkja ser ut Anne Marta Hoff er kunsthistorikar og arbeider med dokumentasjon av kyrkjene i landet Anne Marta viser fram bilete av inventar frå kyrkja vår. - Det er mykje arbeid å systematisere alt stoffet, seier ho. Men det skal bli gjort. Og det vil komme på nett på ein slik måte at alle kan søke seg fram til det dei er ute etter, og samanlikne f.eks messehaklane i forskjellige kyrkjer. Opplysningane om Undredal kyrkje skal vere å finne på til sommaren. Denne messehakelen er ikkje så enkel å tidfeste innanfor ytterveggen! Anne Marta er kunsthistorikar og arbeider med eit verk som heiter Norges Kirker. Opprinneleg var det meininga å skildre alle Norges 1600 kyrkjer, i bokform. Til no er det kome ut 13 bind. Men løyvingane har minka, så heretter blir stoffet berre å finne på nettet. Du har visst fått draumejobben, du? spør eg. Ja, dette er kjekt arbeid. Eg hadde aldri trudd at ag skulle få jobbe på heiltid med dette då eg tok kunsthistorie. Eg legg merke til at Anne Marta snakkar sogning, ikkje austlending, som så mange andre av dei som kjem frå Riksantikvaren og andre offentlege instansar. - Eg budde i Solvorn til eg var ni år. Så flytta familien til Årdal, seier ho. No bur eg i Bergen, men reiser mykje rundt omkring i landet for å dokumentere interiør, inventar og konstruksjonar i kyrkjene våre. Veggplankane er fint avrunda. Syllstokken med enkel profil og eit drypp- og luftehol med forbindelse inn til sporet som veggplankane er felt ned i. 16 Underdølen - juni 2012

17 Reparasjon øyeblikkelig påkrevet Domenico Erdmann - konsulent Oslo, 4/ Da jeg er underrettet om at Undredal kirke er i meget dårlig forfatning, har jeg på egen bekostning foretatt reise og besiktigelse mens jeg oppholdt meg i Aurland, i anledning kirkens interiørmaling. Men på grunn av uavbrudt reise fra Aurland til Snaasa og Trondhjem og derfra tilbake til Sogn, må jeg innskrenke meg til en kortfattet oversikt, hvilket jeg ikke unnlater, da jeg anser saken for meget viktig. Kirken ligger på en liten avsats i et sterkt hellende bakkeheld, og er bygget utover dette på en høi stenmur (under det senere, enten utvidede eller i det 17. aarh. helt nyoppførte kor). Det middelalderske parti, med runde hjørnestave og synlige veggthiler, står med underlegjeren like på bakken, våbenhuset lavere enn denne, mot veien. Taket er i elendig forfatning, og tårnet falleferdig, så at man uten overdrivelse tör betegne tilstanden uforsvarlig. Da kirken dessuten ligger på et veirhårdt sted, er reparasjon öieblikkelig påkrevet. Taket lekker som følge av at teglpannene, der efterhånden er utskiftet med forskjellige pannestörrelser, ikke ligger an mot hinanden og til lektene som i stor utstrekning er råtnet i stykker. Sutaket består av det gamle, men må rettes og tettes. Tårnets bordkledning er råtten, og på korets sydside faller gesimsen stygt, som kan tyde på beskadiget taksper (se foto). Det første som bør gjøres er å løfte hele bygningen 30 a 40 cm, på en stenmur, helt klar av bakken, da det er å befrykte at stavverket kan ta skade som det nu står. Derefter må sutaket grundig repareres og helt omlektes, samt takpannene fordeles efter ensartet størrelse. Tårnet må ha ny kledning og forøvrig repareres (med rødmalt bordkledd tårnhjelm som den nuværende). Enn videre er det ønskellig å bortta vinduenes uheldig gavlformede overparti. Da kirken er usedvalig liten, og i mange tilfelles altfor liten, önskes flere sitteplasser. Men da der ikke kan bli tale om utvidelse av bygningen i noen form, er der kun en måte å foröke sitteplassene, nemlig ved å forlenge alle benker ca. 30 centimeter, hvorved innvinnes 20 sitteplasser. Derved blir midtgangen noget smal, men bred nok til denne kirke. Benkene er mindre heldig omarbeidet i senere tid, men fremdeles primitive, så at der blir anledning til å bearbeide dem henimot en bedre form. Hele interiöret er overmalt, både tak og vegger, samt prekestol med årstall I takets segmentbuede panelhimling har der været dekorasjon, som eldre folk ennu erindrer. På veggthilene er der også overmalt dekorasjon. På den rødbrun overmalte prekestol er kun de små felter intakt, malt av en bygdekunstner, og formodentlig den samme som har malt Aurland kirke i slutten av 1600-årene. Den efterfølgende maler fra 1811 i Aurland, er mere uvörren, men efterligner den förste. Herom senere. Prekestolen kan farverestaureres for ca. kr Det eldre kan skimtes under overmalingen. Den besynderlige lysekrone med utskårne gemsehoder og en kvindelig figur på toppen, samt pipearmer av metall er defekt og bör istandsettes (ca. kr ). I stavkirkens vestparti synlige spor av det eldste galleri, mens kirken ennu hadde sitt åpne sperreloft, der er udmerket bevart, men kun synlig gjennem en liten åpning i den tjærede vestgavl over tårnloftet. Den nödvendigste reparasjon og de overfor antydede arbeider vil koste ca. kr tilsammen. Jeg har tilrådet at man söker bidrag av pengelotteriets utbytte, hvis det ikke lykkes å tilveiebringe den beskjedne sum på annen måte. Saken bör fremmes: jeg vil derfor ikke komme nærmere inn på den dekorative restaurering forlöpig. Domenico Erdmann. Slik så Undredal kyrkje ut kring år 1900 juni Underdølen 17

