Landbruksnummer. Laurdag 10. november 2012 Nr. 42 Årgang 33 Laussal kr 20

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Landbruksnummer. Laurdag 10. november 2012 Nr. 42 Årgang 33 Laussal kr 20"

Transkript

1 Landbruksnummer Laurdag 10. november 2012 Nr. 42 Årgang 33 Laussal kr 20

2 2 Storfenytt mellom anna Då vi i Storfjordnytt valde landbruk som tema for årets ekstranummer, dukka følgjande historie opp: For ei tid tilbake tok ein tidlegare redaktør i Storfjordnytt ein telefon til Oslo. Då ho sa ho ringte frå Storfjordnytt, høyrte ho i andre enden: «Hva sier du? Storfenytt?». Sunnmørsdialekta er tydelegvis ikkje alltid så lett å skjøne, og då kan det oppstå misforståingar, i dette tilfellet av det morosame slaget. Landbruk er eit felt som mange i området vårt er opptekne av og arbeider med på ein eller annan måte. Landbruk er ikkje det same no som det var for femti år sidan, samfunnsutviklinga har gjort at også landbruket må tilpasse seg den tida det er ein del av. Ei stor utfordring innanfor næringa i dag er at stadig fleire gardsbruk blir lagt ned og mykje av kulturlandskapet er i ferd med å gro att. Dersom det norske samfunnet er interessert i å halde liv i landbruket i åra framover, er det viktig at ein både lokalt, regionalt og nasjonalt legg tilhøva best mogleg til rette for gardsdrift, slik at ein framleis kan få kjøpt norske gardsprodukt i butikken. I landbruksnummeret kan du lese om alt frå dyrking av kålrot til hesteassistert terapi. Vi vonar her vil vere noko for ein kvar smak. Denne utgåva av Storfjordnytt blir fulldistribuert til alle husstandar i dekningsområdet vårt, og er du ikkje abonnent så er du velkomen til å bli det. Tlf Pb Valldal Ingvild Parr Laurdag 10. november 2012 STORFJORDNYTT Einaste med storfe Alle kyrne her har fått namn, seier Kari Dyrkorn medan ho klappar kua Bjørg på hovudet. Ingvild Parr Kari Dyrkorn har teke ein pause i fjøsarbeidet då Storfjordnytt kjem på besøk. Eg møter henne på gardsplassen der ho har kome i snakk med nokre av naboane. Vi står her og løyser verdsproblem, seier ho og smiler. Smalt og svingete Det er litt over 20 år sidan faren hennar kjøpte garden på Dyrkorn, og i 2001 vart det ho som tok over drifta. For å kome seg til gards må ein køyre eit lite stykke opp i høgda på ein smal og svingete veg. Det er lett å førestille seg at denne vegen kan by på visse utfordringar for større bilar, og då særleg på vinterstid, noko Kari kan bekrefte. Om vinteren må vi sjølve frakte mjølka ned til vegen der mjølkebilen står og ventar. Til dette har vi to mindre tankar som vi fyller opp og køyrer ned med traktoren, seier ho. Årsaka til at mjølkebilen ikkje vågar å køyre opp hit på denne årstida, er faren for å skli. Dersom den må bremse på veg ned att, så kan skvulpinga i tankane føre til at bilen kjem ut av balanse. Men både slaktebilen og bilen som kjem med fôr kjem seg opp hit uansett tid på året, fortel ho. Elitemjølk I 2007 gjekk Kari saman med Karl Vaksvik og stifta Dyrkorn Samdrift DA. Eit DA er eit selskap med delt ansvar (DA) der deltakarane har eit personleg ansvar for heile gjelda i selskapet, men kvar deltakar kan berre belastast opptil eigardelen sin. Fellesfjøset har vore i drift i omlag fire år, og totalt har dei to bøndene drygt 50 dyr fordelt på to fjøs. I fjøsen på Dyrkorn bur der 20 mjølkekyr og åtte kalvar. Dei 28 ungdyra har adresse hos Karl Vaksvik på Vaksvik. Det er eg som står for all mjølkinga, seier Kari og fortel at ho har ein mjølkekvote på 135 tonn, noko som tilsvarar liter i året. Mjølkebilen er på garden tre gongar i veka, og ifølgje bonden er det god kvalitet på mjølka som vert levert. Heilt sidan eg overtok i 2001 har vi levert elitemjølk til meieriet, opplyser ho, før ho tek meg med på ein runde i fjøsen som vart bygd ut då dei bestemte seg for å få på plass ein fellesfjøs. Både kyr og kalvar er nyfikne på kven den ukjente gjesten er. Nokre er skeptiske og trekk seg litt unna, medan dei modigaste kjem nærare for å helse på. Kari fortel at alle kyrne har fått namn, og ein del er oppattkalla fordi dei er fødde på spesielle dagar. Ei av desse er kua som har bursdag same dag som dottera vår Bjørg, difor kalla vi henne opp att etter henne, forklarer ho medan ho klappar kyrne. Det er ikkje vanskeleg å sjå at Kari har eit godt lag med dyra. Får meir mark Kyrne er urolege, og då bonden fortel at det er tid for mat skjønar eg fort kvifor. Gjennom ei luke i taket kjem det godt og saftig fôr som ho fordeler utover til kyr og kalvar. Det blir stille og matroa breier seg i fjøsen. I tillegg til mjølkekyr og kalvar har Kari 45 sauer på garden, men desse er ikkje ein del av samdrifta, det er det berre storfeet som er, og ho er den einaste i nærområdet som driv med storfe. Ein av sauene har blitt sjuk så ho får medisin medan eg er der. Det blir også tid til litt klapp og kos innimellom På spørsmål om kva som feilar henne, svarar Kari at ho når ho skal snu seg rundt så går ho mot venstre heile tida, og dette er fordi ho anten lir av mangel på B-vitamin eller hjernehinnebetennelse. Forhåpentlegvis vil medisinen gjere susen, seier ho. Kari har mykje mark å slå, all leigejord frå skulen i Stordal og heilt inn til Vestre er det Redaktør/dagleg leiar Ingvild Parr Journalistar Britt Ingunn Maurstad John Kristian Hjelle (frilans) Annonsar Alfred Nilsen Utgjevar: Storfjord Bladlag AS, 6210 Valldal Bankgiro: Bladpris: Heilår kr 770 Halvår kr 395 Student/vernepliktig kr 395 Annonseprisar: Vanleg plass: kr 4,80 pr. mm + mva Tekstside: kr 7 pr. mm + mva Fargetillegg: kr 350 Har du eit gamalt interessant foto med opplysningar og årstal, set vi det gjerne på trykk Fotominne Sats og montasje: Storfjordnytt Prent: Polaris Trykk Ålesund AS Storfjordnytt arbeider etter reglane for god presseskikk i «Vær Varsom»-plakaten. Den som kjenner seg råka av urett avisomtale, vert oppmoda om å ta kontakt med redaktøren. Pressens Faglige Utvalg (PFU) er eit klageorgan oppnemnt av Norsk Presseforbund. Organet som har medlemmer frå presse- organisasjonane og ålmenta, handsamar klager mot pressa i presseetiske spørsmål. Adresse: Rådhusg 17, 0158 Oslo. Tlf Kåre Storås og Magne Skuseth meinte begge det var viktig med ein god forhandlar når du skal kjøpe traktor. Det sa dei for om lag 20 år sidan og det er sikkert slik i dag òg.

