Folkehelsekartlegging Status for Hjelmeland kommune pr

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Folkehelsekartlegging Status for Hjelmeland kommune pr. 01.10.13."

Transkript

1 Folkehelsekartlegging 2013 I Folkehelsekartlegging Status for Hjelmeland kommune pr

2

3 Folkehelsekartlegging 2013 I

4

5 Folkehelsekartlegging 2013 I FORORD: Foto: Pål Christensen/Stavanger Aftenblad trådte Lov om folkehelsearbeid i kraft. Under kap. 2 Kommunens ansvar, 5, står det at kommunen skal ha nødvendig oversikt over helsetilstanden i befolkninga og dei positive og negative faktorar som kan virke inn på denne. I Forskrift om oversikt over folkehelsen, 3, står krava til kva oversikta skal innehalda: Oversikten skal omfatte opplysninger om og vurderinger av: a) befolkningssammensetning b) oppvekst- og levekårsforhold c) fysisk, biologisk, kjemisk og sosialt miljø d) skader og ulykker e) helserelatert atferd og f) helsetilstand. I same forskrift under 5, Krav om oversiktsdokument hvert fjerde år, står det også at oversiktsdokumentet skal føreliggja ved oppstart av arbeidet med planstrategi etter plan- og bygningsloven 7 1 og Oversikta skal vera skriftleg og identifisera folkehelseutfordringane i kommunen, herunder vurdera konsekvensar og årsaksforhold. Dei neste paragrafane i folkehelselova seier noko om krav til mål og planlegging, samt iverksetjing av folkehelsetiltak, men i denne omgang konsentrerer vi oss om kartlegging av helsetilstand. Handlingsplan for tiltak kjem som følgje av denne kartlegginga. Hjelmeland, oktober 2013 Annbjørg B. Egeland Kultur- og folkehelsekoordinator John N. Nessa Kommuneoverlege

6 II Folkehelsekartlegging 2013 SAMANDRAG: Demografi Hjelmeland er arealmessig den nest største kommunen i Rogaland, og den 6. minste når det gjeld befolkningsantal. Frå var det ein befolkningsvekst på 0,2 %, og var det 2799 innbyggjarar i Hjelmeland kommune. I 2010 var i overkant av 50 % av befolkninga i Hjelmeland i yrkesaktiv alder, medan andelen unge pensjonistar (67 79 år) og pensjonistar over 80 år var mindre enn for 10 år sidan. Dette vil snu att, og vi vil få ei auke i andelen unge pensjonistar, medan den yrkesaktive andelen vil gå litt ned. Andelen over 80 år vil også gå ned ytterlegare dei neste 10 åra, før også denne gruppa aukar att. Når det er sagt så er aldersframskrivinga for Hjelmeland kommune usikker, grunna store samferdselsprosjekt som t.d. Ryfast. Hjelmeland er ein av dei kommunane i Rogaland som har størst andel av befolkninga med innvandrarbakgrunn, med ein andel på 16 % pr Hovudandelen av desse er arbeidsinnvandrarar frå Europa, men det kjem også ein del flyktningar til kommunen. Dette gjev positive ringverknadar, som t.d. befolkningsauke og høve til å utvikla næringslivet, men det fører også til nokre utfordringar når det gjeld integrering, døme på dette er språk og kulturforskjellar. Levekår Utjamning av dei sosiale skilnadane i helse blant heile befolkninga er viktig for å få ei god folkehelse. Det viser seg at utdanning, yrke og inntekt er av relativt stor betydning for om vi har god eller mindre god helse dess høgare utdanning og inntekt, dess betre helse. Dette viser seg når det gjeld forventa levealder og førekomsten av dei vanlegaste kroniske sjukdommane, samt for den psykiske helsa. Andelen med vidaregåande skule som høgaste utdanning var i ,2 % for Hjelmeland kommune. Hjelmeland var i 2009 blant dei kommunane i Rogaland med flest låginntektshushaldningar, med ein andel på 9,6 %. Når det gjeld sosialhjelp var det ca. 80 personar i Hjelmeland kommune som mottok dette i 2010, også her ligg vi i øverste enden blant Rogalandskommunane. Det kan vera ulike årsaker til dette, men ei av årsakene kan vera den høge andelen av befolkninga med innvandrarbakgrunn, gjerne spesielt flyktningfamiliar, då ein del av denne gruppa treng sosialhjelp i ein kort periode. Men når det gjeld arbeidsløyse og sjukefråver er me av dei beste i fylket. Det var i 2011 berre 0,8 % arbeidsløyse, og eit sjukefråver på kun 3,4 %. I tillegg var Rogaland i 2011 det friskaste fylket Hjelmeland var dermed i 2011 friskast i Rogaland, og Rogaland friskast i landet! Hjelmeland ligg også lågt på statistikken over andelen av befolkninga som mottek uførepensjon, 6,6 % i juni Ser ein statistikkane som er referert til over i ein samanheng, ser vi ein særs positiv tendens. Årsaka til dette er uviss, men det kan sjå ut som om det har med kultur og mentalitet å gjera.

7 Folkehelsekartlegging 2013 III Omgjevnadar Omgjevnadar er ein faktor som kan gjera stor innverknad på helsa, ved å drive gjennomtenkt og god samfunns- og arealplanlegging bidreg vi difor til ei god folkehelse. Hjelmeland er ein av dei kommunane som har lite anmeldte lovbrot. Når vi ser på fordeling av kriminalitet i Hjelmeland i 2012, så er det vinning som dominerer. Dette dreiar seg om tjuveri av ulik alvorsgrad, og utgjorde ca. 80 % av sakene i Når det gjeld bustadar så kan det sjå ut til at det er ei utfordring å finne utleigebustadar i kommunen. Hjelmeland var i 2010 den kommunen i Rogaland som disponerte flest kommunale bustadar, men sidan den gong er mykje seld eller skal seljast. Denne typen bustad er alikevel ikkje aktuelle for alle, då dette er bustadar som vert leigde ut etter visse prioriteringar. Når det gjeld tomter så er det ein del ledige fleire stadar i kommunen, i tillegg til reguleringsplanar som gir høve til salg av tomter. Fysisk aktivitet er ein viktig faktor for å ha ei god folkehelse, og dei mange turstiane som er spreidd rundt i kommunen gjer høve for dei fleste som ynskjer å vera aktive ute i naturen. Det er også ein del gong- og sykkelstiar, men lange avstandar gjer at mange ikkje nyttar dei til skule og jobb. Ein finn også leikeplassar og nærmiljøanlegg rundt om i kommunen, men dei fleste er nok tilknytt skule og barnehage sjølsagt til glede for befolkninga også utanom opningstid. Ei utfordring som er verdt å nemne er at det er lite kollektivtransport i Hjelmeland. Ein har eit visst buss- og båttilbod, men ein må alikevel kome seg til dei aktuelle avgangsstadane på eigenhand, noko som kan vera ei utfordring dersom ein ikkje har tilgong til bil. God luft- og vasskvalitet er også ein viktig faktor for god helse. Luftkvaliteten i Hjelmeland er relativt bra, men det finnes ein del radon i kommunen. Frå og med 2014 kjem det nye rutinar for innmelding om radonmålingar for kommunane, og vi vil då få eit større grunnlag for å seia noko om korleis Hjelmeland ligg an i forhold til andre kommunar. Når det gjeld vasskvalitet kjem Hjelmeland svært dårleg ut på statistikkar, noko som tilsynelatande har med rapporteringsfeil å gjera. Denne statistikken vil difor mest sannsynleg visa andre tal frå og med Oppvekst Det er svært vanskeleg å sei noko om levevanane i Hjelmeland. Det er ikkje statistikk for Hjelmeland på dette feltet, og det er heller ikkje enkelt for fagfolk å kommentere det. Generelt sett er helsa blant barn og unge god i dag. Talet på mødre som røykjer i graviditeten har gått ned, tannhelsa er blitt betre, og rusmiddelbruk blant ungdom er gått ned. Overvekt derimot er eit aukande problem, 9- åringane bevegar seg nok, men aktiviteten minkar med alderen. Ein ser same tendens i Hjelmeland som elles i landet når det gjeld barn og overvekt. Når det gjeld tannhelsa, så har det i Hjelmeland vore ei negativ utvikling dei siste åra, og ein ser færre kariesfrie 5- åringar. Helsestasjonen og tannhelsetenesta arbeidar difor aktivt med å informere foreldre om korleis ein får ei god tannhelse. Helsestasjonen har eit stort ansvarsområde, og er eit særs viktig ledd i det førebyggjande og helsefremjande arbeidet, i tillegg til å vera ein viktig faktor i integreringsarbeidet. Etter normtall skulle kommunen hatt ei 100 % stilling til som helsesøster, noko ein til no ikkje har sett seg råd til.

8 IV Folkehelsekartlegging 2013 Barnevernet i Hjelmeland har dei siste 5-6 åra gått frå å ha saker til 60 i Ei slik auke treng ikkje vera negativt, då mellom anna større tiltaksspekter enn før gjer at fleire kan nytte seg av tilbod frå barne- og familieseksjonen på eit tidleg tidspunkt, og unngå at problema hopar seg opp og krev meir omfattande tiltak. Ein ser også i barnevernet at språk- og kultur forskjellar kan føra til utfordringar for innvandrarfamiliar som kjem til Hjelmeland. I 2010 låg Hjelmelandsbarnehagane nedst på statistikken i Rogaland over andel styrarar og pedagogiske leiarar med godkjent førskuleutdanning, med ein andel på berre 41,7 %. Når det gjeld skulane er situasjonen noko annleis. Her låg Hjelmeland i 2010 rett over snittet, med ein andel på 80,8 % av avtalte årsverk som har universitets-/høgskuleutdanning og pedagogisk utdanning. Når det gjeld barne- og ungdomsmiljø rapporterer skular og barnehagar om relativt godt miljø, sjølv om det også her oppdagas mobbing. Internett og sosiale medier fører til nye typar utfordringar, og gjerne problemstillingar ein ikkje hadde tidlegare. Skulane og barnehagane i Hjelmeland har etterkvart fått ein internasjonal karakter og er dermed også ein viktig arena for integrering. Stort sett fungerer det greitt, men språk- og kulturforskjellar kan til tider gje utfordringar, både med elev og foreldre. Ein ser også at sosial kompetanse i skulen er viktig, og kan bidra til at problemløysing skjer på eit tidlegare tidspunkt. I 2010 var det 16,4 % av elevane frå Hjelmeland som ikkje fullførte vidaregåande skule, medan det på fylkes- og landsnivå var henhaldsvis 23 % og 25,6 %. Drop out - andelen er difor mindre i Hjelmeland enn mange andre stader, til tross for at vi ikkje har vidaregåande skule i kommunen. Vaksne og eldre Det er også vanskeleg å sei noko om levevanane blant vaksne og eldre i Hjelmeland. Pr. mars 2013 var det registrert ca. 70 ulike lag og organisasjonar på kommunen sine adresselister, noko som tyder på eit stort frivillig engasjement. Kommunen samarbeider med fleire av desse laga, både i forbindelse med folkehelsearbeid og ulike andre tilbud for innbyggjarane i Hjelmeland. Mykje av dette samarbeidet foregår via Frivilligsentralen, som også er ein viktig arena for integrering, og som har stort fokus på å inkludere innvandrarar i frivillige lag og organisasjonar. Når det gjeld livsstilsendringar- og råd, ser ein generelt sett tendensar på at folk i distrikta ofte ligg litt etter, men det kan sjå ut som om folk i Hjelmeland, som elles i Rogaland, i aukande grad er fysisk aktive. Ein ser alikevel at tendensen med overvektsproblematikk nok er den same i Hjelmeland som elles i landet. Hjarte- og karsjukdommar og kreft er våre største folkesjukdommar målt i dødsfall og sjukdomsbelastning. Statistiske tal for Hjelmeland viser at dødelegheiten er blant dei høgaste i Rogaland for begge desse sjukdomsgruppene, men det må nemnast at slik statistikk for ein så liten kommune som Hjelmeland er svært usikker. Det vert generelt sett brukt lite legemidlar i Hjelmeland, med unntak av legemidlar mot hjarte- og karsjukdommar. Det er lite legemiddelbruk mot KOLS og Diabetes 2 i Hjelmeland, og ein er flinke til å følgje opp pasientar som har fått, eller står i fare for å få, slike diagnosar. Når det gjeld psykiske lidingar vert det heller ikkje brukt mykje legemidlar i Hjelmeland. Ulukker som t.d. lårhalsbrot kan gje store utfordringar både for den enkelte og samfunnsmessig. Statistikken for Hjelmeland når det gjeld sjukehusopphald i forbindelse med lårhalsbrot viser til tider høge tal, men ser ein det over lang tid er kurva nokså gjennomsnittleg. Med ein stor andel eldre i befolkninga, må ein også rekna med at slike ulukker skjer oftare enn dei ville gjort i ei yngre befolkning.

9 Folkehelsekartlegging 2013 V

10 VI Folkehelsekartlegging 2013 INNHALD FIGURLISTE:... IX 1 INNLEIING: DEMOGRAFI... 2 Stort areal, men få innbyggjarar... 2 Eldre enn før og stadig meir sjølvhjelpte?... 3 Usikker befolkningsutvikling og aldersframskriving % av Hjelmelandsbefolkninga har innvandrarbakgrunn... 5 Med eller utan plikt/rett til norskopplæring?... 7 Større andel yrkesaktive menn... 7 Vi får lengre og lengre liv LEVEKÅR Sosiale skilnadar i helse Mange låginntektshushaldningar Lite arbeidsløyse Friske Hjelmelandsbuar Få som mottek uførepensjon OMGJEVNADAR Få anmeldingar Utfordrande å finne leigebustad? Ledige tomter Ut i naturen Lite kollektivtilbod Luftforureining Støy og arealplanlegging Usikker vasskvalitet OPPVEKST... 28

11 Folkehelsekartlegging 2013 VII Levevanar Myta om den sunne landsbygda Gravid i Hjelmeland Fødselsvekt God effekt av tidleg innsats Færre kariesfrie 5-åringar Stort behov for ei til helsesyster Auke i antal barnevernsakar treng ikkje vera negativt Kvalitet i barnehage og skule Barne- og ungdomsmiljø Førebyggjande arbeid allereie på barnehagenivå Positivt for miljøet med felles aktivitetar Sosial kompetanse er viktig Ein skule med internasjonal karakter Ungdom og rus Ørebro Preventionsprogram Ny handlingsplan om rus eit samarbeid mellom lokale NAV-kontor Få drop-out s frå Hjelmeland Ny giv VAKSNE OG ELDRE Levevanar Lite konkret informasjon om vanane våre Stort frivillig engasjement i mange lag og organisasjonar Sosial inkludering Integrering og Bulyst Sjukdommar og dødelegheit God helse, men kroppen sviktar... 45

12 VIII Folkehelsekartlegging 2013 Lite legemiddelbruk Hjarte- og karsjukdommar Kreft Type 2 diabetes Kronisk obstruktiv lungesjukdom (KOLS) Psykiske lidingar Ulukker Gode helse- og omsorgstilbod KJELDAR: Hovudkjeldar Kjeldar demografi Kjeldar levekår Kjeldar omgjevnadar Kjeldar oppvekst Kjeldar vaksne og eldre... 65

13 Folkehelsekartlegging 2013 IX FIGURLISTE: Figur 1: Befolkningsutvikling i Hjelmeland frå 1986 til Kjelde: Pandamodellen, SSB, Asplan Viak Figur 2: Befolkningas samansetning i Hjelmeland i 2000, 2010, 2020, 2030 og Begge kjønn. Kjelde: Pandamodellen, SSB, Asplan Viak... 3 Figur 3: Gjennomsnittleg årleg vekst i fylka, Kjelde: Pandamodellen, SSB, Asplan Viak... 4 Figur 4: Innvandrarane sin andel av samla befolkning i Kommunane i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak... 5 Figur 5: Innvandrarar og norskfødde med innvandrarforeldre, etter landbakgrunn, pr Kjelde: SSB... 6 Figur 6: Befolkningssamansetninga i Hjelmeland i Begge kjønn. Kjelde: Pandamodellen, SSB, Asplan Viak... 7 Figur 7: Forventa levealder i Hjelmeland og Finnøy, Kvinner og menn. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsakregisteret, Asplan Viak Figur 8: Forventa levealder for menn Kommunane i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsakregisteret, Asplan Viak Figur 9: Andelen over 16 år med uoppgitt eller ingen fullført utdanning i Alle fylke. Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 10: Utdanningsnivå i Hjelmeland Begge kjønn. Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 11: Andelen over 16 år med grunnskule som høgaste utdanning i Begge kjønn. Alle kommunane i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 12: Andel personar i låginntektshushaldningar (EU skala) i Alle kommunane i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 13: Hushaldningane si gjeldsbelastning i Hjelmeland, Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 14: Andel arbeidsledige av arbeidsstyrka pr. september Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 15: Andel tapte dagsverk, grunna sjukefråver, av avtalte dagsverk pr. 2. kvartal Begge kjønn, alle aldrar. Alle fylke og heile landet. Kjelde: NAV, Asplan Viak Figur 16: Andel tapte dagsverk, grunna sjukefråver, av avtalte dagsverk pr. 2. kvartal Begge kjønn, alle aldrar. Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: NAV, Asplan Viak Figur 17: Årsakar til uførepensjon etter diagnose i Begge kjønn, alle aldrar. Kjelde: NAV, Asplan Viak

14 X Folkehelsekartlegging 2013 Figur 18: Antal uførepensjonistar i aldersgruppa år, pr. juni Begge kjønn, år. Kjelde: NAV, Asplan Viak Figur 19: Antal uførepensjonistar fordelt på alder i Hjelmeland, pr. juni Kjelde: NAV, Asplan Viak Figur 20: Andel av befolkninga mellom år som mottok uførepensjon pr. 30. juni Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: NAV, Asplan Viak Figur 21: Endring i andelen av befolkninga som mottok uførepensjon frå Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: NAV, Asplan Viak Figur 22: Andelen av befolkninga som mottok sosialhjelp i Alle aldrar. Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 23: Mottakarar av sosialhjelp fordelt på aldersgrupper Kjelde: SSB, Asplan Viak. 21 Figur 24: Anmelde lovbrot pr innbyggjarar i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: Kommunehelsa/Kriminalstatistikk SSB, Asplan Viak Figur 25: Andelen av kommunalt disponerte boligar pr innbyggjarar i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 26: Andel av bustadmassen pr bygde i år 2001 og etter. Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 27: Utslepp av partiklar i tonn pr innbyggjarar i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: Kommunehelsa/SSB, Statens Forurensningstilsyn (SFT) Figur 28: Andel av tilfredsstillande analyseresultat på drikkevasskvalitet i Hjelmeland og Finnøy Kjelde: Folkehelseinstituttet/Kommunehelsa Figur 29: Andelen gravide som røykjer dagleg ved svangerskapets begynnelse og ved svangerskapets slutt, for Rogaland og heile landet Kjelde: Medisinsk fødselsregister (MFR), Asplan Viak Figur 30: Andelen fødde med fødselsvekt over 4,5 kg Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. Kjelde: Medisinsk fødselsregister (MFR), Asplan Viak Figur 31: Andelen fødde med fødselsvekt under 2,5 kg Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. Kjelde: Medisinsk fødselsregister (MFR), Asplan Viak Figur 32: Andelen 8-åringar med overvekt og fedme i Jenter og gutar. Helseregionar og heile landet. Kjelde: Undersøkinga Barns vekst i Norge /Norgeshelsa, Asplan Viak Figur 33: Andelen 5-åringar utan karieserfaring i Ulike kommunar og regionar i Rogaland, og Rogaland. Kjelde: Tannhelse Rogaland, SSB, Asplan Viak Figur 34: Årsverk av helsesystre, målt i årsverk pr innbyggjarar i alderen 0 5 år Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. Kjelde: Kostra/SSB, Asplan Viak

15 Folkehelsekartlegging 2013 XI Figur 35: Andel barn med barnevernstiltak i forhold til innbyggjarar i alderen 0 17 år Hjelmeland, Finnøy og Stavanger. Kjelde: Kostra/SSB, Asplan Viak Figur 36: Andel barn med barnevernstiltak i forhold til innbyggjarar i alderen 0 17 år i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde, Kostra/SSB, Asplan Viak Figur 37: Andel styrarar og pedagogiske leiarar med godkjent førskuleutdanning i Alle kommunar i Rogaland, gjennomsnittet for Rogaland og alle norske kommunar. Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 38: Andel lærarar i grunnskulen med universitets-/høgskuleutdanning og pedagogisk utdanning av avtalte årsverk i grunnskulen i Alle kommunar i Rogaland og gjennomsnittet for alle norske kommunar. Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 39: Utdrag frå spørjeundersøking blant kl. elevar i Kjelde: Kulturseksjonen Figur 40: Andelen som ikkje fullførte vidaregåande skule i års glidande gjennomsnitt. Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: Kommunehelsa, SSB, Asplan Viak Figur 41: Fysisk aktivitet i Agder og Rogaland. 1998, 2002, 2005 og Kjelde: Helse- og levekårsundersøkelsen, SSB, Asplan Viak Figur 42: Andel daglegrøykjarar (16 74 år) i Rogaland og heile landet. Menn og kvinner. Frå tidsperioden til Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 43: Rusvanar i Agder og Rogaland. 1998, 2002, 2005 og Menn og kvinner. Kjelde: SSB, Asplan Viak Figur 44: Antal pr innbyggjarar (0 74 år) som brukar legemidlar i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. 3 års glidande gjennomsnitt, standardisert for alder og kjønn. Kjelde: Kommunehelsa/Reseptregisteret, Asplan Viak Figur 45: Antal pr innbyggjarar (0 74 år) som brukar midlar mot hjarte- og karsjukdom Kvinner og menn. Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. 3 års glidande gjennomsnitt, standardisert for alder og kjønn. Kjelde: Kommunehelsa/Reseptregisteret, Asplan Viak Figur 46: Antal døde av hjarte- og karsjukdommar pr innbyggjarar (0 74 år) i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Alders- og kjønnsstandardisert. 10 årige glidande gjennomsnitt. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsaksregisteret, Asplan Viak Figur 47: Antal døde av hjarte- og karsjukdommar pr innbyggjarar (0 74 år) pr. år Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. Begge kjønn. Alders- og kjønnsstandardisert. 10 årige glidande gjennomsnitt. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsaksregisteret, Asplan Viak Figur 48: Antal døde av hjarte- og karsjukdommar i Hjelmeland og Finnøy, pr innbyggjarar (0 74 år) pr. år Kvinner og menn. Alders- og kjønnsstandardisert. 10 årige glidande gjennomsnitt. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsaksregisteret, Asplan Viak