18 Her ve me bu 1 Her ve me bu, i Undredal for me veit at det er her me høyrer til Ja, planane er ferdige det vantar korkje innsats eller tæl For me vil ikkje sitja roleg og venta på at me allting skal få Me set i gang og syng ein sang for me veit at det er her me høyrer til 2 Eit servicehus har me no fått og det kjem til å gjera bygdi godt Her gjester får så gode kår at adle kjem igjen til neste år Me er den vetle, store bygdi me er kje mange, men me får det te Me set i gang og syng ein sang for me veit at det er her me høyrer te 3 Og om det no vert litt problem og verda skulle gå oss litt imot, me krøkjer nakken og går opp bakken for ingen ting kan stoppe oss meir no Me ve ei bygd der folk kan trivast om dei er gjester eller bur her fast Me set i gang og syng ein sang for me veit at det er her me høyrer te Ja, me veit at det er her ja, me veit at det er her Ja, me veit at det er her me høyrer te! Omskriving av ei vise frå ein av dei gamle revyane, skriven til opninga av Gjestestova under Geitostfestivalen i Underdølen - juni 2012

19 LESARINNLEGG Villcamping I Undredal Turistane er begynt å komme til Undredal, og nokon syns det er kjekt, medan mange tykkjer dette er mindre kjekt. Likevel bør det vere retningsliner for kor turistane kan campe. Det er det ikkje i Undredal. Etter at campingplassen kom, så kom villcampingen for fullt. Den nådde nye høgder i fjor sommar. Det vart slått leir alle moglege plassar frå slåttemark til utkøyrsler, på selbøane og parkeringsplassar. Villcamping på Langhuso Dei fleste plassar i Noreg er det sett opp skilt som fortel om kor ein skal campe, og kor det er forbode å campe. Det er viktig at Undredal Bygdeutvikling som er talerøyret for bygdi vår, tek kontakt med dei rette instansane for å få skilt på plass. Det er eit paradoks at campingplassen er tom, medan parkeringsplassar og andre område er opptekne med bubilar eller andre campingturistar. Bussane veit ikkje kvar dei skal parkere eller snu. For eit kaos, og det kaoset vil me ikkje ha i Undredal. Det øydelegg bygdi vår, og sommaren vert for mange eit mareritt. Det må gå an å gjere nokre grep som kan gjere infrastrukturen i Undredal betre enn han er no. HHB Til styret og årsmøtet i Undredal Grendalag. Eg melder hermed ei ny sak til arbeidsprogrammet for Undredal Grendalag: FIBERKOMMUNIKASJON TIL UNDREDAL Internettkommunikasjon har på kort tid blitt ei teneste som mange av oss brukar «frå morgon til kveld». Det er viktig for mange privat, og det er faktisk heilt avgjerande for å utvikle næringsaktivitet på dei aller fleste område. Me som driv ein liten butikk i bygda slit dagleg med for dårleg kommunikasjon, og telelinjene inn til butikken er for lengst sprengt. Departementet har løyvd midlar til utbygging av fiberkabelnettet, og tiltak på dette området skal meldast inn via kommunen. Eg foreslår at grendalaget tek saka og set dette opp som ei prioritert oppgåve i arbeidsprogrammet for Alternativa kan vera fleire, men eg veit det alt er lagt ein ny fiberkabel med stor kapasitet gjennom Flenjatunnellen til kommersiell bruk utanom Statens Vegvesen sin eigen, og det bør vera eit aktuelt alternativ å få kopla seg på den. I same slengen må det meldast ei sak til Telenor, Aurland Energiverk og Aurland Kommune om å setje