TITTEL NOTATNR. DATO Er det håp for Hydroland? 9/ PROSJEKTTITTEL TILGJENGE TAL SIDER. Regional utvikling ved tusenårsskiftet Ope 37

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "TITTEL NOTATNR. DATO Er det håp for Hydroland? 9/03 20.01.2004 PROSJEKTTITTEL TILGJENGE TAL SIDER. Regional utvikling ved tusenårsskiftet Ope 37"

Transkript

1 NOTAT Postboks 133, 6851 SOGNDAL telefon telefaks TITTEL NOTATNR. DATO Er det håp for Hydroland? 9/ PROSJEKTTITTEL TILGJENGE TAL SIDER Regional utvikling ved tusenårsskiftet Ope 37 FORFATTAR Jon Gunnar Nesse PROSJEKTLEIAR/-ANSVARLEG Hallgeir Gammelsæter OPPDRAGSGJEVAR EMNEORD Entreprenørskap, ungdom, Norges forskningsråd kollektiv entreprenørskap, næringsutvikling SAMANDRAG Årdal og Høyanger ( Hydroland ) er to kommunar som treng omstilling for å oppretthalde folketalet. Løysinga kan vere meir entreprenørskap, dvs etablering av nye bedrifter utanom hjørnesteinsbedrifta Hydro. Vilkåra for entreprenørskap i Hydroland blir her drøfta ut frå ei samanlikning med to sunnmørskommunar, ei ungdomsundersøking i alle fire kommunane og intervju med entreprenørar i Høyanger og Årdal. Prosjektet inngår som ein del av Norges forskningsråds program Regional utvikling SUMMARY Due to downsizing in the dominating company, Hydro, municipalities like Høyanger and Årdal ( Hydroland ) need to develop alternative workplaces to maintain the activity and the population level. In this report, the conditions for entrepreneurship in Hydroland are discussed through a comparison with two municipalities (Herøy and Ulstein) with remarkably higher founding rates of new businesses. The project is a part of a programme financed by The Norwegian Research Council: Regional Development PRIS ISSN ANSVARLEG SIGNATUR 90, Kjell Henden Dekanus, avdeling for økonomi og språk

2 Forord Prosjektet som har ført fram til denne rapporten er støtta av Norges Forskningsråd (NFR), og inngår som ein del av eit program beståande av fem norske områdestudiar med regional utvikling som hovudtema. Programmet heiter Regional utvikling Områdestudia som dette prosjektet er ein del av har Nord-Vestlandet, eller Møre & Romsdal og Sogn & Fjordane, som forskingsområde. Leiar er Hallgeir Gammelsæter, Høyskolen i Molde. Geografisk er studia gjennom søknaden til NFR nærare avgrensa til Sogn, Ulsteinregionen og Kristiansundregionen. I denne rapporten ser vi på fire kommunar spesielt: Sognekommunane Høyanger og Årdal, og sunnmørskommunane Herøy og Ulstein. Årdal og Høyanger (her kalla Hydroland ) treng, på grunn av nedbemanningar i hjørnesteinsverksemda, omstilling for å oppretthalde sysselsetjinga og folketalet. Løysinga kan vere meir entreprenørskap, dvs. etablering av nye bedrifter utanom Hydro. Vilkåra for entreprenørskap i Hydroland blir i denne rapporten drøfta ut frå ei samanlikning med dei to nemnde sunnmørskommunane, ei ungdomsundersøking i alle dei fire kommunane og intervju med entreprenørar i Høyanger og Årdal. Vidare er næringssjefen i Høyanger intervjua, og det er det gjort telefonintervju med teknisk sjef i Herøy og plan- og økonomisjef i Ulstein. Eg vil med dette takke alle som var positive til å svare på spørsmål og la seg intervjue for å belyse problemstillinga. Takk også for gode kommentarar til ulike utgåver av denne rapporten frå Georg Arnestad, Oddbjørn Bukve, Hallgeir Gammelsæter, Arent Greve og Arnljot Løseth. Ei kortare, omstrukturert utgåve av denne rapporten vil inngå som eit kapittel i ei bok frå områdestudia på Nord-Vestlandet som kjem ut våren Underteikna har gitt ut fleire delrapportar frå prosjektet 1, og vil arbeide vidare med problemstillinga med sikte på å samle dei ulike trådane i ein større rapport. Det må derfor understrekast at denne rapporten er av førebels karakter, og at fleire av dei gode forslaga eg har fått mellom anna frå personane nemnde ovanfor ikkje er utnytta til fulle ved dette høvet. Sogndal, Jon Gunnar Nesse 1 Sjå oversikt heilt bak i rapporten 1

3 Innhald FORORD... 1 INNHALD BAKGRUNN KVA ER ENTREPRENØRSKAP? FORSKINGSSTATUS: KVA SKAL TIL FOR Å BLI EIN VELLUKKA ENTREPRENØR? NÆRINGSSTRUKTURENS INNVERKNAD: ENGELSK ELLER FRANSK UTVIKLINGSMODELL? ULIKE STRATEGIAR FOR NÆRINGSUTVIKLING HYDROLAND: MED RYGGEN MOT VEGGEN HERØY OG ULSTEIN KVA MEINER UNGDOMMEN? HALDNINGAR TIL DET Å HA SI EIGA BEDRIFT Den geografiske dimensjonen: Høyanger/Årdal vs Herøy/Ulstein Kjønnsdimensjonen: Gut vs jente HALDNINGAR TIL ULIKE YRKE Den geografiske dimensjonen: Høyanger/Årdal vs Herøy/Ulstein Kjønnsdimensjonen: Gut vs jente KARRIEREANKER Den geografiske dimensjonen: Høyanger/Årdal vs Herøy/Ulstein Kjønnsdimensjonen: Gut vs jente LOKALPATRIOTISME OG KOLLEKTIV ENTREPRENØRSKAP I HYDROLAND? DØME PÅ KOLLEKTIV ENTREPRENØRSKAP Ny sportsbutikk erstattar den som gjekk konkurs Etablering av breibandsselskap Tilsette overtek bedrift etter at førre eigar vil trekke seg ut Frå Fundo til Fundamus (eller frå eg støyper til vi støyper ) Solid lokal bedrift sikrar vidare hotelldrift FARVEL HYDROLAND UNGDOMMENS MOTIVASJON: ER DET HÅP? KOLLEKTIV ENTREPRENØRSKAP SOM LØYSING PÅ KAPITALMANGEL? LITTERATUR OVERSIKT OVER PROSJEKTPUBLIKASJONAR

4 1 Bakgrunn Du veit, dette er Hydroland. Replikken datt ut av ein næringsdrivande eg intervjua i Årdal. Hydroland er ein relativt velståande plass med høge lønningar, mange lønsmottakarar og få sjølvstendige næringsdrivande. Dei som eventuelt prøver å starte opp noko for seg sjølve opplever at lønskrava blir høge og at karrierevegane går mot Hydro. Hydro er ein bra arbeidsplass og gir oppdrag og levebrød for mange, men fungerer også som ei sovepute for folk, som ikkje treng bale seg opp med å starte eiga bedrift når ein kan få godt betalt jobb på Verket. Men Hydro er på konstant jakt etter kostnadsreduksjonar, og talet på arbeidsplassar ved Verket går ned. Enkelte frimodige røyster ymtar frampå om at kanskje kunne ein lære litt av sunnmøringane? Den dåverande ordføraren i Årdal, Oddbjørn Einan, sa det slik: Vi slit med for lite kremmarånd i Årdal, både innanfor næringslivet og generelt. Vi er, og har vore, lønsmottakarar som ventar at andre skal legge til rette for oss 2. Årdal er prototypen på Hydroland. Ein annan opplagt kandidat i Sogn er Høyanger. Men i Høyanger har Hydro mista litt av grepet gjennom ulike tiltak, som bortsetjing av vedlikehaldsfunksjonen til Kværner 3, nedlegging av slug-fabrikken og sal av felgprodusenten Fundo 4. Og utkantane av kommunen har fleire likskapstrekk med Sunnmøre enn med Hydroland. Men Høyanger sentrum med sine mange industriarbeidsplassar fortener å bli kalla Hydroland. Ein etablerar i frå utkanten i kommunen gav følgjande kommentar: I (Høyanger) sentrum er dei framfødde frå vogge til grav, det blir få gründerar av slikt Hydroland er ikkje nokon einsidig negativ etikett å få klistra på seg. Både Høyanger og Årdal er ressurssterke lokalsamfunn med særprega industrikompetanse. Og myten om sunnmøringen er kanskje berre ja, ein myte? La oss prøve å finne litt ut av dette ved å ta to relativt vellukka sunnmørskommunar Herøy og Ulstein og samanlikne med dei to nemnde sognekommunane 5. Ei slik samanlikning viser at framtida ser mykje lysare ut på Sunnmøre enn i Hydroland: Som vist i tabell 1 på neste side er folketalet i Høyanger og Årdal minkande. Statistisk Sentralbyrå (SSB) sine prognosar fram mot år 2020 viser ytterlegare nedgang, verst for Årdal. I 1971 var det vel 7500 innbyggjarar i Årdal, og 5400 i Høyanger. Prognosen for Årdal er ein nedgang i perioden frå 5800 til 5300 innbyggjarar. Særleg dramatisk vil nedgangen bli i aldersgruppa år, medan talet på personar over 66 år faktisk vil auke ganske mykje. Forgubbing er vel det rette ordet på dette. Prognosen ser betre ut for Høyanger, der byrået forventar at folketalet vil halde seg i svakt fallande i overkant av 4600 personar. Nedgangen i folketal har nær samanheng med slanking av arbeidsstokken ved hjørnesteinsverksemdene. Men merk at dramatiske nedskjeringar ved desse verksemdene ikkje inngår i prognosane, i så fall ville tala sjå endå meir dystre ut. Folketalet i Herøy og Ulstein har vore aukande i ei årrekkje (sjå tabell 1). Prognosane for 2020 viser stigande folketal. Folketalet i Ulstein auka frå 4500 i 2 Sogn Avis No: Aker Kværner 4 No: Fundamus AS 5 Merk at Høyanger og Årdal ikkje er typiske sognekommunar, men typiske einsidige industristadar 3