16 XII Folkehelsekartlegging 2013 Figur 49: Nye krefttilfeller i Hjelmeland og Finnøy, pr innbyggjarar pr. år Alle aldrar. Alders- og kjønnsstandardisert. 10 årige glidande gjennomsnitt. Kjelde: FHI, Kreftregisteret Figur 50: Antal døde av kreft pr innbyggjarar i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Alders- og kjønnsstandardisert. 10 årige glidande gjennomsnitt. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsaksregisteret, Asplan Viak Figur 51: Antal døde av kreft i Hjelmeland og Finnøy, pr innbyggjarar pr. år Kvinner og menn. Alders- og kjønnsstandardisert. 10 årige glidande gjennomsnitt. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsaksregisteret, Asplan Viak Figur 52: Antal pr innbyggjarar som brukar blodglukosesenkande midlar, ekskl. insulin (diabetes type 2 legemidlar), Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. Kjelde: Kommunehelsa/SSB Figur 53: Antal pr innbyggjarar (45 74 år) som brukar midlar mot KOLS og astma Kvinner og menn. Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. 3 års glidande gjennomsnitt, standardisert for alder og kjønn. Kjelde: Kommunehelsa/Reseptregisteret, Asplan Viak Figur 54: Antal døde av KOLS, emfysem og kronisk bronkitt pr innbyggjarar i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Alders- og kjønsstandardisert. 10 årige glidande gjennomsnitt. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsaksregisteret, Asplan Viak Figur 55: Antal pr innbyggjarar som brukar antidepressive legemidlar pr. år, Kvinner og menn. Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. 3 års glidande gjennomsnitt, standardisert for alder og kjønn. Kjelde: Kommunehelsa/Reseptregisteret, Asplan Viak Figur 56: Antal pr innbyggjarar som brukar antipsykotiske legemidlar pr. år, Kvinner og menn. Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. 3 års glidande gjennomsnitt, standardisert for alder og kjønn. Kjelde: Kommunehelsa/Reseptregisteret, Asplan Viak Figur 57: Antal pr innbyggjarar (0 74 år) som brukar sovemidlar og beroligande midlar Kvinner og menn. Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. 3 års glidande gjennomsnitt, standardisert for alder og kjønn. Kjelde: Kommunehelsa/Reseptregisteret, Asplan Viak Figur 58: Antal sjukehusopphald pr innbyggjarar forårsaka av lårhalsbrot Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. Kjelde: Norsk Pasientregister, Asplan Viak Figur 59: Antal yrkesskadar i Alle kommunar i Rogaland. Kjelde: Arbeidstilsynet, Asplan Viak. 61 Figur 60: Yrkesskadar fordelt på næring i Hjelmeland i Kjelde: Arbeidstilsynet, Asplan Viak Figur 61: Antal ulukker i trafikken i Alle kommunar i Rogaland og Rogaland. Kjelde: Statens Vegvesen/SSB, Asplan Viak Figur 62: Andelen av befolkninga som mottek heimetenestar i Hjelmeland, fordelt etter alder Kjelde: SSB, Asplan Viak

17 Folkehelsekartlegging INNLEIING: Rogaland Fylkeskommune utarbeidde i 2012 rapporten Kartlegging av helsetilstanden i Rogaland. Rapporten tek utgongspunkt i ei rekkje utvalgte indikatorar som er utarbeida av sekretariatet for Regionalplan for Folkehelse i Rogaland på bakgrunn av mellom anna anbefalingar frå Helsedirektoratet. Statistikken tek utgongspunkt i allereie eksisterande datakjeldar og hovudkjeldane som er brukt er SSB/Panda-modellen, Kommunehelsa, Norgeshelsa og Folkehelseinstituttet. Rogaland Fylkeskommune har samstundes gjort det mogleg for kommunane i fylket å bruke same statistikkgrunnlag i sine kartleggingar, noko som er gjort i dette dokumentet. I tillegg byrja Folkehelseinstituttet i 2012 og gje ut folkehelseprofilar for kvar kommune, som eit bidrag til kommunane sitt arbeid med å skaffe seg oversikt over helsetilstanden i befolkninga, dette er også med og dannar grunnlaget for kartlegginga av helsetilstanden i Hjelmeland. I og med at Hjelmeland Kommune er ein relativt liten kommune, med sine om lag innbyggjarar, vert statistiske tal ofte usikre. Dette kan skuldas personvernhensyn eller at talgrunnlaget blir for spinkelt til å gi rimeleg påliteleg statistikk. Ein bør helst vera mellom og personar for å få sikker signifikant statistikk. For å kunne få eit reelt bilde av situasjonen i Hjelmeland tar me difor utgongspunkt i ei rekkje utvalde indikatorar som talgrunnlag, men utfyllar det med å la fagfolk innan dei ulike felta få kommentere statistikken og deira erfaringar kring dei ulike emna.

18 Folkemengde pr 1. januar 2 Folkehelsekartlegging DEMOGRAFI Stort areal, men få innbyggjarar Hjelmeland Kommune er arealmessig ca. 15 gonger større enn Stavanger, og dermed den nest største kommunen i Rogaland. Når det gjeld befolkningsantal ligg vi i motsett ende av skalaen, vi er den 6 minste kommunen i Rogaland i forhold til folkemengd. Denne kombinasjonen gjev oss ein del utfordringar, mellom anna med tanke på skulestruktur og samferdsel. Velg kommune/rogaland Befolkningsutvikling i Hjelmeland Velg år Figur 1: Befolkningsutvikling i Hjelmeland frå 1986 til Kjelde: Pandamodellen, SSB, Asplan Viak. Befolkningsantalet har sidan midten av 80 åra gradvis minka, men i 2008 snudde trenden. Det var da ei auke att fram til 2011 og har sidan vore ein liten nedgang. I gjennomsnitt har det vore ein årleg befolkningsvekst på 0,2 % frå i Hjelmeland kommune. Pr var befolkningsantalet i Hjelmeland 2790 personar.

19 Folkehelsekartlegging Eldre enn før og stadig meir sjølvhjelpte? Velg kommune Velg kjønn Fremtidig alderstruktur i Hjelmeland Begge kjønn Over 80 år Unge pensjonister år Yrkesaktiv alder år Unge voksne år Videregående skole år Ungdomsskolebarn år Barneskolebarn 6-12 år Barnehagebarn 0-5 år 7,9 % 6,5 % 4,6 % 5,3 % 7,6 % 11,8 % 12,0 11,9 % 9,2 % 10,0 % 6,1 % 5,9 6,3 % 6,2 6,8 % 5,3 % 5,4 5,3 % 5,3 6,3 % 4,0 % 4,0 3,8 % 4,4 % 4,7 % 9,0 % 9,6 % 10,0 % 9,6 % 9,9 % 7,6 % 8,0 % 8,3 % 8,5 7,5 % 48,5 % 48,7 49,8 % 51,4 % 47,1 % Velg år % 10% 20% 30% 40% 50% 60% Andel av befolkningen Figur 2: Befolkningas samansetning i Hjelmeland i 2000, 2010, 2020, 2030 og Begge kjønn. Kjelde: Pandamodellen, SSB, Asplan Viak. I 2010 var 51,4 % av befolkninga i yrkesaktiv alder (25 66 år), medan 5,3 % var over 80 år. I 2040 er det forventa at 48,5 % av befolkninga er i yrkesaktiv alder, medan 7,9 % er over 80 år. Ein ser også ein svak nedgong i antal barnehageborn (0 5 år) fram mot 2040, frå 8,5 % av befolkninga i 2010 til 7,6 % i Kunnskap om befolkningsutvikling og befolkningas samansetning er ein viktig føresetnad for å kunna sei noko om kva helseutfordringar vi har i dag, og kva som mest sannsynleg kjem til å komma framover. Det er og eit viktig utgangspunkt for å kunne vurdere moglegheiter i folkehelsearbeidet, og for å finne førebyggingspotensial. Mellom anna kan det verta ei utfordring dei kommande tiåra dersom mangelen på sjukepleiarar og anna helsepersonell vedvarar. Med ein mindre andel av befolkninga i yrkesaktiv alder er det færre personar til å ta seg av den aukande andelen eldre, noko som kan gje store utfordringar i helse- og omsorgssektoren. Men det er likevel såpass lenge til denne auka i eldre kjem i Hjelmeland, at situasjonen mest sannsynleg vil vera ein annan en den er i dagens samfunn. Velferdsteknologien er med å gjer at folk bur lenger heime hjå seg sjølv, demens- og kreftbehandlinga vert stadig betre, og generelt sett gjer utviklinga at folk er sjølvhjelpte lengre og klarar seg lengre på eigenhand. Dei fleste ynskjer å bu heime lengst mogleg, og i tillegg sparar samfunnet store summar på å heller hjelpe folk i heimen, enn å tildele dei institusjonsplass. Ein institusjonsplass kostar om lag kr i året, medan full heimehjelpsteneste har ein kostnad på om lag kr

20 4 Folkehelsekartlegging 2013 Usikker befolkningsutvikling og aldersframskriving Aldersframskrivinga for Hjelmeland er nok relativt usikker grunna store endringar i samferdselsstrukturen regionalt. Med nye prosjekt som Ryfast, Sandsfjordbru, og mest sannsynleg Årdalstunellen, kan prognosane for framtidig aldersstruktur i Hjelmeland fort endra seg. Med vesentleg kortare reis til/frå Stavanger/Sandnes-området vil ein nok på sikt kunne få ei befolkningsauke. Vi kan få fleire fastbuande pensjonistar no som vegen til hytta vert kortare, noko som potensielt kan føra til ei auke i ulike behov innafor helse- og omsorgstenesta. Mest sannsynleg vil ein og få ei auke i barnefamiliar som vil bu i Hjelmeland og pendla til meir attraktive arbeidsplassar i andre deler av regionen, noko som igjen vil føra til auka behov for barnehageplassar i dei ulike grendane. Gjennomsnittlig årlig vekst Oslo Akershus Rogaland Hordaland Sør-Trøndelag Vest-Agder Figur 3: Gjennomsnittleg årleg vekst i fylka, Kjelde: Pandamodellen, SSB, Asplan Viak. Østfold Buskerud Rogaland Hele landet var frå blant 0,86 dei % fylka med høgast årleg befolkningsvekst. Oljenæringa gjev mange arbeidsplassar Vestfold i Stavanger-området, 0,86 % og er nok den største grunnen til auka. Når Ryfast er på Aust-Agder 0,68 % plass må nok Hjelmeland også rekne med å få fleire innbyggjarar med arbeid i denne regionen, og me Møre og Romsdal 0,40 % vil nok sjå ein større vekst-prosent i åra etter 2019, når Ryfast skal stå ferdig, enn vi har gjort til no. Troms Nord-Trøndelag Telemark Hedmark Oppland Sogn og Fjordane Nordland Finnmark 0,01 % - 0,07% 0,23 % 0,22 % 0,17 % - 0,08% 0,38 % 0,35 % 0,93 % 0,93 % 0,89 % -1% 0% 1% 2% 3% Gjennomsnittlig prosentvis årlig vekst 1,05 % 1,03 % 1,43 % 1,34 % 1,53 %

21 Folkehelsekartlegging % av Hjelmelandsbefolkninga har innvandrarbakgrunn Hjelmeland er ein av dei kommunane i Rogaland med størst andel av befolkninga med innvandrarbakgrunn, med ein andel på 16 % pr Hovuddelen av desse er arbeidsinnvandrarar frå Europa, men det kjem også ein del flyktningar til Hjelmeland. Innvandrarbakgrunn er definert som personar som sjølv er født i utlandet, med foreldre som også er det, eller personar født i Norge men der begge foreldra er født i utlandet. I eit folkehelseperspektiv kan dette gje både positive og negative utslag. Mellom anna gjev innvandring høve til å utvikle næringslivet og å auka befolkningstalet, medan språk, kulturforskjellar og integrering kan verta ei utfordring. Det er spesielt viktig å ha fokus på å utjamne dei sosiale skilnadane i helse når befolkninga vår består av så mange ulike kulturar, då utdanning, inntekt, språk, kulturforskjellar osb. ofte medverkar til at skilnadane vert større. Desse forskjellane gjeld sjølvsagt også mellom etniske nordmenn, men gapet er ofte større når ein går over landegrenser. Ein positiv tendens vi ser her i Hjelmeland, som bidreg sterkt til god integrering og som er med på å utjamne desse forskjellane, er at mange av innvandrarane deltek i frivillige lag og organisasjonar. Mange er aktivt med i ulike lag, og fleire har også tillitsverv i styrer. Velg år Hele landet Stavanger Sandnes Hjelmeland Sola Haugesund Rogaland Finnøy Hå Klepp Eigersund Gjesdal Rennesøy Randaberg Utsira Time Vindafjord Kvitsøy Lund Suldal Strand Karmøy Tysvær Bjerkreim Bokn Forsand Sauda Sokndal 3,3 Innvandrernes andel av samlet befolkning i ,9 8,9 8,4 8,3 8,1 7,9 7,4 7,3 7,3 7,2 7 6,3 6 5,9 5,7 5,4 10,8 10,4 9,9 12,6 12,5 14,7 13,9 13, Andel av befolkningen 17,7 24,4 Figur 4: Innvandrarane sin andel av samla befolkning i Kommunane i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak Frå 2007 til 2013 har innvandraranes andel av befolkninga i Hjelmeland gått frå 7,8 % til 16 %. Hovudårsaka til dette er nok utviding av EU, og dermed større internasjonal flyt av arbeidskraft.

22 6 Folkehelsekartlegging 2013 På figuren under ser vi fordeling etter landbakgrunn pr , og ser at det er flest innbyggjarar frå Litauen, Tyskland og Polen. Dei fleste som kjem til Hjelmeland frå desse landa, kjem hit for å arbeide. Figur 5: Innvandrarar og norskfødde med innvandrarforeldre, etter landbakgrunn, pr Kjelde: SSB

23 Folkehelsekartlegging Med eller utan plikt/rett til norskopplæring? Ein ser at språk er ei utfordring, både for ungar og vaksne, når dei kjem til Norge. På ungdomsskulen er det fleire ulike språk, og ein ser at dei som snakkar same språk kan ha ein tendens til å danne klikkar. Det same skjer også i stor grad ute i arbeidslivet, og er ei viktig årsak til at mange slit med å læra seg norsk. Utan god kommunikasjon er det også vanskeleg å ta del i lokalsamfunnet, og ein kan ha lett for å falle utanfor fritidsaktivitetar og arrangement som ikkje skjer gjennom skule/arbeidsgjevar. Dette kan vera einsamt for mange, då vår kultur for dei fleste er framand, i tillegg til at dei fleste er langt frå familie og vener. Det er heller ikkje mykje avlastning i familiane, når nettverket er for lite. Flyktningar og personar som kjem til landet på grunn av familiegjenforening har både plikt og rett til norskopplæring. Personar med opprinnelsesland utanfor EØS/EU-områder har plikt til norskopplæring, men ikkje rett til det. Når det gjeld personar innanfor EØS/EU- områder har dei verken plikt eller rett til norskopplæring, med mindre dei har eit ynskje om å bli norske statsborgarar. Dette vil seie at storparten av innvandrarane i Hjelmeland ikkje har verken plikt eller rett til norskopplæring, då det er fleire arbeidsinnvandrarar enn flyktningar i kommunen. Dei kan gå på norskkurs, men må då ta kostnaden sjølv. Førebels er det lite tilrettelagt for å tilby slike kurs, men gjennom prosjektet Frå innvandrar til innbyggjar vert det jobba konkret med dette. Av dei 16 % av befolkninga i Hjelmeland som er av innvandrarbakgrunn, har berre ca. 1/3 rett og/eller plikt til norskopplæring. Større andel yrkesaktive menn Velg år Velg kommune/rogaland/region Aldersstruktur - Hjelmeland i 2010 Over 80 år Unge pensjonister (67-79 år) Yrkesaktiv alder (26-66 år) Unge voksne (20-24 år) Videregående skole (16-19 år) Velg kjønn Menn Kvinner Ungdomsskolebarn (13-15 år) Barneskolebarn (6-12 år) Barnehagebarn (0-5 år) Figur 6: Befolkningssamansetninga i Hjelmeland i Begge kjønn. Kjelde: Pandamodellen, SSB, Asplan Viak

24 Forventet levealder 8 Folkehelsekartlegging 2013 At det er meir menn enn kvinner i yrkesaktiv alder i Hjelmeland kan ha med at kvinnene reiser ut av kommunen for å utdanne seg, og ikkje kjem attende til kommunen for å jobbe. Det er stor andel av jordbruk- og handverksyrke i Hjelmeland, og dette er arbeidsplassar som ofte er mannsdominerte. Det er ikkje så mange arbeidsplassar for høgare utdanna kvinner, noko som kanskje fører til at dei finn seg arbeid og bustad i andre kommunar. Det kan også vera tilfeldigheter eller ha andre forklaringar, men framskrivinga av aldersstrukturen viser uansett at dette mest sannsynleg vil vera likt i Vi får lengre og lengre liv 88 Forventet levealder Velg kjønn Velg kommune/rogaland/norge Kvinne - Finnøy Kvinne - Hjelmeland Mann - Finnøy Mann - Hjelmeland Velg år Figur 7: Forventa levealder i Hjelmeland og Finnøy, Kvinner og menn. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsakregisteret, Asplan Viak. Vi veit meir idag om kva som er bra og dårleg for helsa vår enn det vi gjorde tidlegare noko som igjen fører til at den forventa levealderen på både kvinner og menn aukar. Tradisjonelt sett ser ein til dømes at enker har ein tendens til å leve lenger enn enkemenn, noko som kan gjere utslag på levealderstatistikk. Det kan sjå ut til at eldre menn oftare har dårlegare fysisk helse enn eldre kvinner. Dei har gjerne eit mindre sosialt aktivt liv og også gjerne eit dårlegare kosthald. I tillegg har dei oftare slitasjeyrke, og oppsøkjer lege seinare, noko som igjen kan føre til at ein oppdagar sjukdom seinare. God fysisk form gjer ofte den psykiske helsa betre, men ein kan likevel ha god psykisk helse om den fysiske er dårleg.

25 Folkehelsekartlegging Velg år Velg kjønn Forventet levealder - menn i perioden Utsira Randaberg Tysvær Forsand Bokn Vindafjord Sola Klepp Suldal Finnøy Bjerkreim Rennesøy Kvitsøy Lund Strand Sandnes Time Hå Sokndal Gjesdal Stavanger Hjelmeland Rogaland Hele landet Karmøy Sauda Haugesund Eigersund Forventet levelader Figur 8: Forventa levealder for menn Kommunane i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsakregisteret, Asplan Viak. Den forventa levealderen i perioden var 77 år for menn og 83 år for kvinner her i Hjelmeland. I 2040 er den forventa levealderen 84,18 år for menn, og 86,85 år for kvinner. Alderen aukar på begge kjønn, men forskjellen på levealder mellom kvinner og menn vert mindre. Det som er litt interessant er at menn tek att kvinnene, slik at det i 2040 vil vera litt over 2,5 år i forskjell på levealderen, medan det i dag er ca. 7 år! Årsaka til dette er nok i hovudsak så enkel at forskjellen minkar fordi mennene vert flinkare enn før til å ta vare på helsa, medan kvinnene allereie i dag er ganske flinke.

