Tareindustrien pa Ogna fra forste til andre verdenskrig

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Tareindustrien pa Ogna fra forste til andre verdenskrig"

Transkript

1 Tareindustrien pa Ogna fra forste til andre verdenskrig Av Astrid Obrestad I: Stavanger Museum / Arbok, argo 96(1986), S

2 Astrid Obrestad: Tareindustrien pa Ogna fra f rste til ndre verdenskrig 14. januar 1987 starta Jreren Friluftsrad rivinga av ein stor, gamal fabrikkbygning pa Ogna. Pa folkemunne vart fabrikken kalla Tanginen. Da den vart bygd i 1917 var namnet Sj0tang AlS. Denne fabrikken var den f0rste i sitt slag her i landet. Nokre meter S0r for Tanginen, stod ein annan fabrikk, som vart reven 2. november Den vart f0rste gongen sett opp i Namnet var Jreren Kjemiske Fabrikk. Denne var den siste i sitt slag her i landet. Begge fabrikkane brukte tare som rastoff for produkta sine. Det er fa som kjenner historia til desse fabrikkane. Om den eldste fortel folk pa Ogna at alt omkring den all tid hadde vorte halde 10ynd. I denne artikkelen vii eg kaste Iys over dette kapitlet av Jreren si industrihistorie. 1 Eg set meg f0re a visa kvifor fabrikkane vart etablerte pa Ogna, kva dei produserte, kven som arbeidde der og kvifor dei matte innstilla drifta etter sa kort tid. Tareindustrien Den f0rste type tareindustri var tareoskeindustrien. Den starta pa 1600-talet i Frankrike. Der oppdaga dei soda og kalium i tareoska og brukte dette i produksjon av sape. I Skottland tok denne industrien til ikring 1720 og den blomstra opp der. Fra skottane lrerde kystbefolkninga i Noreg a brenne oske av t0rka drivtare. Oska sende dei til sodafabrikkane i Skottland, som leverte soda til glasindustrien. Men i Spania vart det funne billegare matar a framstille soda pa, og fra 1810 byrja eksporten derifra. I f0rste del av arhundret var tareoskeindustrien i Storbritannia gatt mykje tilbake. I mellomtida hadde dei i Frankrike oppdaga jod i tareoska, og etter kvart den medisinske nytten av dette stoffet. Dette sette nytt liv i tareoskeindustrien. Glasgow vart det viktigaste senteret for denne industrien i Storbritannia. I 1846 var det, bare i Glasgow aleine, tjue jodfabrikkar. Rundt 1840 vart det oppdaga jod i dei naturlege mineralavleiringane i Chile. I 1868 byrja dei a eksportera jod derifra, og i 1875 var den arlige utf0rselen komen opp i 35 tonn. I Chile var jod eit biprodukt i kalisalpeterindustrien, og dermed billigare a produsera enn jod fra Europa. Den chilenske eksporten f0rde til ein 77 51avang., Museums Arbok avang., 1987

3 priskrig som vart ein trussel for den europeiske produksjonen, som pa same tidspunkt bare var pa tonn vart denne trusselen fjerna, da det vart dann3 internasjonale kartellaktige avtaler mellom chilenske. franske, walisiske. skotske og ein norsk produsenl. Nokre f produsentar vart utestengde fra kartellet, men realistiske kvanta vart tildelt kvar produsent og like prisar og salsvilkar vart fastsett gjennom «Cartel des Tranformateurs de l'lode», som van danna i London. 2 PA denne maten kunne den europeiske tareindustrien overleve. Den blomstra endatil opp og nadde ein topp i produksjonen under f0rste verdskrig. Ogsa i Noreg vart det grunnlagt fabrikkar. i Lofoten. pa Sunnm0re, i Bergen, pa Karm0y og i HiHevag ved Stavanger. 1 Skottland dreiv den engelske kjemikaren E.C. Standford laboratoriefors0k med tare. Under fors0ka sine oppdaga han i 1881 eit nytt, organisk stoff i taren, alginsyre, og salter av denne, alginat. Han gjekk konkurs da han pn!lvde a utnytt8 oppdagingane kommersielt. Alginat iongar som ein del av st0ttesubstansen i taren. Kjemisk h0yrer aligant til polysakkaridene, og er j nrer slekt med stoffet pekti n som vi finn i brer og frukt. Oppl0yst i vatn gjev alginat ein tjukk og svrert seig masse. Den kan mel 10m anna utnyttast som trykkpasta for tekstiler. Forutan a danna tjuktflytande vassl0ysningar, kan a!ginat reagera og innga bindingar med t.d. 10yselege metallsalt. Ved tilsetjing av t.d. kaliumsalt far ein danning av gele. Aliginatgele smeltar ikkje ved oppvarming. Aligant vert mykje nytta som stabitisator i ulike lypar mating og i ketchup. Den norske kjemiingeni0ren Axel Krefling dreiv og med tareforsking i 1880-ara. I 1886 klarle han a forbetra metodane til Stanford for framstilling av alginsyre og alginat. Etterkvart byrja han a arbeida metodisk for A kunoe utvinna dette industrielt. Han var styrar for for Kristiania patentkontor fra 1893 til 1898 og han sikra seg patentrettigheitar til alginatframstiltingsmetodane for heile verda og danna Norsk Tangsyndikat. I 1913 stifta han, saman med kapitalsterke menn i hovudstaden, Norsk Tang A/S. 3 Dette firmaet danna sa dotterselskapet Sj0tang AlS. Per Pavels Munthe var disponent for begge selskapa. I spekulasjonsaret 1916 sette dei igang for fullt. Da fekk Sj0tang A/S overteke patentane og metodane for dei skandinaviske landa, Tyskland, Austerike Ungaro og Russland. I desember 1916 skreiv Sj0tang AlS til Ogna kommune og ba om tilbod pa kraftleveranse til ein patenkt «tanginfabrikk» pa Ogna. «TangiM var namnet pa pulveret dei skulle utvinna av dei uorganiske delane av taren. Tilbodet fra Ogna kommmune vart godteke av Sj0tang AlS og det vart skreve kontrakt. 4 Elab/ering av tarefabrikken Sjf,Dtang A.spa Ogna. Fra Ole T. Fuglestad sam pa denne tida flue Ogna gard, kj0pte Sj0tang A/S eit stort omnide vest for jernbanestasjonen. s Til saman var eigedomen til Sj0tang AlS pa omlag 99 mal. 78

4 Fig. 1. Ogna stasjonsby omlag Fabrikken til Sjllltang A/S i bakgrunnen. + Fotograf Kristian Nilsen. Fotoarkivet, H! folkebibliotek. The smail railway town of Ogl1(J about Den starta ved jernbanelina like nord for Helgaa, fylgde jernbanen til S0re enden av Tuberget. Der gjekk den i ei skra line til Hesthammaren. Ved Hesthammaren fylgde den Helgaa pa motsett side nordover til jernbanen att. Bygginga av fabrikken starta opp varen Ein av medeigarane i Sj0 tang A/S atte ogsa ingeni0rfirmaet H. Musculus i Kristiania. Dette firmaet sytte for byggjevarene. 6 Hovedbygningen var pa omlag 1400 m 2 fordelt pa to h0gder. Den vart murt opp av murstein og pussa utanpa med sement, eit solid byggverk. Forutan store fabrikkhauar i begge h0gdene, inneheldt andre h0gda ogsa laboratorium og kontor med fiatt utsyn over havet i S0rvest. I tillegg vart det reist arbeidarbustad arbeidarmesse, lagerbygningar og andre mindre bygningar pa til samman 735 m 2. Ved Hesthammaren vart det bygd pumpehus, og fra vasspumpa vart det lagt r0yr opp til fabrikken. Til r0yrleggjararbeidet tinga Sj0tang A/S ein r0yrleggjar fra Teknisk Bureau i Stavanger. L0na var kr 2.- pr. time samt fri reise og fritt opphald. Ola Kvassheim fra Ogna monterte det elektriske anlegget. 79

5 KART OVER EIGEOOMEN TIL SJ0TANG AIs I 1917 OG JIERENS KJEMISKE FABRIKK_ REVE OGNA EGERSUN./ ) ) J N t \, -\ ~. ';'1 LYPTINGEN ~ \S2JHESTHA~M~R~N (J SJ0TANG I TANGIN _ --- /-,, j I)L~)J'" \"\'<J TUBEAG~L././ 80 ~j!!!!.- OGNAANA ~ Fig. 2. Eigedomen til Sj0tang A1S i J<frens Kjemiskc Fabrikk fra 1937 er ogsa teikna inn. + Teikning: Astrid H011and Berg. Map showing Ihe properly of Sj lang A/S in To Ihe lefl herem Kjemiske Fabrikk buill 1937.

