Det forgjelda mennesket

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Det forgjelda mennesket"

Transkript

1 Bokanmeldelse Roar Høstaker Det forgjelda mennesket Maurizio Lazzarato, La fabrique de l homme endetté. Essai sur la condition néolibérale. Paris: Éditions Amsterdam Lazzaratos bok La fabrique de l homme endetté (Skapinga av det forgjelda mennesket) er eit viktig bidrag til debatten om den økonomiske krisa som braut ut i verdsøkonomien i Heile det finansielle systemet truga med samanbrot etter konkursen i Lehman Brothers der det ei tid var slik at ingen vågde å låne pengar til kvarandre. Etter det har bankgarantiar og andre redningsoperasjonar ført til ei akutt krise med statleg forgjelding som resultat. Denne krisa ser ein i skrivande stund ikkje utgangen på og nye sjokk er truleg i vente. Lazzaratos bok er først og fremst ein teoretisk analyse av dei sentrale mekanismane i nyliberalismen, og dei viktigaste «samtalepartnarane» hans i denne analysen er forfattarar som Marx, Nietzsche, Foucault, Deleuze og Guattari. Boka hans går inn i rekka av viktige bøker om nyliberalismen og den økonomiske krisa som har vorte publisert dei siste åra. Bakgrunn Lazzarato er italiensk sosiolog og filosof som lenge har budd og arbeidd i Paris i etterkant av «blyåra» i Italia på 1970-talet. Lenge var han knytt til krinsen rundt Antonio Negri og blei først kjend i samband med forskingsarbeid i tilknyting til studiar av immaterielt arbeid 1 og det som seinare blei kalla kognitiv kapitalisme. 2 Det han var oppteken av, var å utforme ei filosofisk forståing for kreativt arbeid. I den samanhengen skreiv han bøkene Videofilosofia 3 og Puis- 348 AGORA NR. 2 3, 12

2 DET FORGJELDA MENNESKET sances de l invention 4 (Oppfinningas potensialitetar). Den første boka er ein undersøking av videoens ontologi som noko anna enn film, og den andre er ein studie av moglegskapane til det kreative arbeidet under nyliberalismen sett i lys av Gabriel Tardes kritikk av den politiske økonomien. Denne forma for filosofisk refleksjon over kreativiteten er også sentralt i boka Les révolutions du capitalisme (Kapitalismens revolusjonar). 5 På 2000-talet har Lazzaratos arbeid vore knytt til aktivismen til dei deltidstilsette innan underhaldningsindustrien dei såkalla intermittents du spectacle. Dei kjempa lenge for betre vilkår i dei periodane dei blir gåande arbeidsledige, og dette førte til omfattande aksjonar frå 2003 til 2007, som mellom anna gjekk utover ei rekke sommarfestivalar i Frankrike. I 2008 gav han ut boka Le gouvernement des inégalités (Styringa av ulikskapane), som både var ein refleksjon over nyliberalismen, men med spesiell referanse til situasjonen til les intermittents. 6 Gjeldsøkonomien La fabrique de l homme endetté kan sjåast som ein teoretisk nyorientering for Lazzarato ettersom han i denne boka ikkje er oppteken av det kreative i arbeidet eller i arbeidsprosessar i det heile. Temaet er i staden finanskrise og gjeld. Lazzaratos analyse av finanskrisa går mykje meir teoretisk og filosofisk til verks 1 Maurizio Lazzarato, Yann Moulier Boutang, Antonio Negri & G Santilli (red.), Des entreprises pas comme les autres. Paris: Publisud Maurizio Lazzarato, Lavoro immateriale. Forme di vita e produzione di soggettività. Verona: Ombre corte Jf. Christian Azaïs, Antonella Corsani & Patrick Dieuaide (red.), Vers un capitalisme cognitif. Entre mutations du travail et territoires. Paris: L Harmattan Denne er delvis oversett til norsk: Maurizio Lazzarato, «Videoteknologi, strømmer og virkelig tid», i Stian Grøgaard, George Morgenstern, Ragnar Braastad Myklebust & Marit Paasche, Øye for tid. Oslo: Unipax Sjå også Ragnar Braastad Myklebusts introduksjon i same bok. 4 Maurizio Lazzarato, Puissances de l invention. La psychologie économique de Gabriel Tarde contre l économie politique. Paris: Les Empêcheurs de penser en rond/seuil Denne boka er diskutert i Roar Høstaker, «Gabriel Tarde, postfordismen og det sosiales ontologi», i Distinktion: Scandinavian Journal of Social Theory, bd. 5, nr. 2, 2004, Maurizio Lazzarato, Les revolutions du capitalisme. Paris: Les Empêcheurs de penser en rond/seuil Maurizio Lazzarato, Le Gouvernement des inégalités. Critique de l insécurité néolibérale. Paris: Éditions Amsterdam AGORA NR. 2 3,