26 10 Folkehelsekartlegging LEVEKÅR Sosiale skilnadar i helse Å utjamne sosiale helseforskjellar er ein nødvendigheit for å oppnå ei god folkehelse blant heile befolkninga. Det viser seg at sosioøkonomisk bakgrunn - utdanning, yrke og inntekt - har stor betyding for helsa. Dei siste 20 åra har helsetilstanden blitt betre for alle befolkningsgrupper, men det viser seg at betringa for personar med lang utdanning og høg inntekt generelt sett har vore høgare enn for personar med kort utdanning og låg inntekt. Dei sosiale forskjellane i helse viser seg både for forventa levealder og for førekomsten av dei vanlegaste kroniske sjukdommane, samt for den psykiske helsa. For å få eit bilete av den sosioøkonomiske statusen er det difor mest nærliggjande og sjå på utdanning og inntektsnivå. Velg kjønn Velg lengde på utdannelse Velg år Høyeste utdannelse-uoppgitt eller ingen fullført utdanning, 2010 Oslo Rogaland Akershus Norge Buskerud Hordaland Finnmark Finnmárku Møre og Romsdal Vestfold Sogn og Fjordane Vest-Agder Sør-Trøndelag Østfold Aust-Agder Troms Romsa Telemark Oppland Nordland Hedmark Nord-Trøndelag 3% 4% 4% 3% 3% 4% 4% 5% 5% 5% 5% 5% 5% 6% 6% 6% 6% 6% 8% 12% Begge kjønn % 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% Andel over 16 år med utdannelse Figur 9: Andelen over 16 år med uoppgitt eller ingen fullført utdanning i Alle fylke. Kjelde: SSB, Asplan Viak. Rogaland var i 2010, nest etter Oslo, det fylket i Norge med høgast andel av befolkninga med uoppgitt eller inga fullført utdanning.

27 Andelen over 16 år med utdannelse Folkehelsekartlegging Velg kjønn 60% Utdannelsesnivå - Begge kjønn 50% 40% 30% Velg utdanningslengde Velg kommune Grunnskolenivå - Hjelmeland Videregåendeskole-nivå - Hjelmeland Universitets- og høgskolenivå kort - Hjelmeland Universitets- og høgskolenivå lang - Hjelmeland 20% 10% Velg år 0% NB! Turkis kurve viser Uoppgitt eller ingen fullført utdanning Hjelmeland. Figur 10: Utdanningsnivå i Hjelmeland Begge kjønn. Kjelde: SSB, Asplan Viak. Statistikken syner at det i Hjelmeland i 2010 var 44,2 % som hadde vidaregåande skule som høgaste utdanningsnivå. Andelen med grunnskule som høgaste utdanning er stadig synkande, medan vi ser ei lita auke i andelen som tar kort- og lang universitets- og høgskuleutdanning. Både her i Hjelmeland, og i Rogaland, ser vi at det over dei siste tiåra har vore ei auke i andelen personar som har uoppgitt eller inga fullført utdanning. Ei av forklaringane på dette kan vera at andelen innvandrarar i befolkninga stadig aukar. Det er lite informasjon om utdanning tatt i utlandet blant innvandrarar, men ei undersøking gjort av SSB i 2011 viser at det er store variasjonar i utdanningsnivået blant denne gruppa. Andelen med lang høgare utdanning er større blant innvandrarar enn blant resten av befolkninga. Kvar tiande innvandrar hadde i 2012 lang høgare utdanning, medan 8 % hadde det blant resten av befolkninga. Men i motsett ende av skalaen ser vi også at ein stor andel av denne gruppa ikkje har fullført utdanning, dette gjeld spesielt kvinner. I tillegg er det og ein stor del av innvandrargruppa det manglar utdanningsinformasjon om. I Hjelmeland ser vi ei auke i aldersgruppa år utan fagbrev/kompetanse. Dette kan komma av at vi har stor arbeidsinnvandring, der ein del personar manglar relevant utdanning eller har papirer som ikkje er oversette/godkjende i Norge. I ein del tilfelle snakkar dei ikkje tilstrekkeleg norsk, og endar ofte opp med tunge industrijobbar med auka fare for slitasje og sjukdom.

28 12 Folkehelsekartlegging 2013 Velg år Velg utdanningslengde Velg kjønn Forsand Sokndal Kvitsøy Strand Hå Bjerkreim Karmøy Gjesdal Lund Eigersund Bokn Klepp Utsira Sauda Tysvær Vindafjord Norge Time Hjelmeland Sandnes Rogaland Randaberg Suldal Rennesøy Finnøy Sola Haugesund Stavanger Høyeste utdannelse- Grunnskolenivå 22,1 % 24,9 % 24,4 % 26,9 % 26,9 % 26,5 % 26,3 % 26,1 % 26,1 % 25,7 % 27,7 % 27,7 % 27,7 % 27,5 % Begge kjønn ,8 % 30,3 % 29,6 % 31,7 % 31,4 % 31,3 % 31,2 % 31,2 % 31,1 % 30,9 % 33,3 % 33,0 % 35,2 % 34,4 % 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% Andelen over 16 år med utdannelse Figur 11: Andelen over 16 år med grunnskule som høgaste utdanning i Begge kjønn. Alle kommunane i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak. Hjelmeland ligg mellom fylkes- og landsgjennomsnittet når det gjeld andel av befolkninga som har grunnskule som høgaste utdanning. Dette fører for mange til at det vert vanskelegare å få seg fast jobb, då krava til utdanning er høgare i dag enn før. Ofte er jobbar innan reinhald og industri aktuelle når ein ikkje har så høg utdanning, dette er slitasjeyrke som i seg sjølv kan føra til auka risiko for helseplager. Det finnes gode lokale eksempel på firma der førebygging vert høgt prioritert, der ein har gode trivselstiltak og fokus på å få ned sjukefråveret. At arbeidsgjevar aktivt legg til rette for eit godt arbeidsmiljø er med å gjer at folk klarar seg betre i både psykisk- og fysisk harde jobbar.

29 Folkehelsekartlegging Mange låginntektshushaldningar Det er uklart kva årsakene er, men forsking visar at inntektsnivå har betydning for helsetilstand. Låg inntekt aukar sannsynligheiten for mellom anna dårleg sjølvopplevd helse, psykiske problem, sjukdom og for tidleg død. Også i Hjelmeland, slik som på fylkesbasis, er det par med barn 0 17 år som har høgast medianinntekt, medan aleinebuarar har lågast. Haugesund Finnøy Lund Hjelmeland Hele landet Bokn Suldal Vindafjord Sokndal Stavanger Karmøy Kvitsøy Utsira Rogaland Strand Sandnes Sauda Hå Eigersund Klepp Rennesøy Time Sola Tysvær Gjesdal Bjerkreim Randaberg Forsand Personer i lavinntektshusholdninger (EU skala) i ,5 8,1 8,1 8 7,5 7,4 6,9 6,7 6,6 6,6 6,4 6,2 6, ,7 5,2 5, ,9 8,9 9,9 9,8 9,6 9,6 9,5 9, Andel av befolkningen Figur 12: Andel personar i låginntektshushaldningar (EU skala) i Alle kommunane i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak. Med ein andel på 9,6 %, var vi i 2009 ein av dei kommunane i Rogaland som har flest personar i låginntektshusholdningar. Det er rett over landsgjennomsnittet på 9,5 %, og eit stykke over fylkesgjennomsnittet som på 7,4 %. Dette har nok ulike årsakar, men det er nærliggande også i dette tilfellet å tru at ein av grunnane er at vi har ein relativt stor andel av befolkninga som er av innvandrarbakgrunn. Av desse er det ein del flyktningfamiliar, samstundes som vi har stor arbeidsinnvandring. Som nemnt tidlegare har mange i desse gruppene utfordringar når det kjem til utdanning, og dei hamnar difor lettare i lavtlønsyrke. Personar som går på introduksjonslønn (vaksenopplæring) bidreg nok også til at desse tala er høge, men sjølv om løna er relativt låg anser mange seg likevel ikkje som fattige. Ein har i Hjelmeland også ein stor andel av bønder, som også kan gje utslag på denne statistikken grunna store investeringar på gardsbruka. Uansett årsak så ser ein at det i Hjelmeland er ein del personar som får supplerande sosialhjelp på toppen av eiga inntekt.

30 Andel husholdninger 14 Folkehelsekartlegging 2013 Velg kommune 35 Husholdningenes gjeldsbelastning i Hjelmeland Ingen gjeld Gjeld mindre eller lik samla inntekt Gjeld 1-2 ganger inntekt Gjeld 2-3 ganger inntekt Gjeld større enn 3 ganger inntekt Figur 13: Hushaldningane si gjeldsbelastning i Hjelmeland, Kjelde: SSB, Asplan Viak. Andelen av befolkninga i Hjelmeland med gjeld større enn 3 gonger inntekt var i 2009 på 12 %. Dette er under både lands- og fylkesgjennomsnittet som var på 14 % og 15 %. 32 % av befolkninga i Hjelmeland, og dermed den største andelen, hadde i 2009 gjeld mindre eller lik samla inntekt, medan 28 % ikkje hadde gjeld i det heile. Ein hadde i Hjelmeland, som i nabokommunane, også forventa auke i gjeldsrådgivningssakar i 2012, men den forventa auken har ikkje kome. Det kan sjå ut som folk i Hjelmeland er flinke til å klara seg sjølv, og prøver så langt det lar seg gjera å ordna opp i problem på eigenhand.

31 Folkehelsekartlegging Lite arbeidsløyse Velg kjønn Velg år/måned Arbeidsledighet - Begge kjønn pr 2011M09 Haugesund Karmøy Hele landet Bokn Sandnes Rogaland Sokndal Eigersund Gjesdal Stavanger Tysvær Forsand Hå Sola Klepp Lund Sauda Strand Time Vindafjord Randaberg Rennesøy Finnøy Utsira Suldal Bjerkreim Hjelmeland Kvitsøy 0,4 1 0,9 0,8 0,8 0,8 0,8 1,8 1,8 1,8 1,8 1,7 1,7 1,6 1,6 1,6 1,5 1,4 1,3 1,3 1,2 1, ,2 0,0 0,5 1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5 4,0 4,5 2,5 Andel av arbeidsstyrken 2,7 3,9 Figur 14: Andel arbeidsledige av arbeidsstyrka pr. september Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak. Sidan 2011 har arbeidsløysa i Hjelmeland auka noko, men den er fortsatt låg. Fleire store industribedrifter bidreg i Hjelmeland til mange arbeidsplassar, både for folk med høg og låg utdanning. Ein opplever også at folk i Hjelmeland ikkje er kresne på kva jobbar dei tek. Når det er sagt så kan ein, på generell basis, sjå tendensar på at ungdom i dag har meir forventningar til kva type jobb dei skal ha enn før. Folk tek lengre utdanning enn før, og ynskjer nok i større grad enn før å gå rett frå fullført utdanning og direkte inn i den rette jobben utan å ha særleg stor arbeidserfaring i forkant. At Hjelmeland har så pass lite arbeidsløyse kan kanskje også skyldas at folk ikkje flyttar hit dersom dei ikkje først har fått seg ein jobb, eller motsett at folk flyttar dersom dei ikkje har jobb. Rogaland var i 2011 det fylket med nest minst arbeidsløyse i landet, med 1,9 % pr. desember Hjelmeland var igjen den kommunen i Rogaland med nest minst arbeidsløyse berre 0,8 % pr. september 2011.

32 16 Folkehelsekartlegging 2013 Friske Hjelmelandsbuar Velg alder Velg år Velg kjønn Troms Finnmark Østfold Oppland Hedmark Nordland Nord-Trøndelag Buskerud Telemark Møre og Romsdal Sør-Trøndelag Vest-Agder Hordaland Landet Aust-Agder Vestfold Akershus Sogn og Fjordane Oslo Rogaland Sykefravær Begge kjønn - Alle aldre 6,9 6,7 6,6 6,6 6,5 6,4 6,4 6 5,8 5,8 5,8 5,8 5,8 5,7 5,7 5,5 5,4 5 4,9 4,7 Hjelmeland er friskast i Rogaland Rogaland er friskast i landet! Andel tapte dagsverk per 2. kvartal Figur 15: Andel tapte dagsverk, grunna sjukefråver, av avtalte dagsverk pr. 2. kvartal Begge kjønn, alle aldrar. Alle fylke og heile landet. Kjelde: NAV, Asplan Viak. Velg kjønn Velg alder Velg år Sykefravær Begge kjønn - Alle aldre Kvitsøy Lund Landet Haugesund Bjerkreim Karmøy Tysvær Eigersund Hå Time Bokn Klepp Sauda Utsira Sandnes Randaberg Rogaland Strand Suldal Forsand Gjesdal Stavanger Rennesøy Vindafjord Sokndal Sola Hjelmeland Finnøy 3,4 3,4 5, ,9 4,9 4,8 4,8 4,8 4,7 4,7 4,7 4,6 4,6 4,4 4,3 4,3 4,2 4,1 4, Andel tapte dagsverk per 2. kvartal 5,4 5,4 5,7 6,3 6,3 Figur 16: Andel tapte dagsverk, grunna sjukefråver, av avtalte dagsverk pr. 2. kvartal Begge kjønn, alle aldrar. Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: NAV, Asplan Viak. Rogaland var i 2011 det fylket i landet som hadde lågast sjukefråver, med ein andel på 4,7 %. Hjelmeland var same året den kommunen i Rogaland som hadde lågast sjukefråver, ilag med Finnøy, med berre 3,4 %. I Hjelmeland har det vore lågt sjukefråver sidan Årsakar til dette kan ha med at fokuset på dette temaet, og kva som gjev god helse generelt sett, har auka dei siste åra. Røykeloven og kampanjar om kosthald og fysisk aktivitet kan ha ført til at fleire har valt ein sunnare

33 Folkehelsekartlegging livsstil. Det kan også vera andre faktorar som verkar inn på desse tala. Som t.d. at NAV og dei ulike arbeidsplassane har god oppfølging og tiltak i forhold til sjukefråver, at det er godt arbeidsmiljø rundt om i bedriftene, og at vi har lett tilgong til naturen og turstiar som igjen fører til god fysisk og mental helse. Ein annan ting som kanskje kan gjenspegla sjukefråveret er mentaliteten blant befolkninga. Det verkar som om folk i Hjelmeland prøver så langt det lar seg gjera å gå på jobb, og sjølv ta ansvar for å komme seg på føtene att dersom dei har blitt sjuke. Vi er ein liten kommune og vert fort sakna om vi ikkje er på arbeidsplassen, dette fører nok også til at folk føler eit større ansvar for å gå på jobb. Ein kan nok også drøfte om ei av årsakene til det låge sjukefråveret kan vera at vi har stor innpendling til kommunen, og at det difor er ein del sjukemeldingar registrerte i andre kommunar. Dette er nok heller tvilsamt, rett og slett fordi dei store innpendlingsbedriftane i kommunen ser ut til å ha relativt stort fokus på tilrettelegging, førebygging og oppfølging. Tendensen med få sjukemeldte har vore ein stabil tendens i Hjelmeland, så mest sannsynleg har dette, som nemnt tidlegare, meir med kultur og mentalitet å gjera. Få som mottek uførepensjon Statistikken viser at sjukdommar i muskel-skjelettsystemet og psykiske lidingar står for dei fleste uførediagnosane. Det same gjeld her i Hjelmeland. Velg kjønn Velg alder Diagnose uføre Begge kjønn - Alle aldre Sykdommer i muskel-skjelettsystemet og bindevev Psykiske lidelser og adferdsforstyrrelser Sykdommer i nervesystemet Sykdommer i sirkulasjonssystemet Skader, forgiftninger, og vold Diagnose mangler foreløpig -Organiske psykiske lidelser/schizofrene og paranoide lidelser Svulster Sykdommer i åndedrettssystemet Medfødte misdannelser og kromosomavvik Endokrine, ernærings- og metabolske sykdommer Sykdommer i hud og underhud Sykdommer i øyet og øret Sykdommer i fordøyelsessystemet Symptomer, tegn Infeksjons- og parasittsykdommer Alle andre diagnoser Sykdommer i urin- og kjønnsorganene Sykdommer i blod og bloddannende organer 2,5 2,4 2 1,7 1,6 1,5 1,2 1,1 0,7 0,6 0,3 0,2 4,3 4,2 4,7 6,2 6,9 30,6 31, Prosent Figur 17: Årsakar til uførepensjon etter diagnose i Begge kjønn, alle aldrar. Kjelde: NAV, Asplan Viak. Personar som har rett til uførepensjon er både folk som er fødde uføre og folk som vert det i løpet av livet. Statistikken syner at Rogaland ligg godt an når det gjeld mottakarar av uførepensjon fordelt på alle aldrar, med berre 7,2 % uførepensjonistar.

34 Antall personer 18 Folkehelsekartlegging 2013 Velg aldersgruppe Antall uførepensjonister i aldersgruppen år (Kilde: NAV) Juni 2011 Rogaland 838 Hordaland 825 Akershus 732 Østfold 654 Oslo 623 Sør-Trøndelag 620 Buskerud 528 Vestfold 514 Nordland 474 Telemark Figur 18: Antal uførepensjonistar i aldersgruppa år, pr. juni Begge kjønn, år. Kjelde: NAV, Asplan Viak. Hedmark Møre og Romsdal Når det gjeld uførepensjonistar i aldersgruppa år derimot, ligg vårt fylke øvst i landet med Vest-Agder personar Nord-Trøndelag pr. juni Oppland Troms 267 I Hjelmeland ser vi ikkje denne tendensen. Det er uførepensjonistar under 45 år i Hjelmeland også, Aust-Agder 251 men det er så få personar at dei på grunn av anonymitet ikkje kjem med i den offisielle statistikken. Sogn og Fjordane 177 Her ser vi Finnmark at det hovudsakleg 126 er dei mellom år som står for majoriteten av uførepensjonane, noko som også kan sjåast i samanheng med at det er aldersgruppa 50 + som oftast er plaga med Antall personer slitasjeskadar. 464 Velg juni/år Velg kommune Antall uførepensjonister fordelt på alder i Hjelmeland år år år år år år år år år år år Juni 2011 Figur 19: Antal uførepensjonistar fordelt på alder i Hjelmeland, pr. juni Kjelde: NAV, Asplan Viak.

35 Folkehelsekartlegging Velg Juni/År Sokndal Bokn Forsand Karmøy Eigersund Hele landet Lund Haugesund Tysvær Suldal Sauda Bjerkreim Strand Hå Time Randaberg Rogaland Vindafjord Klepp Kvitsøy Finnøy Sandnes Hjelmeland Utsira Stavanger Sola Gjesdal Rennesøy Mottakere av uførepensjon per 30. juni ,0 % 5,6 % 5,6 % 8,3 % 8,2 % 8,0 % 8,0 % 7,8 % 7,6 % 7,6 % 7,4 % 7,2 % 7,2 % 6,8 % 6,8 % 6,8 % 6,6 % 6,6 % 6,5 % 6,2 % 10,7 % 10,4 % 10,0 % 9,7 % 9,5 % 9,5 % 9,1 % 9,0 % 0,0 % 2,0 % 4,0 % 6,0 % 8,0 % 10,0 % 12,0 % Andel av befolkningen år Figur 20: Andel av befolkninga mellom år som mottok uførepensjon pr. 30. juni Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: NAV, Asplan Viak. Trass vanskeleg tilgong på lettare arbeid og omskulering, ligg vi i Hjelmeland lågt på uførestatistikken. 6,6 % av befolkninga mellom år i Hjelmeland er på uførepensjon, mot 7,2 % i Rogaland og 9,5 % i heile landet. Ei årsak til dette kan vera at folk i Hjelmeland beheld jobbane så lenge dei kan. Folk hadde kanskje også i visse tilfelle hatt rett til hjelp, men vegrar seg for å ta kontakt med NAV. Det kan i dette tilfellet, som med sjukefråver, kanskje ha med mentalitet å gjera. Folk ynskjer å vera friske, og ynskjer ikkje å gå på NAV i frykt for å verta sjukeleggjort. I tillegg bur vi i ein liten, gjennomsiktig kommune der det er vanskeleg å forsvinna i mengden. Ein postitiv tendens er at fleire og fleire har delvis uføretrygd og delvis arbeid. På den måten beheld dei tilhøyrigheiten til arbeidsplassen og opplever at det er behov for dei, samstundes som dei meistrar arbeidet dei skal gjera. Endring i uføreandel fra 2010 til 2011 Sokndal Lund Suldal Time Randaberg Utsira Eigersund Hele landet Haugesund Karmøy Gjesdal Hå Stavanger Forsand Klepp Rogaland Tysvær Kvitsøy Bjerkreim Rennesøy Sandnes Bokn Sola Hjelmeland Vindafjord Strand Finnøy Sauda -10% -8% -6% -4% -2% 0% 2% 4% 6% 8% 10% Figur 21: Endring i andelen av befolkninga som mottok uførepensjon frå Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: NAV, Asplan Viak.

36 20 Folkehelsekartlegging 2013 Vi ser at det frå 2010 til 2011 har vore ein nedgong i uføreandelen. Denne nedgongen kan vera tilfeldig, men ein ser at det generelt sett har vore nedgong etter at NAV vart oppretta i Då vart sosialkontoret, trygdekontoret og Aetat samla under eitt, og ein fekk betre verkemidlar og tiltaksordningar. Velg aldersgruppe Velg år Mottakere av sosialhjelp i alle aldre Haugesund Sauda Tysvær Stavanger Hele landet Hjelmeland Randaberg Gjesdal Strand Lund Rogaland Time Suldal Eigersund Sandnes Sokndal Sola Forsand Karmøy Bjerkreim Hå Vindafjord Rennesøy Klepp Finnøy Utsira Bokn Kvitsøy Antall pr 1000 innbyggere Figur 22: Andelen av befolkninga som mottok sosialhjelp i Alle aldrar. Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak. I Hjelmeland var det i 2010 ca. 80 personar som fekk sosialhjelp. Ein har sett ei auke også i 2012, dette grunna ein del nye tilflyttarar.