6 K vifor Ogna? Det at Jrerbanen gar mest heilt ned i strandkanten der ravarene lag, var nok hovedgrunnen til at fabrikken vart plassert pa Ogna. Ingen andre stader i landet lag ravarene sa nrer jernbanen. I tillegg hadde Ogna privatbank fn'11910 og i 1914 fekk Ogna elektrisitetsverk. Pa denne tida var dei ikkje sa langt komne i aile bygder. Ein skal heller ikkje sja bort fra at folka bak Sj0tang AJS, her, i ein liten jordbrukskommune pa Jreren, vona a fa tak i billeg og lojal arbeidskraft, i ei tid da klassemotsetningane i Noreg vart skjerpa. Ogna var pa denne tida heller ikkje ukjend for h0gare embetsmenn pa Austlandet. Mange av dei tok inn pa Hiorth sitt pensjonat i ferien sin, for a fiska laks i Ognaelva. Kvifor kj0pte dei ei sa stor tomt? Det var for det f0rste for a sikre seg god vasstilf0rsej. Alginatproduksjonen krevde store mengder vatn. Slik eigedomen vart, kunne dei fa vatn fra bade Helgaa og Ognaelva. For det andre hadde dei planar om a byggje eit kurbad for reumatikarar pa staden. Kurbadet skulie nytte jodprodukt fra fabrikken. 7 Kva ville dei produsera? Hovedproduktet til Sj0tang A/S, «norgin», var ein grov type teknisk alginat som vart brukt til appreturmiddel i tekstilindustrien. Dette stoffet vart produsert i B0hmen opptil 1910 og hadde stor verdi pa den tida, da det gjorde tekstilane eks tra mjuke og gay dei ei blank, fin overfjate. 8 Dei uorganiske delene i taren vart samla i pulveret dei kalla «tangin». Dette var mineralsalter som skulje blandast i kurbad for reumatiske pasientar. «Tangin» vart tilsett ekstra jod som dei sj0lv produserte av stelkene pa stortaren (tongelen). Hadde dette noko f0re seg? Ja, pa den tida hadde det det. Dr. J.J.R. Natvig vart hyra av Sj0tang AJS som konsulent for fabrikasjonen av «tangin» og Iiknande produkt. Han var pa den tida kjend i Kristiania for mellom anna reumatismebehandling, fysikalsk terapi og massasje. 9 JodhaJdig ekstrakt fra brunalgar vart brukt i behandling av forstuingar, reumatisme og liknande Jidningar. 10 Ogsa pa desse kantar var dette kjend. 11 Om desse teoriane i dag held mal, er ei anna sak. Produksjonsleiarane. Norsk Tang AJS hadde, heilt sidan stiftinga i 1913, disponert eit laboratorium i Kristiania. Der forska ingeni0r Krefting vidare i fritida si og forbetra metodane for alginatframstiljinga. Han var kjemisk leiar for selskapa. Fra Kristiania kom ingeni0r Georg Kristian Smith til Ogna. Han var driftsbestyrar under byggjinga, innreiinga og i den f0rste produksjonsperioden. Nokre av maskinane dei monterte teikna han sj0lv. Dei vart tinga fra Gj0vik St0beri og Akerselvens Maskinverksted. G.K. Smith drog fra Ogna truleg varen eller sommaren Stavanger Museum

7 Fig. 3. Fabrikkanlegget til Sj0tang NS. Utsnill av folografi 1922/ Fotograf Espedal, Stavanger. Fotoarkivet, HlI folkebihliotek. Sj tang AIS manufacturing plant about Som assistent og arbeisforman hadde han G. Mejlxnder, ogsa han ITa Kristiania. Fnl Bohmen i Austenike - Ungarn, det noverande Tsjekkoslovakia, kom ingenior Ludvig Meltzer i Han leia produksjonen vidare. I tillegg kom den omlag 20 ar gamle Holger Steen Knudsen fra Kristiania. Han var forst vanleg arbeidar, men vart etterkvart vaktmeister og arbeidsformann. Han skulle koma til a fylgja Jabrikken i lang tid. Arbeidarane. Hartvig Olsen Amdal f.1899 er del f0rste namnet vi finn i det begrensa kjeldemateriale vi har. Han var murarbeider og arbeidde truleg ved Sj0tang i Han hadde br0dkort fra Strand i Ryfylke, sa han var truleg derifra. Etter at fabrikkbygningen stod ferdjg i 1917, starla monteringa av maskinar og utstyr i januar Da hadde fabrikken sju arbeidarar: Thomas Kolsrud, Anders Gustav Steen, Dag Filip Adriansen, Konrad $ornmer 82

8 haug, Birger Grov. Per Larsen og Holger Knudsen. A.G. Steen var f0dd i Skaraborg i Sverike, men huseh pa Ogna. D.F. Adriansen budde hja Steen. Han var truleg fr Austlandet. Holger Knutsen var fra Kristiania. Thomas Kolsrud var son til stasjonsmeisteren pa Ogna. Birger Grov var yngste son til lrerar 0ystein Grov ved Ogna skule. Birger Grov slutta etter ein manad og tre nye arbeidarar kom til, br0rne John og Ivar Gr0nnefed frll Ogna og Hans H. Sch0nberg fra Kristiania. Sistnemde klemde h0gre handa si etter to dagar og gjekk sjukemeldt til han slutta 23. februar dagar og gjekk sjukemeldt til han slutta 23. februar ]918. Arbeidstokken var oppe i tolv personar pa det meste fyrste halvdel av Det var stor gjennomtrekk. Mykje var det ugifte, unge gutar fd ar og litt eldre ungkarar som arbeidde ved fabrikken. Dei kom for del meste frll Ogna og nrerliggjande kommunar. Vi har funne to kvinner som arbeidde ved Sj0tang AJS i 1918, og dll som kokker og/eller reingjeringshjelp: Elisabeth (Bogsdalen) Fuglestad fra Brusand og Berta KartevoJd. Arbeidarane vart skaffa, mellom anna, gjennom annonser j avisene Egersundsposten, Dalane Tidene, 1. Mai og Stavanger Aftenblad. Arbeidstida var i regelen 9 1/2 time. med matpause. pf! den tida var det vanleg a betala arbeidarane ettef alder og arbeidsdugleik. Om dette var slik pa Sj0tang AlS. veit vi ikkje, men 10nene var ujike. Skjemaet nedanfor viser dei arbeidarane vi har funne namnet pa i kjeldematerialet (sa langt det er leseleg), og kva avtalar dei hadde med Sj0tang AlS. Marcelius Sirevag arbeidde ved Sj0tang AlS i em skuleferie ua varen til hausten Han gjekk rett til ingeni0r Meltzer og spurde etter arbeid, og del fekk han pa dagen. Han trur det arbeidde omlag 30 personar ved Sj0tang A/S da han var der. Han meiner a hugse at det var stor gjennomtrekk i arbeidstokken. Dei fekk 10n kvar veke av Knudsen, hugsar han. Timel0na hugsar han derimot ikkje. Arbeidet tykte Marcelius ikkje om. Rastofftilf rsel. Vinteren 1918 fekk Sj0tang A/S tinglyste avtaler med grunneigarane og andre sam hadde tarcrettar pa Ogna, j Varden og pa Kvalbein. I avtajane heitte det at Sj0tang AlS skulle ha rett til a ta bort all tare og tongel som lag pei. strendene og som brukarane sj01ve ikkje trong til gj0dsel eher til brenning av tareoske for salg. For dette skulle Sj0tang A/S betala kr. 1,- pro tonn bortteke tongel og tare. Sj0tang AlS kj0pte ein brukt lastebil som dei rekna med a bruka til tarek0yring. Den hadde kompakte hjul og var ikkje srerleg godt egna til a k0yra pa stranda med. Der k0yrde den seg ofte fast i sanden. Forutan med Jastebilen, hest og kjerre, kom ein del av taren og tareoska til fabrikken med jernbanen. Fabrikken hadde eige sidespor relt til ein av lagerbygningane sine. Med jernbanen kom ogsa kjemikaliar. Dei ferdige produkta vart sende med jembanen til Eigersund og med bat derifra. ~3