3 ROAR HØSTAKER enn det som er vanleg, og han avgrensar seg ikkje til utviklinga dei siste åra. For skapinga av det forgjelda mennesket har halde på sidan 1970-talet og inneber ei formidabel frårøving av makt frå dei europeiske befolkningane til fordel for kapitalen. Denne frårøvinga gjeld både politisk makt over finanskapitalen, fråstolen rikdom ved forgjelding og ei fråstolen framtid. Framtida blir stolen frå oss ved at vi tek ut eit forskot på framtidig arbeid ved å låne. Ein blir såleis bunden til ein viss livsstil som tilbakebetalar. Samtidig blir ein påført kjensla av at dette er ein sjølv skuld i. Lazzarato gjer eit poeng av den språklege nærleiken i tysk mellom Schuld (skuld) og Schulden (gjeld), som også er den same på norsk, der skuld, avhengig av samanhengen, kan tyde både gjeld og eit klanderverdig ansvar. Nettopp denne eksistensielle dimensjonen ved gjelda er viktig. Ikkje berre må vi arbeide, men vi må arbeide for å betale våre skulder. Medan arbeid omfattar omgrepsparet «yting gjenyting» (eg arbeider for deg, og du gjev meg løn), så blir dette dobla med moralen «lovnad» (å betale) og «skuld» (om eg ikkje gjer det). 7 Gjeldsøkonomien, som Lazzarato føretrekk å kalle vår tids finanskapital, har såleis eit dobbelt grep på dei lønsavhengige gjennom at dei ikkje berre er arbeidarar, men også forgjelda betalarar. Eit motargument vil her kunne vere at gjeld er noko ein tek på seg sjølv, friviljug. Dette argumentet ligg i botnen av den ideologien som driv nyliberalismen, og den individuelle kjensla av skuld er nettopp ein sentral del av gjeldas funksjonsmåte. Forgjelding inneber ei individualisering av sosialt ansvar, for det er mange ordningar i Europa og Nord-Amerika som føreset forgjelding. Bustadmarknaden i Noreg føreset låneopptak, og det må ein også gjere for å ta høgare utdanning. Ein har knapt noko val ved desse høva. I praksis inneber dette at staten og finanskapitalen spreier risikoen for finansielle kriser over på befolkninga. Risikoen blir eksternalisert til den enkelte. Samtidig er vi som borgarar også haldne til ansvar for statens gjeld, og dette har vore eit av dei store sugerøyra for finanskapitalen dei seinare tiåra. Inntil midten av 1970-talet var det nemleg vanleg i europeiske land at offentlege etatar og kommunar finansierte investeringar med rentefrie lån i nasjonalbanken. Seinare måtte ein ut på finansmarknaden og låne pengar der, og berre rentekostnadane sidan den tid og fram til i dag utgjer ein kolossal sum. Den til eikvar tid rådande rentefot er eit godt mål på den snyltinga som marknaden utøver over befolkninga. 8 Vi kan såleis ikkje unngå gjeld 7 Maurizio Lazzarato, La Fabrique de l homme endetté: Essai sur la condition néolibérale. Paris: Éditions Amsterdam 2011, Ibid., AGORA NR. 2 3, 12

4 DET FORGJELDA MENNESKET eller unngå å betale rentekostnader over skattesetelen. I tillegg slepp vi heller ikkje unna å betale renter i form av auka bustadprisar eller auka husleiger. Kvar gong vi betalar for ein merkevare eller andre varer som er verna av opphavsrett, så betalar vi ei rente for det. Alle desse formene for rente er analoge til det som Karl Marx omtala som «absolutt grunnrente». 9 Dette er ein ekstra-verdi som er skapt av ein absolutt mangel på ei etterspurd vare. Lazzarato vil på ingen måte nekte for finanskapitalens produktive funksjon under kapitalismen gjennom å finansiere produksjon og varebyte. Han sluttar seg også til nokre merknader som Marx har i tredje bindet av Kapitalen om at finanskapitalen er kapitalen i sin mest allmenne form. Her har konkurransen mellom dei ulike formene for produksjon opphøyrt og finanskapitalen representerer kapitalen som felles sosial storleik. 10 Dette forholdet har berre vorte viktigare og viktigare sidan Marx tid. Med den omlegginga av politikken som skjedde frå slutten av 1970-talet, der kampen mot inflasjon blei det avgjerande, så har forholdet kredit-debitor gradvis vorte det sentrale i økonomien. Kontrasten til dei første tiåra etter andre verdskrigen kunne neppe vore sterkare. Låg rente og orientering mot masseproduksjon skulle gje «aktiv dødshjelp» til rentenistane, som John Maynard Keynes uttrykte det. For å tene pengar måtte ein investere i produksjon. Låg rentefot gjorde at store selskap føretrakk å finansiere investeringar i produksjonen ved å ta opp lån framfor å hente inn pengar frå aksjonærane. Dette gjorde føretaksleiarane mindre avhengige av aksjonærane og maktbalansen tippa i deira favør på aksjeeigarane sin kostnad. Dette var dei profesjonelle føretaksleiarane sin store epoke. Aksjeeigarane fekk ein rimeleg avkastning på kapitalen sin og var lenge nøgde med det. Vanskane på 1970-talet førte til opprør blant eigarane i mange selskap, og vi fekk 1980-talet med børsraid av selskap, oppsplitting av verksemder og nedlegging av avdelingar som ikkje var lønsame nok. Arbeidsløyse og press på løner og faglege rettar var ein del av dette biletet. På 1990-talet byrja også mange selskap å oppføre seg som finansselskap ettersom dette var den mest lønsame delen av økonomien. Talande nok føretrekk store selskap i dag å finansiere investeringane sine sjølve gjennom aksjeutviding framfor å ta opp lån Karl Marx, Kapitalet: Kritik av den politiska ekonomin, bind 3. Staffanstorp: Bo Cavefors 1973, kap Lazzarato, La Fabrique de l homme endetté, AGORA NR. 2 3,

5 ROAR HØSTAKER Genealogi Sentralt i Lazzaratos gjennomgang av litteraturen om pengar og gjeld står Nietzsches andre avhandling i Moralens genealogi. 12 Nietzsche argumenterer her for at grunnforma for sosiale relasjonar er basert på forholdet mellom kreditor og debitor og ikkje som eit byte mellom frie og like partar. Mennesket er eit dyr som lovar noko og som på den måten må bli ansvarleg for kva det gjer i framtida. Tortur og straff har historisk sett vorte utvikla som ein måte å lære mennesket å hugse på. I moderne tid er det kjensla av skuld og dårleg samvit som minner oss om det ansvaret vi har. Heile den kristne religionen er tufta på at Jesus døydde for vår skuld, og at vi menneske skuldar han vår eiga frelse og eit evig liv bortanfor grava. Men Nietzsche avviser alt dette og har ei svak von om at ateismen ville kunne frigjere menneska frå det dårleg samvitet. Filosofisk sett så er dette også ei avvising av den lange tradisjonen frå Adam Smith og framover, som legg vekt på likeverdig bytte på ein marknad eller andre sosiale arenaer som eit grunnleggande startpunkt for sosial samhandling. 13 Mykje av dagens sosialøkonomi, sosiologi og antropologi byggjer framleis på dette utgangspunktet. Nietzsche avviser også tanken om at staten har som grunnlag ein sosial kontrakt, fordi ein stat er alltid resultatet av ein erobring 14 med ei påfølgjande temjing av menneska. Heller ikkje i dette høvet er det snakk om frie og like partar som inngår ein jamstelt avtale av noko slag. Lazzarato legg vekt på korleis Moralens genealogi gjer det mogleg for oss å forstå korleis gjeld formar framtida. At vi lovar noko i framtida (å betale), blir aktivt i måten vi oppfører oss på her og no. Dermed blir gjeld ein styringsmåte for å redusere risikoar for korleis borgarane vil oppføre seg både no og framover i tid. Nyliberalismen blir, etter dette synet, ein måte økonomien fungerer på som er retta mot framtida. Forholdet kreditor-debitor gjer det mogleg å slå ei bru mellom notid og framtid. For finanskapitalen er ein investering ein lovnad om framtidig rikdom som ikkje kan samanliknast med den rikdom som alt er aktualisert. All finansiell innovasjon handlar om å disponere framtida på føre- 11 Denne soga har vorte fortalt på mange måtar før, men ein populærversjon kan ein finne i Satyajit Das, Extreme Money: Masters of the Universe and the Cult of Risk. Pearson Education Friedrich Nietzsche, Moralens genealogi: Et stridsskrift. Oslo: Gyldendal Norsk Forlag Ibid., 5 og Ibid., AGORA NR. 2 3, 12