37 Antall pr 1000 innbyggere Folkehelsekartlegging Velg kommune 120 Mottakere av sosialhjelp i Hjelmeland Velg aldersgruppe år 67 år eller eldre år alle aldre år år år år Velg år Figur 23: Mottakarar av sosialhjelp fordelt på aldersgrupper Kjelde: SSB, Asplan Viak. Her ser vi statistikk over sosialhjelpsmottakarar i Hjelmeland fordelt på aldersgrupper, og ser at dei i alderen år ligg høgast. Det er vanskelig å sei noko heilt konkret om kvifor det er slik, delvis grunna anonymitet. Men ei av forklaringane kan vera at dette er ei gruppe som har lite tilknyting til arbeidslivet, lite utdanning og dermed slit med å få ein varig jobb.

38 22 Folkehelsekartlegging OMGJEVNADAR Omgjevnadar er ein faktor som kan gjera stor innverknad på helsa. Plan- og bygningslova (PBL) seier at planar skal fremme befolkningas helse og motverke sosiale helseforskjellar, samt bidra til å førebygge kriminalitet ( 3), og legge til rette for god forming av bygde omgjevnadar, gode bumiljø og gode oppvekst- og levekår i alle deler av landet. Ved å drive gjennomtenkt og god samfunns- og arealplanlegging bidreg vi med andre ord til ei god folkehelse. Til dømes er det ein samanheng mellom kriminalitet og fysisk utforming, men gjerne meir i byane enn på bygda, der sentrumsområda ofte er tilhaldsstad for kriminelle. Men når vi snakkar om omgjevnadar så er omfanget av kriminalitet ein faktor som påverkar vårt syn på desse. Eit nærområde prega av mykje kriminalitet kan føra til at folk føler seg utrygge, noko som gjev negativt utslag på helsa. Dette er også noko vi ser mindre av i Hjelmeland, då omfanget av kriminelle er mindre, og difor ikkje fargar nærområda like mykje. Få anmeldingar Hjelmeland har få melde lovbrot. Det er ein trend at små kommunar generelt sett har mindre kriminalitet enn dei store, sjølv om enkelte kommunar kan oppleva spesielle problem. At Haugesund har såpass mykje kriminalitet er eit eksempel på dette. Ein kan også gjere seg tankar om at folk kanskje har ein litt høgare barriere for å anmelde nokon i mindre, meir gjennomsiktige kommunar, men det ser ein imidlertid litt av i dei fleste kommunar, uansett størrelse. Det er uansett ei oppfatning av at mindre alvorlege hendingar vert betre ivaretatt av politiet på mindre stadar, sidan politiet i byane dessverre må prioritere hardare enn i utkantane. Velg år Haugesund Stavanger Hele landet Sandnes Rogaland Time Vindafjord Hå Karmøy Lund Gjesdal Eigersund Tysvær Sola Klepp Randaberg Strand Bokn Rennesøy Bjerkreim Sokndal Sauda Finnøy Suldal Utsira Forsand Hjelmeland Kvitsøy 0 24,4 24,4 54,7 53,8 53,7 53,2 53, ,6 49,9 48,1 47,7 43,6 43,3 41,6 39,9 38,7 37,7 35,8 35,6 32,1 Anmeldte lovbrudd i ,9 66,2 84,7 79,3 78, Anmeldte lovbrudd per 1000 innbyggeer 118,2 Figur 24: Anmelde lovbrot pr innbyggjarar i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: Kommunehelsa/Kriminalstatistikk SSB, Asplan Viak.

39 Folkehelsekartlegging I figuren over ser vi antal anmeldte lovbrot i 2010, der vi er ein av dei kommunane med færrast anmeldingar. Når vi ser på fordeling av lovbrot i Hjelmeland i 2012, så er det vinningsforbrytingar som dominerar. Dette dreiar seg om tjuveri av ulik alvorsgrad, og utgjorde ca. 80 % av sakene i Ein ser også at enkeltpersonar kan stå for store delar av kriminaliteten i eit område. Eit tidlegare år sto 3 personar for nesten 100 saker åleine, noko som gjev store utslag på statistikken. Generelt sett opplever ein at befolkninga i vårt politidistrikt (Hjelmeland, Strand og Forsand) er nokså gjennomsnittlege. Vi er kanskje litt meir sjølvhjelpte og har ein litt sterkare dugnadsånd enn gjennomsnittet, og innbyggjarane er stort sett også trivelege og opptatt av kvarandre sitt ve og vel. Folk kjenner kvarandre betre, og vi unngår dei typiske storbyproblema. Utfordrande å finne leigebustad? For folk som vurderar å busetja seg i kommunen, eller som av andre årsaker ikkje ynskjer å kjøpa seg bustad, kan det sjå til at det er ei utfordring å finna leigebustad. På det opne markedet er det pr. juni 2013 tilsynelatande lite leigebustadar, noko som sjølvsagt vil variere frå tid til annan i forhold til kor mykje som er ledig. Det kan også sjå ut som om slik utleige ofte går via jungeltelegrafen, noko som gjer at det ikkje er lett å få kjennskap til desse bustadane dersom du ikkje har kjennskap til Hjelmeland frå før. Kommunalt disponerte boliger Hjelmeland Suldal Sauda Forsand Bokn Eigersund Utsira Lund Stavanger AK Gj.snitt alle kommuner Randaberg Finnøy Vindafjord Tysvær KA11 Gj.snitt Rogaland Strand Sokndal Haugesund Hå Time Karmøy Gjesdal Klepp Sandnes Rennesøy Bjerkreim Kvitsøy Sola Velg år Kommunalt disponerte boliger i Boliger per 1000 innbygger Figur 25: Andelen av kommunalt disponerte bustadar pr innbyggjarar i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak. Hjelmeland var, i 2010, den kommunen i Rogalande med flest kommunale bustadar. Sidan då er det seld, og skal seljast, fleire av desse. Dette er bustadar som vert utleigde etter visse prioriteringar: Personar med lovmessig krav på bustad Flyktningar

40 24 Folkehelsekartlegging 2013 Eigne tilsette Unntaksvis andre Utfordringa med desse bustadane er at ein del av dei er forholdsvis slitne. I tillegg er dei ofte for store, noko som fører til at husleiga vert høgare for dei som skal leiga dei. Ein ser at det hadde vore tenleg med nokre mindre, ein-persons hybelleilegheiter. I og med at dette er bustadar som vert leige ut etter visse prioriteringar, er dei ikkje disponible for folk flest. Ledige tomter Det er pr. april 2013 ein del kommunale tomter ledige rundt om i kommunen, mellom anna i Jøsenfjorden, på Hjelmeland, i Årdal og nokre få på Fister. Forutan dei kommunale tomtene har også lokale byggfirma og privatpersonar nokre ledige tomter. Ei mindre regulering på Breidablikk på Hjelmeland, som skal gje 4 bustadtomter og 10 bueiningar i rekkjehus, er nettopp ferdig. Det same er regulering av Eikehaugen II på Fister. Her er det regulert inn 54 bustadtomter, samt to store tomter til leiligheitsbygg. Det er og fleire private reguleringsplanar. Det er her opp til grunneigar/utbyggjar å bestemma om tomtene vert opparbeidde og selde. Når det gjeld hus for salg er det nokre av dei også til ei kvar tid, og foreløpig er prisane relativt låge samanlikna med mellom anna Stavanger. Ein kan til dømes få tak i eit lite småbruk i Jøsenfjorden til rett under 1,3 mill. På tala under ser ein at 15 % av bustadmassen pr vart bygde i 2001 og etterpå, medan folketalet sidan den gong berre har aukt med 0,2 % årleg. Dette kan tyde på at det i hovudsak er bustadar til fritidsbruk som utgjer mesteparten av desse. Velg byggeår Rennesøy Time Hå Klepp Gjesdal Sola Sandnes Tysvær Strand Vindafjord Forsand Bjerkreim Rogaland Randaberg Karmøy Finnøy Eigersund Haugesund Hjelmeland Stavanger Lund Hele landet Bokn Sokndal Kvitsøy Suldal Sauda Utsira 1 % 5 % 7 % 9 % Boliger bygget i år 2001 og etter 11 % 13 % 14 % 13 % 15 % 15 % 15 % 16 % 16 % 17 % 0 % 5 % 10 % 15 % 20 % 25 % 30 % 35 % 17 % 18 % 19 % 19 % 21 % 21 % Andel av boligmassen pr % 22 % 24 % 24 % 25 % 26 % 28 % 29 % Figur 26: Andel av bustadmassen pr bygde i år 2001 og etter. Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: SSB, Asplan Viak.

41 Folkehelsekartlegging Ut i naturen Hjelmeland er, som nemnt tidlegare, ein stor kommune med liten folkemengd. Vi har difor store område med flott natur, og har gode moglegheiter for å bevega oss ute i frisk luft, noko som også gjer godt for den mentale helsa. Fysisk aktivitet er i dagens samfunn viktigare enn nokon gong. Livsstilssjukdommar som overvekt, hjerte- og karsjukdommar og diabetes aukar, og det er særs viktig å leggje til rette for at folk i alle aldrar har anledning til å vera fysisk aktive. Døme på slik tilrettelegging er gong-, sykkel- og turstiar. Slike tilbod er i tillegg stort sett lågterskeltilbod som kan nyttast av dei fleste. Turstiar finn ein mange av rundt omkring i Hjelmeland. Både turstiar med eigne kart og merking heilt fram til målet, og mindre, relativt umerka turar i nærområda rundt om i grendane. Nokre turstiar er også universelt utforma. Gong og sykkelstiar finn vi fleire av, og enda fleire er under planlegging, men av ulike årsakar er det ikkje alle som kan nytte desse, mellom anna gjer lange avstandar det vanskeleg for mange å sykle til skule og jobb. Ved butikken på Fister burde det til dømes vore fotgjengarovergang, men Vegvesenet finn ikkje plassering til den. Dette resulterer i at skuleelevane som burde gått til skulen på Fister får tilbod om gratis skuleskyss, sjølv om dei i utgangspunktet bur for nær skulen til å ha rett på det. Når det kjem til leikeplassar og nærmiljøanlegg har vi nokre, men ikkje veldig mange. I tilknyting til skular og barnehagar er det sjølvsagt leikeareal, mellom anna har både Hjelmeland, Fister og Årdal skule fått eigne Tarzan-junglar. Desse leikeareala er sjølvsagt tilgjengelege også utanom opningstid! I tillegg er det leikeplassar i nokre kommunale bustadfelt, men her er standarden noko ulik. Ein følgjer kommuneplan og nasjonale veiledarar for kor ein skal ha leikeplassar. Ofte står det i reguleringsplanen at utbyggjar skal opparbeide leikeplassen, medan velforeininga for området driftar leikeplassane sjølv, men det er lite konkrete krav til kva leikeplassen skal innehalde, og heller ikkje særs stor oppfølging på om dei vert vedlikehaldne. Når det er nemnt så er nok ikkje behovet for leikeplassar like stort i ein kommune som Hjelmeland, der innbyggjartalet er lågt og arealet stort, kontra ein storby med mykje bebyggelse og trafikk. Det er likevel viktig å ta med seg at leikeplassar og nærmiljøanlegg også er uformelle møteplassar, der små og store kan møtast for fysisk aktivitet og sosial omgang, i tillegg er det viktig med tanke på integrering av nye innbyggjarar. Det er også ein del kommunale badeplassar rundt om i kommunen, både i Tøtlandsvik (Vormedal), på Nesvik, Sande (Hjelmeland), Kjelavika (Fister) og ved Riskedalsvatnet (Årdal). Lite kollektivtilbod Det er pr. april 2013 i alt 5 bussavgangar pr. dag frå måndag til fredag tur/retur Tau-Hjelmeland. Nokre av turane går om Fister og inn til Vormedalen. Dette gjer at ein kan komma seg fram og tilbake til Tau/Stavanger i løpet av dagen, men for dei som ikkje bur langs ruta og ikkje har sertifikat kan det vera ei utfordring å kome seg dit ein skal. Ein del av desse avgangane går heller ikkje i skulen sine feriar, då mange har fri og høve til å reisa til byen. På laurdagar og sundagar ser ein at kollektivtilbodet er svært mangelfullt for dei som er avhengige av buss. Då er det berre ein bussavgang kvar ettermiddag, utan retur.

42 26 Folkehelsekartlegging 2013 Det er også hurtigbåtar med ruter tur/retur Stavanger kvar dag, med anløp i store delar av Ryfylke, men ein må også då kome seg til dei ulike avgangsstadane i kommunen, på eigenhand. Også fergesambandet Hjelmeland Nesvik Ombo nyttast som kollektivtilbod. Ei felles utfordring for alle typar kollektivtransport er at det er få rabattløysingar som kombinerer ulike transportmåtar. Eit kombikort der ein kunne reist med både buss og båt til rabattert pris ville nok gjort kollektivtransporten meir attraktiv. Luftforureining Forurensing finn vi overalt, også i Hjelmeland. Vi kom i 2007 relativt høgt ut på statistikk over utslepp av partiklar pr innbyggjarar, noko som i og for seg ikkje er så rart då vi er ein kommune med ei lita befolkning. Vi har også nokre store industriarbeidsplassar, noko som også medfører auka luftforureining, det er alikevel ikkje i så stor grad at det utgjer helserisiko. Velg type utslipp Velg år Utslipp partikler Suldal Forsand Hjelmeland Tysvær Sokndal Strand Bokn Bjerkreim Karmøy Vindafjord Sauda Finnøy Lund Rennesøy Gjesdal Hele landet Eigersund Hå Rogaland Klepp Kvitsøy Utsira Sola Sandnes Time Randaberg Haugesund Stavanger 55,5 52,2 50,4 49,4 45,8 44,4 43,5 41,8 39,1 37,5 34,7 33,5 33,4 32,3 29,9 29,7 28,3 27,7 25,6 25,3 18,7 16,3 15,8 78,1 76,5 119,5 212,7 202, Tonn per 1000 innbyggere Figur 27: Utslepp av partiklar i tonn pr innbyggjarar i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: Kommunehelsa/SSB, Statens Forurensningstilsyn (SFT). Radon er også ein type forureining, og vi veit at det finnes ein del av det i Hjelmeland. Radonstråling utgjer ein helserisiko, og kan i verste fall føre til lungekreft. Slik stråling er berre eit problem innomhus, og oftast i eldre hus, då husa som vert bygde i dag har krav som gjer at dette ikkje vert eit problem. Utomhus er verdiane så låge at det ikkje vil ha betyding for helsa. I 2013/2014 skal det tas radonmålingar i dei fleste kommunale bygg, og vi vil etter det ha eit større grunnlag for å seie noko om korleis situasjonen er for Hjelmeland kommune.

43 Folkehelsekartlegging Støy og arealplanlegging Generelt sett representerer ikkje støy eit stort problem i Hjelmeland, då det ikkje er store definerte støykjeldar i kommunen. Men støy er eit tema i alle detaljreguleringsplanar for bustader, og klare retningslinjer frå Miljøverndepartementet definerer kor grensene skal gå og om evt. avbøtande tiltak må utførast. I tilknyting til større næringsområde kan støy til tider vera tema i høve til naboar, både bustadar og fritidsbustadar. Usikker vasskvalitet Dersom ein ser på statistikk over drikkevannskvaliteten i Hjelmeland, vil ein sjå at vi kjem svært dårleg ut. Det seg viser seg at dette kjem av rapporteringsfeil, spesielt i to av vassverka - Jøsenfjorden og Årdal. Denne statistikken vil difor mest sannsynleg visa andre tal frå og med Figur 28: Andel av tilfredsstillande analyseresultat på drikkevasskvalitet i Hjelmeland og Finnøy Kjelde: Folkehelseinstituttet/Kommunehelsa. På tabellen over ser vi at det dei siste åra har vore stor variasjon i tala, noko som harmonerer med at det har vore mangelfull rapportering. Når det er sagt så har dei prøvane som er leverte stort sett vore utan avvik, men det er pr. i dag ein del stader der fargetal og kimtal ikkje er tilfredsstillande. Dette arbeidas det med å betre, men det er ikkje noko som er helseskadeleg. For ti år sidan vart det drøfta i Miljøretta helsevern at det var for mange private vassverk, og det vart laga ein utbyggingsplan for kommunalt vatn, Helse i kvar drope. Denne planen sa også noko om at dei som ikkje hadde høve til å knyta seg til kommunalt vatn, kunne få tilskot til å byggja eige vassverk. Denne planen er ikkje oppdatert sidan den gong. Pr. i dag får ca. 33 % av innbyggjarane i Hjelmeland vatn frå private vassverk. Det ligg også i planane at ein skal byggje liknande renseanlegg for kloakk i Årdal og på Fister, slik det pr. i dag er på Hjelmeland.

44 Andel røykere i svangerskap 28 Folkehelsekartlegging OPPVEKST Levevanar Myta om den sunne landsbygda Det er svært vanskeleg å seie noko om levevanane i Hjelmeland. Det er ikkje statistikk for Hjelmeland på dette feltet, og det er heller ikkje enkelt for fagfolk å kommentere det. Når det er nemnt så kan det sjå ut til at myta om den sunne landsbygda ikkje er sann. I Folkehelseinstituttet si undersøking Barns vekst i Norge vart det sett på om barn på bygda var meir eller mindre overvektige enn barn i byar. Her kjem det fram at det er større andel av 3. klassingane frå bygda som er overvektige, enn det er frå meir urbane strøk. Dette kan ha med sosioøkonomiske faktorar som foreldra si utdanning og inntekt, men det kan også ha med lange avstandar til skule og barnehage, samt utrygge vegstrekningar, og dermed meir køyring og mindre fysisk aktivitet. Generelt sett er helsa blant barn og unge god i dag. Talet på mødre som røykjer i graviditeten har gått ned, tannhelsa er blitt betre, og rusmiddelbruk blant ungdom er gått ned. Overvekt derimot er eit aukande problem, 9-åringane bevegar seg nok, men aktiviteten minkar med alderen. Gravid i Hjelmeland Generelt sett opplever ein at gravide Hjelmelandskvinner er bevisste på helsa si. Dei fleste veit at dei bør ha eit godt kosthold og vera i fysisk aktivitet. Dei fleste veit også at dei ikkje bør røyke eller drikke alkohol, og jordmor informerer også om det på svangerskapskontrollane. I 2010 var det rett under 20 % av gravide i Rogaland som røykte ved svangerskapets start, medan det i Hjelmeland var rett over 20 %. Ved svangerskapets slutt var det i Rogaland i ,3 % som fortsatt røykte. Mest sannsynleg er desse tala også representative for Hjelmeland, men det er ikkje statistikk på dette for vår kommune. På lands- og fylkesbasis viser trenden det siste tiåret at sjølv om kurva varierer når vi ser på dagligrøyking ved svangerskapets start, så går den jamt og trutt nedover når det kjem til røyking ved svangerskapets slutt Dagligrøyking i svangerskap Velg røyking ved svangerskapets begynnelse eller slutt Velg fylke Ved svangerskapets begynnelse - Hele landet Ved svangerskapets begynnelse - Rogaland Ved svangerskapets slutt - Hele landet Ved svangerskapets slutt - Rogaland Velg år Figur 29: Andelen gravide som røykjer dagleg ved svangerskapets begynnelse og ved svangerskapets slutt, for Rogaland og heile landet Kjelde: Medisinsk fødselsregister (MFR), Asplan Viak.

45 Andel Folkehelsekartlegging Når det gjeld fysisk aktivitet blant gravide ser ein at det er ein del som er redde for å vera fysisk aktive, spesielt blant kvinner med innvandrarbakgrunn. Dette er eit område ein ser at det er nødvendig å gi informasjon om, slik at gravide kvinner fortset å vera i jobb under svangerskapet og samstundes er i aktivitet også på fritida. Ein ser at språk er ei utfordring også hjå jordmor, då ein del av dei utanlandske kvinnene snakkar dårleg norsk. Dette resulterer i at dei fysiske undersøkingane på svangerskapskontrollane går greit, medan det å snakke om det mentale ikkje er så enkelt. Dette er også ein viktig del av kontrollane, då mange kvinner har behov for å snakke om svangerskapet og den komande fødselen. Pr. idag får gravide kvinner i Hjelmeland tilbod om følgeteneste, altså at jordmor følgjer deg til sjukehuset. Dette er på grunn av den lange avstanda til nærmaste sjukehus, og er ei ordning som gjev tryggleik til dei som bur ute i distrikta. Fødselsvekt Fødselsvekt er ofte genetisk betinga, og kan også ha medisinske grunnar som ikkje har med levevanar å gjera. Men røyking i svangerskapet, svangerskapsforgiftning og medisinske grunnar, som til dømes morkakesvikt, fører ofte til lav fødselsvekt (under 2,5 kg.), medan svangerskapsdiabetes og usunt kosthald kan føre til høg fødselsvekt (over 4,5 kg.). Velg fødselsvekt 8 Fødselsvekt - Andel over 4,5 kilo Velg kommune Finnøy Hjelmeland Rogaland Hele landet Velg år Figur 30: Andelen fødde med fødselsvekt over 4,5 kg Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. Kjelde: Medisinsk fødselsregister (MFR), Asplan Viak. Statistikken over viser at Hjelmeland, i likheit med heile landet, Rogaland og Finnøy, har hatt ei stigande kurve når det gjeld andel ungar med ei fødselsvekt over 4,5 kg. sidan slutten av 80-talet. Sidan byrjinga på 2000-talet har alle desse tre snudd denne trenden, og fått ein nedgong i denne andelen, medan Hjelmeland, etter ein liten nedgong, fortsatt aukar. Denne statistikken syner berre situasjonen fram til 2006, men dei siste åra har det berre vore nokre få ungar med for høg eller låg fødselsvekt, av ca årlege fødslar. Tendensen ser difor ut til å ha snudd også i Hjelmeland. Det er ein del fødslar over 4 kg., men ikkje mange over 4,5 kg. Etter 2006 har det blitt meir informasjon om kosthald, røyking og fysisk aktivitet, noko som mest sannsynleg også verkar inn på fødselsvektstatistikken.