i gang eit felles prosjekt, der ein får lagt så mykje som mogleg av leidningar i nedgravne kablar. Kanskje det kan gjerast i samband med at brannvesenet skal installere brannhydrantar over heile bygda? Det er eit virvar av kablar på kryss og tvers som forutan dårleg teknisk standard, er svært skjemmande for miljøet i bygda. Altså fleire funksjonar samstundes: Telekommunikasjon TV- signal, så vi slepp parabolar på alle hustak El-kablar til veglys Nye veglysstolpar Det er mogleg dette bør inngå i ein eventuell ny Bulystsøknad, men saka bør meldast til dei ulike instansar no. Fiberkommunikasjon inn til bygda må meldast straks uavhengig av dei andre tiltaka internt i bygda. Undredal Leif Inge Gjestestova juni Underdølen 19

20 Noen kommer, noen går I løpet av mine snart 30 år i Undredal har eg sett tre hekkande artar forsvinne, men eg har også oppdaga ein nykommar. Terna er ein av fuglane eg har hatt mykje glede av, som ikkje har vist seg her på fleire år. Eg har eit bilde frå 2001 der det sit ca 23 terner på båten til Edvin i morgonsola. På den tida me mjølka bortom, såg me dei ofte fiske langs strondi. Dei kom flygande langs land, tok ein heil sving og dukka under etter eit raskt stup temmeleg nær fjøresteinane, men Ternekongress på Edvin sin båt ved elveosen i 2001 Låvesvale på Reina i juni 2008 alltid i retning frå land. Så fortsette dei langs land, til neste sving og neste stup. Kvifor dei har forsvunne veit eg ikkje, dei er ikkje spesielt truga på verdsbasis. Eg har lenge trudd terna vår var makrellterne, men nærare studiar viser at det mest sannsynleg er raudnebbterne (Artic tern). Raudnebbterna vandrar kvart år mellom Arktis og Antarktis, og nyter lange, lyse dagar året rundt. Ho brukar fire månader på reisa. Andre fuglar som har forsvunne frå bygda er stare (stær) og skjor (skjære), to elles svært vanlege fuglar. Eg har tidlegare vore sint på staren som har forsynt seg av morellane våre, men eg saknar han likevel når han no er borte. Det er trist når livet vert mindre mangfaldig. Skjori hekka tidlegare i minst eitt tre i Smihola. Ho er nok ein masete fugl, men staseleg likevel med sin lange stjert. Eg hadde sett pris på eit ord om de ser stare eller skjor i Undredal. Eg meiner eg såg stare ein gong i fjor, men utan at eg kunne sjå at den vart værande. Nykommaren er låvesvala. Me har i heile mi tid hatt ein fin koloni av taksvaler i Undredal, med bl. a 5-6 reir på huset mitt. I fjor då dei reiste 25. august, talde eg ca 90 stk på straumtrådane på Hjødna. Det er fint me bidrar her, då arten t.d. har gått ned med 41% i Frankrike dei siste 20 åra. Låvesvala dukka opp første gang, så eg såg den, på Reina i Sidan har eit par vore årvisse, og dei har laga reir, men eg veit ikkje om dei har fått fram ungar. I år såg me dei første gongen 5. mai, jaktande rundt i bygdi. Dagen etter var dei ikkje å sjå. Håpar dei kjem att. 26. april observerte eg ca 500 trekkande låvesvaler som hadde matpause over eit myrområde i Sør-Frankrike. Det er kanskje dei som er komne til Noreg no? Eg kom før dei, men eg juksa og tok fly... PB Er du klar til ferien? Har du reiseforsikring? Har du kredittkort? Om ikkje, så må du ta kontakt med oss i Aurland Sparebank. Me kan gjera ferien din betre! 20 Underdølen - juni 2012