6 DET FORGJELDA MENNESKET hand og å objektivere den. Resultatet er at vi lever i eit samfunn utan tid, fordi framtida allereie er disponert. 15 Eit interessant trekk ved Lazzaratos analyse er også at han finn eit tilsvarande forhold mellom debitor og kreditor i den unge Marx Økonomisk-filosofiske skrifter frå Marx tangerer Nietzsche ved fleire høve i det han peikar på den eksistensielle fellesskapen mellom dei to partane. 16 I diskusjonen sin om gjeldsøkonomiens genealogi tek Lazzarato opp eit synspunkt frå Deleuze og Guattari der dei i Anti-Ødipus argumenterer for at funksjonen til pengar i samfunnet er todelt. 17 Ein del av pengemengda blir brukt til å betale arbeidarane og står dermed i eit forhold til varer som alt er produserte. Ein annan del av pengemengda framstår som kapital og er orientert mot finansiering av nye investeringar. Denne siste delen av pengemengda er såleis orientert mot framtida, medan den andre er orientert mot fortida. Å framstille pengar som ein allmenn ekvivalent i varebyte, slik Marx gjer i Kapitalen, blir for enkelt. Pengekapitalen representerer eit eige potensial ved at den avgjer kva investeringar som kan gjerast, og dermed kva former for verksemd som skal halde fram og kva som må halde opp. «Nye pengar» kan såleis øydelegge verdien til «gamle pengar» ved at gamle investeringar blir terminerte. 18 Denne funksjonen til pengekapitalen forsterkar framtidsorienteringa i eit samfunn dominert av gjeldsøkonomi. Men det er meir: Nyliberalismen inneber at den subjektive figuren «det forgjelda mennesket» ikkje berre er aktualisert direkte i relasjonen kreditor-debitor, men blir grunnlaget for forholdet mellom staten og borgarane. Inntil det nyliberale gjennombrotet på slutten av 1970-talet var forholdet stat-borgar bygd på statens suverenitet og på at borgarane ut frå denne suvereniteten hadde visse lovbestemte rettar til sosiale ytingar. Dette var, for å nemne nokre norske eksempel, rett til sosialstønad, uføretrygd, alderstrygd, overgangsstønad, attføring, arbeidsløysetrygd og bustønad. I dei fleste vesteuropeiske landa har desse ytingane i større eller mindre grad vorte omdanna i biletet til forholdet kreditordebitor. Borgaren må gjere seg fortent til ytingane ved å oppfylle visse krav. Ein må gjere eit aktivt arbeid på seg sjølv for å framstå som støtteverdig. Vurde- 15 Lazzarato, La Fabrique de l homme endetté, Ibid., Gilles Deleuze & Félix Guattari, Anti-Ødipus: Kapitalisme og schizofreni. Oslo: Spartacus 2002, Lazzarato, La Fabrique de l homme endetté, AGORA NR. 2 3,

7 ROAR HØSTAKER ringa skjer frå tilfelle til tilfelle som om ein søkjer lån. Velferdsstaten har dermed vorte omdanna til ei «sosial gjeld». 19 I staden for å stadig peike på kapitalismens produktive og framstegsvenlege side, meiner Lazzarato at vi må fokusere på den destruktive og katastrofale funksjonen den har i vår tid. I denne samanhengen dreg han fram Deleuze og Guattaris omgrep om antiproduksjon. 20 Dette omgrepet diskuterer dei i samband med Marx teori om profittratens tendens til å falle. Kapitalismen vil ved ulike høve nå ei grense for akkumulasjon av kapital og vil bruke ulike middel for å overkome denne. Dette for å hindre at fortenesta minkar. Marx omtalar dette som motverkande faktorar til profittratefallet, og det kan vere sterkare utbytting av arbeidarane, imperialisme, tekniske nyvinningar, nye marknader, rimelegare råvarer o.l. 21 For Marx representerte desse motverkande faktorar noko utanfor produksjonsmåten sjølv, men Deleuze og Guattari argumenterer for at dette er ein del av ein naudsynt antiproduksjon som er ein immanent del av måten kapitalismen fungerer på. Den produserte meirverdien blir absorbert i samfunnet gjennom konsum og investeringar, men også som antiproduksjon i form av reklame, sivilt styresett, militarisme og imperialisme. 22 Det sentrale for antiproduksjonen er å lage mangel i dei store systema. Denne produksjonen av mangel omfattar også kulturen og kunnskapen med ein straum av stupiditet (connerie) som gjer integrasjon av individ og grupper i samfunnet mogleg. 23 Konklusjonen Lazzarato dreg av dette, er at vår tids kulturelle kapitalisme og kunnskapssamfunn ikkje berre inneber ei økonomisk utarming av befolkninga, men også ei subjektiv katastrofe gjennom å utarme fantasien og å produsere konformitet. 24 Argumentasjonen i boka inneber også ei visst mon av sjølvkritikk frå Lazzaratos side. Dette gjeld først og fremst tanken om at nyliberalisme og postfordisme skulle innebere ei utvikling i retning av eit kunnskapssamfunn eller ein kognitiv kapitalisme. I La fabrique de l homme endetté distanserer han seg såleis frå sine gamle vener som for eksempel Yann Moulier-Boutang. 25 At kunnskap er ein viktig produktiv kraft, er ikkje noko nytt, men den kan ikkje 19 Ibid., Deleuze & Guattari, Anti-Ødipus, Marx, Kapitalet: Kritik av den politiska ekonomin, bind 3, del tre. 22 Deleuze & Guattari, Anti-Ødipus, Ibid., Lazzarato, La Fabrique de l homme endetté, Jf. Yann Moulier Boutang, Le capitalisme cognitif. La nouvelle grande transformation. Paris: Éditions Amsterdam Omtalt i Agora, nr. 1 2, AGORA NR. 2 3, 12