46 Andel 30 Folkehelsekartlegging 2013 Velg fødselsvekt 6 Fødselsvekt - Lav fødselsvekt Velg kommune Finnøy Hjelmeland Rogaland Hele landet Velg år Figur 31: Andelen fødde med fødselsvekt under 2,5 kg Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. Kjelde: Medisinsk fødselsregister (MFR), Asplan Viak. Når det gjeld låg fødselsvekt har kurva sidan midten av 90-talet vore nokså stabil for Hjelmeland, og er det også etter God effekt av tidleg innsats Velg år Velg vektkategori Overvekt og fedme blant 8 - åringer i 2010 overvekt og fedme Helseregion Nord Helseregion Midt-Norge Norge Velg kjønn jenter gutter Helseregion Vest Helseregion Sør-Øst Andel 8-åringer med overvekt og fedme Figur 32: Andelen 8-åringar med overvekt og fedme i Jenter og gutar. Helseregionar og heile landet. Kjelde: Undersøkinga Barns vekst i Norge /Norgeshelsa, Asplan Viak. Ein ser også i Hjelmeland, som elles i landet, ein del ungar med overvektsproblematikk. Overvekt hjå born er eit stadig aukande problem, og det medfører for mange både fysiske og psykiske helseplager. Døme på dette kan vera astma, leddplagar, vekstforstyrringar, dårleg sjølvtillit- og sjølvbilete, osb. Gjennom helsestasjonen får ungar oppfølging med måling og veging. Foreldre til ungar med behov får tilbod om hjelp, som til dømes kosthaldsråd og bassengtilbod. Generelt sett søkjer helsestasjonen og følgja nasjonale retningslinjer så godt det lar seg gjera. 1. kl. screening for 2012 er det første året der det ikkje er nyoppdaga tilfelle av overvekt eller motoriske problem, noko som betyr at

47 Folkehelsekartlegging helsestasjonen har fanga opp problema tidlegare. Ein vonar at ein ved å leggja vekt på tidleg innsats vil redusera overvektsproblematikken blant unge, og resultata i løpet av desse første åra tyder på effekt. Færre kariesfrie 5-åringar Tannhelsetenesta spelar ei viktig rolle i folkehelsearbeidet, og god tannhelse er ei velferdsoppgåve. Alle tannhelsedistrikt i Rogaland har vist ei solid betring i tannhelsa over dei siste åra, og andelen 5- åringar utan hol i tennene har stabilisert seg på eit høgt nivå. Betringa gjeld og 18-åringar, men her har vi litt igjen før vi som fylke når landsgjennomsnittet. I 2010 var gjennomsnittet for 18-åringar 5,2 tenner med karies og fyllingar, medan det for landet er 4,6. Velg alder Tannhelse blant 5-åringer RENNESØY FINNØY GANDDAL SOLA SANDNES TYSVÆR NORD-JÆREN /RYFYLKE STAVANGER BRYNE TANNHELSE ROGALAND JØRPELAND BOKN NORD ROGALAND SØR JÆREN SOKNDAL RANDABERG HAUGESUND EGERSUND ØLEN SAUDA HJELMELAND KLEPP 88,0 87,0 85,0 84,9 84,3 83,6 81,7 81,7 81,4 80,6 80,0 78,8 78,5 78,4 78,3 77,8 75,8 73,3 73,0 72,0 71,2 97, Andel uten karieserfaring Figur 33: Andelen 5-åringar utan karieserfaring i Ulike kommunar og regionar i Rogaland, og Rogaland. Kjelde: Tannhelse Rogaland, SSB, Asplan Viak. For Hjelmeland er utviklinga negativ og det har dei siste åra blitt færre 5-åringar som er kariesfrie. Ei av hovudgrunnane til dette kan vera at det i Hjelmeland kommune er auka andel ungar med opprinnelsesland utanfor Vest-Europa, der ein også veit at tannhelsa er dårlegare. Tannhelsetenesta og helsestasjonen er klar over utfordringane dette fører med seg, og arbeidar aktivt med å informere foreldre om korleis ein får god tannhelse. Forhåpentlegvis vil dette arbeidet resultere i at utviklinga snur og går i riktig retning. Ein positiv tendens er at skular og barnehagar har blitt meir oppmerksame på sunn mat, samt vatn som tørstedrikk. Men fortsatt er det mange ungdommar som drikk brus/juice/saft, som kan gje syreskadar (erosjonskadar). Dette kan gje utfordringar på sikt, då dei kan få problem med tenner/emalje når dei vert eldre. Når det gjeld den vaksne delen av befolkninga i Hjelmeland er det vanskeleg å seie noko om tannhelsa. Det er for lite kapasitet på tannklinikken, og mange får tannhelsetenestar i andre

48 32 Folkehelsekartlegging 2013 kommunar. Det kan det sjå ut som om at mange ikkje går til tannlegen før dei får vondt, noko som kanskje er eit resultat av manglande kapasitet på tannklinikken i Hjelmeland. Stort behov for ei til helsesyster Helsestasjon og skulehelsetenesta har eit stort ansvarsområde, og er eit særs viktig ledd i det førebyggjande og helsefremjande arbeidet. Helsesyster følgjer ungar og foreldre frå ungane vert fødde til dei er 18 år. Det er difor ein svært viktig arena for å formidle kunnskap om kva ein bør gjera for å få ei god helse, i tillegg til oppfølging som veging/måling, heimebesøk, vaksinasjon, osb. Helsestasjonen er og ein viktig arena for integrering, då helsesyster har tett kontakt med foreldre og barn av innvandrarbakgrunn. I Hjelmeland har vi ei 100 % stilling som helsesyster, men skulle ut ifrå normtall hatt ei 100 % stilling til. Mange nasjonale rettleiarar og retningslinjer krev meir av helsesyster enn det ein klarar med den kapasiteten ein har idag, noko som fører til at ein gjer må -oppgåvene, medan andre oppgåver vert nedprioriterte, til dømes revidering av prosedyrar og kvalitetssikring. Godt samarbeid med jordmor gjer at helsesyster vert avlasta, til dømes med ammeprosedyrar og EPDS (oppdage depresjon i svangerskap/barseltida). Men dersom Nasjonal retningslinje for barselomsorgen - nytt liv og trygg barseltid for familien vert vedteken, vil også det føre til meir arbeid både for helsesyster og jordmor, mellom anna gjennom meir heimebesøk. Psykisk helse har fått midlar til styrking av skulehelsetenesta, og er også behjelpelege med å gjere helsesysteroppgåver. Dette fungerer greitt, men fører til at det vert mindre tid til arbeid hjå avd. for psykisk helse, som også er svært viktig. Ein registrerer at skulane i aukande grad bruker både helsesyster og avd. for psykisk helse til krevjande samtalar med elevane og ein ser at det er behov for meir tid på skulane, spesielt på ungdomsskulen. Dette er av dei tinga som pr. i dag vert nedprioritert pga. for liten kapasitet. Når det gjeld familiar med innvandrarbakgrunn, så ser ein at nokre av desse barna treng tettare oppfølging på helsestasjonen en norske barn, pga. vaksinering, språk eller andre utfordringar som følgjer det og vere ny i landet. Den generelle auka i barnevernssaker i Hjelmeland fører også til meirarbeid for helsesyster, og ein registrerer at ein del av desse sakene gjeld familiar av innvandrarbakgrunn. Helsestasjonen arbeidar difor med å auke kunnskapen om minoritetsspråklege, gjennom Bulyst-prosjektet Frå innvandrar til innbyggjar, slik at dei etterkvart kan ha foreldreveileiingskurs også for denne foreldregruppa. Behovet for ei til 100 % stilling som helsesyster har vorte nedprioritert grunna budsjettsituasjonen.

49 Andel Folkehelsekartlegging Velg indikator på kvalitet ved helsestasjon- og skolehelsetjeneste Årsverk av helsesøstre Velg kommune Finnøy Hjelmeland Hele landet Rogaland Årsverk pr innb. 0-5 år Velg år Figur 34: Årsverk av helsesystre, målt i årsverk pr innbyggjarar i alderen 0 5 år Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. Kjelde: Kostra/SSB, Asplan Viak. Auke i antal barnevernsakar treng ikkje vera negativt På landsbasis har det sidan år 2000 vore ei stigande kurve på barnevernssaker. Slik er det også i Hjelmeland, der ein dei siste 5-6 åra har gått frå å ha saker til 60 i Årsakane til dette er fleire. Mellom anna gjer større tiltaksspekter enn før at fleire kan nytte seg av tilbod frå barne- og familieseksjonen, også gjerne tidlegare i fasen enn før, både med små og store problem. Det at ein gjev fleire familiar tilbod, fører også til at statistikken på antal saker stig, sjølv om tiltaket kanskje er eit foreldreveiledningskurs og ikkje omplassering av ungar. Ein ser og at folk i dag er flinkare til å be om hjelp eller ytra bekymring for andre. 8 Andel barn med barnevernstiltak ift. innbyggere 0-17 år Velg kommune Finnøy Hjelmeland Stavanger Velg år Figur 35: Andel barn med barnevernstiltak i forhold til innbyggjarar i alderen 0 17 år Hjelmeland, Finnøy og Stavanger. Kjelde: Kostra/SSB, Asplan Viak.

50 34 Folkehelsekartlegging 2013 Men ei auke i saker kan også komma av at foreldra støyter på andre utfordringar i dagens samfunn enn tidlegare, noko som kanskje fører til at fleire treng rettleiing. Til dømes er auka internett- og mobilbruk ei utfordring for mange, både unge og vaksne, og noko som kan føra til vanskelege situasjonar for begge parter. Men ein må også ta i betraktning at mange barnevernssaker og fleire ungar i systemet også kan vera positivt, då ungane det gjeld kanskje får hjelp tidlegare enn dei fekk før. Tidleg innsats kan førebyggja mange potensielle situasjonar som kunne ha eskalert og kome på eit seinare tidspunkt. Det er eit relativt godt tverrfagleg samarbeid i kommunen, noko som gjer at tidleg innsats vert lettare å få til. Utfordringa er å ha nok ressursar til å ta seg av alle sakene. Ein ser også i barne- og familieseksjonen at språk og kulturforskjellar kan vera ei utfordring både for foreldre og barn, då det er ulik oppfatning av kva som er akseptert og ikkje alt etter kor du kjem frå i verda. Velg år Andel barn med barnevernstiltak ift. innbyggere 0-17 år i 2010 Utsira Forsand Hjelmeland Sauda Lund Finnøy Strand Bjerkreim Suldal Haugesund Eigersund Tysvær Vindafjord Gjesdal Sokndal Time Stavanger Randaberg Klepp Karmøy Sandnes Sola Hå Rennesøy Bokn Kvitsøy Vindafjord (t.o.m. 2005) Ølen (t.o.m. 2005) ,3 2,7 4,5 4,3 4,1 3,9 3,9 3,7 3,6 3,4 3,3 3,3 3,2 3,2 5,5 5,4 5,3 5,1 5 6,1 5,9 5,9 6,9 10,6 10, Figur 36: Andel barn med barnevernstiltak i forhold til innbyggjarar i alderen 0 17 år i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde, Kostra/SSB, Asplan Viak.

51 Folkehelsekartlegging Kvalitet i barnehage og skule Velg år Velg indikator på kvalitet i barnehage Utsira Bokn Sauda Haugesund Karmøy Bjerkreim Gj.snitt alle kommuner Tysvær Stavanger Gj.snitt Rogaland Time Sokndal Sandnes Randaberg Suldal Sola Forsand Gjesdal Hå Vindafjord Eigersund Klepp Kvitsøy Finnøy Rennesøy Strand Lund Hjelmeland Andel styrere og pedagogiske ledere med godkjent førskolelærerutdanning i ,7 50,0 78,0 76,6 76,5 75,6 75,4 75,0 74,5 71,4 70,1 69,9 68,9 67,9 67,5 66,7 63,6 63,6 60,5 91,4 87,4 86,7 84,6 83,8 83,4 100,0 100,0 96, Andel/m2 Figur 37: Andel styrarar og pedagogiske leiarar med godkjent førskuleutdanning i Alle kommunar i Rogaland, gjennomsnittet for Rogaland og alle norske kommunar. Kjelde: SSB, Asplan Viak. Kvalitetsbegrepet er ofte subjektivt, og dermed også vanskeleg å måle. Når ein snakkar om kvalitet i forhold til barnehagar, så snakkar ein ofte om andelen av styrarar og pedagogiske leiarar som har godkjent førskuleutdanning, noko som er ein meir målbar kvalitet. I løpet av dei siste 10 åra har denne andelen svinga i barnehagane i Hjelmeland kommune, men trenden har vore at det har blitt gradvis færre med fullverdig utdanning. I 2010 låg Hjelmeland nedst på statistikken i Rogaland, med ein andel på berre 41,7 %. Dette har ein vore bevisst på i lengre tid, og har også gjennom støtteordningar fått personar til å ta førskuleutdanning. Planen er at ein i løpet av dei neste åra skal ha 4 pedagogiske leiarar klare, då desse er under utdanning no. I motsetnad til tidlegare har ein no sett binding på desse, slik at dei går inn i barnehagar og ikkje skular når dei er ferdige med utdanninga. Dette er med andre ord eit område som er sterkt prioritert, trass den økonomiske situasjonen i kommunen som i utgangspunktet gjer at det er tiltaksstopp på slike støtteordningar.

52 36 Folkehelsekartlegging 2013 Velg år Velg indikator for kvalitet i grunnskolen Randaberg Lund Sauda Karmøy Sola Bjerkreim Stavanger Hjelmeland Utsira Tysvær Time Estimat alle kommuner Klepp Vindafjord Haugesund Sandnes Sokndal Gjesdal Finnøy Strand Suldal Eigersund Forsand Rennesøy Hå Kvitsøy Bokn Lærere grunnskole, med universitets-/høgskolekoleutdanning og pedagogisk utdanning i ,4 % 57,8 % 85,6 % 84,9 % 83,1 % 83,1 % 81,9 % 81,4 % 80,8 % 80,8 % 80,7 % 79,8 % 79,6 % 78,6 % 78,5 % 78,5 % 76,5 % 76,3 % 75,3 % 74,6 % 74,3 % 73,0 % 72,9 % 68,1 % 66,7 % 64,3 % 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Andel av avtalte årsverk i grunnskolen 94,5 % Figur 38: Andel lærarar i grunnskulen med universitets-/høgskuleutdanning og pedagogisk utdanning av avtalte årsverk i grunnskulen i Alle kommunar i Rogaland og gjennomsnittet for alle norske kommunar. Kjelde: SSB, Asplan Viak. Når det gjeld denne type kvalitet i skulen, så er situasjonen annleis. Her ligg Hjelmeland i 2010 rett over snittet, med ein andel på 80,8 % av avtalte årsverk som har universitets-/høgskuleutdanning og pedagogisk utdanning. Ei av årsakene til dette er at det er høgare utdanningskrav i skulane enn i barnehagane, og då spesielt i ungdomsskulen. Lærarane som vert tilsette skal ha fagutdanning, medan assistentane ikkje treng det på same måte då dei går på ekstrastillingar.

53 Folkehelsekartlegging Barne- og ungdomsmiljø Omfanget av mobbing, generelt sett, er kartlagt gjennom ei rekkje undersøkingar. Forsiktig anslås det at mellom fem og ti prosent av elevane vert utsett for mobbing regelmessig (www.ungdata.no). Det er ikkje gjort konkrete undersøkingar i Hjelmeland, men det kan nok tenkjast at tendensane er nokså like her også. Førebyggjande arbeid allereie på barnehagenivå Dei ulike barnehagane i Hjelmeland gjev tilbakemeldingar på at dei opplever at det er godt miljø og relativt lite mobbing, om ein kan kalla det mobbing, i barnehagen. Dei ser alikevel tendensar til det, deriblant er utestenging til tider eit problem. I 2013 startar alle barnehagane i Hjelmeland opp med eit program som heiter Være sammen. Dette er eit verktøy til bruk i arbeidet med sosial kompentanse i barnehagar, og vil forhåpentlegvis koma godt med i arbeidet med å førebyggja mobbing. Positivt for miljøet med felles aktivitetar Når det gjeld miljøet på barneskulane, så oppleves også det som bra. Mobbing førekjem, men ikkje i veldig stor grad. Det er jevnleg episodar som må tas tak i, og skulane har mobbeplanar om korleis ein går fram for å hindre at dette skjer vidare. Det hender også at det er episodar med andre typar konfliktar mellom elevane, då hender det at helsesyster/psyk. sjukepleiar vert involverte for å snakke med elevane. Ho har fast helsesystertime på dei ulike skulane, og då kan også elevane sjølv komme til henne for samtale. I tillegg har nokre klassetrinn også ulike opplegg som går på sosial kompetanse, til dømes ART og Steg for steg. Tilbakemeldingane frå dei fleste skulane viser at felles aktivitetar på tvers av trinn/alder oppleves som svært positivt og haldningsskapande. I tillegg er organiserte aktivitetar i friminutta, felles temaprosjekt osb. tiltak som gjev positive ringverknadar. Sosial kompetanse er viktig Miljøet og trivselen på ungdomskulen oppleves også som bra, men her er utfordringa større når det gjeld mobbing som føregår på sosiale media, som t.d. Facebook. Bruken av dette føregår oftast på fritida, men gjev negative ringverknadar inn i skuletida. I tillegg ser ein at det hadde vore nødvendig med meir kunnskap og ressursar for å verta betre på å handtera den såkalla jentemobbinga, som ofte inneber utestenging og ryktespreiing, og som i tillegg er relativt skjult for omverda. Slik mobbing finn vi heilt ned i barnehagealder, og er noko som må arbeidast aktivt med heile tida. Dette er også eit område som er vanskeleg for lærarar å ta tak i, då elevane ofte ikkje torer å fortelje om det. Ein ser at ei stilling innafor sosial kompetanse, ein tilgjengeleg person som elevane sjølv kan ta kontakt med, er viktig både for lærarar og elevar. Med tanke på utfordringane som er nemnde over, i tillegg til den generelle tendensen med auke i psykiske problem blant ungdom, bør ein vera observant på den psykososiale utviklinga i ungdomsskulen. Når det er sagt ser ein ikkje spesielle tendensar i den generelle psykiske helsa blant ungdom i Hjelmeland. Det verkar som om dei som ynskjer hjelp får det, noko som kan skyldast at samarbeid mellom skule og helsestasjon/psykisk helse fungerer godt, og at tilbodet er lett tilgjengeleg for ungdom og foreldre.