5 1971 til 6500 i 2000, og prognosen for år 2020 er nesten 8000 innbyggjarar. Herøy hadde ca innbyggjarar i 1971 og nesten 8400 i 2000, og forventinga til år 2020 er bortimot 8800 innbyggjarar. Men i Herøy ser det på same måten som i Årdal ut til å gå mot ei forgubbing, då folkeauken kjem blant middelaldrande og eldre. Etableringsratane (bedriftsetableringar i forhold til personar i arbeidsdyktig alder) er meir enn dobbelt så høge i Herøy og Ulstein samanlikna med Høyanger og Årdal (sjå tabell 2 nedanfor) Tabell 1. Folketalsutviklinga i Herøy, Ulstein, Høyanger og Årdal 6 År Herøy Auke Ulstein Auke Høyang Auke Årdal Auke , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,0 Tabell 2. Organisasjonar 7 stifta og som framleis eksisterte i år Høyanger Årdal Herøy Ulstein Sum unge organisasjonar (S) Gjennomsnittleg arbeidsstyrke (18 66 år) i perioden (A) Rate: Overlevande unge organisasjonar per 1000 i arbeidsstyrken per år [S/(A/1000)]/10 2,40 2,72 6,21 6,80 Skilnadene mellom dei to sunnmørskommunane og dei to sognekommunane på desse områda er ganske dramatiske. Prognosar for folketalsutvikling 20 år fram i tid er sjølvsagt svært usikre, og det kan gå både betre og verre i Sogn så vel som på Sunnmøre. Men ut frå tala framfor er etableringsratane minst der behovet for entreprenørskap er størst. Problemet med minkande folketal i Høyanger og Årdal blir forsterka av den relativt dårlege grobotnen for entreprenørskap. 6 Kjelde: Statistisk Sentralbyrås internettsider februar 2001 og prognosar frå mai 2003, sjå også Nesse (2002). 7 "Organisasjon" er eit omgrep som no er vanleg å bruke i vidare tyding enn før. Det inkluderer både bedrifter, offentlege etatar og institusjonar, idrettslag, kultur-, interesse-, miljø- og andre ideelle samanslutningar. Her omfattar det alle som er registrerte i føretaks- eller i einingsregisteret, og vi får då eit noko høgare tal organisasjonar enn om vi berre hadde basert oss på føretaksregisteret (vi får med oss dei som er registrerte i einingsregisteret utan å vere med i føretaksregisteret). For ein meir detaljert tabell, sjå Nesse (2002). 8 Kjelde: Brønnøysundkatalogen på Cd-rom 2000 og folketal frå Statistisk Sentralbyrå sine internettsider februar 2001, sjå også Nesse (2002). 4

6 Skal problemet løysast, må denne forbannelsen brytast. Dette må skje i eit samspel mellom motiverte enkeltindivid og mulegheitsstrukturen i omgivnadene. Det nyttar ikkje kor dyktige og innovative enkeltpersonar ein kan stille med, om omgivnadene ikkje lenger gir mulegheiter. På einsidige industristader er ein t.d. både direkte og indirekte avhengige av Verket. Sjølv om ein ikkje er underleverandør, vil ei nedtrapping av bemanninga ved hjørnesteinsbedrifta redusere folketalet, og på eit eller anna tidspunkt vil tilgangen på lokale kundar bli så liten at det ikkje lenger går an å drive lønsamt, same kor flink ein er. Ein bedriftsleiar sa det slik: Når det berre er att to matvarebutikkar i Høyanger, då ryk vi også. Vidare i denne artikkelen skal vi drøfte skilnadene i etableringsratar mellom dei utvalde sunnmørs- og sognekommunane ut frå skilnader i mulegheitsstrukturen gitt ved lokal næringsstruktur, og -kultur. Vi vil også sjå på korleis dette avspeglar seg i ulike strategiar for næringsutvikling i kommuneplanane. Men det er viktig at ein også får med grasrota i ei slik framstilling. Ein alternativ innfallsvinkel til å seie noko om framtida til eit lokalsamfunn er å sjå kva ungdommen meiner om entreprenørskap og det å bli verande i bygda. Derfor har vi gjennomført ei spørjeskjemaundersøking blant avgangselevane i dei vidaregåande skulane i dei fire kommunane. Resultata frå denne undersøkinga vil bli presentert i eit eige avsnitt. Vi har dessutan intervjua eit utval av entreprenørar i Høyanger og Årdal for å sjå korleis desse har klart å etablere seg, og korleis dei ser på framtida. Håpet er at vi ut frå dette kan seie noko om kva sognekommunane kan gjere for å snu eller i det minste demme opp for den negative utviklinga. Dette vil vere nyttig informasjon også for sunnmørskommunane, som skal vakte seg vel for å kvile på sine laurbær og tru at alt kjem av seg sjølv. Sidan entreprenørskap står sentralt i framstillinga, skal vi først klargjere dette omgrepet og seie litt om forskingsstatusen på området. 5

7 2 Kva er entreprenørskap? Omgrepet entreprenør kjem frå det franske ordet entreprendre, som kan førast tilbake til 1100-talet (Landström 2000). Ordet har hatt ulike tydingar opp gjennom tidene, men ein vanleg fellesnemnar ser ut til å ha vore at entreprenøren var ein aktiv person som fekk utretta eller sett i gang noko. I lange periodar vart ordet brukt som eit namn på dei som tok på seg store oppdrag, som t.d. å setje opp ein bygning, for ein fast pris. Denne tydinga kjenner vi jo godt i Noreg i form av entreprenørar som står for bygging av vegar, tunnellar, hus, osv. Entreprenørskap kom inn i økonomisk teori på 1700-talet gjennom verka til den irske finansmannen Richard Cantillon og den franske økonomen Jean Baptiste Say. Interessant er det at desse tidlege teoretiske bidraga la vekt på entreprenøren som risikotakar (Landström 2000). Andre rollar entreprenøren har fått i økonomisk teori frå 1700-talet og opp til våre dagar er kapitalist, innovatør, mulegheitssøkar og koordinator av knappe ressursar. Ofte ser vi omgrepa entreprenør og entreprenørskap brukt om kvarandre, og det er naturleg sidan dei heng nøye saman. Entreprenør blir no nytta for å karakterisere personar eller aktørar som startar opp noko nytt, medan entreprenørskap knyter seg til den prosessen desse aktørane får i gang. Entreprenøren er ofte ein enkeltperson, men det er viktig å få fram at det også kan vere ei gruppe eller ein organisasjon som står for den entreprenørielle aktiviteten 9. Entreprenørskap er gjerne knytt til etablering og drift av småbedrifter, men kan sjølvsagt også finne stad i større bedrifter, då kallar ein det intraprenørskap. I denne artikkelen er det entreprenørskap, og ikkje intraprenørskap, som er tema. I spesiallitteraturen på feltet kan vi finne mange ulike definisjonar av entreprenør og entreprenørskap, frå dei heilt presise til dei velmeinte, men ganske utflytande; og frå dei teoretiske og høgverdige til dei meir praktiske. Å lage ein definisjon som alle kan slutte seg til, ser derfor ut til å vere ei håplaus oppgåve. Kanskje er det heller ikkje behov for ein slik alment godteken definisjon, då ulike føremål kan kreve ulike definisjonar (Reynolds 2000). For vårt føremål vil ein brukbar definisjon vere: Ein entreprenør er ein aktør (person eller gruppe) som etablerer, driv, leiar og tek risikoen for ny forretningsverksemd. Eit sentralt spørsmål er om ein i den austerrikske økonomen Schumpeters ånd skal knyte krav om innovasjon til entreprenørskap. Schumpeter (1961:66) meinte at økonomisk utvikling innebar iverksetjing av nye kombinasjonar på eitt eller fleire av desse områda: Nye produkt, produksjonsmetodar, marknader, råvarer/halvfabrikata og bransjestrukturar. I våre dagar ville vi vel ta med nye former for marknadsføring som eit sjette punkt. Ideelt sett skal jo ein entreprenør vere innovativ (Spilling 1998). Når vi her ikkje vil stille så strenge krav til entreprenørskap som Schumpeter, er det for å unngå to problem. Det eine er diskusjonen om kvar grensa går mellom nytt og ikkje-nytt. Ei bedriftsetablering er eit udiskutabelt faktum; kva som eigentleg er nytt kan diskuterast. Det andre er det faktum at dei fleste entreprenørar ikkje er særleg innovative (Aldrich 1999: 81-82; Aldrich 2000). Dessutan treng distrikts-noreg arbeidsplassar, enten dei no er innovative eller ikkje. 9 Jf omgrepet kollektiv entreprenørskap, som vi kjem attende til. 6

8 3 Forskingsstatus: Kva skal til for å bli ein vellukka entreprenør? Dei siste åra har det vorte forska mykje på entreprenørskap. Ei oppsummering av denne forskinga kan ein mellom anna finne i Aldrich (1999 og 2000), Aldrich og Martinez (2002) og Sexton og Landström (2000). Kort sagt har forskingsfokuset dei seinare åra skifta frå entreprenøren som individ til entreprenøren som ein del av ein større samanheng. Forskinga på individnivå har gjerne prøvt å finne særtrekk ved entreprenøranes personlegdom og handlingar som gjer dei spesielt egna til å starte og drive bedrifter. Mange av trekka som skulle vere typiske for entreprenørar har likevel vist seg å vere allment utbreidde 10, og det har såleis vore vanskeleg å skilje mellom entreprenørar og ikkje-entreprenørar på denne måten. Vi må derfor kunne seie at forsøka på å finne særeigne eigenskapar ved entreprenørane som skil dei ut frå ikkje-entreprenørar har kome inn i ei blindgate (Aldrich 1999:76). Dette betyr ikkje at etableringsrådgivarar som listar opp mange krav til suksessrike entreprenørar nødvendigvis tek feil. Det betyr berre at ein høg prosent av befolkninga er i stand til å oppfylle desse krava, og såleis har det som skal til for å starte si eiga bedrift. Forsking retta mot å finne særtrekk med suksessrike bedrifter som føredøme for andre, har heller ikkje vist seg å vere særleg fruktbar. Allereide på 1970-talet vart gjort ein del studiar av bedrifter i krise. Ei av dei mest kjende vart gjort av Starbuck, Greve og Hedberg (1978), som såg nærare på skandinaviske kriseramma bedrifter. Eit fellestrekk ved dei bedriftene dei studerte, var at dei tidlegare hadde vore svært suksessrike (Tandberg, Facit, Handelstidningen). Dei konkurrerande hypotesene om at kriser enten oppstår på grunn av truslar frå omgivnadene eller på grunn av interne defektar viste seg begge å vere delvis rette og delvis feile. Bedriftene i krise hadde ein feilpersepsjon av betydningsfulle tendensar i omgivnadene, noko som førekjem i alle organisasjonar, men i kombinasjon med ei leiing som av ein eller annan grunn (t.d. store investeringar i forelda løysingar) tok feil avgjerder, førte dette til krise i første omgang og seinare forsterking av krisa. Facit undervurderte betydninga av elektroniske kalkulatorar, Handelstidningen trudde ikkje lesarane var interesserte i sport og leiarane i Tandberg fornekta og bortforklarte krisa. Men Starbuck et al (1978) understrekar at det ikkje var spesielle skilnader mellom bedrifter som kom i krise og bedrifter som unngjekk kriser. Eigenskapar som vart knytte til vellukka bedrifter, fann dei igjen hos kriseramma bedrifter. Og bedrifter som over ein tidsperiode skifta status frå å vere svært vellukka til å kome i krise, hadde dei same eigenskapane heile tida. Denne innsikta frå 1970-talet vart ikkje tatt omsyn til i 1980-talets bokflaum om heltar og eksellente bedrifter 11. Fleire av dei suksessrike bedriftene som vart framheva som førebilde for andre, kom seinare sjølv i krise. På same måten som litteraturen om entreprenørens personlege eigenskapar, er truleg litteraturen om førsteklasses bedrifter ei blindgate. Sidan ein tilsynelatande ikkje kom noko vidare ved å sjå på særtrekk hos suksessrike enkeltpersonar og bedrifter, vart fokus i større grad retta mot miljøet rundt entreprenørane 10 Kven arbeider t.d. ikkje hardt? 11 Ei av dei mest kjende er Peters og Waterman (1982) 7