8 DET FORGJELDA MENNESKET representere ei hegemonisk kraft, meiner Lazzarato. Grunnen er at kunnskap inngår i relasjonar til andre element i kapitalismen. Gjeldsøkonomien har ingen vanskar med å dominere også kunnskapsproduksjonen, noko som viser seg ved utarminga av arbeids- og studieforhold ved offentlege universitet og høgskular. Det som er sentralt i økonomien, er valorisering av kapitalen i klassisk forstand, men også produksjonen av ein subjektivitet som er tilpassa nyliberalismen. Det økonomiske subjektet må i våre dagar vere ein «entreprenør av seg sjølv», noko som er eit krav som møter alle på arbeidsmarknaden. Gjennom forminga av dette subjektet («subjektivering») tek individet på seg eit mykje vidare ansvar enn før. Både kapital og stat kan på denne måten eksternalisere ansvar, og det forgjelda mennesket med dårleg samvit og sterk ansvarskjensle blir ein lydig arbeidar. 26 Dette litt merkelege uttrykket om å vere «entreprenør av seg sjølv» knyter an til Foucaults drøfting av økonomen Gary S. Beckers omgrep om «human kapital». At menneskas arbeidsevne er ein kapital på arbeidsmarknaden, inneber ei teoretisk omdanning av det tradisjonelle omgrepet om «arbeidskraft». Mennesket sel ikkje lenger arbeidskrafta si, men får ei rente av ein kapital, og for å fornye eller auke denne kapitalen må det økonomiske mennesket bli ein entreprenør av seg sjølv gjennom å ta utdanning, tileigne seg ei viss dugleik, visse meiningar og sosiale haldningar osb. 27 I denne teorien skjer det ein form for deproletarisering ved at arbeidaren plutseleg blir ein eigar og ikkje står som ein eigedomslaus i høve til arbeidsgjevaren. Kritiske kommentarar Lazzaratos bok er viktig i debatten om gjeld og korleis gjeld kan forståast og korleis ein kan nytte den teoretiske arven etter Marx, Nietzsche og poststrukturalismen for å forstå økonomien i vår tid. Spørsmålet er likevel i kva grad omgrepet hans om «sosial gjeld» er spesielt heldig. I den førre boka, Le gouvernement des inégalités, knyter han i større grad an til sosiologen Robert Castels omgrep om at velferdsstaten utgjer ein felles sosial eigedom for sosial tryggleik heller enn ei sosial gjeld. 28 La Fabrique de l homme endetté er skriven med synspunkt frå Sør-Europa, men dersom ein flyttar fokuset til dei delane av 26 Lazzarato, La Fabrique de l homme endetté, Michel Foucault, Naissance de la biopolitique. Cours au Collège de France, , Hautes études. Red. Francois Ewald, Alessandro Fontana & Michel Senellart. Paris: Gallimard/Seuil 2004, førelesing 14. mars 1979, 232. AGORA NR. 2 3,

9 ROAR HØSTAKER Europa som hittil har kome noko betre ut i krisa, så blir biletet litt annleis. I Tyskland og i Norden er det frykta for reduserte alderspensjonar som i stor grad formar ein del av den langsiktige tenkinga kring gjeldskrisa. Vi kan seie at i desse «kreditornasjonane» får befolkninga ein kreditorsubjektivitet i høve til «debitornasjonane» i sør. Så lenge pensjon var ein rett, så kunne ein sjå på den som etterbetaling av løn. Ved at pensjonen i større grad enn før er eit utbyte frå fond, gjer at vi i Nord-Europa tenkjer som rentenistar. Velferdsstaten blir eit slags økonomisk fellesføretak der kvar enkelt av oss har ein lott og som vi vil få mest mogleg ut av. Dermed blir det lite rom for solidaritet med søreuropearane som opplever den verste krisa i sine samfunn sidan 1940-talet. Det er likevel, slik Lazzarato peikar på, forholdet kreditor-debitor som formar subjektiviteten. Eit anna sentralt fenomen som var omtalt i den førre boka, 29 men som har falle ut av La Fabrique de l homme endetté, er funksjonsmåten til fondskapitalismen. Utan ein analyse av denne, så dett det ut ein del dimensjonar også ved gjeldsøkonomiens virkemåte. Denne særmerkte forma for kapitalisme er, til dømes, sjølv med på å eliminere framtida gjennom at den heile tida må halde aksjeverdiane høge (såkalla «shareholder value»). Ein effekt av dette er ekstremt kortsiktige investeringsstrategiar for å blåse opp verdiane, og ein får bokføringstriks som «mark-to-market», der heile verdien av ein kontrakt blir ført inn i rekneskapen det året ein sluttar ein kontrakt sjølv om kontrakten går over fleire år. Dette bles opp innteninga det første året og må kompenserast med ytterlegare sal neste år og så bortetter. Denne bokføringsmåten gav grunnlaget for ENRON-skandalen i 2001 og har fått ein god del av skulda for oppblåste verdiar i USA før finanskrisa i Vekta på «shareholder value» fører til ustabilitet ettersom det løner seg for leiarar å presse fram ekspansjonar som liknar pyramidespel. Samtidig er avløninga av leiarane i store selskap frigjort frå lønsforhold ved at dei får forteneste av opsjonar og fallskjermpakker knytt til aksjeverdiar. Alt dette ville likevel ikkje ta bort noko frå Lazzaratos analyse, men snarare utvikle den vidare. 28 Lazzarato, Le Gouvernement des inégalités, 43, jf. Robert Castel, L Insecurité Sociale: Qu est-ce qu être protégé?, La rebublique des idées. Red. Pierre Rosanvallon & Thierry Pech. Paris: Seuil 2003, Lazzarato, Le Gouvernement des inégalités, AGORA NR. 2 3, 12