3 STORFJORDNYTT sitt landbruksnummer Laurdag 10. november på Dyrkorn Snart har alle kyr, også dei i lausdrift, rett to månaders sommarferie. Lausdrift og kuferie alle gjeremål på garden hos Kari Dyrkorn. ho som tek seg av. Dette blir til mykje god mat til dyra. Det er Kari som har hovudansvaret for gardsdrifta, men mannen hjelper til når han er heime. Det er kjekt å ha ein assistent på garden, seier Kari og smiler lurt. Det er fin utsikt frå fellesfjøsen på Dyrkorn. Frå nyttår vert det endringar for kyr i lausdrift. Dei skal også få sommarferie, seier forskriftene. Britt Ingunn Maurstad For bønder med båsdrift, har det i årevis vore slik at for å drive i tråd med forskrift om hald av storfe, så må dyrane ut på beite i åtte veker kvar sommar. Det er for at dei skal vere sikra høve til fri bevegelse og mosjon. Frå årsskiftet vil også kyr i lausdrift ha ein slik lovfesta rett til sommarferie, og grunngjevinga er dyrevelferd. Dette vart bestemt i endring av forskrifta som kom for nokre år sidan. Det betyr at problemstillinga dei no står oppe i, med at pålegget om kuferie også for lausdriftsfjøs trer i kraft frå nyttår, ikkje bør vere ei ukjent problemstilling. Iallfall ikkje for dei nyaste samdriftene. I Storfjordnytt sitt distrikt er det i hovudsak samdriftene som driv med lausdrift. Då samdriftene var planlagt og bygde og har kusommarferie openbarrt ikkje vore tema under planlegginga. Det skapar no ein god del hovudbry rundt om i samdriftene. Då vi starta opp med dette prosjektet gjaldt ikkje kravet til sommarferie for oss, så dette er nytt for oss. Det er framleis usikkert kva som skjer, om det er tilstrekkeleg å få på plass ein luftegard for kyrne i tilknyting til fjøsen eller om vi må sende dei ut på beite, seier Per Ivar Skodjereite som i desse dagar er i full gang med bygging av fellesfjøs i Stordal. Problemet for samdriftene slik Storfjordnytt forstår det, er at fellesfjøsane ofte er blitt bygde på areal som ikkje er spesielt eigna korkje til dyrking av fôr eller til beite. Som til dømes fellesfjøsen på Skuset. Der har dei utnytta eit litt myrlendt område til fellesfjøsen sin. Heller ikkje drivarane her veit korleis dei skal løyse kravet om dyr ut på beite rett og slett fordi fjøsen ligg der den ligg, med areal som er lite eigna for beiting i tilknyting til fjøsen. Andre stader, som hos Kari Dyrkorn på Dyrkorn, er tilhøva noko annleis. Der skal dei i gang med å rydde eit stort areal frå garden og oppover og innover fjellet der kyrne som høyrer til samdrifta der skal ha sin sommarferie. Så er det å håpe at også dei andre samdriftene finn gode løysingar både for folk og fe som stettar forskriftene. ATTERSYN FRÅ ARKIVET Reidun Hove og Nils Tomas Hove i Stordal har fått fart på produksjonen av sjampinjong. Sekkar med kompost vert sett mørkt og kjølig og etter eit stund kjem soppen. For 20 år sidan kunne hotell i Ålesund og nærmarknaden smake på herligheita. Vegvesenet fekk både gode ord og god mat av folket frå Geiranger som kom opp på fjellet for å gje merksemd til dei som arbeidde med den nye vegen gjennom Indreeidsdalen.

4 4 Prosjektering hus, hytte, landbruk og industri Laurdag 10. november 2012 STORFJORDNYTT Landbruk Din lokale rørleggar Tlf Landbruksklynga på indre Sunnmøre har utvikla eit kurstilbod for avløysarar og landbruksvikarar som skal arbeide i landbruket. Mange kjem til Norge heilt utan landbrukserfaring og kommunikasjon er den største utfordringa Alfred Nilsen Regnskap Fakturering Lønn Årsoppgjør Grunnarbeid Transport Naturmurstein Veggrus, singel og pukk Lokal entreprenør med stor kapasitet 6250 Stordal Tlf Dyrehald og matproduksjon krev høg kvalitet på mange nivå i prosessen og verdiane er store. Difor er det naudsynt med god opplæring av dei som skal avløyse bonden når han skal ha fri. Fann midlar Landbruk Nordvest har mange medlemmar som kan oppleve kommunikasjonsproblem når den nye avløysaren kjem. På eit medlemsmøte kom ein bonde med framlegget om å lage eit grunnleggjande kurs for dei som ikkje skjønar språket. Jon Geirmund Lied plukka opp ballen og sparka den vidare. Eg fann midlar som var øyremerka til utdanning i landbruket gjennom KIL (Kompetanseutviklingsprogram i landbruket), og i samarbeid med Storfjord Landbrukstenester starta vi på eit prosjekt som skal gi grunnleggjande opplæring til dei som skal vere avløysarar eller landbruksvikarar, seier Jon Geirmund Lied i Landbruk Nordvest. Oversett til to språk Dei starta med å samle fagstoff som skulle vere med, mellom anna frå handboka til Norske Landbrukstjenester. Dyrlege Unni Yttredal bidrog med stoff om korleis tyde kua sine signal, og Språksmia fekk i oppdrag å få teksten oversett til polsk og litauisk. Innhaldet er tilpassa slik at nytilsette som ikkje har landbrukserfaring får opplæring i grunnleggjande husdyrhald, sjukdomar og i dei viktigaste reglane i norsk landbruk i tillegg til mjølkeforeskriftane. Vi har sett saman ein lærepakke som vi no har prøvd på både nybyrjarar og gamle ringrevar frå desse to landa, eit slags testpanel om du vil, seier Jon Geirmund Lied. Saman med gruppa har dei vore rundt om i ulike fjøs, og for dei erfarne var det kanskje mykje grunnleggjande. No skal dei evaluere kurset, spikre lærepakka og avslutte prosjektet. Finansiere prosjektet har dei gjort gjennom midlar frå Fylkeskommunen, næringsfondet i Norddal kommune, Tine og Norske landbrukstenester Behovet for ei slik opplæring er stort, og vi tenkjer at Norske Lanbrukstjenester kan tilby dette Jon Geirmund Lied i Landbruk Nordvest er sjølv kurset fleire plassar i landet, mellom anna her i Valldal, seier Jon Geirmund og legg til at velvillige bønder har stilt fjøsa sine til disposisjon for kurset, noko dei set stor pris på. Kurset er på om lag 30 timar og under evalueringa fann dei ut at kursdeltakarane bør meistre enkel engelsk slik at opplæringa berre skjer på eit språk. Elles var det berre små justeringar på kursopplegget dei oppdaga etter evalueringa. Store verdiar Når bonden ikkje er til stades, er det store verdiar som skal takast vare på og ansvaret er stort. Det er snakk om matproduksjon og då er kvalitet viktig, og ikkje minst så er det dyr det skal arbeidast med. Ei grunnopplæring for dei som skal gjere denne jobben er difor naudsynt, det er fagmiljøet samd om. Løna i dette yrket er konkurransedyktig med industriarbeidsplassane i området, litt ukurante arbeidstider er det nok i tillegg til at det vert ein del køyring. Generasjonen som i dag driv i landbruket er godt oppdatert fagleg og ofte utdanna innan landbruket, så kunnskapen er på plass. Med eit slikt grunnleggjande kurs, meiner fagmiljøet at formidlinga i kvar einskild fjøs vert lettare og at verdiane på den måten vert betre tekne vare på.