9 Fig. A. Arbeidarar ved Sj0tang AIS, Arbeidarar 1917/1918 F0dsels ar Begynt fiai Slutta nar Kom fnl Avtale Hartvig Olsen Amdal Thomas Kolsrud Ander Gustav Steen Dag Filip Adriansen Konrad Sommerhaug Birger Grov Per Larsen Holger Steen Knudsen Hans H.Sch0nberg Ivar Gr0nnefed John Gr0nnefed David August Lind0 Ivar Kvianes Oscar Thoresen Lars L.S0rskog Per L.S0rskog Tore Bogsdalen Elisabeth Fuglestad Reinert Finnesand Ivar Nesheim Olaf Str0m Alf (7) Pedersen Georg Willy Falkin Emanuel n.rland Jonas B0 Paul Thorei Wilhelm Olsen Bertel Hegrestad Johan Nilssen Aas Hans Abel Hiorth Ingvar Bogsdalen Ole Pedersen Adolf H0gstr0m Karl Olafsen Erik Olsen Lars Ramsland Nils Knutsen Trygve Kristiansen Strand(7) Ogne Ogne Austlandet 7 Ogne 7 Kristiania Kristiania Ogne Ogne Ogne Ogne kr. 54,- pr. veke Egersund kr. 37,50 pr. veke Ogne kr. 37,80 pr. veke Ogne kr pr.veke Ogne kr. 54,- pr. veke Ogne kr. 32,40 pr.veke 7 kr pr.mnd. tidl.stvgr. kr. 54,- pr.veke 7 kr. 54,- pr.veke tidj. Nrerb0 kr. 54,- pr. veke Kristiania kr. 54,- pr.veke Ogne kr. 37,80 pr. veke Nrerb0 kr. 54,- pr. veke svensk (7) kr. 37,50 pr.veke Haugesund kr. 1,- pr.time Gjesdal kr. 1,- pr. time kr. 1,- pr.time Ogne kr. 2,70 pr.time Ogne kr. 1, pr. time Odda kr. 1,- pr.time 7 kr. 1,- pr. time 7 kr. 1, pr. time

10 Fra Hans Paulsen pa Hognestad fekk Sj0tang NS tilsendt tory med jernbanen. Sj01v om fabrikken mest lag ned i strandkanten, sa var ikkje rastofftilf0rsla sikra for det. Strendene kring Ogna var ikkje der det la seg mest drivtare. Sj0tang NS fann snart ut at dei matte heilt nordover til Reye for a finna dei store mengdene tare, og spesielt taretongel som dei var mykje interessert i. J2 Eit anna problem med drivtaren var at sj0en kunne grava den ned i..anden eller f0ra den ut til hays att etter ganske kort tid, dersom veret var slik. Difor fekk einskilde oppsitjarar langs strendene i oppgave a sja etter taren nar han kom, og a melde fra med ein gongy Nar taren sa la seg i store bruer pa stranda, matte den k0yrast bort sa snart did var. Den skulle ikkje liggja mange dagane f0r den byrja rotna og verta 0ydelagt. Da maskinane var ferdig monterte i midten av april 1918, og dei skulle pnwek0yrast, var det ikkje innkome tare pa strendene, anna enn nokre fa kjerrelass enkelte stader. Smith skreiv da til Munthe i Kristiania at dei ville pr0ya a leige ei sk0yte i Sirevag og driva tareskjrering sj01v. 14 Om dette Yart gjennomf0rt i praksis, veit vi enno ikkje. Maskinelt utstyr og produksjonsprosessane. Som nemt f0r var det ingeni0r Smith som sj01v teikna og konstruerte ein del av maskinane dei skulie bruka til produksjonen av <<norgin». Dette gjorde han i samrad med Krefting i Oslo. Etter teikning vart det tinga ei knusem0l1e, der «usortert norgin» skulle knusast. Det vart ogsa tinga «1 stk. elevatormaskineri for tangsnitt», med 6 «elevatorkoppar» til, alt fra Akerselvens Maskinverksted. Marcelius Sirevag fortel om arbeidet han gjorde, at det var a skuffa taren i store kar av tre. I kara sirkulerte det store valsar, som virka delvis som ein oppmalingsmaskin. Massen gjekk vidare med ein elevator opp gjennom golvet til andre h0gda, der det halvferdige produktet vart foredla vidare. Det var ingen av arbeidarane som elles hadde noko kjennskap til sj0lve produksjonen. roduksjonsproscssen for alginat er i grove trekk slik: Taren vert vaska med fortynna syre for a fjerna dei uorganiske saltene. Deretter vert taren behandla med varm sodal0ysning. Ein far da ein ffi0rkegr0nn visk0s pasta. Denne vert fortynna med vatn og pa ulike vis reinsa for protein, cellulose, fargestoff 0.1., gjennom eit filter. Desse ledda i prosessen byr pa problem, da det vert ei stor vreskemengde som skal reinsas kontinuerleg. Alginsyra vert sa felt ut ved tilsetjing av mineralsyre. Denne vert oppkonsentrert og bleika. Dei ulike saltene, alginatene, vert sa framstilte ved a n0ytralisera alginsyra. Aiginatet vert tilslutt t0rka og male. Denne prosessen er vanskelig. Kvaliteten pa alginatet er, forutan av rastoffet, svrert avhengig av framstillingsmetoden. Vi kan ga ut fra at produksjonsprosessen for «norgin» var tilsvarande det som er skissert ovanfor, men at dei i Sj0tang NS ikkje var komne sa langt med omsyn 85

11 ."'~l;-~...,~ \.~ ~ ~ ',' ~. ~.~~ - ~.: '"l 1 :~ ~,n, ~ ~ :.. /~-/~/,,:,.:.i- t- ".~ ; ~ '1~. "'l~ IJ'~ AIr"l' ~r,.n'.. ~ /h_~'4', ~ Fig. 4. Elevalormaskineri med 6 clevalorkoppar vart tinga fr~ Akerselvcn~ Maskinverksted. lngeni0r Georg Kristian Smith teikna sj~)lv utstyrel. Teikningane er bevart i kopiboka. + Stavanger Museum. Drawi"g showing part 0/ the machinery 0/ Sjet(wg AIS. til reinsinga av alginatet. Dei kunne Ld ikkje produsera alginat til nreringsmiddelinduslrien, slik alginatprodusenlane gjer idag. «Norgin» var ein grov type ureinsa, teknisk alginat som var berekna pa tekstilindustrien. T0rkeanleggel for «norgin)) vart ogsa tinga eher teikning av Smith, fra Gj0vik Sl0beri. Av brevkopiboka gc'u det fram at del var mange vanskar med A fa aile delane, og dei reue delane, til fabrikken. Fra hovudkontoret i Kristiania hadde Smith fie ire gonger fall spurnad om ikkje produksjonen kom igang snarl Den 17. april ]918 var det elektriske anlegget godkjent og pr0vek0yringa med maskinane starta. Dei matte fors~kja seg fram; ingen her til lands hadde gjort dette f0r dei. Det vart mykje kluss pa pr0vedagen. Taren var klissete a arbeida med. Folka var uvane med delte arbeidel, som var noko heilt anna enn a montera maskinar. Det rna ha yore litt av ein dag! To av arbeidarane sa opp dagen etter. Nye arbeidsfolk kom til og nye forsyningar med tare og oske. Ut i mai og juni verka det som om det svciv laleg bra men sa fekk fabrikken telegram med beskjed om astoppa all produksjon av «norgin». Den skulle mi bare lagast eher bestilling avdi den ikkje talte langtidslagring. Dei hadde til na laga «norgindeig, d.v.s. at dei ikkje hadde laga (<oorgin» i pulverform enda, slik planane vat. Ogsa noko dei kalla «alginvare», fekk dei beskjed om a stansa produksjonen av, skreiv Munthe fra OS10.15 SiSl i juni 1918 hadde fabrikken desse varene pa lager: 3000 kg Norgindeig 1000 kg Tanginpulver 7000 kg Alginvare lg Ola Kvassheim fekk sja og fekk forklart produksjonen av jod, som vat ein del av tilsetjinga til «Tangin»: - «Dei hadde tareoske i lange jernkar sam dci fylte vatn i. Det skullc sta og godgjera seg i fleire dagar, f0r dei kokte inn vreska. A v og til n~rde dei i blandinga mcd stavar. Yatnel varl da sa tjukt som 86

12 ...A ~/~ \ HM,~ {~. \,-- :~-k l \1 -. /' '(' \... '\y /.. b ), 0 ~ ;. ~i. fl ---..f,'.-- '," ~!< ';r. ~~ E \ ' I }--:-...1., \' '".\ \ I -' ~ f#..z'-;r/,.,u /,.U-.a.. I. I, ;;.'-:\ ~,. eo. I /.. ~..,,,, -~._. ~ -r-y-'".,-~:-f;. ~-'..,~ ".,..%,,,,~. "-..)/ ""~~ ~/". ~'i_,. "...'~~-~~. -<F \ ~. /~/T_""". '.c.p~"'~ t14 ~ & /. / 'J \ _ Fig. 5. Valseverk til knusemiill!e for norgin. Detle vart ogsa tinga etler teikning av ingeniiilr Smith. + Stavangcr Museum. Rolling mill used in the production of norgin. lut. Dette skulle kokast inn i malmgryler Dei kokte inn f1eire gryter f0r dei tok ut som hadde store runde bua 10k. Fra tap joden. Den lag da som eit blaut tjukt pen av loket gjekk det slangar til leir sjokoladebelegg pa innsida av krukkene. krukker med ulike apningar. Desse lag Joden hadde dei sa pa fine, nye, reine bortover pa eit h0gt stativ pa to rekkjer. dunkar; fjerdingar -». Da dei byrja koka i gryta, ville dampen Truleg var det for a 10ysa problemet str0yme ut gjennom aile rv;yra. Av og til med afa framstilt <<Dorgin» i pulverform, tok dei opp cit mindre 10k pa gryteloket at det vart tinga eit kostbart vakum t0rog hadde i ei skjei med noko pulver i. Of! keanlegg fra Tyskland. Det var lova steig det opp ein fine r0yk ein augneb levert i september-oktober 1919, men link. Med dette skulle dei sja tettheten j kom ikkje til fabrikken f0r i mai dampen, kor langt kokinga var komen. Ved omlessing i Stavanger fall nokre av 87