10 DET FORGJELDA MENNESKET Ein fruktbar ettertanke Vi har så langt sett at Lazzarato er oppteken av korleis nyliberalismen skapar ulike former for subjektivitet, og «det forgjelda mennesket» er eitt av desse. På slutten av boka har han ein sidekommentar som virkar svært fruktbar og kan få ein del konsekvensar for vidare teoretiske diskusjonar. Det han tek utgangspunkt i, er ein observasjon frå Deleuze om at menneska i vestlege samfunn i større grad enn tidlegare inngår i situasjonar der dei ikkje framtrer som subjekt: Dei framtrer ikkje som handlande individ, men som «divid» i eit maskineri som ein ofte berre fornemmer funksjonsmåten til. 30 Deleuzes kommentar, som er frå 1990, kan ein kontrastere med måten Deleuze og Guattari omtalte dette fenomenet i 1980 som «maskinisk slavebinding», 31 men den gongen la dei vekt på at dette finn stad samtidig med at menneska opptrer som subjekt. Sjølve uttrykket «slavebinding» (asservissement) kan kanskje høyrest merkeleg ut i eit norsk øyre. Det er eit uttrykk som på fransk går attende til mellomalderen, men det er også brukt innan kybernetikk for å skildre automatiske kontrollsystem. Det er nettopp frå dette siste feltet Deleuze og Guattari hentar dette uttrykket, og det dei vil ha fram, er at det subjektive og maskiniske opptrer på ulike måtar. Når vi ser på fjernsyn, så er vi engasjert i bilete og lyd som subjekt, men samtidig er vi del av «fjernsyn» som sosial maskin. Denne maskinen påverkar oss indirekte gjennom kva bilete, musikk og lyd den vel ut frå røynda og vil vise oss. Den fremjer visse stemningar og påverkar det undermedvitne. I tillegg er vi del av eit publikum som utgjer eit sjåartal, og dette sjåartalet kan eventuelt seljast til annonsørar eller dragast fram i politiske debattar osb. Spørsmålet Lazzarato reiser, er om ein i dagens situasjon i større grad enn før kan snakke om ein større diskrepans mellom det subjektive og det maskiniske. 32 Så langt har vi sett korleis Lazzarato argumenterer for at forgjeldinga har eit subjektivt grep om oss, men samtidig inngår vi i pengevesenet på ein meir avgrensa måte gjennom elektroniske betalingsformer. Vi treng knapt å tenkje for å gjere eit kjøp når vi drar eit betalingskort eller fyller inn eit kortnummer. Medan vi tidlegare måtte dra fram lommeboka eller sjekkheftet, så er 30 Gilles Deleuze, «Post-scriptum sur les sociétés de contrôle», i Pourparlers. Paris: Les Éditions de Minuit 1990, Gilles Deleuze & Félix Guattari, A Thousand Plateaus. Capitalism and Schizophrenia, bind 2. London: Athlone Press 1987, Lazzarato, La Fabrique de l homme endetté, AGORA NR. 2 3,

11 ROAR HØSTAKER betaling vorte nærmast ein automatisk handling. I forlenginga av Lazzarato kan vi seie at dette er eit kjenneteikn ved mange av dei sosiale maskinene vi inngår i no. Dei gjer oss ikkje til subjektive individ, men til «divid» ved at vi berre er involverte med dei i svært avgrensa samanheng og i avgrensa tid: Vi oppgjev pin-kode i minibanken eller eit passord for å få tilgang til ein database, vi tømmer lommene i ein tryggingskontroll, gjev ein blodprøve ved helsesjekk, registrerer radiomerka bøker på biblioteket, gjev kartreferanse med GPS, osb. Vi er underlagt visse gester, men kva med den subjektive erfaringa av dei? I tillegg kjem all innsamlinga av informasjon om oss som vi ikkje tek del i direkte som, til dømes, posisjonsopplysningar når mobiltelefonen er i standby, samtaleopplysningar som blir lagra med tanke på mogleg etterforsking, Køfri-brikken i bilen blir registrert når ein passerer ein bomring, osb. Vi veit at denne innsamlinga føregår, men vi kan berre fornemme den, og vi kan ha ein intellektuell forståing av den. Denne manglande subjektive dimensjonen gjer det også vanskeleg å fremje ein kritikk av denne forma for overvaking. På sett og vis er det slik at ein både veit at det gjeld ein sjølv, men samtidig ikkje. Denne måten å problematisere forholdet mellom det som er subjektivt mogleg å erfare og det som knapt er det, kan ha ein meir vidtfemnande interesse langt utover gjeld og forgjelding og kan vere eit viktig tema i diskusjonen om samfunnsteori i åra som kjem. 358 AGORA NR. 2 3, 12

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Utforskaren Hovudområdet grip over i og inn i dei andre hovudområda i faget, og difor skal ein arbeide med kompetansemåla i utforskaren samtidig med at ein arbeider

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 200903324-51 Arkivnr. 520 Saksh. Farestveit, Linda Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 17.09.2013 EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Sakshandsamar: Johannes Sjøtun Arkiv: 613 Arkivsaksnr.: 15/32. Kjøp av husvære. Vedlegg: Behov for kommunale husvære for vidare utleige

SAKSFRAMLEGG. Sakshandsamar: Johannes Sjøtun Arkiv: 613 Arkivsaksnr.: 15/32. Kjøp av husvære. Vedlegg: Behov for kommunale husvære for vidare utleige SAKSFRAMLEGG Sakshandsamar: Johannes Sjøtun Arkiv: 613 Arkivsaksnr.: 15/32 Kjøp av husvære Vedlegg: Bakgrunn: Lovheimel: Behov for kommunale husvære for vidare utleige SAKSOPPLYSNINGAR Behov Kommunstyret

Detaljer

Om læring Frontane i diskusjonar omkring læringsforsking. Ingrid Fossøy Fagdag, 19. september 2008 Høgskulen i Sogn og Fjordane

Om læring Frontane i diskusjonar omkring læringsforsking. Ingrid Fossøy Fagdag, 19. september 2008 Høgskulen i Sogn og Fjordane Om læring Frontane i diskusjonar omkring læringsforsking Ingrid Fossøy Fagdag, 19. september 2008 Høgskulen i Sogn og Fjordane Omgrepet læring Omstridt på byrjinga av det 21. århundret usemje om korleis

Detaljer

Ny strategiplan for Høgskulen

Ny strategiplan for Høgskulen Ny strategiplan for Høgskulen Nokre innspel til det vidare arbeidet Petter Øgar Mi forståing av strategisk plan Ein overordna og langsiktig plan for å oppnå bestemte overordna mål for organisasjonen Måla

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Folketalsutviklinga i PANDA vert bestemt av fødselsoverskotet (fødde minus døde) + nettoflyttinga (innflytting minus utflytting). Fødselsfrekvensar og dødsratar

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Det vil alltid vere ei balansegang mellom bruk av eigne pengar på bok og lån i bank.