54 38 Folkehelsekartlegging 2013 Ein skule med internasjonal karakter Nokre av skulane og barnehagane i Hjelmeland har etterkvart fått ein internasjonal karakter. Når det gjeld integrering i barnehagane så går dette stort sett greitt for dei fleste, men språk er ofte ei utfordring - det er vanskeleg å ikkje forstå kvarandre. Når det gjeld integrering i skulen er også her språket ei utfordring, både når det gjeld kommunikasjon med elev og med foreldre, og ved behov vert det nytta tolk for å betra kommunikasjonen. Nye minoritetsspråklege elevar får undervisning i særskild norsk, og skulen kartlegg behov og tilrettelegg undervisninga etter elevane sitt nivå til ei kvar tid. Stort sett går det greitt, men nokre av elevane søker mot andre elevar frå same land, noko som fører til at det vert vanskelegare å lære språket og ta del i det sosiale nettverket. Skulen oppfordrar til å ta del i fritidsaktivitetar utanom skulen, då dette er viktig for å lære språk og for å verta kjent med andre sambygdingar. Helsesyster har og samtalar med alle nye elevar på skulen, og har moglegheit til å snakke med elevane om personlege ting som kanskje kan vere vanskelege som ny i Norge. Når det gjeld integrering i sin heilhet, ikkje berre språkutfordringar, kan det vera greitt å skilja mellom flyktningar og arbeidsinnvandrarar. Utfordringane som følgjer integreringa er ofte ulike, språk er ein fellesnemnar, medan kulturbakgrunna er ulik. Dei sistnemnde kjem på grunn av jobb, og har ein nokså lik kulturbakgrunn som den norske. Flyktningar derimot kan vera prega av opplevingar der dei kom frå, samstundes som dei ofte har ei svært ulik kulturbakgrunn og religion enn det majoriteten i Norge har. Dette, saman med at det meste elles også er nytt for dei, kan føra til utfordringar. Ein ser også at nokre ungar, spesielt jenter, er lite ute med andre jamnaldrande på fritida. Dette gjer at dei fell utanfor når dei andre i skuletida pratar om felles opplevingar frå fritida. I tillegg fører det at dei ikkje deltek på fritidsaktivitetar også til at dei lærer språket seinare enn dei elles ville gjort, noko som igjen får følger for den faglege utviklinga. Når det gjeld barn av arbeidsinnvandrarar er situasjonen noko annleis. For mange, spesielt dei som kjem frå ein storby i Europa, er overgangen stor når ein kjem til ein så liten kommune som Hjelmeland. Med spreidd busetjing og lite offentleg transport er ein som regel avhengig av eigen transport for å delta på fritidsaktivitetar, noko som ofte er problematisk då begge foreldra jobbar mykje og samstundes ikkje er vant til at ungdommar må køyrast med bil. Dette fører til at dei ofte vert sitjande heime, noko som går utover trivselen. Kort oppsummert kan ein seia at begge desse framandspråklege gruppene vert forholdsvis greitt integrerte i skuletida, men det er faktorar utanfor skulen som kan leggja hindringar for at situasjonen ikkje alltid vert optimal. Ungdom og rus Tendensane generelt sett viser at ungdom i dag drikk mindre alkohol enn før. Alkoholforbruket auka gjennom 80 og 90 - talet, men har gått ned i løpet av 2000 talet (ungdata.no). Det er nærliggjande å tru at tendensen er den same også her i Hjelmeland, men det er vanskeleg å seia heilt sikkert då vi er ein liten kommune der det er vanskeleg å føreta gode nok undersøkingar. I 2010 hadde vi ei ungdata-undersøking, som er eit kvalitetssikra og standardisert system for lokale spørjeskjemaundersøkingar, tilpassa skuleelevar på ungdomstrinnet og i vidaregåande opplæring. Her var svarprosenten veldig låg, og tala vart difor usikre. I 2012 hadde vi ei sjølvprodusert spørjeundersøking, som inneheldt spørsmål om fritidsaktivitetar, ungdomstaxi og rusbruk. Her var det god svarprosent, men kvaliteten vert ikkje på same nivå som ungdata sine undersøkingar, mellom anna fordi denne føregjekk i klasserommet der elevane kunne snakke saman. Vi nemner alikevel

55 Folkehelsekartlegging nokre tal frå denne undersøkinga, som eit utgangspunkt for å seie noko om dette temaet i Hjelmeland: Kor ofte drikk du? Aldri Har prøvd 1-2 gonger det siste året Har drukke 2-6 gonger det siste året Drikk om lag 1 gong i månaden Drikk 2-3 gonger i månaden Drikk nesten kvar helg Drikk fleire gonger i veka Har du prøvd andre rusmidlar enn alkohol? I tilfelle ja: Kva: Røyk Snus Kor får ein i såfall tak i dette: Får kjøpt i Hjelmeland: Får kjøpt i nabokommunar: Prosent: Prosent: Prosent: Figur 39: Utdrag frå spørjeundersøking blant kl. elevar i Kjelde: Kulturseksjonen. Det er stort sett klassingar som drikk alkohol, gjerne dei som er med eldre ungdommar. Det kan også sjå ut som om det er færre som røykjer no enn før, medan snusbruken har auka. Ein ser at elevar heilt ned i 7. kl. prøver snus, og det vart på vårparten i 2013 sendt ut informasjonsskriv til ungdomsskuleforeldre der dei vart gjort bevisste på snusbruk blant elevar. Ørebro Preventionsprogram I 2012 starta Hjelmeland Kommune med eit førebyggingsprogram som heiter Ørebro Preventionsprogram, også kalla ØPP. Dette er ein foreldremøtemetode som har til hensikt å førebyggja tidleg alkoholdebut og redusera alkoholbruk og normbrudd hjå ungdommar. Grunntanken bak dette programmet er at ein skal redusera ungdoms alkoholbruk ved å henvenda seg til foreldra. Oppstarten av dette har gått veldig greitt, og tilbakemeldingane frå foreldra har vore gode. På desse møta vert det også gjeve rom for at foreldra kan drøfta grensesetjing, også på ande område enn alkohol. Ny handlingsplan om rus eit samarbeid mellom lokale NAV-kontor 6 lokale NAV-kontor utarbeidar, i lag med Rogaland A-senter, ein felles handlingsplan om rus. Prosjektet er økonomisk støtta med midlar frå Fylkesmannen, og det er ansatt ein prosjektleiar til å skriva planen for kommunane. Planen skal innehalda ein fellesdel, samt ein lokaldel, og skal vera eit arbeidsverktøy for rusarbeidet i dei ulike kommunane. Dette gjeld både det som går på førebygging og behandling, og vil forhåpentlegvis verta eit godt verktøy i det tverrsektorielle rusarbeidet i kommunen.

56 40 Folkehelsekartlegging 2013 Få drop-out s frå Hjelmeland Hjelmeland har ingen vidaregåande skular, og elevane må difor ut av kommunen når dei er ferdige med ungdomsskulen. Ein kunne kanskje antatt at det fører til at fleire droppar ut, men det kan sjå ut som det snarare er tvert imot. I 2010 var det berre 16,4 % av elevane frå Hjelmeland som ikkje fullførte vidaregåande skule, medan det på fylkes- og landsnivå var henhaldsvis 23 % og 25,6 %. Kva som er årsaka til det er vanskeleg å seia, men ein ser og at sjukefråveret i Hjelmeland er lågt. Som nemt tidlegare kan det ha med kultur og mentalitet å gjera, det same er kanskje årsaka til at ungdommane i Hjelmeland oftare fullfører vidaregåande skule enn ein del andre plassar. Velg år Frafall i videregående skole i 2010 Klepp Hå Hele landet Sandnes Time Stavanger Rogaland Sokndal Vindafjord Gjesdal Karmøy Sola Tysvær Randaberg Strand Haugesund Finnøy Rennesøy Eigersund Lund Suldal Bjerkreim Hjelmeland Sauda Utsira Kvitsøy Bokn Forsand ,5 16,4 18, , ,4 22,4 21,9 21,6 21,6 21,5 21,4 21,1 21,1 20,8 20,7 20,5 20,2 25,6 25,2 24, Andel som ikke fullfører videregående skole 28 30,1 Figur 40: Andelen som ikkje fullførte vidaregåande skule i års glidande gjennomsnitt. Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Kjelde: Kommunehelsa, SSB, Asplan Viak. Ny giv Ny Giv er eit nasjonalt prosjekt som Hjelmeland kommune er med i, der målet er å hindre fråfall i vidaregåande skule. Forskning viser at dersom ein går ut av ungdomsskulen med under 3 i snittkarakter, er risikoen for å droppe ut av vidaregåande skule i løpet av 5 år på 87 %. 10 % av dei svakast presterande elevane til jul, blir difor tatt ut i såkalte Ny Giv-grupper det siste halvåret i tiande klasse. Då får dei tilbod om eit 10-vekers intensivt lese-, skrive- og matematikkurs, som skal gje elevane ny giv i skulearbeidet, føre til større meistring i faga, og kanskje også høgare karakterar. Ny Giv har fokus på lærestrategiar og studieteknikk, og brukar meir pedagogisk leik enn vanleg undervisning. Med desse kursa skal elevane vere betre førebudd til å meistre det faglege nivået i vidaregåande skule, noko ein trur vil gje større trivsel og mindre drop-out s. Elevane vil bli merka som Ny Giv-elevar når dei kjem til vidaregåande skule, og vil få vidare oppfylgjing i skulegongen der.

57 Prosent Folkehelsekartlegging VAKSNE OG ELDRE Levevanar Lite konkret informasjon om vanane våre Når det gjeld levevanar, spesielt det som går på fysisk aktivitet, kosthald og tobakk/rus, er det vanskeleg å seia noko sikkert om korleis dette er i vår kommune. Det er lite, eller ingen, statistikk for Hjelmeland på desse områda, og det er heller ikkje enkelt for fagfolk å kommentera dette. Velg landsdel 90 Fysisk aktivitet i Agder og Rogaland Velg mosjonsfrekvens Velg kjønn Mosjonerer aldri (prosent) - Kvinner Mosjonerer aldri (prosent) - Menn Mosjonerer ukentlig eller oftere (prosent) - Kvinner Mosjonerer ukentlig eller oftere (prosent) - Menn Antall dager per uke i aktivitet - Kvinner Antall dager per uke i aktivitet - Menn Velg år Figur 41: Fysisk aktivitet i Agder og Rogaland. 1998, 2002, 2005 og Kjelde: Helse- og levekårsundersøkelsen, SSB, Asplan Viak. Ser ein på statistikk for fysisk aktivitet i Agder og Rogaland så ser ein at andelen personar som aldri mosjonerer gjekk ned mellom , medan andelen som mosjonerer ukentleg eller oftare går opp. Dette er nok ein trend som er lik også i Hjelmeland, men det kan sjå ut som om vi kviler litt på lauvbæra og anser oss sjølv som meir aktive enn vi i realiteten er. Primærnæringane, som til dømes bønder og industriarbeidarar, har ein del fysisk aktivitet i kvardagen. I tillegg er mange vane med å gå i heia, gjerne etter dyr, bær, og liknande. Spørsmålet er om dette er den rette fysiske aktiviteten, altså aktivitet med såpass høg intensitet at ein vert andpusten, og dermed får ein helsegevinst av det? Antakelegvis er det ikkje nok. Anbefalingane frå Helsedirektoratet er 30 min. fysisk aktivitet pr. dag, m/ hastigheit tilsvarande rask gange, altså må vi vera i meir jevnleg aktivitet.

58 Andel røykere (16-74 år) 42 Folkehelsekartlegging 2013 Når det er nemnt så kan det generelt sett sjå ut som om folk i aukande grad er i fysisk aktivitet. Spesielt ser ein tendensar til at dei som nærmar seg pensjonsalder er meir bevisste enn før på kor viktig det er å halda seg i god fysisk form for å få ein god alderdom. Ein antar også at det er ein del overvektsproblematikk blant vaksne i Hjelmeland, slik trendane på landsbasis viser. Befolkningas gjennomsnittsvekt aukar og helseundersøkingar frå visar at ein av fem vaksne i Norge kan ha fedme. Sannsynlegvis har endringar i miljø og levevanar (Wangensteen, 2005) ført til at det er fleire enn tidlegare som er overvektige og som slit med fedme. Velg røykevane 40 Andel dagligrøykere Velg fylke Velg kjønn Rogaland - Menn Rogaland - Kvinner Hele landet - Menn Hele landet - Kvinner Andel røykere (16-74 år) Velg tidsperiode Figur 42: Andel daglegrøykjarar (16 74 år) i Rogaland og heile landet. Menn og kvinner. Frå tidsperioden til Kjelde: SSB, Asplan Viak. Når det kjem til tobakk viser statistikken at andelen daglegrøykarar minkar. Det er flest andel av daglegrøykarar blant dei med låg utdanning.

59 Prosent Folkehelsekartlegging Når det gjeld alkoholbruk så ser ein at forbruket aukar blant menn, men her er forbruket størst blant det dei med høgare utdanning og inntekt. Velg landsdel Rusvaner i Agder og Rogaland Velg rusvane Velg kjønn 15 Drikker alkohol 2 eller flere ganger per uke (prosent) - Menn Drikker alkohol 2 eller flere ganger per uke (prosent) - Kvinner Drukket så en har følt seg beruset en eller flere ganger pr uke (prosent) - Kvinner Drukket så en har følt seg beruset en eller flere 6 ganger pr uke (prosent) - Menn Velg år Figur 43: Rusvanar i Agder og Rogaland. 1998, 2002, 2005 og Menn og kvinner. Kjelde: SSB, Asplan Viak. Situasjonen er mest sannsynleg nokså lik i Hjelmeland, som det ein ser på figuren over. Når det gjeld alkohol vert vi nok meir og meir kontinentale i drikkevanane, noko som fører til at grunnforbruket aukar. Folk drikk ikkje lenger berre i helgene, men tek seg gjerne eit glas ein vekedag også, summen vert nok difor eit større forbruk. Stort frivillig engasjement i mange lag og organisasjonar Det føregår mykje frivillig arbeid blant innbyggjarane i Hjelmeland kommune. Pr. mars 2013 var det om lag 70 frivillige lag og organisasjonar registrert på kommunen sine adresselister, mange av desse er religiøse lag/foreiningar. Ein ser tendensar til at fleire små lag vert nedlagt, og at det er ei auke i samanslåing av lag i området, så dette talet kan kome til å endre seg framover. Men uansett organisering så betyr dette at frivillig arbeid blant befolkninga er vanleg. Mange arrangement i kommunen er i regi av frivillige lag og organisasjonar, og i mange tilfeller også i samarbeid med ulike kommunale avdelingar. Hjelmeland Frivilligsentral er eit viktig knutepunkt mellom kommunen og dei frivillige laga, og det vert arbeida aktivt for å vidareutvikle dette samarbeidet, spesielt med tanke på det helsefremjande og førebyggjande arbeidet. Partnarskapsavtalar om folkehelse og andre former for samarbeid har vore drøfta, og kjem nok også til å vera i fokus i tida framover. Sosial inkludering Kombinasjonen lange avstandar og lita befolkning gjer at det ikkje er enkelt og oppretthalda uformelle møteplassar i Hjelmeland. Det er forsøkt med både kafé- og restaurantdrift, men ofte minkar besøkstala fort og fortenesta like så. Uformelle møtestader i Hjelmeland er det difor ikkje mange av, men det finnes nokre serveringsstader, samt to bibliotek. Når det er sagt finnes det ulike typar nærmiljøanlegg utandørs rundt om i kommunen, som også kan reknas som uformelle møteplassar. Møteplassar generelt sett finn ein ganske mange av, men dei er gjerne ikkje så uformelle då ein som regel må låne/leige lokalar. Eksempel på slike møteplassar er skular, samfunnshus, aktivitetshus, kyrkjer og bedehus.

60 44 Folkehelsekartlegging 2013 Folk er og ulike når det kjem til behov for sosial omgang, for nokon betyr det svært mykje, medan andre gjerne vel det vekk sjølv. Ein ser og at det er forskjell på dei ulike grendane i kommunen. Nokre stadar er innbyggjarane veldig aktive og støttar opp om det som skjer uansett kva tilstelling det er, medan det andre stadar ikkje er så stor oppslutning. I mange av desse tilfella er det frivillige lag/org. som er arrangørar, og mange i grenda har difor eit forhold til dei som bidreg til arrangementet. Når det gjeld kulturelle arrangement så er det relativt mange av desse i løpet av eit år. Ein forsøker å ha arrangement for alle aldersgrupper, men det ser ut til at ungdomsarrangement er vanskelegare å få til enn andre arrangement. Når det gjeld U-ROM, som er eit meir uformelt ungdomstilbod i Hjelmelandshallen, så er det derimot veldig godt oppmøte. Det kan difor sjå ut til at ungdommen føretrekk faste møteplassar, som fungerer meir som ein fritidsklubb, enn større, meir spesielle arrangement. Det viser seg og at kulturtilbod i eller om naturen er spesielt populært blant Hjelmelandsbefolkninga, både blant unge og gamle. Det kan ha noko med at desse arrangementa som regel er lågterskelarrangement som det er enklare å møte på, i tillegg er du litt meir usynleg på arrangement som er ute. Det kan også kanskje ha med at Hjelmeland kommune gjennom fleire år har vore den kommunen som har flest andel av befolkninga som er medlemmar i Den Norske Turistforening, men uansett årsak så er det ein positiv trend som ein vil forsøke og halde på. På småbarnsarrangement plar det også vera svært godt oppmøte. Det kan sjå ut som om desse arrangementa vert brukte som ein uformell møteplass for foreldre og småbarn, uavhengig av kva type arrangement det er. Generelt sett er deltakinga varierande på dei ulike arrangementa, enkelte arrangement har god deltaking sett i forhold til innbyggjartalet, andre arrangement skulle ein ønskt større deltaking på. Ein positiv tendens er at det kan sjå ut til at innvandrarar i aukande grad deltek. Likt for alle kulturarrangement er at ein forsøker å halda deltakaravgifta så låg som mogleg, eller gratis, slik at flest mogleg kan delta og som eit tiltak for å redusere sosiale helseforskjellar. Integrering og Bulyst I og med at andelen av befolkninga i Hjelmeland med innvandrarbakgrunn er relativt høg, vert det også jobba aktivt i høve til denne samansette gruppa. Vi har i Hjelmeland for tida to større prosjekt, hovudsakleg finansiert via Bulystmidler frå Kommunaldepartementet. Det eine, Frå innvandrar til innbyggjar, har arbeidsinnvandrarar som særleg målgruppe. I samarbeid med lokale arbeidsgjevarar, Strand vidaregåande skule og ei tverretatleg prosjektgruppe vert det jobba konkret med språkopplæring, informasjon, deltaking i samfunnslivet på ulike arenaer, osb. Dei største innvandrargruppene i kommunen kjem frå Litauen, Polen og Tyskland, dei fleste som arbeidsinnvandrarar. Hjelmeland Frivilligsentral er også ein del av Bulyst-prosjekta. Frivilligsentralen er ein viktig arena for integrering, og har stort fokus på å inkludere innvandrarar i frivillige lag og organisasjonar. Pr. i dag er det ein tendens til auke i medlemmar med innvandrarbakgrunn i nokre frivillige lag, fleire deltek også i ulike verv og styrer. Ein annan positiv tendens er at treningssenteret på Hjelmeland ser ut til å vera ein god arena for integrering. I tillegg til å vera i fysisk aktivitet kan ein vera sosial, og ein vert gjerne kjend med folk ein ikkje treff på andre måtar.

61 Folkehelsekartlegging Sjukdommar og dødelegheit God helse, men kroppen sviktar Om ein vurderer helsa si som god eller dårleg varierer frå person til person, men jamt over opplever ein at Hjelmelandsbefolkninga vurderer helsa si som god. Sjølv om ein vurderer helsa si som god kan ein vera fysisk sjuk, og vi ser at levevanane våre faktisk gjev oss livsstilssjukdommar. Hjerte- og kar sjukdommar og kreft er våre største folkesjukdommar målt i dødsfall og sjukdomsbelastning, og forekomsten av diabetes 2 og kronisk obstruktiv lungesjukdom (kols) aukar. Når det gjeld psykiske lidelsar har forekomsten av desse vore stabil dei siste åra, men fokuset på denne typen sjukdommar har auka. Informasjon om tidleg død (her definert som død før 75 års alder) av gitte sjukdomsgrupper gjev oss viktig informasjon om kor det kan setjast inn førebyggjande tiltak. For fleire sjukdomsgrupper er det vanskeleg å få full oversikt over sjukdomsbiletet. Ein måte å sjå på utbredelsen av livsstils-og folkesjukdommar er mellom anna gjennom legemiddelbruk, som igjen kan vera ein indikator på sjukdomsførekomst, og dødelegheit. Det er viktig å ta med seg at all statistikk for ein kommune med så få innbyggjarar som Hjelmeland vert relativt usikker! Tilfeldigheiter kan gje store svingningar i tala, og optimalt sett bør ein vera mellom og innbyggjarar for å få signifikante tal. Statistiske tal, som vist under, må difor sjåast i ein kombinasjon med faglege betraktningar og tiltak må vurderast ut i frå det.

62 46 Folkehelsekartlegging 2013 Lite legemiddelbruk Velg legemiddel Velg alder Velg år Velg kjønn Legemiddelbruk (0-74 år) blant begge kjønn i 2010 (Alle) Kvitsøy Karmøy Utsira Forsand Strand Haugesund Lund Hele landet Sandnes Randaberg Stavanger Sauda Bjerkreim Rogaland Sokndal Gjesdal Eigersund Tysvær Hå Time Klepp Bokn Finnøy Suldal Sola Rennesøy Hjelmeland Vindafjord Antall per 1000 innbyggere Figur 44: Antal pr innbyggjarar (0 74 år) som brukar legemidlar i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. 3 års glidande gjennomsnitt, standardisert for alder og kjønn. Kjelde: Kommunehelsa/Reseptregisteret, Asplan Viak. Denne figuren seier noko om den generelle legemiddelbruken, og inkluderer også antibiotika. Dette er eit hyppig brukt legemiddel til bruk mot bakterieinfeksjonar, men tendensen er at ein forsøker å bruka det mindre. Dersom vi held tilbake på antibiotika, vil det slå positivt ut på statistikk som dette. På generell legemiddelbruk ligg vi veldig godt an, som den kommunen i Rogaland som brukar minst legemidlar, berre forbigått av Vindafjord.