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 1 TEIKNSETJING Punktum (.) Vi bruker punktum for å lage pausar i teksta. Mellom to punktum må det

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Maria Parr Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Illustrert av Bo Gaustad Det Norske Samlaget Oslo 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av eboknorden 2013 ISBN 978-82-521-8583-6

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt Ser du det? Hvordan jobbe med trosopplæring og bibelfortellinger med hovedvekt på det visuelle. Vi lever i en mer og mer visuell tid, og dette bør få konsekvenser for hvordan kirken kommuniserer med og

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

MÅNADSBREV FOR APRIL GRØN

MÅNADSBREV FOR APRIL GRØN MÅNADSBREV FOR APRIL GRØN Oppsummering/ evaluering av månaden Også denne månaden har me vore mykje ute. Prøver å komma oss ut to gonger i løpet av dagen om veret er nokon lunde ok. Det er mykje sykling

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

Pasienthotellet Fss Plassering: 7. etg Kapasitet: 21 sengar fordelt på 7 dobbeltrom/7 enkeltrom

Pasienthotellet Fss Plassering: 7. etg Kapasitet: 21 sengar fordelt på 7 dobbeltrom/7 enkeltrom Pasienthotellet Fss Plassering: 7. etg Kapasitet: 21 sengar fordelt på 7 dobbeltrom/7 enkeltrom Formål med pasienthotelllet: Hovudoppgåva er å vere eit tilbod for at pasientane skal behandlast på beste

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

Velkomen til minifolkehøgskule i Nordfjord

Velkomen til minifolkehøgskule i Nordfjord Velkomen til minifolkehøgskule i Nordfjord Kjære foreldre, føresette, søsken og vener! I 8 månader har de fått rapport etter rapport frå Nordfjordeleven dykkar. Om flotte fjelltoppar. Store bølgjer. Hav

Detaljer

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Månen som ville lyse som ei sol (2012) av Elin Grimstad - og bruk av læringsvenn på 1. trinn PRESENTASJON AV BOKA: Kvifor er eg ikkje meir som sola?

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

Vurdering av Hedalen mølle. I Sør Aurdal. Tilstand og forslag til utbedring.

Vurdering av Hedalen mølle. I Sør Aurdal. Tilstand og forslag til utbedring. Vurdering av Hedalen mølle I Sør Aurdal Tilstand og forslag til utbedring. Rapporten er utarbeida av bygningsvernrådgjevar ved Valdresmusea Odd Arne Rudi 1 Bakgrunn Det er stiftinga Bautahaugen Samlingar

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3 Nynorsk Leite etter mat Her er tre prosjekt som handlar om kva små skapningar et, og korleis dei leiter etter mat. Først må du finne verkelege maur,

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

«Ny Giv» med gjetarhund

«Ny Giv» med gjetarhund «Ny Giv» med gjetarhund Gjetarhundnemda har frå prosjektleiinga i «NY GIV I SAUEHOLDET» som HSG står bak, fått ansvar for prosjektet «KORLEIS STARTA MED GJETARHUND FOR FØRSTE GANG». Prosjektet går ut på

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

SFSK-INFO. Ordet fritt - ved fylkesleiar Gunn Sande SENTERKVINNENE I SOGN OG FJORDANE. Senterkvinnene. gjer fylket til ein endå betre plass å vere!