Det vil alltid vere ei balansegang mellom bruk av eigne pengar på bok og lån i bank. MODALEN KOMMUNE Rådmannen Rådmannen er den øvste administrative leiaren i kommunen og skal førebu saker og sette i verk det som politikarane bestemmer. Alle saker og dokument som vert lagt fram til politisk

Detaljer

Den kognitive kapitalismen

Den kognitive kapitalismen Roar Høstaker Den kognitive kapitalismen Yann Moulier Boutang, Le Capitalisme cognitif. La Nouvelle Grande Transformation. Éditions Amsterdam 2007. Med boka Le Capitalisme cognitif («Den kognitive kapitalismen»)

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Status og utfordringar. Orientering til heradsstyret Tysdag 16. juni Rådmannen

Status og utfordringar. Orientering til heradsstyret Tysdag 16. juni Rådmannen Status og utfordringar Orientering til heradsstyret Tysdag 16. juni Rådmannen Tertialrapporten viser Eit forventa driftsunderskot på 7 millionar i 2009, om drifta held fram som i dag. Dette kjem på

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

3.2.4 Døme for vidaregåande opplæring: Religiøs, etnisk og kulturell variasjon

3.2.4 Døme for vidaregåande opplæring: Religiøs, etnisk og kulturell variasjon Uansett om elevane skal svare på den individuelle oppgåva skriftleg eller munnleg, kan læraren og elevane avtale når og korleis det kan vere formålstenleg med tilbakemeldingar. Læraren kan bruke undervegsvurderinga

Detaljer

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Framtidas bustadbehov blir i hovudsak påverka av størrelsen på folketalet og alderssamansettinga i befolkninga. Aldersforskyvingar i befolkninga forårsakar

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar.

Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar. Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar. Av Ane Landøy og Angela Repanovici Hausten 2007 gjorde Universitetsbiblioteket i Bergen og the Central Library of Transylvania University,

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016

Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016 Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016 Veke Kunnskapsløftet Emne: Læremiddel: Lærebok: Kosmos 10 34-36 -gjere greie for korleis ulike politiske parti fremjar ulike verdiar og interesser, knyte dette

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Følgjande tabell viser fylkesrådmannen si rapportering på forvaltninga av ledig likviditet og andre midlar berekna for driftsføremål:

Følgjande tabell viser fylkesrådmannen si rapportering på forvaltninga av ledig likviditet og andre midlar berekna for driftsføremål: Side 1 av 5 VEDLEGG 3 Rapportering på finansporteføljen per. 31.august 2014 Gjeldande finansreglement seier at fylkesrådmannen 3 gonger i året legg fram for fylkestinget rapport for finansforvaltninga.

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 12.10.2015 SAKSHANDSAMAR: Erik Sverrbo SAKA GJELD: Variasjon i ventetider og fristbrot ARKIVSAK: 2015/2228 STYRESAK: 107/15 STYREMØTE: 10.11.

Detaljer

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid.

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Visjon og formål Visjon: Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Formål: Telemark Lys AS er ei attføringsbedrift som, gjennom framifrå resultat, skal medverke til å oppfylle Stortingets målsetting om

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

Teknikk og konsentrasjon viktigast

Teknikk og konsentrasjon viktigast Teknikk og konsentrasjon viktigast Karoline Helgesen frå Bodø er bare 13 år, men hevdar seg likevel godt i bowling der teknikk og konsentrasjon er viktigare enn rein styrke. Ho var ein av dei yngste finalistane

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 242 Arkivsaksnr.: 08/768-1

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 242 Arkivsaksnr.: 08/768-1 SAKSFRAMLEGG Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 242 Arkivsaksnr.: 08/768-1 Kraftfondet - alternativ plassering TILRÅDING: Kommunestyret vedtek å la kapitalen til kraftfondet stå i ro inntil vidare

Detaljer

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmeldinga frå Austevoll maritime fagskule gjev ein oppsummering av dei viktigaste funna i student

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Sjumilsstegkonferansen Loen 12. mars 2014 Ved Solrun Samnøy, prosjektleiar Psykisk helse på timeplanen Fire skular i Sogn, i tre kommunar Aurland Vik Årdal (to skular)

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene

Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene Kva når hjelpa ikkje helper? Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene Ansvar! Eit ansvar for samfunnstryggleiken Der er vi kvar dag! Vi kjenner på ansvar, vi har ansvar

Detaljer

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning navn på profil/kortversjon NORSKE ARBEIDSTAKARAR MED BERRE GRUNNSKOLE BØR TA MEIR UTDANNING 1 Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning Årets Vox-barometer syner at tilsette med

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 -------------------------------------------------------------------------------- DATO: LOV-1950-12-08-3 OPPHEVET DEPARTEMENT: AID (Arbeids- og inkluderingsdepartementet)

Detaljer

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform Godt Lokaldemokrati ei plattform Godt lokaldemokrati ei plattform Norsk lokaldemokrati er godt men kan og bør bli betre. KS meiner ei plattform vil vere til nytte i utviklingsarbeidet for eit betre lokaldemokrati.

Detaljer

Saksnr Utval Møtedato Fylkesutvalet 25.03.2014 Fylkestinget 07.04.2014

Saksnr Utval Møtedato Fylkesutvalet 25.03.2014 Fylkestinget 07.04.2014 saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 10.03.2014 14659/2014 Henny Margrethe Haug Saksnr Utval Møtedato Fylkesutvalet 25.03.2014 Fylkestinget 07.04.2014 Ny pensjonsordning for folkevalde frå

Detaljer

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten.

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten. Rapport. Innbyggjarundersøkinga 2015 Ulvik herad. Generelt om spørsmåla: Spørsmåla kunne graderast på ein skala frå 1-6, kor 1 var dårlegast. Eit gjennomsnitt på 3,5 vil seie ein vurderingsscore midt på

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Samandrag Om lag 46 400 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 2. kvartal 2007. Dette er ein nedgang frå 1. kvartal i år då 69 700 hushaldskundar skifta leverandør.