63 Antall per 1000 innbyggere Folkehelsekartlegging Hjarte- og karsjukdommar 35 % av dødsfalla i Norge skuldast hjarte- og karsjukdommar. Dei siste 20 åra er dødelegheiten omlag halvvert, men denne type sjukdommar er alikevel ei av dei hyppigaste dødsårsakene og er framleis eit folkehelseproblem (FHI). Aktive med blodtrykksmålingar Me er i Hjelmeland aktive med blodtrykksmålingar og aktive med å dela ut legemidlar mot det. Det er nok forklaringa på dei høge tala på statistikken under. Dette vert gjort for å førebyggja mot til dømes slag og hjarte- og karsjukdom. På neste side ser ein at det i Hjelmeland er relativt høg hjarte- og kardødelegheit, og denne ville nok vore endå høgare dersom ein ikkje hadde gitt ut legemidlar mot til dømes høgt blodtrykk. Erfaringane lokalt viser at trening gjer bra generelt sett, men at det i dei fleste tilfella ikkje gjev særs store utslag på blodtrykket i seg sjølv. I dei tilfella der fysisk aktivitet kombinerast med vektreduksjon, slår det derimot oftare positivt ut på blodtrykket. Det er blant fagfolk generelt sett svært ulike meiningar rundt kva tid det er hensiktsmessig å gje ut blodtrykksmedisinar, men retningslinjene er nokså like mellom dei ulike legekontora - regelen er at ein skal basera behovet for legemidlar på meir enn ei blodtrykksmåling og at ein i første omgang skal prøva å få til ei livsstilsendring. Generelt sett så ser ein tendensar på at folk i distrikta ofte ligg litt etter når det gjeld livsstilsendringar- og råd. Det kan difor tenkast at dette er ein av grunnane til at ein i Hjelmeland har høg andel brukarar av legemidlar mot hjarte- og karsjukdom. Dersom pasientane ikkje har tru på eller er villige til å gjera ei livsstilsendring vert medisinar det naturlege valet for å førebyggja mot sjukdom. Velg legemiddel 160 Velg alder Legemiddelbruk (0-74 år) - Midler mot hjerte- og karsykdom Velg kjønn Velg kommune menn - Hele landet menn - Rogaland menn - Hjelmeland menn - Finnøy kvinner - Hele landet kvinner - Rogaland kvinner - Hjelmeland kvinner - Finnøy Velg år Figur 45: Antal pr innbyggjarar (0 74 år) som brukar midlar mot hjarte- og karsjukdom Kvinner og menn. Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. 3 års glidande gjennomsnitt, standardisert for alder og kjønn. Kjelde: Kommunehelsa/Reseptregisteret, Asplan Viak.

64 48 Folkehelsekartlegging 2013 Ser vi på statistikken over ser vi at Hjelmeland ligg over både Finnøy, fylkes- og landsgjennomsnittet, når det gjeld legemidlar mot hjerte- og karsjukdom. Vi har ein relativt høg andel eldre, og det kunne tenkjast at dei høge tala har med alderssamansetninga å gjera - jo større andel av eldre, jo meir bruk av legemidlar mot hjerte- og karsjukdomar. Dette er ikkje tilfellet, då det er snakk om personar under 75 år, dei eldste er dermed ikkje med i denne statistikken. Hjarte- og kardødeligheit Figur 46: Antal døde av hjarte- og karsjukdommar pr innbyggjarar (0 74 år) i Alle kommunar i Rogaland, Rogaland og heile landet. Alders- og kjønnsstandardisert. 10 årige glidande gjennomsnitt. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsaksregisteret, Asplan Viak. Ser vi på tala for hjarte- og kardødelegheit blant begge kjønn i 2009, så ligg Hjelmeland nest øverst blant kommunane i Rogaland, med berre Sauda over. Det er vanskeleg å seia noko om kvifor det er slik. Vi veit, som nemnt tidlegare, at vi har ein relativt høg andel av eldre i Hjelmeland, og jo eldre ein vert, jo større er risikoen for å døy av hjerte- og karsjukdom - men denne statistikken gjeld derimot ikkje dei over 75 år, og er difor i kategorien tidleg død. Ei årsak kan vera at ein i Hjelmeland har lenger avstand til sjukehus. I nokre situasjonar tel kvart minutt, og då kan avstand til nærmaste sjukehus vera avgjerande. Når det er sagt er ikkje dette spesielt for Hjelmeland, og mest sannsynleg er det heller ikkje grunnen til at tala er så høge. På figuren under ser ein statistikk for begge kjønn i Hjelmeland og Finnøy samanlikna med Rogaland og heile landet. På lands- og fylkesbasis ser ein at tala har gått jamnt og trutt nedover sidan 1970-åra, Finnøy følgjer same nedadgåande kurve frå ca. 2003, medan det mellom har vore nokså stabilt i Hjelmeland. Men ein skal då også ta med seg at Hjelmeland er ein av fleire kommunar som i utgangspunktet var på eit lågt nivå samanlikna med landet for øvrig og fylkessnittet fram til begynnelsen av talet.

65 Folkehelsekartlegging Figur 47: Antal døde av hjarte- og karsjukdommar pr innbyggjarar (0 74 år) pr. år Hjelmeland, Finnøy, Rogaland og heile landet. Begge kjønn. Alders- og kjønnsstandardisert. 10 årige glidande gjennomsnitt. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsaksregisteret, Asplan Viak. Figur 48: Antal døde av hjarte- og karsjukdommar i Hjelmeland og Finnøy, pr innbyggjarar (0 74 år) pr. år Kvinner og menn. Alders- og kjønnsstandardisert. 10 årige glidande gjennomsnitt. Kjelde: Kommunehelsa/Dødsårsaksregisteret, Asplan Viak. Statistikken over syner at det også i Hjelmeland, som elles i landet, er flest menn som døyr av hjarteog karsjukdommar. Dersom ein ser på figuren ser ein at menn under 75 år i Hjelmeland har hatt ei stabil kurve dei siste 15 åra, medan Finnøy har gått gradvis nedover sidan år 2000, noko som gjer at det kan vera grunn til å sjå nærmare på tendensen lokalt for å finna ut om det er konkrete årsakar eller berre tilfeldigheiter som er grunnen.

66 50 Folkehelsekartlegging 2013 Kreft Kreftdødelegheiten generelt sett har endra seg lite frå 1950 til i dag - når vi ser på antal dødsfall per innbyggjarar og korrigerer for auka levealder. Kreftførekomsten har derimot auka. Ei årsak til dette er mellom anna ei eldre befolkning. Jo eldre vi vert, jo større er risikoen for at vi får ein kreftsjukdom i løpet av livet. Omtrent åtte av ti krefttilfelle oppstår i aldersgruppa over 55 år. Det er dessutan større sosioøkonomiske forskjellar i kreftdødelegheit i dag enn for 40 år sidan, særleg gjeld det lungekreft. Målt i antal dødsfall og sjukdomsbelastning er kreft ein av våre største folkesjukdommar (FHI). Figur 49: Nye krefttilfeller i Hjelmeland og Finnøy, pr innbyggjarar pr. år Alle aldrar. Alders- og kjønnsstandardisert. 10 årige glidande gjennomsnitt. Kjelde: FHI, Kreftregisteret. I Hjelmeland var det i 2010 registrert 604 nye krefttilfelle pr innbyggjarar. Til samanlikning vart det registrert 587 pr på fylkesnivå, og 554 pr på landsnivå. I Hjelmeland var auka størst hjå kvinnene. Finnøy ligg også lågare enn Hjelmeland med sine 560 pr innbyggjarar (FHI). Det vart i Hjelmeland i 2010 oppdaga 110 nye tilfeller av tjukk- og endetarmskreft, pr innbyggjarar. Ser ein dette opp mot fylkes- og landsnivå, med henholdsvis 84 og 76 pr innbyggjarar, ligg vi relativt høgt. Dersom vi samanliknar oss med Finnøy som hadde 102 nye tilfeller pr innbyggjar ligg vi nokså likt. Kreftdødelegheit Når det gjeld kreftdødelegheit ser vi at Hjelmeland ligg høgt oppe på statistikkane. På statistikken under ser vi at det i 2009 var 161,3 pr innbyggjar som døde av kreft i Hjelmeland. Til samanlikning var det i Finnøy 90,9 pr Den mest nærliggande årsaka til at statistikken er så høg som det i 2009 er nok tilfeldigheiter.

Utfordringsdokument. Status for Hjelmeland kommune, pr. oktober 2013.

Utfordringsdokument. Status for Hjelmeland kommune, pr. oktober 2013. Utfordringsdokument Basert på Folkehelsekartlegging for Hjelmeland kommune, pr. 01.10.13. (FSK-sak 116/13) Status for Hjelmeland kommune, pr. oktober 2013. DEMOGRAFI Ca. 16 % av befolkninga i Hjelmeland

Detaljer

Kartlegging av helsetilstanden i Rogaland

Kartlegging av helsetilstanden i Rogaland Kartlegging av helsetilstanden i En orientering om kartleggingsprosjektet Ved Sven Haugberg, Asplan Viak Folkehelseloven Kapittel 4. Fylkeskommunens ansvar 20. Fylkeskommunens ansvar for folkehelsearbeid

Detaljer

Vi blir stadig flere særlig rundt storbyene. Marianne Tønnessen Forskningsavdelingen

Vi blir stadig flere særlig rundt storbyene. Marianne Tønnessen Forskningsavdelingen Vi blir stadig flere særlig rundt storbyene Marianne Tønnessen Forskningsavdelingen millioner innbyggere 14 13 12 11 1 9 8 Høye barnetall Høy levealder Høy innvandring Middels barnetall Middels levealder

Detaljer

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Folketalsutviklinga i PANDA vert bestemt av fødselsoverskotet (fødde minus døde) + nettoflyttinga (innflytting minus utflytting). Fødselsfrekvensar og dødsratar

Detaljer

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Framtidas bustadbehov blir i hovudsak påverka av størrelsen på folketalet og alderssamansettinga i befolkninga. Aldersforskyvingar i befolkninga forårsakar

Detaljer

Barnevern 2012. Tall fra Statistisk Sentralbyrå (SSB)

Barnevern 2012. Tall fra Statistisk Sentralbyrå (SSB) Barnevern 2012 Tall fra Statistisk Sentralbyrå (SSB) Fleire barn under omsorg I 2012 mottok 53 200 barn og unge i alderen 0-22 år tiltak frå barnevernet, dette er ein svak vekst på 2 prosent frå 2011,

Detaljer

HORDALANDD. Utarbeidd av

HORDALANDD. Utarbeidd av HORDALANDD FYLKESKOMMUNE Utflyttingar frå Hardanger Utarbeidd av Hordaland fylkeskommune Analyse, utgreiing og dokumentasjon August 28 INNLEIING: Analysen er utarbeidd som ein del av Hordaland fylkeskommune

Detaljer

Rogaland Fylkeskommune. Kartlegging av helsetilstanden i Rogaland. Dato: 2012-02-06

Rogaland Fylkeskommune. Kartlegging av helsetilstanden i Rogaland. Dato: 2012-02-06 Fylkeskommune Kartlegging av helsetilstanden i Dato: 2012-02-06 Kartlegging av helsetilstanden i II DOKUMENTINFORMASJON Oppdragsgiver: Fylkeskommune Rapportnavn: Kartlegging av helsetilstanden i Utgave/dato:

Detaljer

Rådet for funksjonshemma Leikanger 2.12.2013. Arbeid og tiltak for unge funksjonshemma

Rådet for funksjonshemma Leikanger 2.12.2013. Arbeid og tiltak for unge funksjonshemma Rådet for funksjonshemma Leikanger 2.12.2013 Arbeid og tiltak for unge funksjonshemma Unge arbeidssøkjarar (16-24 år) Kven er dei som står utanfor arbeidsmarknaden og er registrert hos NAV? Kjelde: Arbeid

Detaljer

KNUT VAREIDE, MARIT O. NYGAARD OG LARS UELAND KOBRO

KNUT VAREIDE, MARIT O. NYGAARD OG LARS UELAND KOBRO KNUT VAREIDE, MARIT O. NYGAARD OG LARS UELAND KOBRO TF-notat nr. 4/2015 Kap 1 Kap 2 Kap 3 Arbeidsplassutvikling Befolkningsutvikling Kap 1 Arbeidsplassutvikling Befolkningsutvikling 470 000 463 092

Detaljer

Tabell 1. Statistikk ABC kommuner Demensplan 2015 - Rogaland fylke

Tabell 1. Statistikk ABC kommuner Demensplan 2015 - Rogaland fylke Tabell 1. Statistikk kommuner Demensplan 2015 - Rogaland fylke Registrert v/deltakere Per kommune Oppstart av flere - grupper med nye deltakere 1 2 3 4 Antall registrert per 1. kvartal 2013 14 8 1 3 %

Detaljer

Kostrastatistikk fra SSB for Rogaland 2013 sammenlikna med 2012

Kostrastatistikk fra SSB for Rogaland 2013 sammenlikna med 2012 Kostrastatistikk fra SSB for Rogaland 2013 sammenlikna med 2012 2012 2013 Eigersund Netto driftsutgifter F370 (folkebibliotek), konsern 12,0 % 12,5 % Netto driftsutgifter til folkebibliotek per innbygger,

Detaljer

Kartlegging av folkehelsa

Kartlegging av folkehelsa Kartlegging av folkehelsa Helsetilstand, påverknadsfaktorar, folkehelseutfordringar og ressursar. Korleis kan ein sikre at god oversikt bidreg til eit meir effektivt folkehelsearbeid i kommunane? Folkehelselova

Detaljer

4. Helse. Helse. Kvinner og menn i Norge 2000

4. Helse. Helse. Kvinner og menn i Norge 2000 og menn i Norge 2 4. Kapittel 1 viser at nordmenn lever lenger nå enn før. Både kvinner og menn har hatt en positiv utvikling i forventet levealder. I de siste årene gjelder det mest for menn. Likevel

Detaljer

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten.

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten. Rapport. Innbyggjarundersøkinga 2015 Ulvik herad. Generelt om spørsmåla: Spørsmåla kunne graderast på ein skala frå 1-6, kor 1 var dårlegast. Eit gjennomsnitt på 3,5 vil seie ein vurderingsscore midt på

Detaljer

Planlegging for mangfald. Ole Helge Haugen - Fylkeplansjef

Planlegging for mangfald. Ole Helge Haugen - Fylkeplansjef Planlegging for mangfald Ole Helge Haugen - Fylkeplansjef Planlegging for mangfald KUNNSKAP Statistikk Erfaringskunnskap frå kommunane FORANKRING Organisering Korleis vert kunnskap formidla? Eige planarbeid

Detaljer

13. Sendetida på TV aukar

13. Sendetida på TV aukar Kulturstatistikk 2004 Radio og TV 3. Sendetida på TV aukar Dei siste fire åra ser det ut til at folk brukte mindre tid på radiolytting og fjernsynssjåing. Samstundes har sendetida i TV auka, medan sendetida

Detaljer

Distriktsfylke Møre og Romsdal? Kjelde: SSB/PANDA

Distriktsfylke Møre og Romsdal? Kjelde: SSB/PANDA Distriktsfylke Møre og Romsdal? Kjelde: SSB/PANDA 2 Er slaget tapt? Fødselsoverskot, nettoflytting og folketilvekst i Møre og Romsdal 1964-2004. 2500 2000 1500 Fødselsoverskudd Nettoinnflytting Folketilvekst

Detaljer

Samhandlingskonferansen 2015 Regional plan for folkehelse. Regional plan for folkehelse 2015-2019

Samhandlingskonferansen 2015 Regional plan for folkehelse. Regional plan for folkehelse 2015-2019 Samhandlingskonferansen 2015 Regional plan for folkehelse Fylkesdirektør Svein Arne Skuggen Hoff Sogn og Fjordane fylkeskommune Regional plan for folkehelse 2015-2019 Fylkesdirektør Svein Arne Skuggen

Detaljer

Sogn Regionråd, 19. mars 2014

Sogn Regionråd, 19. mars 2014 Helse Førde PSYKISK HELSE I EIT FOLKEHELSEPERSPEKTIV Sogn Regionråd, 19. mars 2014 Emma Bjørnsen Seniorrådgjevar Kva er folkehelse? Definisjon Befolkninga sin helsetilstand og korleis helsa fordeler seg

Detaljer

Planutvalet sluttar seg til ny framdriftsplan for arbeidet med planprogrammet for regional plan for folkehelse.

Planutvalet sluttar seg til ny framdriftsplan for arbeidet med planprogrammet for regional plan for folkehelse. Side 1 av 7 Plan- og samfunnsavdelinga Planutvalet, møte 26.februar 2014 Sakshandsamar: Svein Arne Skuggen Hoff E-post: Svein.Arne.Skuggen.Hoff@sfj.no Tlf.: Vår ref. Sak nr.: 13/2377-10 Gje alltid opp

Detaljer

1 :-) Attraktive Bømlo. Foto: Jan Rabben

1 :-) Attraktive Bømlo. Foto: Jan Rabben 1 :-) Attraktive Bømlo Foto: Jan Rabben Folkehelseprofil 2013 2 :-) Innhald 1.Innleiing 2.Kort om Bømlo kommune 3.Demografiske tilhøve 4.Fysiske og sosiale tilhøve 5.Næringsliv, utdanningsinstitusjonar

Detaljer

Opplæring gjennom Nav

Opplæring gjennom Nav 10 Opplæring gjennom Nav VOX-SPEGELEN 2014 OPPLÆRING GJENNOM NAV 1 kap 10 I 2013 deltok i gjennomsnitt nesten 73 000 personar per månad på arbeidsretta tiltak i regi av Nav. Omtrent 54 300 av desse hadde

Detaljer

Utviklingsprosjekt ved Nordfjord sjukehus

Utviklingsprosjekt ved Nordfjord sjukehus Utviklingsprosjekt ved Nordfjord sjukehus Analyse av nøkkeltal for kommunane Selje, Vågsøy, Eid, Hornindal, Stryn, Gloppen og Bremanger Deloitte AS Føresetnader og informasjon om datagrunnlaget i analysen

Detaljer

Spørjeundersøking om sentrumsområde

Spørjeundersøking om sentrumsområde Spørjeundersøking om sentrumsområde Befolkningsundersøking i Hordaland 2013 AUD-rapport nr. 1 2013 Bakgrunn og metode Undersøkinga er utført på oppdrag frå, og i samarbeid med Planseksjonen i Hordaland

Detaljer

12. Færre besøk ved norske kinoar

12. Færre besøk ved norske kinoar Kulturstatistikk 004. Færre besøk ved norske kinoar I 004 rapporterte kinoane om millionar besøkjande. Dette er ein nedgang på litt over million eller om lag 8 prosent. Nedgangen kom sjølv om kinoane hadde

Detaljer

Bosetting. Utvikling

Bosetting. Utvikling Bosetting Utvikling Bedrift Besøk Kap 1: Kap 2: Kap 3: Kap 4: Befolkning og arbeidsplasser Nærings-NM Attraktivitetsbarometeret Attraktivitetspyramiden Befolkningsutvikling Flytting Arbeidsplassutvikling

Detaljer

10. Arkiv. Kulturstatistikk 2010 Statistiske analysar 127. Riksarkivet og statsarkiva leverer ut færre arkivstykke

10. Arkiv. Kulturstatistikk 2010 Statistiske analysar 127. Riksarkivet og statsarkiva leverer ut færre arkivstykke Kulturstatistikk 200 Statistiske analysar 27 0. Arkiv Riksarkivet og statsarkiva leverer ut færre arkivstykke Auke i lesesalbesøka ved dei statlege arkiva 0.. Nokre resultat Arkivverket består av Riskarkivet,

Detaljer

Framtidige behov for hjelpemiddel

Framtidige behov for hjelpemiddel Framtidige behov for hjelpemiddel AV SIGURD GJERDE SAMANDRAG Hjelpemiddelformidling er ein stor og viktig del av hjelpetilbodet for alle med funksjonsvanskar. Samfunnet satsar store ressursar på formidling

Detaljer

Bli verande eller reise vidare? avgjerande faktorar når høgt utdanna vel å bu og arbeide i distrikta

Bli verande eller reise vidare? avgjerande faktorar når høgt utdanna vel å bu og arbeide i distrikta Bli verande eller reise vidare? avgjerande faktorar når høgt utdanna vel å bu og arbeide i distrikta Bygdeforskingdagen, Trondheim 5. november 2013 Finn Ove Båtevik Ein studie av bedrifter og tilsette

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

Tabell F-k viser kriteriedata som ligg til grunn for berekninga av indeksverdiane i tabell E-k.