9 (eller konteksten som det heiter). To faktorar kan framhevast som kritiske når det gjeld entreprenørskap: Motivasjon til å starte opp, og levetida til den bedrifta som blir starta opp. Ein høg del av dei som er motiverte, startar faktisk også bedrift. Alsos og Kolvereid (1998) fann at av eit utval av entreprenørar in spe 12 på eit gitt tidspunkt hadde over 40 % starta ei bedrift eitt år seinare, og ca 50 % tre år seinare. Men mange av dei nystarta bedriftene overlever ikkje lenge (Starbuck og Nystrom1981: xiv; Aldrich 1999: 80). To spørsmål kjem ut av dette: Korleis motivere fleire til å starte bedrift? Korleis få fleire nyetablerte bedrifter til å overleve? Svara på desse spørsmåla krev at ein går ut over indivinivået og set entreprenørskap inn i ein større samanheng. Nokre viktige moment når det gjeld forholdet mellom entreprenør og omgivnader: Ulike etableringsrater i ulike lokalsamfunn viser at ulike kontekstar påverkar det entreprenørielle klimaet. Slike påverknadsfaktorar kan vere knytte til næringsstruktur, næringskultur, infrastruktur og høve til nettverksbygging. Sosiale nettverk er uerstattelege i etableringsprosessen. Entreprenørar må bruke mykje tid på å byggje opp og halde ved like sine sosiale nettverk (Johannison 2000). Klynger: Viktige regionale eller lokale faktorar for vellukka klyngedanning er tilgang på sosial kapital i form av ein kunnskapsinfrastruktur som kan bestå av universitet, høgskular, forskingsinstitusjonar og FoU i fleire bedrifter (Cooke 2001). I tilegg til finansiell og menneskeleg kapital trengst sosial kapital: det vil seie at ein har eit nettverk som kan brukast til mobilisering av ressursar som ein sjølv manglar, og som er nødvendige for å nå dei måla ein har sett seg 13. Sosial kapital har vore fokusert mykje på dei siste 10 åra, og står sentralt i forklaring på entreprenørskap (Aldrich og Martinez 2002; Greve og Salaff 2003). Offentleg politikk: Effektar av offentleg politikk er usikre, og evalueringa av ulike tiltak burde vore betre. Å bygge opp klynger frå grunnen av er svært vanskeleg, men offentleg innsats kan vere viktig som ein katalysator i utvikling av klynger i emning, sjølv om det er marknaden som til sjuande og sist vil avgjere kva for nokre som er levedyktige. Oppbygging av kunnskaps- og velferdsinfrastruktur og utdanning av arbeidskraft er typiske område der offentleg innsats er uvurderleg. Samspelet mellom entreprenør og omgivnader er avgjerande, ikkje entreprenørar eller omgivnadene åleine. Gjennom tolking av tilbakemeldingar frå omgivnadene kan entreprenøren lære og gjere strategiske endringar i organisasjon, alliansar, produkt, marknad og marknadsføring. 12 Som altså hadde kome forbi idéstadiet og starta med planlegging av eiga bedrift 13 Omgrepet sosial kapital er her brukt i ei instrumentell tyding, knytta til det å oppnå mål, og blir då noko forskjellig frå Putnams (2000) meir tradisjonelle bruk av omgrepet, med vekt på deltaking og demokrati. Florida (2002) hevdar at sosial kapital motverkar entreprenørskap, men hans polemikk rettar seg mot Putnams bruk av omgrepet, og rammar ikkje samanhengen mellom sosial kapital og entreprenørskap slik omgrepet har vore brukt innan entreprenørskapsforskinga. 8

10 4 Næringsstrukturens innverknad: Engelsk eller fransk utviklingsmodell? Olav Wicken (1997) har analysert industrialiseringa av ulike regionar i Noreg frå midten av det 19. til midten av det 20. hundreåret i lys av skiljet mellom ein engelsk og ein fransk utviklingsmodell. Viktige premissar for hans analyse er desse: Regionar, ikkje nasjonalstatar, er det mest relevante analysenivået for å forstå industrialiseringa av Europa. Dersom ein berre ser på nasjonalstatar, dekker ein over store regionale skilnader. I dette støttar Wicken (1997) seg på den britiske historikaren Sidney Pollard (1981; 1990). Det er ikkje berre u-land som er utan industri, det same gjeld også store deler av dei industrialiserte landa. Industrien har ein tendens til å vere konsentrert til visse regionar. Dette gjeld også Noreg. Ulike regionar kan ha ulike industrialiseringsformer, men det treng ikkje bety at den eine forma er meir tilbakeståande enn den andre. Den tradisjonelle oppfatninga av at den engelske fabrikkmodellen er det normale, og alt anna meir eller mindre unormale avvik frå idealet, har vorte kritisert i seinare tid. Som namna tyder på, knyter den engelske og den franske modellen seg høvesvis til den typiske industrialiseringsforma i det 19. hundreårets England og Frankrike. Den engelske modellen har desse karakteristika: Fabrikken er den sentrale organisatoriske eininga, ei organisasjonsform som gav arbeidarane mindre fridom enn tidlegare tiders handverkarar. Bedriftene blir relativt store. Det følgjer ei veldig urbanisering med den engelske modellen, ein får konsentrasjon av folk i byar med klåre klasseskilje mellom arbeidarar og borgarskap, og mellom rike og fattige. Kulturendring: Urbaniseringa inneber ei massiv innflytting til industriområda, og store sosiale endringar i nærområda. Det blir klåre brot med den tradisjonelle kulturen i området. Rollespesialisering og lønsarbeid: Det er lita eller ingen overlapping mellom eigarar og tilsette. Finansiering og annan ressursmobilisering er altså klårt skilt frå dei som arbeider i bedrifta, som då blir typiske lønsarbeidarar. Eigarskapen er ekstern; i Noreg ofte statleg og/eller internasjonal. Den franske modellen blir på mange måtar det motsette av den engelske: Den meir handverksorienterte verkstaden blir her den typiske organisatoriske eininga. Bedriftene er mindre. Utgangspunktet for industrien er lokale primærnæringar, slik at ein ikkje får ei like sterk urbanisering som i den engelske modellen. Klasseskilja blir mindre; arbeidarane føler seg ikkje som proletarar, men som deler av ein større familie eller hushald. Arbeidarane aksepterer dårlegare lønningar enn sine kollegaer i byane. 9

11 Lokal tradisjon: Sidan utgangspunktet er lokalt, blir industrien i større grad ein integrert og naturleg del av samfunnet. Endringane er mindre dramatiske, og det som skjer er meir i tråd med den tradisjonelle kulturen. Rolleoverlapping og kollektiv entreprenørskap: Det er ei stor lokal ressursmobilisering og lokal entreprenørskap blir dermed meir vanleg enn i den engelske modellen. Typisk er også kollektiv eigarskap til verksemdene. Arbeidarane er ikkje reine lønsarbeidarar; dei kan t.d. ha aksjar i dei bedriftene dei arbeider i. Den regionen i Noreg som er mest naturleg å kople opp mot den engelske modellen er området rundt Oslofjorden, med tre store bransjar som vart utvikla i forlenginga av den engelske industrielle revolusjonen: Tekstil-, mekanisk og treforedlingsindustri (Wicken 1997: 93). På Vestlandet har derimot utvikling etter den franske modellen vore det typiske, med døme som fiskeindustri i Møre og Romsdal og industri med utgangspunkt i jordbruk på Jæren. Viktige unntak frå dette biletet av Vestlandet finn ein på einsidige industristader som Høyanger, Sauda, Odda, Sunndalsøra og Årdal, som heilt klårt kan plasserast innanfor den engelske modellen (Wicken 1997: ). På desse einsidige industristadane er det snakk om relativt store bedrifter utan basis i primærnæringar eller i lokale tradisjonar. Dei viktigaste lokale ressursane var tilgang på billeg fossekraft og nærleik til sjøen, slik at hamneanlegg for lasting og lossing kunne byggast. Finansieringa var ekstern, og ofte også utanlandsk. Utbygginga på desse stadene gjorde store inngrep i lokalsamfunna, og førte til stor innflytting. Avhengnaden av hjørnesteinsbedrifta vart stor, og lokal entreprenørskap nokså utypisk. Stader som Høyanger og Årdal går rett inn i dette bildet med dei tidlegare hjørnesteinsbedriftene Naco og ÅSV, som no er tekne opp i Hydrokonsernet. Dei einsidige industristadane på Vestlandet var i større grad enn Oslofjordområdet avhengige av utlandet på sentrale punkt som initiativtaking, kapital, kunnskapar, råstoff og avsetnad: Den billige elektrisiteten gjorde enkelte bygdesamfunn på Vestlandet til enklaver i en internasjonal markedsøkonomi, der storforetakene ikke var integrert verken i lokalsamfunnet eller nasjonaløkonomien (Wicken 1997: 100). Sitatet ovanfor er ei spissformulering som i hovudsak er rett i eit langsiktig perspektiv, då føretak av denne typen er styrt av internasjonale marknadsforhold og internasjonale eigarar, og i liten grad av lokale interesser. Men i eit kortare perspektiv kan lokale interesser ha vorte proritert høgare enn det sitatet tyder på. Statleg eigarskap kan i periodar ha hatt ein modererande effekt i forhold til internasjonale interesser, t.d. i Årdal. Ein annan muleg modererande faktor er den statusen selskapet fekk i lokalsamfunnet i ein overgangsfase før kommunale tenester vart fullt utbygde, t.d. med å syte for planlegging, bustadbygging, matforsyning, vassforsyning, sjukestover og brannkorps (Bukve 1997). I tilfelle krise i form av ras eller flaum, var det gjerne berre hjørnesteinsbedrifta som hadde maskiner som på kort varsel kunne setjast inn for å rydde opp. Her ser vi ein parallell til omgrepet company town; byen der Selskapet tek seg av dei fleste av innbyggarane sine behov. Dette er også ein klår skilnad frå industrialiseringa rundt Oslofjorden, der vi fekk ein større variasjon med ei blanding av store fabrikkar, småindustri og andre mindre verksemder. Det er opplagt at i ein 10