13 maskindelane i sj<zlen. F<ZIrst tre manader seinare kom nye deler til fabrikken. Da maskinen endeleg var montert og klar for pr<zlvek<zlyring 30. august 1920, gjorde ein fabrikasjonsfeil at maskinen ikkje verka. Ein manad ville det ga a retta opp feilen, sa mont<zlren som fylgde med fra den tyske fabrikken. 17 Konkurs og driftstans. Sist i juni 1918 sendte Smith kostnadsoverslag for framstilling av «tangin» og <<norgin» til hovudkontoret i Kristiania. Framstilling av <<norgindeig» ( med 20~, t<zlrrstoff) etter ein dagsproduksjon pa 1000 kg kosta kr. 0,39 pro kg + frakt og reklame. 18 Av brevkopiboka gar det fram at dei fekk «norgin» til K<ZIbenhavn. Kor mykje av produkta sine fabrikken seide tilsammen veit vi ikkje. Det er likevel sikkert at inntektene rna ha yore dropar i havet mot utlegga dei hadde til fabrikken. Sj<Zllve fabrikkanlegget hadde kome pa n<erare kroner. Rekninga pa det elektriske anlegget ved fabrikken kom pa kr Med maskiner, utstyr og dei andre faste utgiftene rna utlegget ha n<erma seg milionbelylpet; kanhende over det. I 1921 byrja etterkrigsdepresjonen a melde seg. Risikovillig kapital var ikkje lenger lett a fa tak i. Da Sj<Zltang A/S ikkje hadde ein fabrikk i full drift a by fram som pantsikring, fekk dei ikkje noko nytt Ian til a l<ziysa av det mellombels 1. prioritets pantelanet dei hadde. Den 27. mars 1921 gjekk Sj<Zltang A/S konkurs. Med dette slutta Noregs f<zlrste alginatfabrikk f<zlr den kom skikkelig igang. Sj<Zltang A/S vart kj<zlpt att pa andre gongs tvangsauksjon den 12. april av firmaet A/S Tangin. Dette firmaet vart danna av P.P. Munthe med f<zlremal a kj<zlpa fabrikken. Kj<Zlpesummen var pa bare 6000 kroner. P.P. Munthe f<zlrebudde a ha ravareleveransane klare dersom dei <ZIkonomiske tidene vart gunstigare og dei kunne starta opp att drifta av fabrikken. Alt i novem- Fig. B: Oversikt som viser kostnadene ved framstilling av 500 kg «tangin» med jodtilsetjing. Omlag 1800 kg tareoske a kr. 0,17 pr.kg 200 kg salt»»0,25» 15 kg soda»»2,00» 1000 kg tang 8 kg jod Damp Faste utgifter kr 306.» 50,» 30,» 20,» 240,» 50,» 270, kr 966, Det vii sei kr. 1,93 pr. kg tangin + frakt og reklame. 88

14 ber 1921 skreiv han brev til oppsitjarane pa Kvalbein og Kvassheim og fekk dcira skriftlege samtykke til a overfqlra tarekontraktane fra SjQltang AIS, fqlrebels pa 10 ar, til eit nytt patenkt selskap. I Ogna var dei skuffa over utviklinga av SjQltang AlS. Kommunen hadde ikkje fatt inntektsskatt av verksemda desse ara, bene litt formueskatt. Ved konkursen tapte Ogna Privatbank kr ,-, noko som vidare var med pa a fqlre banken konkurs. Det var na krisetider i jordbruket og arbeidslqlyse. OrdfQlraran i Ogna skreiv til disponent Munthe og spurde om dei ikkje kunne setja igang poduksjonen ved fabrikken att. Kor vidt drifta kan koma igang att ved fabrikken, avheng utelukka av om den nqldvendige driftskapital kan reisast, skreiv Munthe til svar i januar Munthe slar fast at det pa Vest- og SQlrlandet ikkje finst privatkapital na «... og her pa Qlstlandet har man ogsa for tiden mere end nok med at financiere sine egne industrier».19 I same brevet baud Munthe Ogna kommune a overta fabrikken for drift, anten ved leige eller kjqlp. «Norsk Tang AlS vii isafald samarbeide med kommunen...» Kommunen avslo. I november 1922 seide fabrikken eit stykkje pa 375 m 2 i det SQlraustre hjqlrnet av eigedomen.2 Det var kanhende kontanter dei trong til vedlikehald? Fabrikkbygningen vart na sett etter og vedlikehalden av Holger Steen Knudsen. Han flytta inn i fqlrste hqlgda i fabrikken pa denne tida. Der fekk han bu gratis mot a sja etter bygningen. Anna IQln fekk han ikkje. Srerleg eigna til bustad var heller ikkje dei to sma roma han hadde. Det var 4-5 meter til taket, og kaldt. Kva fekk sa ein byungdom til a bli vrerande her? I Kristiania hadde han ingen av foreldra i live, sa slik var det ikkje band som knytta han til storbyen. Pa Ogna treivst han. Pa fabrikkomradet dyrka han poteter og grqlnsaker. Han heldt sauer og kaniner. Pa den maten vart han sjqllvforsynt med mykje av maten han trong. Elles fekk han kontanter ved a dra til torget i Eigersund og selja nokre av produkta sine der. I Holger S. Knudsen hadde fabrikken ein god mann som vaktmeister. Heller ingen IQlyndom om produksjonen eller anna kom nokon gong ut av munnen hans. «Hans munn var lukket med sju segl», skreiv ein journalist som ein gong prqlvde seg pa eit intervju om verksemda i bedrifta. 21 Det skulle ga tolv ar etter konkursen fqlr det panytt vart produksjon i fabrikken. Tarebrenning og tareindustri i mellomkrigstida. Pii 1920-talet vart salpeterindustrien i Chile truga av den nystarta kunstgjqldse Iindustrien. Det gjorde at Chile reduserte jodproduksjonen sin for a selja eit uferdig nitrat der jodinnhaldet vart sagt a forsterka gjqldselverknaden. Dette gjorde at jodproduksjonen av tareoske i 89

15 Europa og Noreg stod seg godt. For folk langs kysten var hadde dette mykje A seia. Det gav kontantar i ei elles vanskeleg tid. Nar tarebruene La seg pa strendene etter vinterstormane, gjekk menn, kvinner og born «fat av huse» for ata seg av den. Pa steinar og strandbakka vart taren lagt utover til t0rk. Der vart den vend, og etler to-tre dagar med gover varl taren samla til brenning. Mange stader laga dei eit tarehol sam dei brukte kvart ar. Pa botnen la dei flate steinar, og store steinar vart bygd rundt. SA var det a leggja!itt tare eher Iyng i botn til a fa tent fyr med og sidan leggja tare oppa litt etter litt. Taren skulie ikkje brennast for hardt, difor vart elden dekt etterkvart med ny tare. I 2-3 timar kunne ein sta a passa balet. Dagen etter var oska kald og big i store flak dersom den var brent av god, tqlrr tare. Vart oska som mjf/ll, var ho mindre god. Det heitte da at taren matte ha vore roten. Osks vart samla i sekker. Den vart selt til tareoskeoppkjqlparar i distriktet. J Ogna kommune var gardbrukar Gabriel M. Kvalbein oppkj0 par av oske pa denne tida. 22 Pa ObreSlad hadde Jo Obrestad dette arbeidet. Han hadde eit nausl i Obrestad hamn der han tok imot oska. Den vart frakta med sk0yte til Stavanger og vidare seld til Skottland. 23 Kristina Veen, sam vaks opp pa Varhaug, skriv «- Kvar haust i dessa fua tok nabokonene og mor ern tui til Sandnes med drosje. Det skulie handlast for tareoske-pengane. Oct vart kj0pt dresst0y, kjolet0y og undert0y...»24 am noko av tarcoska fra distriktet vart frakta til jodfabrikkar langs kysten her i landet, veit vi ikkje. Desse jodfabrikkane var registrerle Norsk handelskalender 1921: Kemiske Prreparater A/S, Bergen foten Kemiske Fabrikker, Stamsund Fnl 1929 var ogsa Skaalevik Kemiske Fabrik NS registrert. Vi veit og at det var jodfabrik pi'! A valdsnes pa KarmQly. Den samla verdien av den norske jod og tareoskeeksporten i 1932 var kr ,- DA vart det eksportert 4815 tonn tareoske. Medan jodprisen i 1930 var pa kr. 30 pro tonn, fall den i 10pet av ]933 til kr. 15 pi. toon. 25 Oskeprisen var i 1930 oppe i Qlre pro kg og fall saman med jodprisen til omlag 6-7 f/lre pr. kg. DA t0rr tare ga % oske, kom ein ned i 1-2 0re pi. kg t0rr tare. Of! vart del ikkje IQlnsamt a brenoa tare lenger. 26 Den internasjonale depresjonen gjorde at jodprisen fall fra vart del i Japan og Russland funne jod i gasskjelder som var billeg a utvinna. Etterkvart kasta Japan sitt produkt ut pa verdensmarknaden, slik at Chile matte setje ned jodprisen sin til 8-10 kroner pro kg. Oft vart det her i landet og elles i Europa, ul0nsamt a driva jodframstiuing av tareoske. Det vart slutt pa eksport til Skotlland. Ogsa jodfabrikkane i Noreg las skrifta pa veggen; fra 1934/35 la mest aile desse ned jodprodusjonen. Dette var cit hardt slag for kystbefolkninga i Noreg. For a hjelpa til tok, Handelsdepartementet, ved indu 90