Tabell F-k viser kriteriedata som ligg til grunn for berekninga av indeksverdiane i tabell E-k. Tabell F-k Kriteriedata. Kommunane. Tabell F-k viser kriteriedata som ligg til grunn for berekninga av indeksverdiane i tabell E-k. Kolonne 1 Innbyggjartal per 1. januar 2015 Statistikk frå Statistisk

Detaljer

Søknad. RF13.50 www.regionalforvaltning.no

Søknad. RF13.50 www.regionalforvaltning.no Søknad Støtteordning Bolyst 2012 Tittel Frå innvandrar til innbyggjar Søknadsår 2012 Kort beskrivelse Integrere innvandrere på en betre måte i lokalsamfunnet. Tilpasse offentlege tenester og bedrifter

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

Folkehelse inn i kommunal planlegging. Sigri Spjelkavik rådgivar folkehelse

Folkehelse inn i kommunal planlegging. Sigri Spjelkavik rådgivar folkehelse Folkehelse inn i kommunal planlegging Sigri Spjelkavik rådgivar folkehelse Lov om folkehelsearbeid - formål Lova skal bidra til ei samfunnsutvikling som fremjar folkehelse, her under jamnar ut sosiale

Detaljer

Rapport om bruk av vikarar i barnehage, grunnskule og vidaregåande skule

Rapport om bruk av vikarar i barnehage, grunnskule og vidaregåande skule Rapport om bruk av vikarar i barnehage, grunnskule og vidaregåande skule Utdanningsforbundet Sogn og Fjordane, 1 2010 Innhald Innleiing s. 3 I barnehagane s. 4 I grunnskulane s. 9 I dei vidaregåande skulane

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Tanker og bidrag til helseovervåking. Else-Karin Grøholt Nasjonalt folkehelseinstitutt 10.1.2012

Tanker og bidrag til helseovervåking. Else-Karin Grøholt Nasjonalt folkehelseinstitutt 10.1.2012 Tanker og bidrag til helseovervåking Else-Karin Grøholt Nasjonalt folkehelseinstitutt 10.1.2012 Hva er helseovervåking? Løpende oversikt over utbredelse og utvikling av helsetilstanden og forhold som påvirker

Detaljer

Statistikk som fremmer folkehelseperspektivet i planarbeidet

Statistikk som fremmer folkehelseperspektivet i planarbeidet Statistikk som fremmer folkehelseperspektivet i planarbeidet Dagskurs i planarbeid, statistikk, analyse og konsekvensforståelse. Kristiansund 18. mars 2014 Lillian Bjerkeli Grøvdal/ Rådgiver folkehelse

Detaljer

Vekst i Hjelmeland fortid, nåtid og framtid lokale og regionale forutsetninger

Vekst i Hjelmeland fortid, nåtid og framtid lokale og regionale forutsetninger Vekst i Hjelmeland fortid, nåtid og framtid lokale og regionale forutsetninger Hjelmeland 29. oktober 2009 telemarksforsking.no 1 Prosjekter og rapporter om næringsutvikling og attraktivitet: Nærings-NM

Detaljer

Ungdom og informasjon Spørjeundersøking i Hordaland

Ungdom og informasjon Spørjeundersøking i Hordaland Ungdom og informasjon Spørjeundersøking i Hordaland Februar 2007 Om undersøkinga Undersøkinga er gjennomført av arbeidslaget AUD (Analyse, utgreiing og dokumentasjon) på oppdrag frå Europakontoret. Datainnsamlinga

Detaljer

Ungdom arbeid og velferd. Truls Nordahl, NAV Rogaland

Ungdom arbeid og velferd. Truls Nordahl, NAV Rogaland Truls Nordahl, NAV Rogaland De yrkesaktive 16-19 år 20-24 år 25-29 år 30-49 år 50-59 år 60-74 år Utviklingen i arbeidsstyrken 2005-2030 5 % 15 % 16 % 3 % 9 % 62 % Side 2 alder Presentasjon fra NAV 12.04.2011

Detaljer

SAKSDOKUMENT. Utvalsaksnr Utval Møtedato

SAKSDOKUMENT. Utvalsaksnr Utval Møtedato VOLDA KOMMUNE SAKSDOKUMENT Sakshandsamar: Runa Bakke Arkivsak nr.: 2011/466 Arkivkode: Utvalsaksnr Utval Møtedato ETABLERING AV FRISKLIVSSENTRAL I VOLDA KOMMUNE Administrasjonen si tilråding: Volda kommune

Detaljer

1. Arbeidssøkere fordelt på hovedgrupper og kjønn

1. Arbeidssøkere fordelt på hovedgrupper og kjønn l om arbeidsmarkedet 1.. desember 2014 1. Arbeidssøkere fordelt på hovedgrupper og kjønn I alt av Helt ledige 6 030 2,4 980 19 Delvis ledige 1 884 0,7 221 13 Arbeidssøkere på tiltak 687 0,3-132 -16 Kvinner

Detaljer

FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN

FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN Gjennomsnittleg årsfangst av laks i perioden 1969-2012 var 481 (snittvekt 5,1 kg). I 2012 vart det fanga 1075 laks (snittvekt 6,5 kg), eit av dei aller beste resultata

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

KUNNSKAPSGRUNNLAG OVERSIKT OVER FOLKEHELSA I SOGN OG FJORDANE

KUNNSKAPSGRUNNLAG OVERSIKT OVER FOLKEHELSA I SOGN OG FJORDANE 1 KUNNSKAPSGRUNNLAG OVERSIKT OVER FOLKEHELSA I SOGN OG FJORDANE Innhald KUNNSKAPSGRUNNLAG OVERSIKT OVER FOLKEHELSA I SOGN OG FJORDANE... 1 BAKGRUNN... 4 Kva skal vi ha oversikt over?... 4 Korleis går vi

Detaljer

God barndom = god helse i vaksen alder?

God barndom = god helse i vaksen alder? God barndom = god helse i vaksen alder? Arnold Goksøyr - Høgskulelektor/psykologspesialist Høgskulen i Sogn og Fjordane Uni Research Helse RKBU Vest Helse Førde arnold.goksoyr@hisf.no Tlf. 57 67 62 34

Detaljer

Ny statistikkportal for Rogaland. Torbjørn Rathe Rune Thorkildsen Slettebak Regionalplanavdelingen

Ny statistikkportal for Rogaland. Torbjørn Rathe Rune Thorkildsen Slettebak Regionalplanavdelingen Ny statistikkportal for Rogaland Torbjørn Rathe Rune Thorkildsen Slettebak Regionalplanavdelingen Hvorfor? 15.12.2015 15.12.2015 Statistikk UTTALE statistˈikk (Store Norske Leksikon) (til stat; opprinnelig

Detaljer

Norske tenåringsmødrer få, men fattige

Norske tenåringsmødrer få, men fattige Norske tenåringsmødrer få, men fattige Det blir stadig færre tenåringsmødrer i Noreg, samstundes er dei økonomiske levekåra til desse mødrene klårt dårlegare enn for mødrer som får barn seinare i livet.

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 12.10.2015 SAKSHANDSAMAR: Erik Sverrbo SAKA GJELD: Variasjon i ventetider og fristbrot ARKIVSAK: 2015/2228 STYRESAK: 107/15 STYREMØTE: 10.11.

Detaljer

KOSTRA-rapportering for 2014

KOSTRA-rapportering for 2014 KOSTRA-rapportering for 2014 SSB foreløpige KOSTRA-tall pr 15. mars Kvalitetssikring Ressursbruk på rapportering Viktig å sikra nytteverdien Data må kunna samanliknast Rettefrist 15.4 Endeleg publisering

Detaljer

8. Museum og samlingar

8. Museum og samlingar Kulturstatistikk Liv Taule 8. I var det 34 millionar sgjenstandar og fotografi, 9 millionar besøk, 2 660 utstillingar og 4 765 kulturhistoriske bygningar i dei 88 seiningane som er inkluderte i sstatistikken.

Detaljer

Kommunal plan for folkehelse. Skjåk kommune 2012 2015

Kommunal plan for folkehelse. Skjåk kommune 2012 2015 Kommunal plan for folkehelse Skjåk kommune 2012 2015 Ordliste Helse Helse er ikkje berre at ein ikkje er sjuk, men også fysisk, psykisk og sosial velvære. Ei folkeleg forståing av helse blir ofte knytt

Detaljer

HØYRING OM SKULESTRUKTUR I STRANDA TETTSTAD

HØYRING OM SKULESTRUKTUR I STRANDA TETTSTAD HØYRING OM SKULESTRUKTUR I STRANDA TETTSTAD Utgangspunktet for saka er budsjettvedtak i KOM 21.12.2011 der innsparing ved nedlegging av Helstad skule ligg som føresetnad for balanse i framlagt budsjett.

Detaljer

Arbeidsnotat til bymøtet 7. mai 2007, tiltaket Tilflytting 2017 Av Heidi-Iren Wedlog Olsen og Severin Aarsnes

Arbeidsnotat til bymøtet 7. mai 2007, tiltaket Tilflytting 2017 Av Heidi-Iren Wedlog Olsen og Severin Aarsnes Arbeidsnotat til bymøtet 7. mai 2007, tiltaket Tilflytting 2017 Av Heidi-Iren Wedlog Olsen og Severin Aarsnes Anne og Thomas på flyttefot Flyttemønster blant ungdom/unge vaksne i Møre og Romsdal, 1980

Detaljer

Nedgang i legemeldt sykefravær 1

Nedgang i legemeldt sykefravær 1 Sykefraværsstatistikk 1. kvartal 2007 Kvartalsvis statistikknotat fra Statistikk og utredning i Arbeids- og velferdsdirektoratet. Notatet er skrevet av Jon Petter Nossen, jon.petter.nossen@nav.no, 19.

Detaljer

Kompetansearbeidsplassar i Hordaland

Kompetansearbeidsplassar i Hordaland Kompetansearbeidsplassar i Hordaland AUD-rapport nr. 8 11 September 211 1 Tal kompetansearbeidsplassar i Hordaland har vekse med 21 % i perioden 22 29, mot 17 % i landet som heile. Alle regionane i Hordaland

Detaljer

Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011. Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011

Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011. Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011 Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011 Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011 1 2 Metode Undersøkinga er utført av Analyse, utgreiing og dokumentasjon

Detaljer

Oversyn over økonomiplanperioden 2011 2014

Oversyn over økonomiplanperioden 2011 2014 - perla ved Sognefjorden - Oversyn over økonomiplanperioden 2011 2014 Arbeidsgrunnlag 06.10.10 Rådmannen Oversyn over økonomiplanperioden Rådmannen sitt arbeidsgrunnlag 06.10.10 Rekneskap Budsj(end) Budsjett

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1 Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 1 Gaular, ein flott kommune i vakre Sogn og Fjordane. 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 2 Gaular, med dei tre ruteområda (2.923 innbyggjarar

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

I dette avsnittet beskrives noen utviklingstrekk som gir bakgrunn for fylkeskommunens virksomhet og innsats på de forskjellige samfunnsområdene.

I dette avsnittet beskrives noen utviklingstrekk som gir bakgrunn for fylkeskommunens virksomhet og innsats på de forskjellige samfunnsområdene. Utviklingstrekk i Vest-Agder I dette avsnittet beskrives noen utviklingstrekk som gir bakgrunn for fylkeskommunens virksomhet og innsats på de forskjellige samfunnsområdene. Befolkning 1. januar 2007 hadde

Detaljer

Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning

Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning Av: Jorunn Furuberg Samandrag Dersom framtidige generasjonar vel utdanning og tilpassing på arbeidsmarknaden slik tilsvarande personar gjorde

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN OG UNGDOM SINE REAKSJONAR I denne brosjyra finn du nyttige tips for deg som er innlagt, og har barn under 18 år. Når ein i familien vert alvorleg

Detaljer

4. Fleire framsyningar ved teater og opera i 2004

4. Fleire framsyningar ved teater og opera i 2004 Kulturstatistikk 2004 Scenekunst, teater og dans 4. Fleire framsyningar ved teater og opera i 2004 I 2004 hadde norske teater og opera 8 149 framsyningar, ein auke på 627 i forhold til 2003. Samstundes

Detaljer

Utval Møtedato Utval Saksnr Oppvekst- og velferdsutvalet Kommunestyret

Utval Møtedato Utval Saksnr Oppvekst- og velferdsutvalet Kommunestyret Vinje kommune Vinje helse og omsorg Arkiv saknr: 2014/516 Løpenr.: 8125/2014 Arkivkode: G10 Utval Møtedato Utval Saksnr Oppvekst- og velferdsutvalet Kommunestyret Sakshandsamar: Kari Dalen Friskliv i Vinje

Detaljer

13. Er ikkje film lenger best på kino?

13. Er ikkje film lenger best på kino? Kulturstatistikk Hossein Moafi 13. Er ikkje film lenger best på kino? Nøkkeltal for kinoåret viser ein nedgang både når det gjeld besøk og kinobygg samanlikna med tidlegare år. Like fullt auka talet på

Detaljer

Melding om sjukefråvær Den tilsette skal gje melding om sjukefråvær til arbeidsgjevar så tidleg som mogleg.

Melding om sjukefråvær Den tilsette skal gje melding om sjukefråvær til arbeidsgjevar så tidleg som mogleg. Interkontrollhandbok Side: 1 av 5 1. FORMÅL Føremålet med dette kapitlet er å kvalitetssikra oppfølginga av tilsette som vert sjukmelde. Kapitlet gjev derfor oversikt over kva rutinar som skal følgjast

Detaljer

Folkehelse: Nye lover og reformer som er påp

Folkehelse: Nye lover og reformer som er påp Folkehelse: Nye lover og reformer som er påp gang. Ålesund 15. oktober 2009 Seniorrådgivar Asle Moltumyr Helsedirektoratet Disposisjon innlegg Ny plandel (plan- og bygningslov) i eit folkehelseperspektiv.

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Fylkesprognose Sogn og Fjordane 2014

Fylkesprognose Sogn og Fjordane 2014 Fylkesprognose Sogn og Fjordane 214 www.sfj.no Samandrag Fylkeskommunen har utarbeidd ein prognose over folketal og bustadbehov i Sogn og Fjordane fram til 23. Prognosen viser at det i 23 vil vera 117

Detaljer

MØTEINNKALLING. Orientering om kulturminneregistreringsprosjektet v/ Gunhild Alis Berge Stang SAKLISTE

MØTEINNKALLING. Orientering om kulturminneregistreringsprosjektet v/ Gunhild Alis Berge Stang SAKLISTE MØTEINNKALLING Utval: UTVAL FOR OPPVEKST OG OMSORG Møtestad: Rådhuset Møtedato: 10.09.2013 Tid: 16.30 Kl. 1630-1700: Orientering om kulturminneregistreringsprosjektet v/ Gunhild Alis Berge Stang Varamedlemmer

Detaljer

Førespurnad om deltaking i forskingsprosjekt. Kontrollgruppe til forskingsprosjekt for behandling av sjukleg overvektige personar

Førespurnad om deltaking i forskingsprosjekt. Kontrollgruppe til forskingsprosjekt for behandling av sjukleg overvektige personar Førespurnad om deltaking i forskingsprosjekt Kontrollgruppe til forskingsprosjekt for behandling av sjukleg overvektige personar Bakgrunn og hensikt Dette er eit spørsmål til deg om å ta del i ein studie

Detaljer

Ordførertilfredshet Norge 2014

Ordførertilfredshet Norge 2014 Ordførertilfredshet Norge 2014 Sentio Research Norge AS Rapport Arve Østgaard og Gunn Kari Skavhaug 23.10.2014 Om utvalget Kjønn Frekvens Prosent Mann 1502 50 % Kvinne 1499 50 % Total 3001 FORDELING (prosent)

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Farleg avfall i Nordhordland

Farleg avfall i Nordhordland Farleg avfall i Nordhordland Handsaminga av farleg avfall hjå ulike verksemder i Nordhordland. April, 2004 Samandrag Naturvernforbundet Hordaland (NVH) har gjennomført ei undersøking om korleis 15 ulike

Detaljer

Vestlandet ein stor matprodusent

Vestlandet ein stor matprodusent Vestlandet ein stor matprodusent Halvparten av sjømatproduksjonen i Norge skjer på Vestlandet Hordaland Vestlandet 2001 Mill. kr % av landet Mill. kr % av landet Jordbruk 499 4,7 3 084 29,2 Fiske og fiskeoppdrett

Detaljer

Reisevanekartlegging i Hordaland fylkeskommune Fylkesbygget og Skyss.

Reisevanekartlegging i Hordaland fylkeskommune Fylkesbygget og Skyss. Reisevanekartlegging i Hordaland fylkeskommune Fylkesbygget og Skyss. Spørjeundersøking blant tilsette i Hordaland fylkeskommune AUD-rapport nr. 6 2013 Bakgrunn og metode Undersøkinga er utført på oppdrag

Detaljer

FLYTTING TIL OG FRÅ BYKLE

FLYTTING TIL OG FRÅ BYKLE Samandrag av prosjektrapport FLYTTING TIL OG FRÅ BYKLE Ei kvantitativ kartlegging av flyttegrunnar blant folk som har flytta til og frå kommunen dei siste fem åra Spørjeskjema er utforma av Bykle og Hovden

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Hyllestad kommune omstillingsorganisasjonen utviklingsplan 2014 2015. Innhald. 1. Innleiing om planen og arbeidet. 2. Verdigrunnlag og visjon

Hyllestad kommune omstillingsorganisasjonen utviklingsplan 2014 2015. Innhald. 1. Innleiing om planen og arbeidet. 2. Verdigrunnlag og visjon Utviklingsplan for næringsarbeid 2014 2015 Hyllestad kommune omstillingsorganisasjonen utviklingsplan 2014 2015 Innhald 1. Innleiing om planen og arbeidet 1.1 Innleiing s. 3 1.2 Historikk s. 3 2. Verdigrunnlag

Detaljer

Någå om Vågå! -ei førebels KOSTRA-analyse for 2012, pr mars -13

Någå om Vågå! -ei førebels KOSTRA-analyse for 2012, pr mars -13 Någå om! -ei førebels KOSTRA-analyse for 212, pr mars -13 Innleiing Det er valt å lage ei utdjupande KOSTRA-oppstilling som eit supplement til årsmeldinga. Årsaka til dette er at årsmeldinga gir eit totalt

Detaljer

FOLKEHELSE I BUSKERUD

FOLKEHELSE I BUSKERUD FOLKEHELSE I BUSKERUD BUSKERUD FYLKE VARIASJON I KOMMUNER DEMOGRAFI LEVEKÅR SKOLE HELSE - MILJØ Innledning I denne presentasjonen vises statistikk og folkhelseindikatorer for Buskerud fylke. For å gi et

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Folketal, verdiskaping og kunnskapsproduksjon på Vestlandet

Folketal, verdiskaping og kunnskapsproduksjon på Vestlandet Folketal, verdiskaping og kunnskapsproduksjon på Vestlandet Mai 2010 AUD- rapport nr. 6-10 Folketal, verdiskaping og kunnskapsproduksjon på Vestlandet Dei fire vestlandsfylka Rogaland, Hordaland, Sogn

Detaljer

Bustadmarknaden i Sogn. Presentasjon for Sogn Regionrådsdag Tirsdag 21.april 2015 Leikanger

Bustadmarknaden i Sogn. Presentasjon for Sogn Regionrådsdag Tirsdag 21.april 2015 Leikanger Bustadmarknaden i Sogn Presentasjon for Sogn Regionrådsdag Tirsdag 21.april 2015 Leikanger Bakgrunn Mangel på adekvate bustader for sal eller leige er i stigande grad dei siste åra trekt fram som ein viktig

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Brukarkvotar i Transportordninga for funksjonshemma

Brukarkvotar i Transportordninga for funksjonshemma SAMFERDSELSAVDELINGA Arkivnr: 2016/840-2 Saksbehandlar: Rolf Rosenlund Saksframlegg Saksgang Utval Saknr. Møtedato Utval for miljø og samferdsel 28.04.16 Fylkesutvalet 19.05.16 Brukarkvotar i Transportordninga

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Kilder i oversiktsarbeidet

Kilder i oversiktsarbeidet Kilder i oversiktsarbeidet Kjersti Norgård Aase Rådgiver statistikk og analyse Team folkehelse kjersti.norgard.aase@t-fk.no Folkehelseprofiler, Kommunehelsa og Norgeshelsa er bra, men Kilder med samme

Detaljer

Koblingen folkehelse planlegging

Koblingen folkehelse planlegging Koblingen folkehelse planlegging Helhet folkehelselov - kommuneplan Lovgrunnlag Kommunens planprosesser Kunnskapsgrunnlaget og planlegging Eksempler fra oversikt i Oppland Wibeke Børresen Gropen Oppland

Detaljer

Tokke kommune. Vedlegg statistikk og analyse, kommuneplanens samfunnsdel

Tokke kommune. Vedlegg statistikk og analyse, kommuneplanens samfunnsdel Tokke kommune Vedlegg statistikk og analyse, kommuneplanens samfunnsdel 1 1. Innhald 2 2. Bakgrunn 3 3. Regionalisering og sentralisering... 3 3.1 Demografi og befolkningsprognoser... 3 3.2 Busetting,

Detaljer

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT MASFJORDEN KOMMUNE Sosialtenesta Nav Masfjorden Postboks 14, 5987 Hosteland Tlf 815 81 000/47452171 Unnateke for offentleg innsyn Jf. Offlentleglova 13 SØKNAD OM STØTTEKONTAKT Eg vil ha søknaden handsama

Detaljer

SENIORPOLITISK PLAN FOR SKODJE KOMMUNE

SENIORPOLITISK PLAN FOR SKODJE KOMMUNE SKODJE KOMMUNE SENIORPOLITISK PLAN FOR SKODJE KOMMUNE Til behandling i Kommunestyret 14.12.2010 Sak PS /10 Saksnr.: 06/521-9 Side 1 2 1. MÅLSETJING I Skodje kommune ønskjer alle tilsette å halde fram i

Detaljer

Trudvang skule og fysisk aktivitet

Trudvang skule og fysisk aktivitet Trudvang skule og fysisk aktivitet Eit heilskapleg system for dagleg FysAk for alle i eit folkehelse- og pedagogisk perspektiv gjennomført av kompetent personale Bjarte Ramstad rektor Trudvang skule 1

Detaljer

Fra prosjekt til drift - eksempel på politisk vedtak i Stord

Fra prosjekt til drift - eksempel på politisk vedtak i Stord Fra prosjekt til drift - eksempel på politisk vedtak i Stord Sak til komité for levekår 05.10.04 1.0 Bakgrunn Komité for levekår vedtok 09.04.02 i sak 0008/02 å opprette eit prosjekt retta mot unge langtidsmottakarar

Detaljer