5 STORFJORDNYTT sitt landbruksnummer Laurdag 10. november skurs på morsmålet mjølkeprodusent og veit godt kva han snakkar om, her er dei i fjøsen til Randi Overå og Svein Henning Haugen i Liabygda. I tillegg var kursdeltakarane i fellesfjøsen på Hjelme og fjøsen til Petter Lingaas. Ireneusz Karpeta likar å arbeide med dyr. I fjøsen på Overå trivst han godt. Bastian Weiberg Aurdal i samtale med bonde Nils Jarle Hjelme saman med gruppa som er valt ut til å teste materiellet som er omsett til polsk og litauisk.

6 6 Laurdag 10. november 2012 STORFJORDNYTT Fellesfjøsen tek form Per Ivar Skodjereite, administrerande direktør i Stordal Fellesfjøs AS, vonar fjøsen står klar til jul Ingvild Parr Det er mange år sidan ein byrja å tenkje på om ein skulle etablere ein fellesfjøs i Stordal, men det var først i 2009 at planane verkeleg skaut fart. Det har vore ein lang prosess, mellom anna grunna store protestar frå naboar som ikkje ønskte å ha ein fellesfjøs i nabolaget. I tillegg ligg det nye fjøset nært opptil Storvasselva som er eit verna vassdrag, og vi måtte difor utarbeide ein reguleringsplan for området før vi kunne starte bygginga. Dette er ei stor og spennande investering for oss, og vi er avhengige av god drift for å få det til å gå rundt, fortel Per Ivar Skodjereite. I tillegg til lån, har Innovasjon Norge gitt kroner i tilskot til Stordal Fellesfjøs AS. Det er Måløy Bygg som står som totalentrepenør på prosjektet, medan Felleskjøpet skal ordne med fjøsinnreiing og mjølkerobot. Andre involverte aktørar er Busengdal Transport AS, YIT og Sunn Rør AS. Meir rasjonell drift Dei andre bøndene som har gått inn i samarbeidet om eit fellesfjøs er Bente og Jon Geir Selboskar, Pål Bjørn Øvrebust og Johan Arnt Ludvigsen, der dei to sistnemnte er passive eigarar. Det er Bente og Jon Geir Selboskar og eg som skal stå som aktive eigarar og ha ansvar for fjøsarbeidet, men alle skal drive jorda sjølve og levere fôr til fjøset, fortel Skodjereite. Årsaka til at dei bestemte seg for å setje planane ut i livet var at dei passive eigarane vurderte å slutte med mjølkeproduksjon og enten selje eller leige ut kvoten. Utanom desse fire er det berre sju andre mjølkeprodusentar i området, så for å hindre at produksjonen forsvann ut av kommunen ønskte bøndene å bevare den ved å gå saman om ein fellesfjøs, som vil gi ei meir rasjonell drift og erstatte gamle og nedslitne fjøs med moderne lokale. Når fjøsen står ferdig vil vi ha plass til 200 dyr, og det inkluderer kviger, oksekalvar og ungdyr som vi skal fôre opp til slakt. Av desse er det 65 mjølkekyr og vi har ei kvote på 450 tonn, noko som tilsvarar liter i året. Det vil ta omlag to år før vi vil kome opp i ei slik produksjonsmengde, opplyser han. Samfunn i endring Grunnen til at planane om eit fellesfjøs oppstod, var nedslitne og utdaterte driftsbygningar på gardane og at arbeidet var både tungt og arbeidskrevjande. Slik situasjonen blei for oss så stod valet mellom fellesfjøs eller nedlegging, så vi gjekk for det første, fortel Per Ivar Skodjereite, som meiner samfunnsutviklinga har ført til at bøndene vel å samarbeide om drifta i staden for å halde på for seg sjølv. Det er vanskeleg å drive på åleine, og ein del bønder kjenner seg avskore frå sosialt liv fordi gardsdrifta bind opp tida deira. Så frå å vere eit sosialt yrke har det kanskje utvikla seg til å bli det minst sosiale yrket. Ein må tilpasse seg samfunnet, og ein kan ikkje forvente at nokon held fram slik lenger, seier Skodjereite, som er spent på om samarbeidet i fellesfjøsen vil fungere, men han ser fram til å kunne vere ein del av eit arbeidsfellesskap både fagleg og sosialt. Det blir minst like mykje arbeid som før, men det vil bli på ein heilt annan måte. Håpar på skulebesøk Per Ivar Skodjereite synest det er overraskande at så få i dagens samfunn verkar å vere bevisste på det som går på matproduksjon og tryggleik og kulturlandskap, og meiner mange tek som ei sjølvfølgje at alt skal virke til ei kvar tid. For at vi skal lukkast med fellesfjøsen er vi avhengige av at dei rammevilkåra som gjeld no held seg oppe, men aller helst bli betre, understrekar han. Mellom anna har han eit ønske om at tilskotsordninga for dei dyra ein har kan kome opp på eit høgare nivå. Slik det fungerer i dag så får ein høgare sats for dei femten første dyra, medan den er lågare for dei øvrige. Når fellesfjøset står ferdig vonar Per Ivar Skodjereite på besøk frå skulen som ligg rett i nærleiken. Det hadde vore kjekt om skuleelevane nyttar sjansen til å kome hit for å sjå og lære, seier han. Eit ope kulturlandskap Kulturlandskapet forsterkar verneverdien av området vårt. Attgroing er eit av dei største trugsmåla mot verdsarvområdet. Å ta vare på og utvikle mangfaldet og opplevingskvalitetane i kulturlandskapet har vore den viktigaste fanesaka for GreenTEAM Green TEAM GreenTEAM Vestnorsk Fjordlandskap. Landbruksnæringa, organisasjonar og einskildpersonar i området får tilført særskilde tiltaksmidlar til skjøtsel som slått, beiting og rydding. Men framleis må det arbeidast for å styrke landbruksnæringa. Vi ynskjer å vere ein pådrivar for å ta vare på kulturlandskapet. Har du idear og konkrete framlegg til kva som bør gjerast, tek vi gjerne imot innspel. Green TEAM Stiftinga Geirangerfjorden Verdsarv Norsk Fjordsenter N-6216 Geiranger Tel:

7 STORFJORDNYTT sitt landbruksnummer Laurdag 10. november Geitene er mellom dei beste kulturlandskapsarbeidarane vi har. Slike vil Geiranger ha fleire av. Verdsarvbygda gror att når landbruket døyr Ein etter ein legg bøndene i Geiranger ned drifta. Arnfinn Westerås er ein av berre nokre få som framleis har dyr. Britt Ingunn Maurstad Westerås er svært uroa over utviklinga i bygda, ikkje minst med tanke på mangfaldet og attgroing. Ved sidan av han sjølv, er det eigentleg berre to bønder att i bygda, ein mjølkeprodusent og ein som driv med geit. Arnfinn Westerås synes det er synd at landbruket er i ferd med å døy. Grasklipparar På Westerås har dei mellom 30 og 40 vinterfôra sau og same antal geit. I tillegg har han sju lamaer. Han driv med andre ord gardsbruk i relativt liten skala og både han og kona har anna arbeid ved sidan av. Slik må det nesten vere om ein skal få økonomien til å gå rundt, seier han. Sjølv om ikkje lamaene utløyser tilskot av noko slag, og det i og for seg ikkje er noko å tene på dei, korkje med ull eller kjøt eller anna, så er dette dyr han er stornøgd med. Dei er utrulege kulturlandskapsarbeidarar, reine grasklipparane, seier han og fortel at lamaen også tek grovare ting som sauene og geitene ikkje et. Geitene legg eg merke til er litt mindre av vokster og har litt tjukkare pels enn vanlege geiter. Dei er angorageiter, og såframt dei held seg tørre, tåler dei temperaturar ned til minus 30 grader. Men det føreset som sagt at dei er tørre, for dei har ikkje lanolin i ulla slik som sauene, seier han. Vil gro att Likevel, Westerås er uroa for utviklinga i verdsarvbygda no når landbruket ikkje lenger er noko næring der. Ettersom det nesten ikkje er bønder att her, er det heller ikkje dyr, seier han og peikar på at hovudutfordringa i åra som kjem vil vere å halde kulturlandskapet sånn nokon lunde ved like. For alt kan ikkje ordnast maskinelt, spesielt ikkje i det mildt sagt ulendte terrenget ein har i Geiranger. Eg veit at kommunen ser på moglege måtar å løyse dette på, men kva dei landar på veit eg ikkje. Og eg trur ikkje det er mogleg å halde kulturlandskapet slik det er i dag utan dyr. Han seier at eitt alternativ kan vere at dyr frå andre stader kjem på sommarferie til Geiranger for å beite, men likevel vil det ikkje vere nok dyr til å hindre attgroing. Vurderer kvart år Sjølv tenkjer han seg om kvart år med tanke på om det er nokon vits i å halde fram med dyra. Ein må vege det ein legg i det opp mot kva ein får att, seier han. Han fortel at verdsarvtilskotet som kom for nokre få år sidan hjelper noko og kom i grevens tid for hans sin del. Tilskotet bikka vektskåla over til å halde fram ei stund til, seier han. Verdsarvtilskotet avheng av storleiken på bruket og talet på dyr og for mange kom tilskotet mange år for seint. Det var mange små bruk i Geiranger og dei som dreiv bruka la ned på grunn av alder og etterkomarane deira har reist ut og fått seg utdanning og gode jobbar. Det er diverre ikkje attraktivt økonomisk å halde på med dyrehald. I tillegg er ein bunden til garden heile tida, og eg trur ikkje eg ville anbefale mine å ta over drifta etter meg, seier han. Skal snart inn For han og familien er eigentleg dyra meir eit tilbod til dei som om sommaren besøker fjellgarden der oppe i fjellsida. Det skal liksom vere litt dyr på ein gard og turistane set pris på å få sjå og til og med klappe dyra. Lamaene er også noko litt eksotisk som folk likar å sjå, seier han. Då Storfjordnytt var på besøk, var det like før vinteren gjorde sitt inntog her på indre. Dyra var sanka saman og samla på beite på Westerås for så å takast ned i bygda og innomhus. Sjølv om mange nok har klaga på ein dårleg sommar i år, seier Westerås at med tanke på dyra så har det vore ein fin sommar. Det har vore godt beite i år, fuktig og grøderikt. Slikt gir flotte dyr til slakt. Synd Men attende til attgroingsproblematikken. Westerås seier det nok er fleire årsaker til at verdsarvbøndene har valt å leggje ned drifta. Ein ting er at verdsarvmidlane kom i seinaste laget for enkelte av bøndene, dei hadde allereie lagt ned. For andre er det restriksjonane styresmaktene har sett når det gjeld verna område som gjer at enkelte ikkje får løyve til å gjere dei tiltaka dei meiner er naudsynte for vidare drift. Og så er det rett og slett eit generasjonsskifte, seier han. Mange av dei som har lagt ned, har vore i passande alder til å ta det meir med ro, og borna deira har ikkje ønska å flytte attende for å bli gardbrukarar. Og eg har forståing for det. Det er ikkje berre berre å gå frå gode jobbar andre stader og bli bonde i Geiranger, seier han og innrømmer at heller ikkje han vil anbefale den yngre garde å forsøke å leve av gardsdrifta. Men det er synd at landbruk ikkje lenger er noko næring her i Geiranger. Ferdigbetong Sand Betongpumping Singel Matproduksjon og kulturlandskap på indre Sunnmøre Indre Sunnmøre har landets største konsentrasjon av produsentar innan kjøt og industriell matproduksjon. Landbruk, nærings- middelindustri og turisme er store næringar nær internasjonale reisemål som Geiranger, cruisetrafikk og Nasjonal turistveg. Landbruket ivaretek viktige kulturlandskapsverdiar i dette området. Den mektige naturen med fjord og fjell, og velstelte gardsbruk med eit aktivt husdyrhald, særmerker det biletet tilreisande får av regionen Valldal Tlf NORGES BONDELAG Lokallag i: Norddal/Eidsdal, Geiranger, Valldal, Liabygda og Stordal

8 8 - Laurdag 10. november 2012 STORFJORDNYTT GÅ TIL EN SOM KAN DET - GÅ TIL FELLESKJØPET Novemberkupp! Ensil tar vare på fôrkvaliteten og bedrer lønnsomheten! Snøfreseraksling FAST LAVPRIS Effekt av forskjellige ensileringsmidler på innholdet av vannløselige karbohydrater/sukker Gardener snøfreser 8hk, 242cc Fast lavpris Våpenskap FG-godkjent våpenskap for 5 våpen. H145cm x B35cm x D30cm. Vekt 90kg. Fra Jubileumstilbud ekskl.mva Kombinasjons gjødselpumpe DeLaval TP360 Pilkemaster EVO vedmaskiner Finskproduserte vedmaskiner som har blitt bestselgere på grunn av unike egenskaper når det gjelder sikkerhet, kraft og hurtighet, Markedets raskeste i sin klasse Sikker og lettbetjent Enkel justering av arbeidshøyden Lettvint sammenfelling for transport Liten transportbredde (2,34 cm) Jubileumstilbud på de to mest populære modellene til ekskl.mva EVO 30 (30cm virke). Ord. pris Vnr 31P John Deere 5080M - mye traktor for pengene! Jubileumstilbud ekskl.mva *Jubileumsprisen innbefatter hydraulisk stokkløft, 6-delt kløyveøks (gjelder EVO 36) og spak for separat betjening av kløyver uten tillegg i prisen. Verdi 5.260, EVO 36 (36cm virke). Ord. pris Vnr 41P Kampanjepris Tlf.:

9 STORFJORDNYTT sitt landbruksnummer Laurdag 10. november Kristin Gilje Sandnes (nummer to frå høgre) har starta opp med hesteassistert terapi på Stall Bjørstad. Til å hjelpe seg med dette arbeidet har ho med seg Øyvor Berdal (nummer to frå venstre). På hesteryggen sit fysioterapeut Liv Hanne Svensvik (til venstre) og idrettspedagog Kristin Aarø som leier ei av gruppene frå Muritunet som får tilbod om slik terapi. Nyttar hest til terapi Samvær med dyr kan ha god effekt på oss menneske, seier Kristin Gilje Sandnes. Ingvild Parr Det er ein kjøleg haustdag, og på Stall Bjørstad i Valldal er markane dekka av frost denne formiddagen. Sola skin men har ikkje nådd fram til Døving-sida ennå. Inne i stallen er det godt og varmt, og her er Kristin Gilje Sandnes og medhjelpar Øyvor Berdal godt i gang med dagens gjeremål. Om ikkje lenge kjem det besøk til garden, det skal kome ei gruppe pasientar frå Muritunet og Kristin kjenner ho er spent. Dette er første gruppe ut og markerer såleis starten på det toårige prosjektet vi skal gjennomføre i samarbeid med Muritunet, fortel ho. Positive effektar I løpet av den tida prosjektet varer skal pasientar frå Muritunet gjennom eit opplegg som går på aktiv betring med hest gjennom hesteassistert terapi (H.A.T). Dyreassistert terapi er i sterk vekst, og stadig fleire ser kva slags positive effektar kontakt mellom menneske og dyr kan ha for både helse og velvære. H.A.T. er ein metode som blir brukt av fleire kjente institusjonar, slik som Modum Bad i Vikersund, Attføringssenteret på Rauland og Veksthuset Gaustad i Oslo. Motivasjonen for å starte opp med dette er hovudsakleg mi store interesse for hest. Dessutan har eg ved fleire høve sett at samvær med dyr kan ha positive effektar på oss menneske, fortel Kristin, som i kring ti år har gått med eit ønske om å starte opp med slikt arbeid. I fjor haust tok eg kontakt med Muritunet for å høyre om dei var interesserte i å vere med på prosjektet, noko dei svarte bekreftande på. Så då sendte eg først inn søknaden min til interesseorganisasjonen Hest og helse, som måtte godkjenne denne før den gjekk vidare til ExtraStiftelsen Helse og rehabilitering. Det er ExtraStiftelsen som deler ut tilskot, så då eg fekk innvilga søknaden min i november ifjor sa eg umiddelbart opp jobben som naturforvaltar i Norddal kommune, seier Kristin og understrekar samstundes at det ikkje hadde vore mogleg å gå i gang med dette utan dei store investeringane dei sjølve har gjort på garden dei seinare åra. Stall Bjørstad har totalt åtte hestar som skal nyttast i samband med prosjektet, og av desse er det fem som er ferdig opplært medan tre framleis er under utdanning. Ein god terapeut Det er to pasientgrupper som skal vere med på dette prosjektet kvar sin dag i veka i to år framover. Den eine er ei gruppe som skal gjennom arbeidsretta rehabilitering og den andre består av pasientar med bekkenplager, fibromyalgi og nevrologi. Det er den siste gruppa som er her i dag, og av desse er det berre nokre få som har erfaring med hest. Samlinga startar med ein kort presentasjon av prosjektet og litt grunnleggande kunnskap om hest. Hesten har unike eigenskapar som terapeut, den har ingen fordommar og gir ein umiddelbar ærleg respons, fortel Kristin, samstundes som ho poengterer viktigheita av å vise kven som er sjefen. Hestane skjønar ikkje ein «flat struktur», dei må ha ein tydeleg leiar, seier ho. Etter den teoretiske delen går gruppa ut i stallen for å klappe og kose med hestane for å bli litt kjent, før to av hestane blir plukka ut til å vere med ned på ridebana. Her får pasientane høve til å både leie dei og ta ein ridetur under leiing av anten Kristin eller Øyvor. Så nær som alle prøvar hesteryggen denne dagen og Kristin er imponert over kor modige dei er, spesielt med tanke på at nesten ingen av dei hadde erfaring med hest frå før. Tru på opplegget På evalueringa etterpå kom det fram at samtlege var svært nøgde med opplegget og fleire av dei hadde allereie byrja å gle seg til neste gong. Pasientgruppa har med seg idrettspedagog Kristin Aarø og fysioterapeut Liv Hanne Svensvik som begge har stor tru på opplegget. Når ein rir så får ein same bevegelsane i musklaturen som når ein går, utan at ein treng å gå. Dette er god trening fordi ein får både avspenning og bevegelse i musklaturen samstundes, forklarer Svensvik, medan Aarø fortel at for dei fleste pasientane var dette første gong dei har hatt nærkontakt med hest, og dei var difor svært spente i forkant. Utnyttar ressursane Eg er veldig godt nøgd med første økt, fortel Kristin, som vonar dette prosjektet vil leggje grunnlaget for at ho kan halde på med liknande arbeid i mange år framover. Kristin har ein mastergrad i økonomi og ressursforvaltning frå den tidlegare landbrukshøgskulen på Ås, og ho fortel at ho har møtt folk som har sagt at ho gjennom sitt arbeid med hestar ikkje får brukt utdanninga si. - Eg er ikkje samd i det, men dei får meine kva dei vil, seier ho. Det er over ti år sidan det vart slutt med kyr på garden på Bjørstad, som er foreldra hennar sin gard. Sjølv er ho gift med ein odelsgut og bur på andre sida av dalen. Eg er odelsjente her, så vi får sjå korleis vi løyser det når den tid kjem. I perioden frå 1999 til 2004 var det berre jordbærdyrking på Bjørstad. Då Kristin, som fekk sin første hest då ho var 12 år, kom tilbake til bygda etter fullført utdanning i 2004, tok ho med seg hestane tilbake til Bjørstad. Når ein ikkje har kyr lenger, så synest eg det arbeidet eg no har fått i gang på Stall Bjørstad er ein god måte å utnytte ressursane på garden, meiner Kristin, som i tillegg til H.A.T. nyleg har starta rideskule for barn og unge i nærområdet.

10 10 Laurdag 10. november 2012 STORFJORDNYTT Formidlar arbeidskraft til landbruket Storfjord Landbrukstenester sitt kontor er samlokalisert med Landbruk Nordvest og Valldal Grønt på Grandane i Valldal. Alfred Nilsen Storfjord Landbrukstenester er eigd av brukarane (andelslag) og er eit selskap med SA til slutt som tyder samvirkeforetak. Lars Magnar Muribø er den daglege leiaren, og den jobben har han hatt i snart 30 år. På veggen heng det ein diplom frå Norske Landbrukstjenester som takk for framifrå arbeid i 25 år. Mange kommunar Det er når bonden treng avløysing eller vikar når dei er sjuke eller skal ha ferie, dei nyttar seg av tenestene til Storfjord Landbrukstenester. Lars Magnar Muribø skal dekkje det behovet i kommunane Norddal, Skodje, Ørskog, Stordal, Stranda, Ålesund, Sula, Giske, Haram og Sykkylven. Det vert òg utleigd ein del arbeidskraft til verksemder utanfor landbruket. I årsmeldinga deira frå 2012 kan eg lese at dei er om lag 50 årsverk og 25 av desse er heile stillingar. Same året løna dei i underkant av 400 personar og omsetninga var på 17.1 millionar kroner. Lars Magnar Muribø tek seg òg av system når det berre er eg som er her på kontoret, men så langt har det gått bra, seier Lars Magnar frå sin plass i stolen. Utanlandsk arbeidskraft Dei seinare åra har fleire utanlandske arbeidstakarar teke avløysarjobbar, og av dei 25 heile stillingane Storfjord Landbrukstenester, er 19 av dei tilsette utanlandske arbeidarar som i hovudsak kjem frå Polen og Litauen. Fleire er komne til Norge som jordbærplukkarar og så busett seg her i området. Ein av desse er Ireneusz Karpeta frå Polen, som ofte går under namnet Irek. Han har arbeidd som avløysar i fire år før han 1. september 2011 starta som landbruksvikar. I 2008 budde han på Dyrkorn saman med sambuaren Edyta Stefanska. Som avløysar skal han handtere mange ulike fjøs og det kan vere utfordrande. Men Ireneusz opplever at han er Lars Magnar Muribø formidlar arbeidskraft frå kontoret til Storfjord Landbrukstenester på Grandane i Valldal. teken godt i mot og fått mykje god hjelp. Han er snar å nemne Kari på Dyrkorn, Lars Magnar Muribø i Storfjord Landbrukstenester og Harald Gjedrem. No har familien kjøpt seg hus i Murigjerdet og stortrivst i Norge og Valldal. Ireneusz er ein sjølvskriven mann å ha med på prøveprosjektet med opplæring på morsmålet. Han seier det hadde vore fint som ny avløysar med informasjon som han lett kunne forstå. Som avløysar har han køyrt mykje, og til saman har han vore innom ulike fjøs. Foto: Henny Stokseth DIN SMÅKRAFTPARTNER TAFJORD har kompetanse på alle faser av utbyggingen fra idé til ferdig kraftverk. I tillegg kommer inngående kjennskap til rammebetingelser. Kontakt oss på telefon eller på