12 reindyrka selskapsby er det mindre incentiv for innbyggarane til å finne på noko sjølve, då Verket ordnar opp i det meste. Om vi ser nærare på utviklinga av industri ellers på Vestlandet generelt, og i Møre og Romsdal spesielt, finn vi klåre parallellar til den franske modellen slik han er skildra ovanfor. Med utgangspunkt fisket i har følgjande industriar vakse fram: Fiskeforedling, båtproduksjon, båtmotorproduksjon og produksjon av ulike typar utstyr til båtar. (Wicken 1997: ). Samanliknar ein stadane på Vestlandet som har vore prega av den engelske utviklingsmodellen med dei som har basert seg på den franske, finn vi ulike økonomiske og sosiale konsekvensar. Vi kan godt kalle det enklave- vs klyngeøkonomi. På stader som Høyanger og Årdal ser det ut til at enklaveøkonomien blir meir og meir reindyrka. Råstoffet kjem frå utlandet, og dei ferdige produkta blir eksportert. Det sosiale ansvaret hjørnesteinsbedrifta tok på seg frå den pionertida er nesten heilt borte. Dessutan blir den lokale administrasjonen kraftig redusert ut frå planar på konsernnivå. Om det i heile tatt blir aluminiumsproduksjon i Høyanger og Årdal i framtida, kan vi sjå for oss reine produksjonsbedrifter med klårt færre tilsette enn i dag, og med lita integrering med resten av lokalsamfunnet. Hjørnesteinsbedrifta vil i liten grad vere innvevd i lokale økonomiske og sosiale relasjonar, og ringverknadene vil vere små. Behovet for alternativ sysselsetjing vil vere stort, samstundes som dei strukturelle og kulturellle vilkåra for entreprenørskap i liten grad er til stades. Som om ikkje dette er nok, ser det ut til at dei einsidige industristadane også er gløymde av forskarane. Einsidige industristader var eit viktig tema utover 70-talet (sjå t.d. Hansen 1967 og 1983; Årdalsprosjektet tidleg på 70-talet 14 ), og i 1983 kom det ei eiga offentleg utgreiing om temaet (Buvikutvalet, NOU 1983:10). Etter dette har det ikkje skjedd så mykje på denne forskingsfronten, men ei interessant jubileumsbok for verket i Årdal kom i 1997 (Amdam, Gjestland og Hompland 1997). Og Vatne og Hansen har nyleg hatt ein kronikk om tilfellet Odda i Bergens Tidende (Vatne og Hansen 2002). Stikkord som mange småbedrifter, industri med basis i primærnæringar, lokal tradisjon, lokal ressursmobilisering og entreprenørskap gjer at industriutviklinga i Møre og Romsdal høver svært godt inn i den franske modellen. Ei slik skildring passar godt for Herøy og Ulstein, sjølv om den Ulsteinvik av Buvikutvalet vart karakterisert som einsidig industristad på grunn av hjørnesteinsbedrifta Ulstein Verft (tidlegare Ulstein Hatlø). Slik sett kan vi seia at vi finn den mest reindyrka franske modellen i utvalet vårt av kommunar i Herøy, medan Ulstein blir ei blanding av dei to modellane. På internettsidene til Ulstein kommune heiter det 15 : Med heile verda som marknad Industrieventyret i Ulstein er tufta på to grunnpilarar: nøysemd og hardt arbeid. Gradvis har skipsverft og utstyrsprodusentar vakse fram langs fjøra, og er i dag dynamiske verksemder med heile verda som marknad. Ulstein Verft, Rolls-Royce og Kleven Verft er eksempel på dette. Det umulege tek litt lenger tid Visjonane og ideane er drivkrafta. Initiativet, kameratskapen og det ukuelege pågangsmotet gir resultata. Omkvedet er gjerne: «Det vanskelege gjer vi med det same, det umulege tek litt lenger tid». 14 Sjå t.d. Schiefloe (1975) 15 (henta ut ) 11

13 Ringverknader Ringverknadene av denne kulturen møter du også i underskogen av småbedrifter og mangfaldet av service- og handelsverksemder. Trygge arbeidsplassar gir grunnlag for trivsel, også utanom arbeidstid. Her ser vi korleis dei lokale bedriftene er innvevde i lokale sosiale og økonomiske strukturar, samstundes som ein har ei internasjonal orientering. Hjørnesteinsbedriftene i Ulstein er integrert i lokalsamfunnet som sentrum i ei maritim klynge, som også nabokommunen Herøy er ein del av. Den føregåande diskusjonen dreg fram ulikskapar i den lokale næringsstrukturen som skapar forskjellige føresetnader for entreprenørskap. Dette betyr at omgivnadene kan fremje eller hindre entreprenørskap gjennom kulturelle, sosiale og økonomiske strukturar. Men korleis artar dette seg eigentleg, kva gjer eigentleg desse ulike strukturane med folk? Kan vi observere nokre skilnader i tråd med den presenterte teorien? For å finne ut meir om dette har vi innhenta informasjon skuleungdommar og entreprenørar i dei fire kommunane. Men la oss aller først sjå på strategiane for næringsutvikling i dei fire kommunane. 12

14 5 Ulike strategiar for næringsutvikling Strategiane for næringsutvikling i Herøy, Ulstein og Årdal går fram av kommuneplanane, som er tilgjengelege gjennom internett 16. I tillegg er næringssjefen i Høyanger intervjua, då denne kommunen ligg etter i kommuneplanarbeidet. Vidare er det gjort telefonintervju med teknisk sjef i Herøy og plan- og økonomisjef i Ulstein. Ulike strategiar for næringsutvikling ser ut til å ha vokse fram i dei fire kommunane. 5.1 Hydroland: Med ryggen mot veggen Etter fleire år med forsøk på å støtte nyetableringar legg det kommunale næringsutviklingsselskapet Årdal Utvikling om strategien. På eit møte i Årdal Næringssamskipnad i februar 2003 presenterte leiaren for Årdal Utvikling den nye strategien. Han meinte at ein måtte kanalisere meir av ressursane mot det eksisterande næringslivet: Eg meiner det til no har vore ei skeivfordeling i forhold til kven som har brukt oss. I for stor grad har det vore folk som har hatt idear om nyetableringar. Fokuset på å skape nytt, må balanserast med innsats for å byggje på næringslivet og arbeidsplassane som alt finst. Det er lettare for oss å vere med på å halde på 10 arbeidsplassar enn å skape 10 nye 17. I følgje Årdal Utvikling vil ein heller satse på å berge dei arbeidsplassane ein har framfor å etablere nye, og kanskje usikre arbeidsplassar. Ein slik defensiv strategi kan ved første augnekast sjåast som eit negativt signal, men vi kan på ein måte forstå strategiendringa. For det første har, som vi alt har sett, folketalet vore jamt minkande sidan midten av 70-talet. For det andre har satsinga på nyetableringar har vore tung å drive, og nokre av dei beste bedriftene i bygda utanom Hydro er vidareføringar av bedrifter som har kome i situasjonar der eigarane stod ved ein skiljeveg og ville ut av bedrifta, eller har måtta gi opp. Døme på dette finn vi innan ulike bransjar som transport, teknologi/datakommunikasjon og varehandel. I slike situasjonar kan det vere fornuftig at Årdal Utvikling går inn med støtte til tilsette som vil overta bedrifta og berge sine eigne arbeidsplassar, og til nye personar som vil føre eit konkursramma tiltak vidare i bygda. I Høyanger har ein gjort litt av det same, ved at Høyanger Næringsutvikling t.d. gjekk inn og støtta vidareføring av ei bedrift som ein meinte hadde livets rett trass i at førre eigar gjekk konkurs. På denne måten blir ei innovativ bedrift i bygda ført vidare med nye aktørar ved roret. Høyanger har elles lagt seg på andre strategiar enn Årdal. Der har ein ikkje vore redd for å tenkje stort, eller kanskje det er rettare å seie at dei har vore nøydde til å tenkje stort? Medan andre snakkar om etableringar av småbedrifter med 2 3 eller i beste fall 10 tilsette snakkar ein i Høyanger kommune gjerne om etablering av bedrifter med meir 50 nye arbeidsplassar. Då Fundo gjekk konkurs, valde kommunen å gå inn og overta bedrifta med Herøy: (henta ut ) Ulstein: (henta ut ) og (henta ut ) Årdal: (Kommuneplan og strategisk næringsplan henta ut ) 17 Sogn Avis

15 arbeidsplassar. Eit nytt selskap, Fundamus AS, vart etablert. Kommunen hadde ressursar til dette på grunn av inntekter frå sal av kraftaksjar. Fundamus går no med overskot, har 350 tilsette, og ein snakkar om ei utviding av selskapet som skal skape 50 nye arbeidsplassar. Ein jobbar også med ei anna nyetablering, Energy Recycling AS (ERAS) som skal gi nye arbeidsplassar ved planlagt oppstart i I skrivande stund er det ikkje heilt sikkert at denne bedrifta kjem i gang, men planlegginga er komen ganske langt. Om etableringa går bra, har ein visjonar om å utvide til 80 arbeidsplassar. I september 2003 gjekk eit samrøystes kommunestyre i Høyanger inn for å kjøpe aksjar for 10 millionar kroner i ERAS. Dette er eit strategisk oppkjøp for å sikre styrerepresentasjon og lokalisering av hovudkontor til Høyanger. Eit felles problem i Høyanger og Årdal er at deler av aluminiumsproduksjonen skjer med omnar som har forelda teknologi og som forureinar for mykje. Innan må desse omnane vere skifta ut med ein moderne type, eller så vil store deler av produksjonen bli lagt ned. Ei slik modernisering vil medføre milliardinvesteringar frå Hydros side. Sjølv om investeringane vil vere lønsame, er problemstillinga for eit internasjonalt selskap som Hydro at investeringar andre stader kan vere endå meir lønsame. Hydro gir for tida signal om at nye investeringar i Noreg er uaktuelle med dagens rammevilkår 18. Og ein ting som er sikkert, nyinvesteringar eller ikkje, er at Hydro er på konstant jakt etter kostnadskutt, og tal tilsette i forhold til produsert kvantum går stadig nedover. Hydro i Høyanger har redusert talet på tilsette frå 800 til 300 i perioden 1999 til Dette har dei oppnådd gjennom rasjonaliseringar, sal av Fundo (over 300 tilsette), nedlegging av slugfabrikken (75 tilsette) og ved bortsetjing av vedlikehaldsavdelinga til Kværner (90 tilsette, no Aker Kværner). Folketalet i Høyanger var eigentleg ganske stabilt ut over 90- talet fram til Då kom det eit brått vendepunkt til ei negativ folketalsutvikling. Slike hendingar har gjort at ein i Høyanger mentalt har teke inn over seg omstillingsbehovet. Så gale det enn er kan det vere ein fordel, og dette er kanskje litt av årsaka til at ein tenkjer stort når nye bedrifter skal etablerast. Grunnen til at dei tenkjer så stort i Høyanger er at dei vil ha erstatta dei arbeidsplassane som går tapt om Hydro skulle trappe ned verksemda der frå år Folketalsutviklinga i Høyanger er avhengig av kva som skjer med Hydro, og kor vellukka utviklinga av alternative arbeidsplassar vil vise seg å bli. I motsetnad til Årdal, som kanskje i større grad håpar at Hydro vil gjere dei nødvendige investeringane, har Høyanger søkt eit samarbeid med Hydro for å utvikle alternative arbeidsplassar 19. Hydro har t.d. vore positive til å stille sine kaiområde til disposisjon for alternativ verksemd, som t.d. ERAS. Høyanger kommune sitt bidrag til denne bedrifta er billeg konsesjonskraft. Ein annan viktig skilnad mellom Årdal og Høyanger må her peikast på. I Årdal er innbyggjarane stort sett samla i to tettstader, medan ein i Høyanger har ein større del av befolkninga i det som kan kallast utkantar. Desse utkantane er ikkje så prega av Hydro, er 18 Argumenta er ikkje akkurat oppsiktsvekkjande, sjølv om dei er reelle nok: Kraftmangel, stadig stigande straumprisar, høge lønningar og andre høge kostnader i Noreg (Bergens Tidende, 27. april 2003) 19 I kommuneplanen har rett nok Årdal kommune som mål å få etablert eit samarbeid med Hydro om næringsutvikling. Men til no har Høyanger kommune jobba tettare mot Hydro enn Årdal kommune. I Årdal her ein vore mindre inkluderande i forhold til Hydro så langt 14