SFSK-INFO. Ordet fritt - ved fylkesleiar Gunn Sande SENTERKVINNENE I SOGN OG FJORDANE. Senterkvinnene. gjer fylket til ein endå betre plass å vere! SENTERKVINNENE I SOGN OG FJORDANE Å R G A N G 2 0 1 3 N R. 3 2 5. 1 0. 2 0 1 3 ningslaust å gjere masse arbeid for å få l noko som vi meinar er eit bra opplegg dersom dei vi lagar det for ikkje bryr seg/prioriterar

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

PREPOSISJONAR... 2 Stad... 2 Tid... 6 Eigeforhold eller tilknyting... 9 Preposisjonar i faste uttrykk... 10

PREPOSISJONAR... 2 Stad... 2 Tid... 6 Eigeforhold eller tilknyting... 9 Preposisjonar i faste uttrykk... 10 PREPOSISJONAR... 2 Stad... 2 Tid... 6 Eigeforhold eller tilknyting... 9 Preposisjonar i faste uttrykk... 10 1 PREPOSISJONAR Vi deler preposisjonane inn i ulike grupper etter kva dei fortel om: Stad: Tid:

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

Her starta det. Og her feira dei grunnlova sist helg

Her starta det. Og her feira dei grunnlova sist helg Rundt 1000 var samla på Gulatinget for å feire Grunnlova. Foto: Anne Hovland Her starta det. Og her feira dei grunnlova sist helg Anne Hopland http://www.firda.no/nyhende/article7453154.ece Publisert 01.07.2014

Detaljer

FANTASTISK FORTELJING

FANTASTISK FORTELJING FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går det

Detaljer

Kom skal vi klippe sauen

Kom skal vi klippe sauen Kom skal vi klippe sauen KOM SKAL VI KLIPPE SAUEN Kom skal vi klippe sauen i dag Klippe den bra, ja klippe den bra Så skal vi strikke strømper til far Surr, surr, surr, surr, surr. surr Rokken vår går,

Detaljer

Årsrapport. Bygdeutviklingsprosjektet i Instedalen. Årsrapport bygdeutvikling 2012

Årsrapport. Bygdeutviklingsprosjektet i Instedalen. Årsrapport bygdeutvikling 2012 Årsrapport 2012 Bygdeutviklingsprosjektet i Instedalen Årsrapport bygdeutvikling 2012 I 2012 har hovedstyret i BU Instedalen hatt 7 styremøter. Styret har sett ned arbeidsgrupper til dei forskjellige prosjekta,

Detaljer

Lyngmo-Glytten 22. årgang August 2013 Medlemsblad. Lyngmo-Glytten22. årgang GLYTTEN SOMMAR PÅ LYNGMO, OG SNART ER DET TID FOR HAUSTLEIR!!

Lyngmo-Glytten 22. årgang August 2013 Medlemsblad. Lyngmo-Glytten22. årgang GLYTTEN SOMMAR PÅ LYNGMO, OG SNART ER DET TID FOR HAUSTLEIR!! Lyngmo-Glytten 22. årgang August 2013 Medlemsblad GLYTTEN SOMMAR PÅ LYNGMO, OG SNART ER DET TID FOR HAUSTLEIR!! Side 1 Helsing frå Lyngmo Det er siste tysdag i august og strålande sol ute. Hafslovatnet

Detaljer

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN SOGN & FJORDANE FYLKESKOMMUNE KULTURAVDELINGA RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN I SAMARBEID MED FLORA HISTORIELAG FLORA KOMMUNE Torleif Reksten og Hermod Seim ved skiltet på rutekaia.

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn Dans meg Lat meg sjå deg utan andlet, lat meg gå med deg i skogen utan klede. Vis meg dit du aldri før har vore, sei meg det du aldri før har tenkt. Våg meg utan sko og utan pust. Dans meg dit du vil Hudsong

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen!

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! 17. mai er annleis enn alle andre dagar. Ein stor bursdag der alle er inviterte, tenkjer Mina, medan

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Månadsbrev for Rosa september 2014

Månadsbrev for Rosa september 2014 Månadsbrev for Rosa september 2014 Oppsummering/ evaluering av september Språkutvikling Omsorg Ser at borna no stort sett er trygge både på rutinane, dei andre barna og dei vaksne på avdelinga. Dette fører

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

No sprett knuppane og sevja stig

No sprett knuppane og sevja stig No sprett knuppane og sevja stig Sein vår i år, men du verda for eit drivande ver når det no fyrst losna; med mildver og regn og ei rekkje kulturhendingar både i vårt lag og leikarringen og i nærskylde

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź marit kaldhol det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź roman Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2014 ISBN 978-82-521-8437-2 Om boka

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette?