16 stridirekt0ren, opp sp0rsmalet om a fa gjennomf0rt ei systematisk utforskning av mogclege andre mater a utnytte tang og tarerikdomane yare p:'\.. Det vart sett av midler Era Statens Rastoffond, og fors0ka vart lagde til Hermetikkindustriens laboratorium i Stavanger, f0rst pa iret Det vat Gulbrand Lunde som leia fors0ksgruppa. Han hadde med seg Eirik Heen og Emil 0y. Ny tareindustri vert efablerf pa Ogna. Ny tareindustri vert etablert pa Ogna. I Stavanger Aftenblad av 19. juni 1933 kan vi lese at det vinteren f0r vart montert ein jodfabrikk i andre h0gda pa «Sj0 tang». Av artikkelen gar det fram at del er Vest Norcgs Kjemiske Fabrikk som sto for drifta. Det skulje produserast jod og kaligj0dsel. Leiar for drifta var Rasmus Skj0ndal. Han kom frll Ask0y ved Bergen og hadde arbeidd ved jodfabrikkar j Skalevik og pa Avaldsnes. Kvifor vatt denne industrien etablert pa Ogna n:'\., medan prisane prj verdsmarknaden rakna? Axel Krefting d0ydde i Disponent Munthe mangla framleis kapital og na ogsa ekspertise til asetja igang fabrikken pa eiga hand. Han Iyste den ut til leige. Truleg var del dei gode jodprisane aret f0r sam lokka det firmaet som Rasmus Skj0ndal reprensenterte, til a utvida verksemda si. Fdi «Illustrert Norsk Nreringsleksikon» fra 1940, gar det fram at Skj0ndal f0rst sj01v tok over som eigar av drifta i 1935, og da under namnet Ja>Tens Kjemiske Fabrikk. R. Skj0ndal bygde sin eigen fabrikk utpa VaTen pa det stykket som Sj0tang A/S seide i Denne jorda var det na Karl Olsen som atte, og han leigde den ut pi\. 10 ar til Skh~ndal. Pa denne maten vart dei to rarefabrikkane liggjande ved sida av kvarandre. Skj0ndal sette opp sin fabrikk i tre. Den var pa 1 1/2 h0gd og hadde omiag 400 m golvflate tilsaman. «Vi sette 0PP bygningen pa 3-4 veker» fortel Andreas Kvalbein som var med pa del. Produksjon av jod og kaligj dsel. Andreas Kvalbein fortel: - «1 andre h0gda var det lager for oske. FdI lageret tippa vi oska ned i ei trakt som kunne fylle oske i 7-8 tankar som stod i f0rste b0gda. Oppa oska VaTt det fylt vatn. Dc'l vatnet hadde statt pa oska i sa og sa mange dagar, vart denne luten tappa av i ei renne som f0rde til nye kar, ikkje fullt sa store. Osketankane vart pa ny fylt med vatn, og slik vart oska vaska omlag tre gonger flllr ho vart skifta ut med ny oske. Na var alt saltet vaska ut or oska og lag i lutetankane. Fn'l desse f0rde det rlllyr over i ei star jerngryte med 10k. Denne vart fyrt opp av ein stor dampkjel. Dampen gjekk fra gryta i rli>yr inn pa eldfaste keramikk-kolbar som hang saman i rekkje. I sk0ytene var dei tetta med blajeire, slik at ikkje noko av dampen skulle koma ut. laden fylgde dampen og la seg pa veggene i desse krukkene, som eit bla.svart belegg. Dette gjekk Skj0ndal sjli>lv med ei skrape og skrapte 91

17 ut. Sa tok han denne jodmassen med til eit lite siderom og la det i ein kumme. Der slo han pa svovelsyre. Det var lruleg for a fa joden reinare? Det var mest ikkje leveleg i det vesle romet. Resten av denne siste prosessen med joden sag eg aldri. Det var Skjl?lndal som stelte med det. Vi tok oss av kaligjl?ldsla som lag att i gryta. Den matte ausast opp med ein lang staur med bl?ltte i enden. Vi stod ein mann pa kvar side av gryta og auste den grakvite massen. Da vi hadde fau saltet or gryta, apna vi kranane fra lutekara og fylte gryta pa ny til den same prosessen. Kaligjl?ldsla vart teken i ei stor sentrifuge der vatnet vart fjerna. Sa hadde vi den over i jutesekker. Det ferdige produktet vart seld til bl?lndene rundt om pa J<eren. Sjl?llv seide eg ein del til gardane pa Braut.» Wilhelm Stokkeland arbeidde som fyrbl?ltar pa fabrikken. Han lempa kol til dampkjelen som dei fyrte under jerngryta med. Ved hjelp av trykkmaler kunne han passe pa at det vart jamn fyring. Dei var to som skifta om fyrbl?ltararbeidet. Rastoff Ogsa denne fabrikken hadde eige sidespor heilt fram til bygningen. Mykje av oska kom fra distriktet, med jernbanen. Frii Reve hugsar Andreas Kvalbein at det kom tareoske med lastebil. I dei fl?lrste ara vart tareoska betalt etter kilopris, ikkje etter kvaliteten, d. v. s. jodinnhaldel. Dette kunne fabrikken tape pa, da innhaldet av jod kunne variere mykje. Vart taren tl?lrka i vatt og fuktig ver, eller det vart siege vatn pa oska for akjl?lle ho, kunne mykje av joden ga tapt. Likesa dersom det var blanda mykje sand i taren f0r brenning. Da kunne temperaturen i balet verta for hl?lg og mesteparten av joden fordampe. Tarebalet skulle heist bare ulme og ny tare fyllast pa litt etter litt slik at det ikkje vart open eld i balet. Fra varen og sommaren 1937 vart oska betalt etter jodinnhaldet. Fl?lr da hadde produksjonen stoppa opp ei tid, avdi fabrikken brann ned, truleg sist i Brannarsaka vart ikkje fastsett. Ny fabrikk, ny ekspertise og freistnad pa ny produksjon. Skjl?lndal fekk sett opp ny fabrikk pa dei same grunnmurane. Tidleg varen 1937 stod den ferdig. Na hadde Skjl?lndal raka Gunnar Stl?llen fra Sirevag. Han var nyutdanna kjemiingenil?lr fra NTH og hadde fatt seg arbeid pa ein sildoljefabrikk i Eigersund. Dette var darleg betalt sesongarbeid, fra desember til juni, sa han vart glad til a fa litt ekstra inntekt da Skjl?lndal bad han hjelpe seg. Gunnar Stl?llen tok prl?lvar av tareoskesendingane, slik at dei vart betalt etter jodinnhaldet. Han tok og prl?lvar av jod og kaligjl?ldsla. Den 6. april 1937 heldt Gulbrand Lunde foredrag i Polyteknisk forening. Der la han fram resultata av forskinga pa tare ved hermetikklaboratoriet. Dette foredraget vart trykt i Teknisk Ukeblad 22. april. Lunde peika pa fleire nyoppdaga organiske stoff i taren, stoff som kunne gje grunnlag for industriell verk 92