16 meir entreprenørorienterte, og altså meir i tråd med den franske utviklingsmodellen. I Bjordal 20 var det ut over 90-talet mange som starta for seg sjølve, og bygda måtte importere arbeidskraft. På eit tidspunkt var halvparten av dei som jobba der, eksterne. Det var ein vanvittig aktivitet der, sa ein. No er det litt rolegare der, kanskje litt for roleg. Dei slit litt no. Mykje av aktiviteten i Bjordal spring ut frå jordbruk og fiske, dessutan satsar ein på reiseliv der naturopplevingar og fiske inngår. Østerbø Maskin er eit døme på ei bedrift i Bjordal som er bygd opp frå grunnen. Det starta med reparasjonar av bøndenes verktøy, og no er der ei avansert teknologisk bedrift med eigne produkt og ein del import av spesialmaskiner. Dei fleste av ungdommane i bygda har vore innom bedrifta på sommarjobbar, og fleire tidlegare tilsette ved bedrifta har starta sine eigne bedrifter. Ein informant peikte også på Lavik 21 som ei entreprenørorientert bygd, og sa at kreativiteten i Høyanger auka med avstanden frå sentrum i kommunen! Nærbutikkane i desse utkantane av kommunen klarar seg dessutan forbausande bra. I Høyanger finn ein altså klåre døme på den engelske og franske modellen i ein og same kommune. Både i Årdal og Høyanger kjempar dei den same kampen for å oppretthalde tilbodet lokalt. Årdal har vel lukkast noko betre til no med akkurat det. Mange butikkar har måtta gitt seg i Høyanger sentrum dei seinare åra. Handelslekkasjen er stor, det er berre 45 minuttar å køyre til Førde, som er eit handelssentrum med mykje betre utval av det meste. Paradoksalt nok kan Høyanger sikre dei store arbeidsplassane, medan dei små forsvinn. Konkurranse, i alle fall lokal konkurranse, blir av fleire i Årdal sett på som negativt. Å etablere ei ny bedrift i direkte konkurranse med ei eksisterande blir der oppfatta som direkte ufint. Tanken som ligg bak er at nye bedrifter må tilføre lokalsamfunnet noko nytt, eller oppretthalde ein funksjon som elles ville falle bort. Dette kan på den eine sida verke negativt, då ein som vil etablere seg som ein lokal konkurrent kan risikere å bli motarbeidd. Ein entreprenør eg snakka med, følte det slik i starten, då han etablerte seg innanfor ein bransje som alt var representert i Årdal. Men han meinte at han hadde noko å fare med i fornying av bransjens tilbod i bygda, og kjempa seg gjennom. No går bedrifta svært bra, og han har ingen slike problem lenger. På den andre sida avspeglar dette tilstandane i eit samfunn som kjempar for å oppretthalde dei funksjonane ei bygd av denne storleiken bør ha for å overleve. Derfor vil dei heller at ressursane blir brukte til å oppretthalde det tilbodet ein har, eller til å få noko ein treng i bygda, og som ein ikkje har frå før. Men dømet referert ovanfor viser at ein kanskje må akseptere entreprenørar som meiner dei har noko nytt å tilføre i bransjar som alt eksisterer i bygda. 5.2 Herøy og Ulstein Styrken i dei to sunnmørskommunane har vore at mykje privat kapital har vorte akkumulert på lokale hender, noko som har sikre lokale reinvesteringar 22. I Herøy har slike investeringar 20 Bjordal ligg på sørsida av Sognefjorden, medan Høyanger sentrum ligg på nordsida 21 Ca 5 mil vest for Høyanger sentrum, på nordsida av fjorden 22 Dette i motsetning til dei to sognekommunane, der store overskot har gått ut av lokalsamfunna og inn i Hydrosystemet. 15

17 gjerne gått inn i det lokale næringslivets særprega kompetanse, nemleg sjømannskap i form av fiske og i nyare tid også offshoreverksemd. Herøy er Noregs største offshorekommune i tal fartøy 23 med sine fartøy, og er også den kommunen på Nordvestlandet som har flest millionærar i forhold til folketalet 24. Dette står i skarp kontrast til den svake kommuneøkonomien i Herøy dei seinare åra 25. I Ulstein var Kleven Verft ute av lokale hender i ein periode, men bedrifta vart kjøpt tilbake av lokale investorar som har satsa mykje i Ulstein dei seinare åra. Utstyrsdelen av Ulsteinkonsernet 26 vart i 1998 selt til Vickers, som selde vidare til Rolls Royce. Salet gav Ulstein familien ein stor pengesum, nærare fire milliardar kroner, og mykje av denne kapitalen har vorte brukt inn mot lokalmiljøet. Mellom anna har ein fått etablert ein privat næringspark, Borgstein. Ulstein kommune har valt å legge tiltaksarbeidet til toppleiinga i kommunen, og altså ikkje ha ein eigen nærings- eller tiltakssjef. Fordelen med dette meiner ein er at ein får ei fornuftig siling av saker og rask handsaming og gjennomføring av tiltak. Ulempa er sjølvsagt at toppleiinga også har mange andre oppgåver, slik at berre saker av ei viss storleik har sjanse til å få merksemd. Ein har kontakt med etablerarar som søker om støtte, og får tilbakemeldingar frå dei som har fått slik støtte. Ut over dette har ein ingen spesielle tiltak retta mot entreprenørskap. I kommuneplanen blir det sagt klart at etablering av småbedrifter monnar lite når det gjeld sysselsetjing, mange av dei går dessutan konkurs etter nokre få år. Vidare skriv ein: Tilrettelegging for nyetablering er difor i større grad eit arbeid for å halde på dynamikken og nyskapinga i det lokale næringslivet, og i mindre grad å sysselsette ledig arbeidskraft. Med den befolkningsutvikling ein har hatt i Ulstein, med det talet på nyetableringar ein har hatt, og med den potente private sektoren, er det forståeleg at kommunen ikkje har satsa så mykje på entreprenørskap. Kommunen si rolle har vore å gi starthjelp til småbedrifter som fell utanom den private investeringsarenaen. Ein har heller ikkje ønska å setje i gang nye verksemder som ville konkurrere om arbeidskrafta med dei etablerte bedriftene. På den andre sida vil problem i ei av dei tre store bedriftene Kleven Verft, Ulstein Verft og Rolls-Royce Marine kunne gi negative ringverknader av same type som ein har sett i Årdal og Høyanger. Alt hausten 2002 var det t.d. klart at norske skipsverft mangla kontraktar for å unngå permitteringar og det som verre var: oppseiingar og nedleggingar. Problema kunne oppsummerast i høg kronekurs, bortfall av subsidiar og dyre lønsoppgjer i Noreg, samstundes som ein har fått hardare konkurranse frå lågkostland i Asia også på nisjeprodukt som forsyningsskip og andre spesialfartøy. Dessutan har marknaden vore dårleg, med relativt lite oljeleiting i Noreg. I tillegg kan ein oppleve at offshorereiarane flaggar ut til andre land med gunstigare rammevilkår. Våren 2003 var problema særleg store for Ulstein Verft, som er i ferd med å gjennomføre ei omorganisering og nedbemanning 27. For Rolls-Royce Marine ser det førebels betre ut, med fulle ordrebøker, halvparten til utlandet. Som høgteknologisk underleverandør har denne bedrifta stått noko tryggare. 23 Ikkje største baseområdet 24 Sunnmørsposten Kommuneøkonomien var bra fram til slutten av 90-talet, då ein fekk 2-3 år med underskot. Per 2003 skal situasjonen vere under kontroll 26 Ulstein Verft vart ikkje selt ut, her har Ulsteinfamilien framleis kontroll 27 På haustparten i 2003 har både Kleven og Ulstein Verft fått kontraktar som har gitt litt pusterom 16

18 Ut frå det som står i kommuneplanen, ser Herøy kommune relativt optimistisk på framtida. Folketalet ser ut til å gå litt opp i tida framover, i alle fall reknar ein ikkje med korkje eksplosiv vekst eller skremmande tilbakegang i folketalet. Ein ser ikkje problem i form av fråflytting eller arbeidsløyse, men peiker på at næringslivet er einsidig på den måten at ein manglar arbeidsplassar for høgt utdanna personar generelt, og kvinner spesielt. For å rette på dette håpar ein at fleire av ungdommane frå bygda som utdannar seg andre stader kan kome tilbake til heimbygda seinare. I kommuneplanen er det dessutan eit stort avsnitt om kvinner, med bakgrunnstal, mål, strategiar og ei liste over tiltak på kort og lang sikt. Dette er eit døme til etterfølging for andre kommunar i distrikta 28. Bortsett frå dei kvinneretta tiltaka, har ein heller ikkje i Herøy sett noko behov for spesiell satsing på entreprenørskap. Ein har t.d. ikkje hatt nokon eigen næringskonsulent, men i den nye kommuneplanen står rett nok det at ein vil opprette ei slik stilling. På same måten som i Ulstein er nyskaping sett på som ei kjelde til vitalisering av næringslivet og regionen, ikkje eit middel mot arbeidsløyse. Nyskaping blir sett på eit viktig verkemiddel for å henge med i utviklinga og i konkurransen med andre. På Mjølstadneset har ein har bygt opp eit industriområde med suksess når det gjeld etableringar. Mellom anna har Ulstein Verft etablert ei avdeling på Mjølstadneset. 28 Herøy har i fleire år på rad kome ut som jumbo i SSBs likestillingsindeks, og prøver å ta fatt i problemet 17