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret. Forvalting av særavtalekraft og konsesjonskraft

Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret. Forvalting av særavtalekraft og konsesjonskraft Vinje kommune Økonomi, plan og utvikling Arkiv saknr: 2015/2106 Løpenr.: 18241/2015 Arkivkode: 150 Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret Sakshandsamar: Gry Åsne Aksvik Forvalting av særavtalekraft

Detaljer

Historie ei ufarleg forteljing? Historiebruk, historieforståing og historiemedvit som tilnærming i historieundervisninga. Ola Svein Stugu 15.10.

Historie ei ufarleg forteljing? Historiebruk, historieforståing og historiemedvit som tilnærming i historieundervisninga. Ola Svein Stugu 15.10. Historie ei ufarleg forteljing? Historiebruk, historieforståing og historiemedvit som tilnærming i historieundervisninga Ola Svein Stugu 15.10.2009 Min tese: Historie er viktig Historia ikkje er nøytral

Detaljer

Lotteri- og stiftingstilsynet

Lotteri- og stiftingstilsynet www.isobar.no Isobar Norge Org.nr. 990 566 445mva Pilestredet 8 / N- 0180 Oslo. hello@isobar.no Lotteri- og stiftingstilsynet - Vurdering av publiseringsløysingar basert på open kjeldekode Utarbeida for:

Detaljer

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1 Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 1 Gaular, ein flott kommune i vakre Sogn og Fjordane. 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 2 Gaular, med dei tre ruteområda (2.923 innbyggjarar

Detaljer

FINANSRAPPORT 2. TERTIAL 2012

FINANSRAPPORT 2. TERTIAL 2012 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Økonomiavdelinga Arkivsak 201010513-21 Arkivnr. 160 Saksh. Skeie, Ingvar Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 26.09.2012-27.09.2012 16.10.2012-17.10.2012 FINANSRAPPORT 2.

Detaljer

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Lesing er grunnlaget for suksess i neste alle skulefag. Lesesvake elevar får ofte problem med å fullføre vidaregåande skule. Lesesvake vil møte mange stengte dører

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving.

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving. Engelsk Kompetansemål: Når du er ferdig med denne perioden, skal du kunna: forstå hovedinnhold og detaljer i ulike typer muntlige tekster om forskjellige emner uttrykke seg med flyt og sammenheng tilpasset

Detaljer

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Sentralt gitt eksamen NOR0214, NOR0215 og NOR1415, 10. årstrinn Våren 2015 Åndalsnes 29.06.15 Anne Mette Korneliussen

Detaljer

Etablering og drift av kraftselskap

Etablering og drift av kraftselskap Etablering og drift av kraftselskap Småkraftseminar i Målselv 02.06.2010 Målselv 02.06.2010 1 Vi får Norge til å gro! Kva for selskapstypar er aktuelle? Aksjeselskap er den vanlegaste selskapstypen Nesten

Detaljer

Vi lærer om respekt og likestilling

Vi lærer om respekt og likestilling Vi lærer om respekt og likestilling I Rammeplanen står det at barnehagen skal tilby alle barn eit rikt, variert, stimulerande og utfordrande læringsmiljø, uansett alder, kjønn, funksjonsnivå, sosial og

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Forstudie Næringshage i Vinje

Forstudie Næringshage i Vinje Forstudie Næringshage i Vinje Forord Dette forstudiet er laga med utgangspunkt i det potensialet som Rehabiliteringssenteret AIR ser rundt si verksemd. Arbeidet med rapporten er gjort i tett samarbeid

Detaljer

MØTEINNKALLING. Tillegg SAKLISTE. Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0190/04 04/01688 KONKURRANSEUTSETJING AV MATFORSYNING TIL OMSORGSSEKTOREN

MØTEINNKALLING. Tillegg SAKLISTE. Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0190/04 04/01688 KONKURRANSEUTSETJING AV MATFORSYNING TIL OMSORGSSEKTOREN Os kommune Utval: OS FORMANNSKAP Møtestad: Luranetunet Møtedato: 26.10.2004 Tid: 09.00 MØTEINNKALLING Tillegg SAKLISTE Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0190/04 04/01688 KONKURRANSEUTSETJING AV MATFORSYNING

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

Læreplan i felles programfag i Vg1 helse- og oppvekstfag

Læreplan i felles programfag i Vg1 helse- og oppvekstfag Læreplan i felles programfag i Vg1 helse- og oppvekstfag Fastsett som forskrift av Utdanningsdirektoratet 16. januar 2006 etter delegasjon i brev 26. september 2005 frå Utdannings- og forskingsdepartementet

Detaljer

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar «Alt kveg bør ut å beite i utmarka», skriv Torbjørn Tufte. Foto: Mariann Tvete Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar Jordbruksnæringa no må samle seg og velje kva kampar dei vil ta til fulle,

Detaljer

ÅRSPLAN SAMFUNNSFAG, 8.trinn

ÅRSPLAN SAMFUNNSFAG, 8.trinn ÅRSPLAN SAMFUNNSFAG, 8.trinn Grunnleggjande ferdigheiter Grunnleggjande ferdigheiter er integrerte i kompetansemåla, der dei er ein del av og medverkar til å utvikle kompetansen i faget. I samfunnsfag

Detaljer

Våg å tenk stort, våg å tenk enkelt

Våg å tenk stort, våg å tenk enkelt + Våg å tenk stort, våg å tenk enkelt Om skulekonserttilbod for spesialskular Masteroppgåve musikkterapi levert våren 2012 Randi-Merete Roset + «Plutseleg er det ein som ikkje har hatt noko lyd som byrja

Detaljer

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer leseser ie Nynorsk Julius Cæsar Norsk for barnetrinnet slaget Ved alesia Den mest berømte av motstandarane til Cæsar under gallarkrigen var gallarhovdingen

Detaljer

PLAN FOR KVALITETSUTVIKLING 2016-2019

PLAN FOR KVALITETSUTVIKLING 2016-2019 PLAN FOR KVALITETSUTVIKLING 2016-2019 BARNEHAGANE OG BARNEHAGESEKTOREN i KLEPP KOMMUNE 1 Klepp kommune Del 1: Grunnlaget Del 2: Område for kvalitetsarbeid Del 3: Satsingsområda Del 4: Implementering Del

Detaljer

Reglar for stønad til utdanning og permisjon i Ulvik herad Vedteke i heradstyresak 030/09 17. juni 2009

Reglar for stønad til utdanning og permisjon i Ulvik herad Vedteke i heradstyresak 030/09 17. juni 2009 1 Føremål med reglane, kven reglane gjeld for Heradet har som overordna mål, innan gitte økonomiske rammer, å leggja tilhøva til rette for god kompetanseutvikling i heile heradsorganisasjonen, slik at