18 semd, og koma til nytte for den norske kystbefolkninga. Ein annan av dei tre i forskargruppa ved hermetikklaboratoriet, ingeniqlr Heen, uttala i diskusjonen etter foredraget: «Det karakteristiske ved tangforekomsten er at man her har castoff i tilstrekkelige mengder, mens markedet ikke har noget uttalt behov. Det vesentlige arbeidet rna derfor ga ut pa a kartlegge markedet for de forskjellige stoffer som kan nyttiggjqlres av tang. Det er vanskelig a drive sadanne forsqlk ved et forskningsinstitutt, og taleren hiiper derfor at man kunde drive forskningen videre i stqlrre malestokk fra en forsqlksfabrikk.»27 Da det tidleg vart klart at jodproduksjonen ikkje var 10nsam, synte Gunnar StQllen artikkelen i Teknisk Ukeblad til Rasmus Skj0ndal. Dei vart samde om a prqlva pa a framstilla alginat, St0len freista fleire gonger a fa ein samtale med Guldbrand Lunde og forskagruppa hans om dette, men han lukkast aldri i det. 28 SkjQlndal bad sa StQllen om a freista laga aligant i laboratoriet pa eiga hand, for noko kjennskap til alginatframstilling hadde ingen av dei. Pa grunnlag av det som var opplyst i artikkelen, laga sa StQllen ein type teknisk alginat, som noksa lett kunne produserast i industrianlegget deira. SkjQlndal sende alginatprqlvane til det same tyske kjemikaliefirmaet som han leverte jod til. Han fekk, etter det han sa til G. StQllen, positive svar. Kva for firma dette var kjenner vi ikkje til. Men utan stqltte fra hermetikklaboratoriet eller anna kjemitekninsk miljql var det heil urealistisk a setja igang med dette, dil korkje St0len eller SkjQlndal hadde kunnskaper nok. SkjQlndal mangla ogsa kapital til a tilsetja kjemiingeni0r i fast stilling, og da StQllen fekk arbeid i Statens Arbeidstilsyn fra l.januar 1938, tok han imot stillinga der. I 1937 hadde fabrikken eksportert 70 tonn jod. Om produksjonen stoppa heilt opp aret etter, eller om det var fqlrst pa aret i 1939, veit vi ikkje sikkert. Fabrikken vart kjqlpt av staten pa fjerde gongs tvangsauksjon i september Norges Statsbaner kjqlpte den like etter. Dei brukte bygningen som lager fram til november Da reiv dei bygniningen. Kvifor ny fabrikk medan andre fa ned? Ein av dei eg har intervjua hevda at SkjQlndal hadde god tru pa seg sjqllv. Det matte han ha hatt, nar han sette igang med a byggja sin eigen fabrikk i 1936 medan andre jodfabrikker hadde avvikla, eller var i ferd med a gjera del. At han i 1937 sette opp ny fabrikk etter at den fqlrste brann, viser og at han var SVlert optimistisk. Han hadde alt da hatt problem med a betala ut IQlnene til arbeidfolka sine. Dei strekte seg langt; det var lite anna arbeid a ta. Informanten seier og at SkjQlndal sjqllv var nqlysam og ein grei mann a arbeida for. Han tok seg SVlert nler av at han ikkje kunne gjera opp for seg i rett tid. Det verkar som om SkjQlndal ikkje hadde noko val, anna enn a sta pa og vona at det gjekk. Heile sitt vaksne liv, 93

19 fn\ han var 19 ar, hadde han arbeidd i jodfabrikkar og teke ulike kurs om jodproduksjon. I 1937 var han over 50 ar. Han ville rni'ltta stilla langt bak i k0en for a fa noko nytt arbeid i denne tida med stor arbeislq.lyse. Han hadde ansvar for kone og to bam. Dessuten var han knytt til Ogna pei ein tragisk mate; der hadde han mista ei av deltrene sine i ei trafikkulukke i Skj0ndal vende tilbake til Ask0Y, sjuk og vonbroten. Jrerens Kjemiske Fabrikk vart den siste jodfabrikken i landet. Sj tang Il- Tangin A/S P.P. Munthe, som atte den eldste fabrikken pa Ogna, under namnet Tangin NS, hadde enda ikkje gitt opp hapet om tareindustri der. Da hermetikklaboratoriet i 1935 van forskningssenter for tare, la han seg ekstra f0re for astarte opp att. I 0konomien eues byrja ei oppgangstid na. I mars 1935 var Munlhe disponent i AJS Korkindustri. eit selskap danna i 1924 med tanke pei a ftamstilla isolasjonsmateriajer av kork, til kj0jeskap 0.a. 29 Munthe hadde na ein annan, lq.lnsarn produksjon ast0 seg pa ved sida av den rneir naturavhengige produksjonen av tareprodukt. I august 1935 selte han maskinane og fabrikken pa Ogna til NS Korkindustri. Han fekk og vedtektene i sejskapet forandra, slik at ogsa utanlandske borgarar kunne teikna aksjer. Det var ingeni0r Ludvig Meltzer han hadde i tankane. Han ville freista fa Meltzer til Ogna att SJ0TANG Afs jf.b~j~ t~o_~ l<u'ui.t..cestoffet T.ANGIN OG APFtRt'TIIJR5Torp"r.'7 NOAGIN "o.fr(:i"'o~lor. 11!~_ O'~'.iI 4' h... Ill' f t.," I lulcn' REINHA.RDT tjat\lig. fowht. r:'. /',,",:," ~::='.'~J """.:... ~'~c,,::... Fig. 6. Brevhode for Sj~tang AJS i JU kommuncarkiv. LeI/ahead Sjf)lallg A!S for a sta for korkindustri og ny tareindustn. Sist i 1938 eller f0rst i 1939 kom Meltzer til Ogna. Fra Spania og Portugal korn kork med skip. Pa Ogna lot dei korken malast app. Ein magnet fjerna rnetallde Jer ITa korken. Sa vart den brent, pakka i sekker og sendt til Oslo for vidareforedling. Ved sida av vart nye prq.lveproduksjoner med tare gjennomf0rt. Lars Kvassheim var med pa ein slik i mai/juni Han var med pa a ta imot fersk tare. Den var sortert og vaska. Vidare vart den bl0tt opp og bleika kvit. Dei matte passa pa a ta ut all svart tare fra dei store kara; del matte ikkje verta svarte prikker i det kvite pulveret. Taren vaet malt pa kverner og massen pumpa opp i ei valset0rke. Men massen var for stiv for pumpene; det vart mye kjuss med dei. Den t0eka massen vart til «cornflakes», som vart skrapa av valsene. Reidar Nielsen kobla elektrisitet til maskinane f0r dei starta opp pa ny. Han 'ekk veta korleis maskinane skulle virke, 9

20 men fekk ikkje veta kva dei skulle brukast til; kva som skulle produserast. Det lag eit sj0r av 10yndom over fabrikken, na som f0r. Dei fa arbeidsfolka som var der, forstod ikkje vitsen med all denne l0yndommen. Dei tykte det var svrert overdreve og kunstig. Ein episode kan iuustrere dette: Ein av arbeidarane pa Tangin vart spurd om a ga over til Skj0ndal sin jodfabrikk og lima ein sekk semen!. For a fa seg ein god latt, ropte ein annan arbeidar etter han, sa h0gt at det skulle kunne h0yrast til kontora i andre b0gda: «N:i rna du ikkje slengja sleg mre moen sa du allti' gjrerc!» - Reaksjonen laut ikkje venta pa seg. Ned Era trappene i andre h0gda korn Holger Knudsen springande med Iyfta peikefinger: «Du sier ingenting! H0rer du! lkke noe rna du sil» Krigen kom og sette ein stoppar for korkimporten og dermed stoppa produksjonen. Dei neste ara brukte Meltzer tida til aforske vidare pa tare. Han laga mellorn anna gr0nsape. Sape var mangelvare pa den tida. Det er uvisst om noko kom i salg. 9. november 1942 var Meltzer i Oslo pa ekstraordimer generalforsamling ins Korkindustri. J0dar busett i also hadde vorte arresterte. Munthe hadde ordna med fiuktrute til Sverige for Meltzer, som var av j0disk herkomst. Meltzer avslo dette og drog attende til Ogna. Nazi-Iensmannen forh0yrte seg blandt folk i Ogna. Dei ville ikkje svare han pa sp0rsmalet om Ludwig Meltzer var j0de. Ein stad fekk han likevel svaret han leitte etter. Like etter Oslo-turen vart Meltzer arrestert pa fabrikken og f0rt til Stavanger. Ei tid seinare vinka han farvel til venene sine, som hadde m0tt fram pa Ogna stasjon for a sja tangetransporten dra torbi. Ludwig Meltzer d0ydde i fangetransport ITa Stettin til konsentrasjonsleiren i Auschwitz. Med han sluttar siste akt i tarcindustrien pi! Ogna. Etter krigen koill korkindustrien i gan att pa Ogna, under leiing av Holger Knudsen. Den sveiv bra til plast konkur rerte ut kork som isolasjonsmateriale i kj0le- og frysernaskinar. Hausten 196. vart fabrikken selt til Halvar Olsen, med det som h0yrde til. Han brukte den som lager for sementr0yr fra sin fabrikk. Fab rikken vart selt til Torbj0rn Ree i 1971/ 72. Han viue starta opp med kyuingproduksjon, men fekk ikkje tillatelse av NSB til a ttatikkera over jernbanen. Tareindustrien i Noreg etter 2. verdskrigen. Varemangelen under 2. verdenskrigen gjorde at fleire byrja interessere seg for tare, bade i utlandet og her til lands. Norsk Institutt for Tang og Tareforsk Ding vart oppretta i Langs kysten yaks det fram tangmj01fabrikkar og fleire firma for alginalframstilling vart opp Tetta. Mange matte gje opp. Eit av dei som klarte seg, var Protan A/S i Drammmen. Dei starta 0PP i 1942/43 med alaga ein gummilatex for systerselskapet Fagertun Fabrikker. Pii grunn av at dei hadde produksjon ved ein annan fabrikk a st~ 5