19 6 Kva meiner ungdommen? Gjennom ei spørjeundersøking blant elevar i avgangsklassane i dei vidaregåande skulane i Herøy, Høyanger, Ulstein og Årdal vil potensialet for framtidig entreprenørskap i lokalsamfunna kunne kome fram. Denne undersøkinga vart gjennomført i mai 2001, og i alt 342 elevar var med i undersøkinga. I spørjeskjemaet vart det lagt vekt på å kartlegge elevane sine framtidsplanar, nettverk og haldningar til det å starte si eiga bedrift. Motivasjonen blant ungdommen til å starte eiga bedrift blir då brukt som ein indikator på det entreprenørielle klimaet i dei fire kommunane. Alle dei fire kommunane har vidaregåande skular, men Herøy har berre første året i den allmennfaglege studieretninga. På alle skulane vart avgangsklassane både i yrkesfaglege og allmennfaglege retningar plukka ut til å vere med. Utanom førsteklassingane i Herøy var det altså tredjeklassane på allmennfagleg retning som vart inkluderte i undersøkinga. I alt 20 allmennfaglege tredjeårselevar med Herøy som heimstadkommune blir likevel plukka opp av undersøkinga, som elevar ved Ulstein vidaregåande skule. Sidan yrkesfaglege retningar kan vere både eitt- to- og treårige, varierer det meir frå skule til skule kva klassar som var med. Nokre av dei treårige yrkesfaglege retningane er dessutan studieførebuande, og slik sett meir like dei allmennfaglege. For å få ei samanlikning av dei fire utvalde kommunane tek vi bort dei elevane som oppgir andre kommunar som heimstadskommune. Utvalet av respondentar blir då redusert frå 342 til 199 elevar, fordelt på Herøy (66), Høyanger (35), Ulstein (54) og Årdal (44). Dette kan vi kalle den geografiske dimensjonen. Ut frå teorien om fransk kontra engelsk utviklingsmodell burde vi finne skilnader mellom ungdommane i sunnmørskommunane og sognekommunane som skulle tilseie eit gunstigare klima for entreprenørskap på Sunnmøre. Som vi straks skal sjå, finn vi i alle fall nokre indikasjonar på at så er tilfelle. Omvendt kan vi ha ei konkurrerande hypotese om at ungdomskulturen går på tvers av slike gamaldagse regionale inndelingar, og i så fall vil vi ikkje finne nokre vesentlege skilnader langs den geografiske dimensjonen. Ein dimensjon som då viser seg å vere interessant er kjønn. Kjønn var i utgangspunktet ikkje noko tema i denne undersøkinga. Det var mulege skilnader i entreprenørskapsånd mellom Sunnmøre og Sogn som stod i fokus. For moro skuld køyrde eg variabelen kjønn mot sjølvtillit, og fann at jentene oppgav signifikant mindre sjølvtillit enn gutane. Ja, ja, tenkte eg, verda har ikkje forandra seg mykje. Så gløymde eg heile greia for ein periode, inntil eg fekk eit påhitt om at eg burde sjekke dette nærare. Eg køyrde kjønn mot fleire sentrale variable, og opplevde at det hagla inn med signifikante skilnader mellom gutar og jenter, skilnader som er vel så klåre som dei som kan tilbakeførast til geografi. Nokre av desse resultata vil også bli lagt fram i det følgjande. Når det gjeld kjønn, brukar eg heile utvalet på 342 elevar som kjelde. 18

20 6.1 Haldningar til det å ha si eiga bedrift Den geografiske dimensjonen: Høyanger/Årdal vs Herøy/Ulstein Elevane vart bedne om å rangere sine haldningar til ein del påstandar frå 1 (einig) til 5 (ueinig). Påstandane er på ulike måtar knytte til det å etablere og drive si eiga bedrift, både når det gjeld arbeidsinnsats, motivasjon, etc. Er entreprenørånda blant ungdommen betre utvikla på Sunnmøre enn i Sogn? Som vi straks skal sjå, finn vi ein del indikasjonar på at dette kan vere tilfelle, men skilnadene er ikkje så store som ein skulle tru. For å sjå litt nærare på dette laga vi ved å kombinere svara på to variablar ein indeks for entreprenørar og anti-entreprenørar. Dei som på direkte spørsmål svarar positivt på at dei ikkje vil starte eiga bedrift (svaralternativ 1 og 2), og som samstundes svarar negativt på spørsmål om det å ha si eiga bedrift inneber ein livsstil dei kan tenkje seg (svaralternativ 4 og 5), blir karakteriserte som anti-entreprenørar. Dei som svarar speglvendt av dette, blir karakteriserte som entreprenørar. Testar vi indeksen først på skulenivå, finn vi ein svak tendens til at Herøyelevane er meir orienterte mot entreprenørskap enn dei andre. Vi finn 38 % entreprenørar og 6 % antientreprenørar blant desse 29. Tala for dei andre skulane er for Høyanger, for Ulstein og for Årdal. Rundt 60 % av elevane er nøytrale i forhold til entreprenørskap. Ser vi bort frå desse, får vi ei prosentvis fordeling mellom entreprenørar og anti-entreprenørar på i Herøy vidaregåande skule, i Høyanger, i Ulstein og i Årdal. Ser vi på heimstadnivå er 33 % av elevane frå Herøy entreprenørar etter vår indeks, mot 22 % av dei andre elevane 30. Det er ingen skilnad mellom Ulstein- og sogneelevane på dette punktet. Tabell 3 på neste side viser ei oversikt over svara på nokre av haldningsspørsmåla. I synet på om konkurranse er inspirerande, finn vi at sunnmørsungdommane er meir positive enn sogningane. Det er 33 % av dei førstnemnde, mot 23 % av dei sistnemnde, som har valt det mest positive alternativet. Mest positive til konkurranse er herøyungdommane, der 37 % kryssa av for alternativ 1. Men eit pussig moment her er at sunnmøringane hadde ei flatare fordeling på dei ulike kategoriane enn sogningane. Sogningane hadde flest svar midt på treet, medan sunnmøringane hadde ei overvekt både i den positive og den negative enden av skalaen. Elevane frå Sunnmøre er i større grad enn dei frå Sogn villige til å arbeide ut over vanleg arbeidsdag. Ser vi på det mest positive alternativet, er prosentsatsen 21 9 i favør av sunnmøringane. Tek vi dei to mest positive alternativa, blir forholdet 51% mot 32 %. Også her er det elevane frå Herøy som viser seg å vere i teten, her hadde 26 % kryssa for det mest positive alternativet, og 61 % for dei to mest positive alternativa. På dette punktet er det mest 29 I tala frå Herøy skule er det då inkludert elevar frå nærliggande kommunar som Ulstein, Hareid og Sande. 30 Ein skulle kanskje tru at elevar frå yrkesfaglege retningar er meir entreprenørorienterte enn dei frå allmennfag, men det er slett ikkje tilfelle, det er ingen slike samanhengar. 19

Vestlandet ein stor matprodusent

Vestlandet ein stor matprodusent Vestlandet ein stor matprodusent Halvparten av sjømatproduksjonen i Norge skjer på Vestlandet Hordaland Vestlandet 2001 Mill. kr % av landet Mill. kr % av landet Jordbruk 499 4,7 3 084 29,2 Fiske og fiskeoppdrett

Detaljer

Læringsarena 14. juni 2013

Læringsarena 14. juni 2013 Kva særpregar ungdommar og unge vaksne som har lyst til å bu og arbeide i Sogn og Fjordane? Jon Gunnar Nesse og Torbjørn Årethun Læringsarena 14. juni 2013 Tema 1. Utval: Kven har vi spurt? 2. Ønskjer

Detaljer

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Folketalsutviklinga i PANDA vert bestemt av fødselsoverskotet (fødde minus døde) + nettoflyttinga (innflytting minus utflytting). Fødselsfrekvensar og dødsratar

Detaljer

Bli verande eller reise vidare? avgjerande faktorar når høgt utdanna vel å bu og arbeide i distrikta

Bli verande eller reise vidare? avgjerande faktorar når høgt utdanna vel å bu og arbeide i distrikta Bli verande eller reise vidare? avgjerande faktorar når høgt utdanna vel å bu og arbeide i distrikta Bygdeforskingdagen, Trondheim 5. november 2013 Finn Ove Båtevik Ein studie av bedrifter og tilsette

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Arbeidsnotat til bymøtet 7. mai 2007, tiltaket Tilflytting 2017 Av Heidi-Iren Wedlog Olsen og Severin Aarsnes

Arbeidsnotat til bymøtet 7. mai 2007, tiltaket Tilflytting 2017 Av Heidi-Iren Wedlog Olsen og Severin Aarsnes Arbeidsnotat til bymøtet 7. mai 2007, tiltaket Tilflytting 2017 Av Heidi-Iren Wedlog Olsen og Severin Aarsnes Anne og Thomas på flyttefot Flyttemønster blant ungdom/unge vaksne i Møre og Romsdal, 1980

Detaljer

HORDALANDD. Utarbeidd av

HORDALANDD. Utarbeidd av HORDALANDD FYLKESKOMMUNE Utflyttingar frå Hardanger Utarbeidd av Hordaland fylkeskommune Analyse, utgreiing og dokumentasjon August 28 INNLEIING: Analysen er utarbeidd som ein del av Hordaland fylkeskommune

Detaljer

Bustadmarknaden i Sogn. Presentasjon for Sogn Regionrådsdag Tirsdag 21.april 2015 Leikanger

Bustadmarknaden i Sogn. Presentasjon for Sogn Regionrådsdag Tirsdag 21.april 2015 Leikanger Bustadmarknaden i Sogn Presentasjon for Sogn Regionrådsdag Tirsdag 21.april 2015 Leikanger Bakgrunn Mangel på adekvate bustader for sal eller leige er i stigande grad dei siste åra trekt fram som ein viktig

Detaljer

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1 Rolf Lystad 12.05.14 Oklavegen 4 6155 Ørsta Utdanningsavdelinga v/ståle Solgard Møre og Romsdal fylkeskommune Fylkeshuset, Julsundvegen 9 6404 Molde Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen