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette? Norsk etnologisk gransking Desember 1955 Emne nr. 53 TRESKING II I 1. Kva tid på året var det dei til vanleg tok til å treskja? Var det visse ting dei i så måte tok omsyn til, t. d. om kjølden var komen?

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Det var spådd frå gammal tid at Øyvære skulde gå under. Uti have låg det, og have skulde ta det. Det hadde

Det var spådd frå gammal tid at Øyvære skulde gå under. Uti have låg det, og have skulde ta det. Det hadde Det norske språk- og litteraturselskap 2010. Olav Duun: Menneske og maktene. Utgave ved Bjørg Dale Spørck. ISBN: 978-82-93134-46-6 (digital, bokselskap.no), 978-82- 93134-47-3 (epub), 978-82-93134-48-0

Detaljer

Månadsbrev for ROSA mars 2015

Månadsbrev for ROSA mars 2015 Månadsbrev for ROSA mars 2015 Oppsummering/ evaluering av mars Mars har vore ein lunefull månad med tanke på veret, men vi gledar oss over mange fine dagar med sol og vårleg varme. Har vore mykje ute og

Detaljer

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Oppsummering/ evaluering av mars/april Mål og innhald april I mars har me hatt fokus på språk. Me har hatt språksamlingar saman med Rosa kvar veke, der har me sett på

Detaljer

Trude Teige. Lene seg mot vinden. Roman

Trude Teige. Lene seg mot vinden. Roman Trude Teige Lene seg mot vinden Roman Om forfatteren: Trude Teige (f. 1960) har jobbet som politisk reporter, nyhetsanker og programleder i TV2. I 2002 debuterte hun med Havet syng, oppfølgeren Lene seg

Detaljer

Jon Fosse. Andvake. Forteljing

Jon Fosse. Andvake. Forteljing Jon Fosse Andvake Forteljing 2007 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Omslag: Stian Hole/Blæst design Printed in Denmark Trykk og innbinding: Nørhaven Paperback AS, 2008 Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia,

Detaljer

Rapport. Rydding av gammalt søppel i stiane til Fannaråken og ved Skautehaugane. August månad 2010

Rapport. Rydding av gammalt søppel i stiane til Fannaråken og ved Skautehaugane. August månad 2010 Rapport Rydding av gammalt søppel i stiane til Fannaråken og ved Skautehaugane. August månad 2010 Sak: Jotunheimen nasjonalpark. Rydding av gamalt søppel i Fannaråken-området. Rapport. Frå oppsynsmann:

Detaljer

Styremøte og opplegg for styret i Regionalt Forskingsfond Vestlandet

Styremøte og opplegg for styret i Regionalt Forskingsfond Vestlandet Styremøte og opplegg for styret i Regionalt Forskingsfond Vestlandet Sogndal 19-20. juni 2014 Fosshaugane Campus Bilde frå Kvålslid september 2012. Eplesorten Discovery er klar til hausting. Styremøtet

Detaljer

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage!

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss! Dette heftet er ei samling av ulik informasjon som me håper kan være grei for deg når du skal vær

Detaljer

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære?

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Innlevert av 6. og 7. ved Marvik Skule (Suldal, Rogaland) Årets nysgjerrigper 2015 Det er første gong både lærar og elevar i 6. og 7. ved Marvik skule

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Ein farleg klatretur. Tilrettelegging for norsk utgåve: Mette Eid Løvås Norsk omsetjing: Ivar Kimo

Ein farleg klatretur. Tilrettelegging for norsk utgåve: Mette Eid Løvås Norsk omsetjing: Ivar Kimo Ein farleg klatretur Døveskolernes Materialelaboratorium, 1994 2. udgave 1. oplag Forfatter: H. P. Rismark Illustrationer: Henrik Taarnby Thomsen Tilrettelægging, layout, dtp, repro og tryk: Døveskolernes