11 STORFJORDNYTT sitt landbruksnummer Laurdag 10. november Harald Jøssvoll ved enden av den 2,5 km lange skogsvegen grunneigarane der har bygd i fleire etappar kubikkmeter skog er teke ut og meir står klart om ikkje lenge. Veg til verdiane Grana som vart planta på og 60-talet er i dag hogstmoden, og store verdiar står og ventar på å bli teke ut. Alfred Nilsen Mange av grunneigarane på indre Sunnmøre er medlemmar i Allskog. Allskog er eit samvirke som er eigd av skogeigarar i Møre og Romsdal, Trøndelagsfylka, Nordland og Troms. Skogsvegar Då uvêret Dagmar herja skogane resulterte det i mykje felte tre. No er det den skogen som prioriterast på grunn av at kvaliteten vert ringare om den blir liggande for lenge før den vert tatt ut. Elles er det mykje skog i Stordal og Norddal som ventar på å bli tatt ut. Begge kommunane har eigne skoglag, og 6. oktober hadde dei jubileumsfest på Blåtind der dei feira skogeigarsamvirket, som i dag er blitt til Allskog, sitt 100-årsjubileum. Utfordringa for å få felt den hogstmodne skogen er skogsvegar. Mykje av skogen vart planta i område som det ikkje er lett å kome til. Skogdagen som skoglaga i Stordal og Norddal arrangerte i oktober skulle vise både korleis hogstmaskinene arbeidde og korleis ei taubane vert nytta. På Hove i Stordal har seks grunneigarar gått saman om å byggje skogsveg. Kostnadene på den vegen var om lag ein million kroner utan meirverdiavgift. Med å søkje dei rette midlane har dei fått dekt 65 prosent av vegkostnadane, då med eit Dagmartillegg og kan såleis rekne med å tene pengar på skogen no og i framtida. I enden av den vegen er det Dagmar-tømmer som skal hentast ut, i tillegg til gran som framleis står er det mykje bjørk og lauvskog som kan nyttast til ved. Når dei byggjer skogsvegar eller plantar skog mot bebyggelse i dag, nyttar dei bjørk og lauvskog inntil vegen for å få eit lysare inntrykk. Effektive hogstmaskiner Harald Jøssvoll seier at dei prøver å få medlemmane sine til å ta ut mest mogleg skog, og gjennom orienteringsmøte vil dei motivere grunneigarane til å tenkje langsiktig med vegbygging og taubanedrift. Å byggje veg kostar, men skogen er ein ressurs som kan haustast av fleire gonger og vegen kan og nyttast til hyttebygging for dei det ligg til rette for, seier Harald Jøssvoll. Han kjem med eit døme på ein gardbrukar som nyttar tida mellom fjøsstella til å sjølv hogge skogen sin gjennom ein heil vinter. Då han fekk sjå den moderne hogstmaskina gjere same jobben på ei lita økt, fann han ut at dette gjer han ikkje meir. Allskog sit på stor kompetanse og gjennom å orientere medlemmane sine, kan grunneigaren få mest mogleg ut av ressursen som skogen er. Stor i 2020 Harald Jøssvoll seier det er litt varierande aktivitet i skoglaget i Stordal og at det ikkje alltid er lett å få hogstmaskinene til å kome. Det er mange som vil ha dei samstundes og akkurat no er det den skogen som er ramma av Dagmar dei prioriterer, seier han. Etter prognosar vil Møre og Romsdal vere eit større skogbruksfylke enn Nord-Trøndelag som er det største i området til Allskog i dag. På Jøssvoll har grunneigarar bygd skogsveg i fleire etappar, og Harald Jøssvoll viser meg vegen og på den kjem vi høgt til fjells. Høgt oppe er det lunneplass og snuplass for vogntoga. I fjor haust har dei 24 meter lange vogntoga henta ut om lag 5000 kubikkmeter virke. På kvart lass fekk dei med seg 35 kubikk så det vart nokon vende. Av den skogen som står her inne er det ikkje uvanleg å hauste 50 kubikkmeter per dekar, seier Harald Jøssvoll og legg til at snittprisen per kubikk er om lag 290 kroner. På jubileumsfesten på Blåtind sa Allskog sin næringspolitiske sjef Jarle E. Holberg, at det er ei myte at vestlandsgrana ikkje er av særleg god kvalitet. Dette er er direkte feil. Grana på Sunnmøre har ein ypperleg kvaliet, og Allskog har så langt i 2012 levert kubikkmeter gran som sagbruka i Midt-Norge er veldig godt nøgd med kvalieteten på, kunne Holberg fortelje sine medlemmer. På skogdagen som fleire skoglag hadde gått saman om å arrangere var temaet vegbygging i bratt terreng og ei kabelkran vart demonstrert.

12 12 Med ei gulrot får dei opp kålrota Laurdag 10. november 2012 STORFJORDNYTT I ein kålrotåker i Liabygda har ungdommen ansvar for tynning, luking og hausting. Gulrota dei har er at til betre avling dei får, til meir tener dei. I fjor fekk ungdommane i familien inntekta av ein sjettedel av arealet. Dei andre som jobbar der har ei grei timeløn. Alfred Nilsen På mottaket i Valldal er det rolegare tider, og det som kjem inn dit på denne tida er potet og kålrot. Det er seks produsentar som leverer potet og to som leverer kålrot. Kålrot til Brussel Dei som leverer potet til Valldal Grønt sitt mottak sorterer og pakkar potetene sjølve. Då pakkast potetene i firekilos posar merka First Price utan at dei vert vaska. Kålrota som vert levert av to produsentar tek produsenten sjølv hand om sortering og vasking på mottaket i Valldal før det vert køyrt ut til forbrukar gjennom Bama. I midten av oktober vart det køyrt ut eit parti Valldalskålrot som skulle til Brussel. Der er det ein norsk leverandør av mattenester som ville bruke kålrota frå Valldal saman med mellom anna sauekjøt frå Ole Ringdal til å vise kva det norske kjøkkenet har av råvarer å by på. Ikkje store mengder I fjor var det 56 tonn med poteter som vart distribuert gjennom Valldal Grønt. Dei seks produsentane leverer då Oleva, Pimpernell, Astrix, Peik, Folva og Keers Pink. Sjølv om ikkje potet og kålrot er ein stor del av omsetninga til mottaket, seier Harald Valle at alle monnar dreg og at det er viktig og ha variasjon av produkt med høg kvalitet. Potet er òg eit prispressa produkt som det ikkje er så lett å få god forteneste på utan å ha store volum. Av kålrot vil mengde i år vere på mellom 20 og 25 tonn. Når eg går rundt på mottaket og ser på dei store kjøleromma, seier Jon Geirmund Lied at desse var stappfulle seint på 90-talet. Da var volumet mangedobla, ja heile tonn. Matias Lied og Anna Gjerde Lied brukte delar av haustferien til å få opp kålrota til Jon Geirmund Lied i Liabygda. Valldalskålrot Frå ein stamme frå sorten Bangholm kom det på 1920-talet kålrot til Valldal som sidan er blitt foredla og tilpassa forholda her inne. Avlinga av denne typen er god, og den har høgare C-vitamininnhald enn andre kommersielle sortar. Forma er litt flatare og kålrota tek litt større plass, men elles har den berre positive eigenskapar og er grei å dyrke, seier Jon Geirmund Lied i Landbruk Nordvest. Dei tre sortane som vert dyrka av kålrot her inne er Altaswede, Valldalskålrota og Vigod, som er den norske hovudkålrota. Tre sortar kålrot av det mest brukte slaget. Frå venstre Altaswede, Valldalskålrota og Vigod. Hæ du haurt det før? HÅREK DEN HARDBALNE av Dik Browne Klukkhøne Høne som ruger. Ej trur oss hæ ei klukkhøne no. Kjelde: Arne Nydal Graving, transport, grøfting og dyrking Levering av pukk, grus og naturmurstein 6210 Valldal Tlf Avd. Eidsdal tlf Avd. Ålesund tlf Mekonomen ein bilverkstad for alle bilmerke TRAKTOR Dekk, delar og service 6210 VALLDAL - TELEFON FAKS Vi har eit stort produktutval og legg vekt på service og kvalitet i alt vi gjer Gåveidear SMAKEN AV KORTREIST MAT Vi har sett saman tre ulike korger med lokale smakar du kan velje mellom. Du kan òg plukke sjølv og gle ein du er glad i med ei smakfull gåve. Tlf SJØGATA STRANDA