Detaljer

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11 Konsekvensanalyse Vegomlegging Etnesjøen Juni 2011 AUD-rapport nr. 12-11 Utgivar: Hordaland fylkeskommune, Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) http://www.hordaland.no/aud Tittel: Konsekvensanalyse

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Framtidas bustadbehov blir i hovudsak påverka av størrelsen på folketalet og alderssamansettinga i befolkninga. Aldersforskyvingar i befolkninga forårsakar

Detaljer

Ny strategiplan for Høgskulen

Ny strategiplan for Høgskulen Ny strategiplan for Høgskulen Nokre innspel til det vidare arbeidet Petter Øgar Mi forståing av strategisk plan Ein overordna og langsiktig plan for å oppnå bestemte overordna mål for organisasjonen Måla

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning

Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning Av: Jorunn Furuberg Samandrag Dersom framtidige generasjonar vel utdanning og tilpassing på arbeidsmarknaden slik tilsvarande personar gjorde

Detaljer

Kompetansearbeidsplassar i Hordaland

Kompetansearbeidsplassar i Hordaland Kompetansearbeidsplassar i Hordaland AUD-rapport nr. 8 11 September 211 1 Tal kompetansearbeidsplassar i Hordaland har vekse med 21 % i perioden 22 29, mot 17 % i landet som heile. Alle regionane i Hordaland

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

ULSTEIN KOMMUNE Politisk sekretariat

ULSTEIN KOMMUNE Politisk sekretariat ULSTEIN KOMMUNE Politisk sekretariat Møre og Romsdal fylkeskommune Att. Utdanningsavdelinga v/ståle Solgard Fylkeshuset 6404 MOLDE Saksnr Løpenr Dato 2014/409 9233/2014 26.09.2014 MELDING OM VEDTAK UTVIKLINGSPLANAR

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 2

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 2 Rolf Lystad 18.09.14 Oklavegen 4 6155 Ørsta Utdanningsavdelinga v/ståle Solgard Møre og Romsdal fylkeskommune Fylkeshuset, Julsundvegen 9 6404 Molde Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen

Detaljer

Vurdering av allianse og alternativ

Vurdering av allianse og alternativ Leiinga Høgskulen i Volda Kunnskapsdepartementet Postboks 8119 Dep 0032 OSLO Postboks 500 6101 Volda Telefon: 70 07 50 00 Besøksadresse: Joplassvegen 11 6103 Volda postmottak@hivolda.no www.hivolda.no

Detaljer

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten.

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten. Rapport. Innbyggjarundersøkinga 2015 Ulvik herad. Generelt om spørsmåla: Spørsmåla kunne graderast på ein skala frå 1-6, kor 1 var dårlegast. Eit gjennomsnitt på 3,5 vil seie ein vurderingsscore midt på

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Innbyggarundersøking i Nordhordland kommunestruktur

Innbyggarundersøking i Nordhordland kommunestruktur Regionrådet Austrheim, Fedje, Gulen, Lindås, Masfjorden, Meland, Modalen, Osterøy, Radøy Innbyggarundersøking i Nordhordland kommunestruktur Gjennomført i 2011 og februar 2015 Nordhordland ein kommune

Detaljer

Søknad om Anbodsgaranti

Søknad om Anbodsgaranti Søknad om Anbodsgaranti (For GIEK) Aktørnr. (Garantimottakar) Garantinummer I samsvar med EØS-avtala artikkel 61 (1) er den som mottek middel under anbodsgarantiordninga pålagd å gi opplysningar om all

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Resultat fra folkemøte 8. april 2015

Resultat fra folkemøte 8. april 2015 Resultat fra folkemøte 8. april 2015 Regionkommune Sunnmøre Styrker: Sterk region God tilgang på fagfolk/sterkare fagmiljø Gode utdanningsinstitusjonar Betre kvalitet og meir likeerdige tenester Profesjonell

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Sentralt gitt eksamen NOR0214, NOR0215 og NOR1415, 10. årstrinn Våren 2015 Åndalsnes 29.06.15 Anne Mette Korneliussen

Detaljer

Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011. Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011

Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011. Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011 Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011 Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011 1 2 Metode Undersøkinga er utført av Analyse, utgreiing og dokumentasjon

Detaljer

BARNEHAGETILBODET I BALESTRAND

BARNEHAGETILBODET I BALESTRAND MØTEINNKALLING Utval: UTVAL FOR OPPVEKST OG OMSORG Møtestad: rådhuset Møtedato: 01.04.2009 Tid: 15.00 Varamedlemmer møter berre etter nærare innkalling SAKLISTE Sak nr. Arkivsak nr. Tittel 4/09 09/254

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform Godt Lokaldemokrati ei plattform Godt lokaldemokrati ei plattform Norsk lokaldemokrati er godt men kan og bør bli betre. KS meiner ei plattform vil vere til nytte i utviklingsarbeidet for eit betre lokaldemokrati.

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 242 Arkivsaksnr.: 08/768-1

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 242 Arkivsaksnr.: 08/768-1 SAKSFRAMLEGG Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 242 Arkivsaksnr.: 08/768-1 Kraftfondet - alternativ plassering TILRÅDING: Kommunestyret vedtek å la kapitalen til kraftfondet stå i ro inntil vidare

Detaljer

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Alternative titlar: Vurderingsarbeid: Arbeid med kvalitet i skolen i spenning mellom

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Konsekvensanalyse Ålvik/ Kvam

Konsekvensanalyse Ålvik/ Kvam Konsekvensanalyse Ålvik/ Kvam Reduksjonar i verksemda ved Bjølvefossen i 2001 Agnes Mowinckelsgt. 5, Postboks 7900 5020 Bergen Bergen, JUNI 2001 Rapport Rapporten er utgjeven av Avdeling for regional utvikling,

Detaljer

ARBEIDSNOTAT ref. Nordmørskonferansen 2008

ARBEIDSNOTAT ref. Nordmørskonferansen 2008 Postadresse: Fylkeshuset, 6404 Molde Besøksadresse: Julsundveien 9 Telefon 71 25 80 00 Telefaks: 71 25 87 21 e-post: post@mrfylke.no www.mrfylke.no ARBEIDSNOTAT ref. Nordmørskonferansen 2008 Av Heidi-Iren

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Spørjeundersøking om sentrumsområde

Spørjeundersøking om sentrumsområde Spørjeundersøking om sentrumsområde Befolkningsundersøking i Hordaland 2013 AUD-rapport nr. 1 2013 Bakgrunn og metode Undersøkinga er utført på oppdrag frå, og i samarbeid med Planseksjonen i Hordaland

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik SAKA GJELD: Omdømmemåling 2014 ARKIVSAK: 2014/816/ STYRESAK: 145/14 STYREMØTE: 08.12. 2014 FORSLAG

Detaljer

Hyllestad kommune omstillingsorganisasjonen utviklingsplan 2014 2015. Innhald. 1. Innleiing om planen og arbeidet. 2. Verdigrunnlag og visjon

Hyllestad kommune omstillingsorganisasjonen utviklingsplan 2014 2015. Innhald. 1. Innleiing om planen og arbeidet. 2. Verdigrunnlag og visjon Utviklingsplan for næringsarbeid 2014 2015 Hyllestad kommune omstillingsorganisasjonen utviklingsplan 2014 2015 Innhald 1. Innleiing om planen og arbeidet 1.1 Innleiing s. 3 1.2 Historikk s. 3 2. Verdigrunnlag

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Samandrag Om lag 46 400 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 2. kvartal 2007. Dette er ein nedgang frå 1. kvartal i år då 69 700 hushaldskundar skifta leverandør.

Detaljer

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning navn på profil/kortversjon NORSKE ARBEIDSTAKARAR MED BERRE GRUNNSKOLE BØR TA MEIR UTDANNING 1 Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning Årets Vox-barometer syner at tilsette med

Detaljer

Kommunal overtakelse av privat vannverk eksempel frå Stryn. Siv. Ing Tobias Dahle ( og tidlegare teknisk sjef i Stryn kommune)

Kommunal overtakelse av privat vannverk eksempel frå Stryn. Siv. Ing Tobias Dahle ( og tidlegare teknisk sjef i Stryn kommune) Kommunal overtakelse av privat vannverk eksempel frå Stryn ( og tidlegare teknisk sjef i Stryn kommune) Bergen 10 11 april 2013 Moment Status/bakgrunnen for at denne saka kom opp Gjeldande lovverk på området

Detaljer

Valle Venstre. «Menneska er viktigare enn systemet.»

Valle Venstre. «Menneska er viktigare enn systemet.» Valle Venstre «Menneska er viktigare enn systemet.» Dette er Valle Venstre: Venstre er eit liberalt parti. Ein liberal politikk tek utgangspunkt i det enkelte mennesket, samstundes med at alle har ansvar

Detaljer

Samhandlingskonferansen 2015 Regional plan for folkehelse. Regional plan for folkehelse 2015-2019

Samhandlingskonferansen 2015 Regional plan for folkehelse. Regional plan for folkehelse 2015-2019 Samhandlingskonferansen 2015 Regional plan for folkehelse Fylkesdirektør Svein Arne Skuggen Hoff Sogn og Fjordane fylkeskommune Regional plan for folkehelse 2015-2019 Fylkesdirektør Svein Arne Skuggen

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Fyll ut alle felt så godt, kort og presist som mogleg.

Fyll ut alle felt så godt, kort og presist som mogleg. SØKNAD OM MIDLAR TIL PROSJEKT FRÅ PROGRAM OPPLEVINGSNÆRINGAR 2009 Fyll ut alle felt så godt, kort og presist som mogleg. A: Her skal du fylle inn nøkkeldata for søknad og søkjar. Nøkkeldata for søknad

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Utforskaren Hovudområdet grip over i og inn i dei andre hovudområda i faget, og difor skal ein arbeide med kompetansemåla i utforskaren samtidig med at ein arbeider

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

Hjelp og løysingsframlegg til nokre av oppgåvene i kapittel 3

Hjelp og løysingsframlegg til nokre av oppgåvene i kapittel 3 Hjelp og løysingsframlegg til nokre av oppgåvene i kapittel 3 Oppgåver til side 130 Oppgåve B Kommenter forholdet mellom omgrep. a) Morfem, leksikalsk morfem, grammatisk morfem, bøyingsmorfem og avleiingsmorfem.