21 ~~~G Ms S~0 ~<7 AISKORKINDUSTRI TANG IN A/s _ 1935 Disp. P.P.Munthe Ql.t: C ~ '- :::i: FABRlkk 7 Q; ~\"e D' - a: ci Ul C 9.:1& '?.90' $I NORSK TANGAtS-1913 t NORSK TANGSYNDIK AT Axel Krefting _a: :::i: llj ~i2: ~ UJ~ ~~ C/) C/) MIl-M UJ 0> 0 Z «...J I -.~ ~ ~/././/./././',/./'/--//7 C/) UJ > ~\ 1935 JJERENS KJEMISKE FABRIKK D~ ~o S",\0 ~." Fig. 7. Skjematisk oversikt over eigarselskapa og fabrikkane_ + Teikning: Astrid H011and Berg, Arkeologisk Museum i Stavanger. Schematic survey showing the different companies and plants at Ogna

22 Fig. 8. Den 14. januar starta rivinga av hovedbygningen til Sj0tand og Tangin. + Kjell Jaarvik, Ogna. In January 1987 the mainbuilding of Sj tang and Tangin was demolished. seg pa, kunne dei ved sida av forska vidare med tang og tare. Sj01ve prinsippa for korleis alginat vart laga val' klare. Men det val' vanskeleg a finne utstyr og maskiner som ikkje vart for kostbare. I etterkrigstida hal' det og yore problematisk a 10ysa ravaretilf0rsla. Ved hjelp av systematisk arbeid og teknisklmekaniske nyviningar hal' Protan AI S ogsa fatt grep am denne. Na er det taretralarar som haustar utanfor Jrerkysten. Ogsa pa salgssida hal' dei fatt det til. Dei sikra seg tidleg eineretten til den tyske marknaden, mellom anna. Gradvis hal' det gatt betre og betre. I dag er dei dersom folka bak Sj0tang NS dr0ymde om a vera. Protan A/S er den einaste fabrikken av sitt slag her i landet. I verdsmalestokk Iigg dei pa andre plassen sam alginatprodusent. 30 Netto-overskottet deira i 1983 val' pa 31.1 miljionar kronery Eigenskapane alginatet hal' som tjukningsmiddel, til geledanning og filmdanning gjer at det stadig vinn innpasss i nye Yarer. Det er etterkvart bare fantasien som set grenser for bruken Sial/anger Museum

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette?

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette? Norsk etnologisk gransking Desember 1955 Emne nr. 53 TRESKING II I 1. Kva tid på året var det dei til vanleg tok til å treskja? Var det visse ting dei i så måte tok omsyn til, t. d. om kjølden var komen?

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Notat om historie og kulturlandskap

Notat om historie og kulturlandskap Notat om historie og kulturlandskap på del av g.nr. 40, br.nr. 1 og 13 Hauge i Kvinnherad planlagt regulert til bustadføremål. Tunet 2012 Hatlestrand november 2012 Karin Rabben Vangdal og Svein-Åge Vangdal

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Oppsummering/ evaluering av mars/april Mål og innhald april I mars har me hatt fokus på språk. Me har hatt språksamlingar saman med Rosa kvar veke, der har me sett på

Detaljer

G A M A L E N G K U L T U R

G A M A L E N G K U L T U R Norsk etnologisk gransking Emne nr. 12 Oktober 1948 G A M A L E N G K U L T U R Den gjennomgripande utviklinga i jordbruket dei siste mannsaldrane har ført med seg store omskifte når det gjeld engkulturen.

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjon

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne?

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne? Norsk etnologisk gransking Desember 1956 Emne 61 TURKESTOVA 1. Var det vanleg i Dykkar bygd å ha eit hus som dei kalla turkestova, tørrstugu, tørrstua, tørrstoga, trøstogo, tørrstugu, trystugu, trysty,

Detaljer

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 1 TEIKNSETJING Punktum (.) Vi bruker punktum for å lage pausar i teksta. Mellom to punktum må det

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Lundefuglnettene av ruce McMillan Kvart år får den islandske øya Heimaøy besøk av svartkvite fuglar med oransjefarga nebb som kjem for

Detaljer

Månadsbrev for Hareid Rotaryklubb januar 2016 Referent Øystein Alme

Månadsbrev for Hareid Rotaryklubb januar 2016 Referent Øystein Alme Månadsbrev for Hareid Rotaryklubb januar 2016 Referent Øystein Alme 04.januar Møtet denne kvelden starta med songen Du ska få ein dag i mårå av Alf Prøysen, 1971. Bernhard H. ønskte vel møtt og informerte

Detaljer

Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse

Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse KOMPETANSEMÅL Generelt om naturfag: Kunnskap om, forståelse av og opplevelser i naturen kan fremme viljen til å verne om naturressursene, bevare

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

Teknikk og konsentrasjon viktigast

Teknikk og konsentrasjon viktigast Teknikk og konsentrasjon viktigast Karoline Helgesen frå Bodø er bare 13 år, men hevdar seg likevel godt i bowling der teknikk og konsentrasjon er viktigare enn rein styrke. Ho var ein av dei yngste finalistane

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Setring ved Håbakkselet Hareid

Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet. Erling Hovlid og Einar Jacobsen Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet Steinar Hovlid (f. 1926) fortel til Leif Arne Grimstad om Håbakkselet i Vikebladet/Vestposten laurdag 22. desember

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

10/60-14/N-211//AMS 22.05.2013

10/60-14/N-211//AMS 22.05.2013 INTERNT NOTAT MASFJORDEN KOMMUNE «SSE_NAVN» Til: Kommunestyret Frå: Alf Strand Dok. ref. Dato: 10/60-14/N-211//AMS 22.05.2013 Vedtekter for barnehagane i Masfjorden Vedlagt følgjer reviderte vedtekter

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Februar 1955 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR

Norsk etnologisk gransking Februar 1955 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR Norsk etnologisk gransking Februar 1955 Emne nr. 48 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR Med denne lista vil vi freista å få greie på dei nemningane ( benevnelsene ) som bygdemålet frå gamalt nytta

Detaljer

Eksamen 23.11.2011. MAT1011 Matematikk 1P. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 23.11.2011. MAT1011 Matematikk 1P. Nynorsk/Bokmål Eksamen 23.11.2011 MAT1011 Matematikk 1P Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: Framgangsmåte: 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter 2 timar.

Detaljer

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Kvifor kan ikkje alle krølle tunga Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Innhaldsliste: Framside med problemstilling Hypoteser Plan Spørjeskjema Arbeid med prosjektet Kjønn Trening Alder

Detaljer

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv):

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): VEDLEGG 1 I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): 2-12 tredje ledd skal lyde: For private grunnskolar

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Desember 1953 R E I P O G T A U. R e i p

Norsk etnologisk gransking Desember 1953 R E I P O G T A U. R e i p Norsk etnologisk gransking Desember 1953 Emne nr. 41. R E I P O G T A U R e i p Med spørjelistene nr 41 og 42 vil vi freista få eit oversyn over dei ymse slag tau og reip som har vore nytta på bygdene

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 -------------------------------------------------------------------------------- DATO: LOV-1950-12-08-3 OPPHEVET DEPARTEMENT: AID (Arbeids- og inkluderingsdepartementet)

Detaljer

Månadsbrev for ROSA mars 2015

Månadsbrev for ROSA mars 2015 Månadsbrev for ROSA mars 2015 Oppsummering/ evaluering av mars Mars har vore ein lunefull månad med tanke på veret, men vi gledar oss over mange fine dagar med sol og vårleg varme. Har vore mykje ute og

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå.