13 STORFJORDNYTT sitt landbruksnummer Laurdag 10. november Morell er eit sjansespel, då dei har lett for å sprekke når regnet kjem. Sigurd Linge satsar i staden på plommer og har dette året planta ut tusen tre. Summen av solvarme Dei er ikkje så store, men det er druer som er dyrka fram ved løeveggen til Annbjørg og Sigurd Linge. Eg sit i ein stol på Linge og haustsola varmar. Det luktar frukt, ei lukt eg kan hugse frå tidleg barndom Alfred Nilsen Lukta av frukt er heilt spesiell, det er ein gass som vert utvikla under modninga, seier Sigurd Linge Alltid drive med frukt Han har sidan tidleg på 70-talet hatt fruktdyrking som arbeid og garden på Linge som leveveg. Og når vi i dag snakkar om å drive fruktgard på Linge, er det akkurat på grensa, når det gjeld klima. Du skal ikkje så mykje lenger syd før avlinga fort vert større på same areal, seier Sigurd Linge. I tillegg til å drive sin eigen, forpaktar han nabogarden. No satsar han på meir plommer og ti mål med morellar, der trea var for gamle, vart erstatta med plommer dette året. Vi har planta ut 1000 plommetre, men skulle eigentleg plante 2000, seier Sigurd Linge. Sjukdom på ei leveranse frå Nederland var grunnen til at dei ikkje fekk nok tre. Det er for det meste Reevs som vert planta, då det er desse plommene kundane vil ha, men dei har òg andre sortar som Malard og Edda. Det tek fem til sju år før du kan rekne med å tene noko på eit plommetre, seier fruktbonden på Linge. Kostnaden ved å rydde vekk gamle tre, gjere klart og plante ut nye, er om lag kroner per dekar legg han til. Sukkerinnhald Denne sesongen har vore kald og med for lite solvarme, seier Sigurd. Summen av solvarme skal gi eit sukkerinnhald i epla på tolv prosent. Held dei ikkje dette nivået brukast dei i industrien, og det vil seie at det vert laga saft og andre produkt av dei. No har Sigurd kjøpt eiga eplepresse og skal lage saft av eple som han ikkje leverer til Bama sitt mottak i Innvik. Epla pressast og safta vert pasteurisert (varma opp) og så vert den tappa på pappkartongar. Dette skal vi prøve denne sesongen og prøve å selje det sjølve og sjå korleis det går, seier Sigurd Linge. Det er ein måte å prøve å få meir igjen for frukta på eigen gard, og når safta er pasteurisert held den i eit år, så da kan den settast til lagring. Fruktlageret Dei to gardane på Linge som driv størst med frukt, eig fruktlageret ilag. Før sorterte dei epla der, men krava til maskiner og kjølelager er så avanserte og vert så kostbare at dei no leverer eple direkte til mottaket i Innvik. Epla vert henta av eigen bil og dei vert levert i storkasser. Plommene vert det ikkje så store volum av, så dei leverer dei sjølve med eigen bil. Sigurd Linge seier han får eit tonn i sin varebil som han bruker. Elles så vert ein god del av frukta som vert hausta på Linge, seld der. No når hausten er komen så langt, er det ikkje så mykje folk som fartar forbi, men i helgene er det framleis mange som stikk innom for å kjøpe frukt. Det opne landskapet og plasseringa midt i sola gjer Linge til ein stad dei kan dyrke frukt så langt nord. Og det er den nordlegaste plassen frukt vert dyrka i så stor stil. Opp gjennom åra er det mange ulike eksotiske artar dei har prøvd å dyrke der. Aprikos mellom anna. Ved løeveggen har Sigurd og Annbjørg i år fått fram druer. Plantane er store, men druene er små og ganske sure, men klasar med druer kan Sigurd vise fram. På garden på Linge har Sigurd eige kjølerom og pakkehus med fruktutsal. Lukta av frukta dei dyrkar på Linge gjer at du lett får lyst til å sette tennene i eit friskt eple eller ei søt plomme.

14 14 Laurdag 10. november 2012 STORFJORDNYTT Har du bruk for rekneskapstenester? Vi kan tilby: Rekneskap med løn, fakturering og andre administrative rutinar Eigarskifte gode råd og alt «papirarbeidet» Driftsplanar og økonomisk rettleiing Gjødselmiksar ei god, enkel og rimeleg løysing Horisontal montering gir svært god blandeeffekt Fast montering i vegg gjer arbeidet med gjødselblanding enkelt Full utnytting av høgde i gjødsellager Stabil og solid konstruksjon Kan leverast med skrå festeplate 6250 Stordal Tlf Vi er på heimebane bruk ditt lokale forsikringsselskap Vi har lang erfaring og solid fagkunnskap og er ein aktiv medhjelpar i lokal næringsutvikling Tiden går Gjensidige består lokalt styrt og lokalt eigd sidane 1859 Pb Valldal Tlf Storgata 8, 6200 Stranda Tlf Bank - meir enn pengar Ved å vere bank for både privatpersonar og landbruk bidreg vi til å skape vekst og utvikling i lokalsamfunnet. Omstilling frå færre til større einingar i landbruket har vore nødvendig for mange. Vi kan bidra med kapital, kunnskap og erfaring. I tillegg deler vi banken sitt overskot med lokalsamfunnet. Vi fordeler om lag ein halv million kroner til lag og organisasjonar i Norddal i Det gjer vi fordi vi høyrer til her!