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

Indikatorevaluering. Innspel til Distriktssenteret Presentasjon halde I Distriktssenteret sine lokale i Sogndal, 20. april 2010

Indikatorevaluering. Innspel til Distriktssenteret Presentasjon halde I Distriktssenteret sine lokale i Sogndal, 20. april 2010 Indikatorevaluering Innspel til Distriktssenteret Presentasjon halde I Distriktssenteret sine lokale i Sogndal, 20. april 2010 Carlo Aall og Geir Liavåg Strand Disponering 1. Vår forståing og gjennomføring

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

Gjeldsbøra i kommunane Møre og Romsdal

Gjeldsbøra i kommunane Møre og Romsdal Gjeldsbøra i kommunane Møre og Romsdal Høg gjeld = færre teneste? For å yte gode tenester til innbyggarane treng kommunane gode barnehage- og skulebygg, vegar, gode infrastrukturar for vassforsyning,

Detaljer

Tevling i Bygdekjennskap. Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag.

Tevling i Bygdekjennskap. Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag. Tevling i Bygdekjennskap Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag. NORGES BYGDEUNGDOMSLAG 1992 Dette er ikkje nokon tevlingsregel, men heller ei rettesnor og eit hjelpemiddel for lokallag som ynskjer

Detaljer

SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE

SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE SPØRJEGRANSKING Om leselyst og lesevanar blant unge SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE Irene, Terese, Sigurd, Lars i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 INNHALD Innleiing... 3 Diagram og Kommentarar...

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Frå 1. juli i år vert det innført eit nytt regelverk for regionalstøtte i EØS-området, noko som krev

Detaljer

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune.

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune. Førde, 24.02.2015 NVE Konsesjonsavdelinga Postboks 5091 Majorstua 0301 OSLO Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune. Vi viser til NVE sitt høyringsbrev av 19.11.2014

Detaljer

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmeldinga frå Austevoll maritime fagskule gjev ein oppsummering av dei viktigaste funna i student

Detaljer

Avdeling for regional planlegging

Avdeling for regional planlegging Møte med Avdeling for regional planlegging MD Presentasjon av utfordringar i fylket Fylkesrådmann Jan Øhlckers Tysdag 22.september 2009 DN: Størst variasjon er det i Sogn og Fjordane som har 22 vegetasjonsgeografiske

Detaljer

resultat Innovasjon Noreg Akersgata 13 Postboks 448 Sentrum 0104 Oslo T: 22 00 25 00 F: 22 00 25 01 post@innovasjonnorge.no www.innovasjonnorge.

resultat Innovasjon Noreg Akersgata 13 Postboks 448 Sentrum 0104 Oslo T: 22 00 25 00 F: 22 00 25 01 post@innovasjonnorge.no www.innovasjonnorge. Innovasjon Noreg Akersgata 13 Postboks 448 Sentrum 0104 Oslo T: 22 00 25 00 F: 22 00 25 01 post@innovasjonnorge.no www.innovasjonnorge.no 09viktige resultat Design og layout: Creuna Foto: Bjørn Jørgensen/Samfoto

Detaljer

FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN

FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN Gjennomsnittleg årsfangst av laks i perioden 1969-2012 var 481 (snittvekt 5,1 kg). I 2012 vart det fanga 1075 laks (snittvekt 6,5 kg), eit av dei aller beste resultata

Detaljer

FLYTTING TIL OG FRÅ BYKLE

FLYTTING TIL OG FRÅ BYKLE Samandrag av prosjektrapport FLYTTING TIL OG FRÅ BYKLE Ei kvantitativ kartlegging av flyttegrunnar blant folk som har flytta til og frå kommunen dei siste fem åra Spørjeskjema er utforma av Bykle og Hovden

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Kvifor kan ikkje alle krølle tunga Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Innhaldsliste: Framside med problemstilling Hypoteser Plan Spørjeskjema Arbeid med prosjektet Kjønn Trening Alder

Detaljer

Forstudie Næringshage i Vinje

Forstudie Næringshage i Vinje Forstudie Næringshage i Vinje Forord Dette forstudiet er laga med utgangspunkt i det potensialet som Rehabiliteringssenteret AIR ser rundt si verksemd. Arbeidet med rapporten er gjort i tett samarbeid

Detaljer

Ungdom og informasjon Spørjeundersøking i Hordaland

Ungdom og informasjon Spørjeundersøking i Hordaland Ungdom og informasjon Spørjeundersøking i Hordaland Februar 2007 Om undersøkinga Undersøkinga er gjennomført av arbeidslaget AUD (Analyse, utgreiing og dokumentasjon) på oppdrag frå Europakontoret. Datainnsamlinga

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

Felles forståing av ord og omgrep (1.1) Beste praksis (1.2) Fagleg grunngjeving (1.3) Kvaliteten på tilpassa opplæring er god når:

Felles forståing av ord og omgrep (1.1) Beste praksis (1.2) Fagleg grunngjeving (1.3) Kvaliteten på tilpassa opplæring er god når: Prosessplan for arbeidet med standarden Sett inn einingsnamn her Standard: Tilpassa opplæring og tidleg innsats Sist oppdatert: 15.09.2014 Sjå nedst for rettleiing utfylling og frist for innsending. For

Detaljer

Overføring av skatteoppkrevjarfunksjonen til Skatteetaten - høyringsuttale

Overføring av skatteoppkrevjarfunksjonen til Skatteetaten - høyringsuttale saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 16.01.2015 3371/2015 Anita Steinbru Saksnr Utval Møtedato Fylkesutvalet 26.01.2015 Overføring av skatteoppkrevjarfunksjonen til Skatteetaten - høyringsuttale

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

SØKNAD OM TILSKOT, REGIONALT PLANSAMARBEID

SØKNAD OM TILSKOT, REGIONALT PLANSAMARBEID SAK 04/12 SØKNAD OM TILSKOT, REGIONALT PLANSAMARBEID Saksopplysning Kommunane i Hallingdal søkjer i brev dat. 2.9.2011 om tilskot til regionalt plansamarbeid. Målet er å styrke lokal plankompetanse gjennom

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 026 Arkivsaksnr.: 12/153-1. Kommunesamanslåing Leikanger og Sogndal. Spørsmål om utgreiing

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 026 Arkivsaksnr.: 12/153-1. Kommunesamanslåing Leikanger og Sogndal. Spørsmål om utgreiing SAKSFRAMLEGG Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 026 Arkivsaksnr.: 12/153-1 Kommunesamanslåing Leikanger og Sogndal. Spørsmål om utgreiing TILRÅDING: Saka blir lagt fram utan tilråding frå administrasjonen.

Detaljer

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012 Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012 Innhold Om rapporten... 2 Forklaring til statistikken... 2 Resultat... 2 Nettsider... 2 Statistikk... 2 Korte tekstar 1 10 sider og tekstar over 10 sider...

Detaljer

Det vil alltid vere ei balansegang mellom bruk av eigne pengar på bok og lån i bank.

Det vil alltid vere ei balansegang mellom bruk av eigne pengar på bok og lån i bank. MODALEN KOMMUNE Rådmannen Rådmannen er den øvste administrative leiaren i kommunen og skal førebu saker og sette i verk det som politikarane bestemmer. Alle saker og dokument som vert lagt fram til politisk

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO. Gjeld frå 1. januar 2015

Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO. Gjeld frå 1. januar 2015 Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO Gjeld frå 1. januar 2015 1 Innhald Innleiing... 3 Del 1: Reglar om inhabilitet... 4 1.1. Automatisk

Detaljer

ÅRSMELDING 2009 for ÅRDAL UTVIKLING 24. driftsår

ÅRSMELDING 2009 for ÅRDAL UTVIKLING 24. driftsår ÅRSMELDING 2009 for ÅRDAL UTVIKLING Org.nr: 841843932 24. driftsår - 2 - ÅRDAL UTVIKLING Selskapet si verksemd Hovudoppgåva til stiftinga Årdal Utvikling er tiltaksarbeid og næringsutvikling i Årdal kommune.

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 200903324-51 Arkivnr. 520 Saksh. Farestveit, Linda Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 17.09.2013 EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER

Detaljer

NOKUT-strategiar Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020

NOKUT-strategiar Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020 NOKUT-strategiar Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020 Oktober 2014 Tittel: Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020 Dato: Oktober 2014 www.nokut.no Forord NOKUT har vore i kontinuerleg endring sidan

Detaljer

LOV FOR IDRETTSLAGET JOTUN

LOV FOR IDRETTSLAGET JOTUN LOV FOR IDRETTSLAGET JOTUN Lov for Jotun, skipa 30.03.1923. Vedteken den 10.06.1945, med seinare endringar seinast av 29.06.2000. Revidert etter årsmøte i 2007 og 2011. Godkjend av Idrettsstyret: 18.02.02

Detaljer

Sakspapir. Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015

Sakspapir. Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015 Sakspapir Saksbehandlar Arkiv ArkivsakID Ingvild Hjelmtveit FE - 002 15/709 Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015 Kommunestruktur - oppstart reelle drøftingar Vedlegg: Etablering

Detaljer

ARBEIDSNOTAT. Utviklinga i barnebefolkninga i Møre og Romsdal. Av Heidi-Iren Wedlog Olsen Severin Aarsnes. Dato: 29.02.2008

ARBEIDSNOTAT. Utviklinga i barnebefolkninga i Møre og Romsdal. Av Heidi-Iren Wedlog Olsen Severin Aarsnes. Dato: 29.02.2008 ARBEIDSNOTAT Av Heidi-Iren Wedlog Olsen Severin Aarsnes Dato: 29.02.2008 Utviklinga i barnebefolkninga i Møre og Romsdal Gjennom ulike publikasjonar og prosjekt har Møre og Romsdal fylke sett fokus på

Detaljer

Innspelsundersøking. Kommunestruktur i Vest-Telemark GUNN KRISTIN AASEN LEIKVOLL

Innspelsundersøking. Kommunestruktur i Vest-Telemark GUNN KRISTIN AASEN LEIKVOLL Innspelsundersøking Kommunestruktur i Vest-Telemark GUNN KRISTIN AASEN LEIKVOLL Innhald 1. Innleiing... 3 1.1 Status og mål... 3 1.2 Vurderingar av mål knytt til kommunesamanslåing... 4 1.3 Haldningar

Detaljer

Dobbelt så mange moglegheiter

Dobbelt så mange moglegheiter Til: Skolefagleg ansvarleg i kommunane i Møre og Romsdal Skolar med elevar på 10. trinn i Møre og Romsdal (til rektor, kontaktlærarar på 10. trinn og rådgivarar) Invitasjon og påmelding til karrieredagane

Detaljer

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto TILSYNSRAPPORT første halvår 2012 - ei evaluering av marknadsføring frå januar til og med juni månad 2012 Tilsynsrapport marknadsføring nr. 2012-12 Lotteritilsynet

Detaljer

Forslag frå fylkesrådmannen

Forslag frå fylkesrådmannen TELEMARK FYLKESKOMMUNE Hovudutval for kultur Forslag frå fylkesrådmannen 1. Telemark fylkeskommune, hovudutval for kultur gir Norsk Industriarbeidarmuseum og Vest Telemark Museum ei samla tilsegn om kr

Detaljer