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

«VURDERING FOR LÆRING» Retningsliner for skulane i Lindås

«VURDERING FOR LÆRING» Retningsliner for skulane i Lindås «VURDERING FOR LÆRING» Retningsliner for skulane i Lindås 1 Forord For å kunne styrkje kvaliteten i undervisninga og vurderinga, må vi vite kva god undervisning og vurdering er. God undervisning og vurdering

Detaljer

resultat Innovasjon Noreg Akersgata 13 Postboks 448 Sentrum 0104 Oslo T: 22 00 25 00 F: 22 00 25 01 post@innovasjonnorge.no www.innovasjonnorge.

resultat Innovasjon Noreg Akersgata 13 Postboks 448 Sentrum 0104 Oslo T: 22 00 25 00 F: 22 00 25 01 post@innovasjonnorge.no www.innovasjonnorge. Innovasjon Noreg Akersgata 13 Postboks 448 Sentrum 0104 Oslo T: 22 00 25 00 F: 22 00 25 01 post@innovasjonnorge.no www.innovasjonnorge.no 09viktige resultat Design og layout: Creuna Foto: Bjørn Jørgensen/Samfoto

Detaljer

Farleg avfall i Nordhordland

Farleg avfall i Nordhordland Farleg avfall i Nordhordland Handsaminga av farleg avfall hjå ulike verksemder i Nordhordland. April, 2004 Samandrag Naturvernforbundet Hordaland (NVH) har gjennomført ei undersøking om korleis 15 ulike

Detaljer

Kvalitetsplan mot mobbing

Kvalitetsplan mot mobbing Kvalitetsplan mot mobbing Bryne ungdomsskule Januar 2016 Kvalitetsplan for Bryne ungdomsskule 1 Introduksjon av verksemda Bryne ungdomsskule ligg i Bryne sentrum i Time kommune. Me har om lag 450 elevar

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Årsplan Samfunnsfag 2015 2016 Årstrinn: 9. årstrinn Lærer: Vidar Apalset/Ulla Heli

Årsplan Samfunnsfag 2015 2016 Årstrinn: 9. årstrinn Lærer: Vidar Apalset/Ulla Heli Årsplan Samfunnsfag 2015 2016 Årstrinn: 9. årstrinn Lærer: Vidar Apalset/Ulla Heli Akersveien 4, 0177 OSLO Tlf: 23 29 25 00 Kompetansemål Tidspunkt Tema/Innhold Lærestoff Arbeidsmåter Vurdering Samfunnskunnskap

Detaljer

Strategiplan for Apoteka Vest HF

Strategiplan for Apoteka Vest HF Strategiplan for Apoteka Vest HF 2009 2015 Versjon 0.91 03.09.2008 Strategiplan for Apotekene Vest HF 2009 2015 Side 1 Innleiing Det har vore nokre spennande år for Apoteka Vest HF sida reforma av helseføretaka

Detaljer

Forslag frå fylkesrådmannen

Forslag frå fylkesrådmannen TELEMARK FYLKESKOMMUNE Hovudutval for kultur Forslag frå fylkesrådmannen 1. Telemark fylkeskommune, hovudutval for kultur gir Norsk Industriarbeidarmuseum og Vest Telemark Museum ei samla tilsegn om kr

Detaljer

Saksframlegg. Sakshandsamar: Bente Bakke Arkiv: 400 Arkivsaksnr.: 10/401-1. Retningslinjer for uønska deltid. * Tilråding:

Saksframlegg. Sakshandsamar: Bente Bakke Arkiv: 400 Arkivsaksnr.: 10/401-1. Retningslinjer for uønska deltid. * Tilråding: Saksframlegg Sakshandsamar: Bente Bakke Arkiv: 400 Arkivsaksnr.: 10/401-1 Retningslinjer for uønska deltid * Tilråding: Administrasjonsutvalet vedtek retningslinjer for å handsame uønska deltid, dagsett.11.02.2010.

Detaljer

NY PENSJONSORDNING FOR FOLKEVALDE

NY PENSJONSORDNING FOR FOLKEVALDE HORDALAND FYLKESKOMMUNE Økonomiavdelinga Arkivsak 201208607-8 Arkivnr. 025 Saksh. Jon Rune Smørdal Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 25.09.2013-26.09.2013 15.10.2013-16.10.2013 NY PENSJONSORDNING

Detaljer

Vurdering av framtidsutsikter

Vurdering av framtidsutsikter kapittel 5 Vurdering av framtidsutsikter Endring er en del av livet. Vår oppgave er å forutse den Pensjonsreformen er den største velferdsreformen i Norge siden folketrygden ble innført i 1967. 01. 01.

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Overgangsplan barnehage - skule i Stord kommune

Overgangsplan barnehage - skule i Stord kommune Overgangsplan barnehage - skule i Stord kommune Planen er administrativt vedteken og gjeldande frå 01.01.2013 Innleiing Bakgrunn for overgangsplanen Kunnskapsdepartementet tilrår at o Barnehagen vert avslutta

Detaljer

Øving Fårikål 2014. Oppsummering. Krisehandteringsøving for kommunane i Møre og Romsdal Måndag 29. september 2014. Fylkesmannen i Møre og Romsdal Adm

Øving Fårikål 2014. Oppsummering. Krisehandteringsøving for kommunane i Møre og Romsdal Måndag 29. september 2014. Fylkesmannen i Møre og Romsdal Adm Fylkesmannen i Møre og Romsdal Adm Øving Fårikål 2014 Krisehandteringsøving for kommunane i Møre og Romsdal Måndag 29. september 2014 Oppsummering Side 1 1 Innleiing... 3 2 Øvingsmål... 4 3 Måloppnåing

Detaljer

Bustadområde i sentrum. Vurdering

Bustadområde i sentrum. Vurdering Bustadområde i sentrum Vurdering Balestrand 10.10.2009 Gode bustadområde i Balestrand sentrum Kommuneplan, arealdelen Status I. Sentrumsnære buformer For Balestrand sentrum er det gjeldande reguleringsplanar

Detaljer

Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning

Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning Av: Jorunn Furuberg Samandrag Dersom framtidige generasjonar vel utdanning og tilpassing på arbeidsmarknaden slik tilsvarande personar gjorde

Detaljer