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå. 13. POLYGONDRAG Nemninga polygondrag kjem frå ein tidlegare nytta metode der ein laga ein lukka polygon ved å måle sidene og vinklane i polygonen. I dag er denne typen lukka polygon lite, om i det heile

Detaljer

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmeldinga frå Austevoll maritime fagskule gjev ein oppsummering av dei viktigaste funna i student

Detaljer

Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune

Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune Gjeld frå august 2015 1. BARN MED NEDSETT FUNKSJONSEVNE Barn med nedsett funksjonsevne kan ha trong for særleg tilrettelegging av fysiske og personalmessige

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Å dyrke rettferd. Ragnhild Henriksen

Å dyrke rettferd. Ragnhild Henriksen Å dyrke rettferd. Manden kommer gående mot nord. Han bærer en sæk, den første sæk, den indeholder niste og nogen redskaper. ( ) Hvad går han efter? Efter land, efter jord? ( ) Han kom en dag med sin tunge

Detaljer

FANTASTISK FORTELJING

FANTASTISK FORTELJING FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går det

Detaljer

Innhaldsliste. 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt

Innhaldsliste. 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt Innhaldsliste 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt Sidetal Innleiing 3 Helsetvatnet 3 Insekt i Helse tvatnet 4 Planter i og ved Helsetvatnet 6 Fisk i Helsetvatnet 7 Fisk og ph 8 Kva kvalitet

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

BEST. NR. 456-NYN. Ungdom i arbeid

BEST. NR. 456-NYN. Ungdom i arbeid BEST. NR. 456-NYN Ungdom i arbeid Utgitt første gong i 1985 Direktoratet for arbeidstilsynet Statens hus, 7468 Trondheim September 2002 Brosjyren er revidert og har fått ny lay-out. Mars 2008 Brosjyren

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære?

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Innlevert av 6. og 7. ved Marvik Skule (Suldal, Rogaland) Årets nysgjerrigper 2015 Det er første gong både lærar og elevar i 6. og 7. ved Marvik skule

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen.

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Spørjegransking Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Anne Grete, Kristin, Elisabet, Jørgen i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 1 2 Innhaldsliste

Detaljer

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Maria Parr Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Illustrert av Bo Gaustad Det Norske Samlaget Oslo 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av eboknorden 2013 ISBN 978-82-521-8583-6

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3 Nynorsk Leite etter mat Her er tre prosjekt som handlar om kva små skapningar et, og korleis dei leiter etter mat. Først må du finne verkelege maur,

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar «Alt kveg bør ut å beite i utmarka», skriv Torbjørn Tufte. Foto: Mariann Tvete Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar Jordbruksnæringa no må samle seg og velje kva kampar dei vil ta til fulle,

Detaljer

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv...

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv... Innhald 1. Fritid og bibliotek... 1 2. Hos legen... 7 3. Høgtider... 12 4. Mattradisjonar... 18 5. Sunnheit og kosthald... 25 6. Arbeidsliv... 30 7. Jobb i sikte... 35 8. Skule og utdanning... 40 9. Familie

Detaljer

Her er Monica, Stian, Kenneth, Tor Andrè og Matias dei vaskar poteter.

Her er Monica, Stian, Kenneth, Tor Andrè og Matias dei vaskar poteter. RAPPORT FRÅ STRANDEBARM SKULE TYSDAG 18/10-05 Gruppa vart delt i 3. Det me skulle gjera i dag var: gjera klar grønsaker til marknad, stell i fjøset og steike pannekaker på stormkjøkken. Poteter og gulrøter

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

Jon Fosse. Andvake. Forteljing

Jon Fosse. Andvake. Forteljing Jon Fosse Andvake Forteljing 2007 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Omslag: Stian Hole/Blæst design Printed in Denmark Trykk og innbinding: Nørhaven Paperback AS, 2008 Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia,

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 Fag: Norsk Klassetrinn: 2. Lærar: Linn Merethe Myrtveit Veke Kompetansemål Tema Læringsmål Vurderings- kriterier Forslag til Heile haust en Fortelje samanhengande om opplevingar

Detaljer

Forslag frå fylkesrådmannen

Forslag frå fylkesrådmannen TELEMARK FYLKESKOMMUNE Hovudutval for kultur Forslag frå fylkesrådmannen 1. Telemark fylkeskommune, hovudutval for kultur gir Norsk Industriarbeidarmuseum og Vest Telemark Museum ei samla tilsegn om kr

Detaljer

MØTEINNKALLING. Tillegg SAKLISTE. Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0039/03 03/00292 SKATEANLEGG, KUVENTRÆ 298

MØTEINNKALLING. Tillegg SAKLISTE. Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0039/03 03/00292 SKATEANLEGG, KUVENTRÆ 298 OS KOMMUNE Os kommune Utval: OS FORMANNSKAP Møtestad: Formannskapssalen Møtedato: 18.03.03 Tid: 08.30 MØTEINNKALLING Tillegg SAKLISTE Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0039/03 03/00292 SKATEANLEGG, KUVENTRÆ

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Kommentar 22.7.2015 frå Naturvernforbundet vedrørande blåsesand i Ulsteinvik

Kommentar 22.7.2015 frå Naturvernforbundet vedrørande blåsesand i Ulsteinvik Kommentar 22.7.2015 frå Naturvernforbundet vedrørande blåsesand i Ulsteinvik (Basert på opplysningane i artikkelen nedanfor.) Brukt blåsesand inneheld komponentar av det som er sandblåst, og er å rekne

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Straumen går Vatnet kom som regn frå skyene det kom inn frå havet i tunge mørke skyer dei drog seg lågt inn over kysten og lét dropane falle det

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A Skriftlig eksamen i Matematikk 1, 4MX15-10E1 A 15 studiepoeng ORDINÆR EKSAMEN 19. desember 2011. BOKMÅL Sensur faller innen onsdag 11. januar 2012. Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag

Detaljer

Hei alle på 4. årstrinn og foreldre/føresette! Veke 12 2015

Hei alle på 4. årstrinn og foreldre/føresette! Veke 12 2015 Hei alle på 4. årstrinn og foreldre/føresette! Veke 12 2015 Hugs samtaletimen! Torsdag, 19.oktober, skal vi på utedag. Det ser ut til at det vert betre vèr enn vi har hatt. Vi må byggje på hyttene våre!

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Vi lærer om respekt og likestilling

Vi lærer om respekt og likestilling Vi lærer om respekt og likestilling I Rammeplanen står det at barnehagen skal tilby alle barn eit rikt, variert, stimulerande og utfordrande læringsmiljø, uansett alder, kjønn, funksjonsnivå, sosial og

Detaljer

Krav ved godkjenning av lærebedrifter

Krav ved godkjenning av lærebedrifter OPPLÆRINGSAVDELINGA Fagopplæringskontoret - OPPL AVD Notat Dato: 20.01.2015 Arkivsak: 2015/727-1 Saksbehandlar: aseloh Til: Yrkesopplæringsnemnda Frå: Fagopplæringssjefen Krav ved godkjenning av lærebedrifter

Detaljer

PROTOKOLL. Landsmøte Norsk Fyrhistorisk Foreining 2009 Brekstad, Sør-Trøndelag 5. september 2009

PROTOKOLL. Landsmøte Norsk Fyrhistorisk Foreining 2009 Brekstad, Sør-Trøndelag 5. september 2009 1 PROTOKOLL Landsmøte Norsk Fyrhistorisk Foreining 2009 Brekstad, Sør-Trøndelag 5. september 2009 L01/09 Oppnemning av møteleiar, referent, tellekorps og to personar til å skriva under landsmøteprotokollen.

Detaljer

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage!

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss! Dette heftet er ei samling av ulik informasjon som me håper kan være grei for deg når du skal vær

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Bustadområde i sentrum. Vurdering

Bustadområde i sentrum. Vurdering Bustadområde i sentrum Vurdering Balestrand 10.10.2009 Gode bustadområde i Balestrand sentrum Kommuneplan, arealdelen Status I. Sentrumsnære buformer For Balestrand sentrum er det gjeldande reguleringsplanar

Detaljer

Brødsbrytelsen - Nattverden

Brødsbrytelsen - Nattverden Brødsbrytelsen - Nattverden 1.Kor 11:17-34 17 Men når eg gjev dykk desse påboda, kan eg ikkje rosa at de kjem saman til skade, og ikkje til gagn. 18 For det fyrste høyrer eg at det er usemje mellom dykk

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

KARTLEGGING AV MILJØPROBLEM I REGULERTE ELVAR I LUSTER

KARTLEGGING AV MILJØPROBLEM I REGULERTE ELVAR I LUSTER Indre Sogn Vassområde Gaupne 31.01.2014 Aurland kommune v/ Bjørn Sture Rosenvold 5745 Aurland KARTLEGGING AV MILJØPROBLEM I REGULERTE ELVAR I LUSTER Me har fått opplyst at miljøproblem knytt til vassdragsutbygging

Detaljer