Detaljer

KOMPETANSEHEVING FOR NYE FRUKT- OG BÆRDYRKERE

KOMPETANSEHEVING FOR NYE FRUKT- OG BÆRDYRKERE SLUTTRAPPORT FOR PROSJEKT: KOMPETANSEHEVING FOR NYE FRUKT- OG BÆRDYRKERE Prosjektet starta opp i 2012 som eit samarbeidsprosjekt mellom Hjeltnes vgs, Sogn jord og hagebruksskule, Norsk fruktrådgiving Hardanger

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

SFO 2015/16 - Hafslo barne- og ungdomsskule

SFO 2015/16 - Hafslo barne- og ungdomsskule SFO 2015/16 - Hafslo barne- og ungdomsskule SFO HAFSLO - INFORMASJON SFO er eit friviljug omsorgs- og fritidstilbod før og etter skuletid for borna på 1. 4. steg. Sentralt i tilbodet er omsorg, tryggleik,

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer

Teknikk og konsentrasjon viktigast

Teknikk og konsentrasjon viktigast Teknikk og konsentrasjon viktigast Karoline Helgesen frå Bodø er bare 13 år, men hevdar seg likevel godt i bowling der teknikk og konsentrasjon er viktigare enn rein styrke. Ho var ein av dei yngste finalistane

Detaljer

Brannsår, rus eller friheit?

Brannsår, rus eller friheit? Brannsår, rus eller friheit? Eg la hendene bak ryggen og kneip meg sjølv i armen. Eg hadde førebudd meg på dette. Førebudd meg for den vonde heksa. Ho sat der, i sofaen, rusa. Alt var gitt opp, og no var

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv...

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv... Innhald 1. Fritid og bibliotek... 1 2. Hos legen... 7 3. Høgtider... 12 4. Mattradisjonar... 18 5. Sunnheit og kosthald... 25 6. Arbeidsliv... 30 7. Jobb i sikte... 35 8. Skule og utdanning... 40 9. Familie

Detaljer

Velkomen. til kulturbygda. Lærdal

Velkomen. til kulturbygda. Lærdal Velkomen til kulturbygda Lærdal Ein tur i Hans Gjesme sine motiv Den lokale kunstnaren Hans Gjesme gav ved sin død i 1994 Lærdal kommune ei kunstgåve på vel 1500 kunstverk som omfattar måleri, grafikk,

Detaljer

Setring ved Håbakkselet Hareid

Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet. Erling Hovlid og Einar Jacobsen Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet Steinar Hovlid (f. 1926) fortel til Leif Arne Grimstad om Håbakkselet i Vikebladet/Vestposten laurdag 22. desember

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

Tyra Teodora Tronstad og Bjørn Sortland. Det blir pinlig uansett

Tyra Teodora Tronstad og Bjørn Sortland. Det blir pinlig uansett Tyra Teodora Tronstad og Bjørn Sortland Det blir pinlig uansett Om forfatterne: Tyra Teodora Tronstad og Bjørn Sortland kjente ikke hverandre mens de skrev denne boka. De skrev uten å ha snakket sammen,

Detaljer

Carl Frode Tiller Innsirkling 3. Roman

Carl Frode Tiller Innsirkling 3. Roman Carl Frode Tiller Innsirkling 3 Roman OM FORFATTEREN: Carl Frode Tiller (f. 1970) er ein av dei fremste forfattarane i norsk samtidslitteratur. For dei fire romanane Skråninga (2001), Bipersonar (2003),

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Hei alle sjøstjerneforeldre

Hei alle sjøstjerneforeldre Hei alle sjøstjerneforeldre Tida flyg og me er godt i gong med oktober månad. Me har fine dagar på avdelinga og mykje fint haustvær har gjort til at me har vore mykje ute. Me har no jobba jamt og trutt

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Bygdelagsdag 3. juni og friluftsteater i sikte

Bygdelagsdag 3. juni og friluftsteater i sikte Bygdelagsdag 3. juni og friluftsteater i sikte No ser det endeleg ut til at våren og kanskje sommaren er her, og folk kan løysa sveitten både på byggjedugnader oppå Pustut (sjå baki avisa), og på Bygdelagsdagen/Bygdøystemna

Detaljer