15 STORFJORDNYTT sitt landbruksnummer Laurdag 10. november Mange av tilskotsordningane er retta inn mot beiting for på den måten å stelle kulturlandskapet. Tilskotsordningar i og rundt verdsarvområdet Det er mange tilskotsordningar for bøndene. I tillegg finnest det eigne verdsarvmidlar for gardbrukarar i og rundt verdsarvområdet vårt, Geiranger. Britt Ingunn Maurstad Vestnorsk fjordlandskap vart innskrive på UNESCOs verdsarvliste i 2005, med bakgrunn i naturlandskapet. Tittelen medfører krav til bevaring av området og avgrensingar på utbygging og modernisering av mellom anna driftsbygningar. Det gir dei bøndene som er att i og rundt verdsarvbygda ekstra utfordringar både med omsyn til drifta og ikkje minst, økonomisk. Det er utarbeidd forvaltningsplanar og tiltaksplanar for Vestnorsk fjordlandskap som inneheld informasjon om korleis arbeidet med verdsarven skal gå føre seg. For Geiranger sin del vil det seie tiltak for å styrke setring og tiltak for å ivareta aktivt landbruk som er vesentleg for bevaring av kulturlandskapet i området. Til dette vert det løyvd særskilte verdsarvmidlar som vert fordelte på Geiranger, Nærøyfjorden og Vegaøyane. Evaluering av ulike tilskot I tillegg til verdsarvmidlane, er det ei heil rekkje andre tilskotsordningar innan landbruket. Mellom anna er det tilskot som skal fremje beiting, og i jordbruksoppgjeret for i fjor vart det semje mellom partane om at det skulle gjennomførast ein ekstern evaluering av tilskotsordningane som har som formål å stimulere til beiting. Norsk institutt for landbruksøkonomisk forskning (NILF) har på oppdrag frå Landbruks- og matdepartementet (LMD) og Statens landbruksforvaltning (SLF) vurdert både verdsarvmidlane over LUF og tilskotsordningane som dreier seg om beiting. Mange ulike tilskot Det er mange tilskotsordningar, mellom anna tilskot til dyr på beite, utmarksbeitetilskot, areal- og kulturlandskapstilskot til innmarksbeite (AK-tilskot), RMP-midlar, SMIL-midlar og BU-midlar. RMP står for regionalt miljøprogram. Desse midlane er rettigheitsbaserte, det vil seie at bøndene får dersom dei stetter krava. RMP vert forvalta av Fylkesmannen etter regionale prioriteringar. I verdsarvområdet vert RPM-tilskot gitt til beitelag og organisert beitebruk og kan bli gitt som eit ekstra tilskot til husdyr på utmarksbeite. RPMmidlar kan mellom anna også nyttast som tilskot til drift av areal som er brattare enn 1:5, til stell av automatisk freda kulturminne og til stell av areal i soner med særs verdfullt kulturlandskap. SMIL står for spesielle miljøtiltak i landbruket og desse midlane er prosjektbaserte. Dei forvaltast på kommunalt nivå, etter prosjektsøknad frå bøndene og går stort sett til prosjekt og investeringar innan natur- og kulturminneverdiar. I verdsarvområdet er det ifølgje NILF få som mottek SMIL-midlar eller investeringsstøtte over verdsarvsatsinga. Grunngjevinga for det kan vere samansett, men SMILtilskota er små og dermed ikkje store nok til å møte dei største investeringsbehova. Ein annan grunn er dei avgrensingane som verdsarvstatusen set for utbygging og modernisering av drifta. Bygdeutviklingsmidlane, eller BU-midlane, vert i hovudsak forvalta av Innovasjon Norge og går for det meste til større prosjekt som til dømes driftsbygningar. Beiting viktig Beiting har fleire føremål, og det å sende dyr ut på beite vert av bøndene sett på som beste måten å halde kulturlandskapet i hevd på. I vårt område er det for det meste sau og geit som har sommarjobb som kulturlandskapsarbeidarar. Også sentrale styresmakter interesserer seg for beiting og Stortinget har nyleg fått ei melding om landbruks- og matpolitikken og der vert det nemnt minst tre føremål med å stimulere til meir beiting. Det vert frå departementshold sagt at beitebruk er ein økologisk og økonomisk berekraftig måte å nytte norske arealressursar til å produsere mat. Vidare vert det sagt at beitebruk er viktig for å nå mål om pleie av kulturlandskap og ivareta biologisk mangfald, i tillegg til at beitebruk er ein kulturberar i norsk landbruk med sine lange tradisjonar for beiting i utmark og setring. Mål eller middel? NILF konkluderer med at beitetilskota bidrar til meir beiting, men at effekten er relativt liten, spesielt for sau og lam. Det vert sagt at det er tvilsomt om ordningane er målretta nok og det er uklart for rapportskrivar om verkemidla er meint å støtte beiting generelt eller beiting i utmark spesielt. Eit spørsmål NILF stiller, er om beiting er eit mål eller eit middel. Dei seier at slik ordningane er i dag, så er det lett å tolke beiting som eit mål og ikkje som eit middel for å nå eit mål. Dei politiske signala er ikkje klare på om det er beite generelt, beite på utmark eller beite på spesielle areal som er viktigast. Innføringa av det generelle beitetilskotet for seks år sidan kan tyde på at det politisk er blitt lagt meir vekt på beiting generelt enn utmarksbeite spesielt. Det har i fleire år vore føringar frå departementshald om beiting. Eit gjennomgangstema er at vi her i landet må utnytte alle ressursar, også beiteressursar, til å produsere mat. Beiting er oppfatta som ein viktig del av landbruket, noko også viljen til å gje tilskot til beiting også viser. Nasjonalt miljøprogram Beitetilskotet som vart innført i 2006 hadde som del av grunngjevinga for innføring at delar av kulturlandskapet er truga av attgroing på grunn av redusert beiting. Det vart den gongen sagt at beitedyr ikkje berre held landskape ope og førebyggjer attgroing, men også bidrar til større opplevingar av eit vakkert og variert kulturlandskap. Dermed vart beitetilskotet innretta mot både dyr og skjøtselstiltak som gjerding, rydding av beite og liknande. I dag er beiteordningane del av Nasjonalt miljøprogram og har mellom anna som mål å sikre eit ope og variert jordbruks- og kulturlandskap. Nasjonalt miljøprogram set rammene for RMP og SMIL og fylkesmessige og kommunale prioriteringer skal sjåast i samanheng med nasjonale føringar. Ein kan dele tilskotsordningane inn i fleire nivå, med staten på toppen. Det er staten som handterer slikt som arealtilskot, kulturlandskapstilskot, tilskot til dyr på beite og tilskot til dyr på utmarksbeite. Neste nivå er fylkeskommunen som administrerer RMPmidlane. Så har ein kommunalt nivå som har ansvaret for SMILmidlane og til nedst finn vi garden og kvar einskild gard sin miljøplan. Må ut for å få tilskot NILF skriv i rapporten sin at beitetilskota alt i alt bidreg til mer beiting, men at effekten er relativt liten, spesielt for sauer og lam som truleg ville ha vore på beite uansett. Det er også tvilsamt om ordningane er målretta nok. For å få beitetilskot, må dyra vere ute i minst fem veker. Sett på landsbasis går sau og lam stort sett på beite i minst veker og kvalifiserer på den måten for beitetilskot. Det er med heimel i mellom anna dyrevernlova at det er gitt føresegner om beiting for dei ulike dyregruppene. Til dømes er det slik at storfe i båsfjøs iallfall skal vere på beite eller på anna vis sikrast mosjon i minst åtte veker i året. For storfe i lausdriftfjøs er det førebels fritak for sommarferieplikt, men frå nyttår skal også dei få sommarferie. Konklusjonar Konklusjonane til NILF er at tilskotsordningane må vidareførast. Spesielt verdsarvsatsinga treff godt med omsyn til arealstøtte og beitebidrag, men i liten grad investeringsstøtte og kulturbidrag. NILF ser det slik at ein også bør inkludere høve til å få investeringstilskot. I tillegg kan det vere naudsynt med større andel beitetilskot enn arealtilskot for å oppretthalde drift av husdyr framfor arealtilskot som går til slått. Det er eit stort behov for investeringar både innanfor verdsarvområdet og ikkje minst, i randsonene og det vert tilrådd å sjå på støtteordningane til dei som bur i randsona. Når det gjeld dei andre tilskota, seier NILF at tilskotssatsane utgjer så lite at dei ikkje kan kompensere for meir enn små ulemper ved beiting. I ein del høve er det så stor avstand mellom bruket og sommarbeitet, spesielt utmarksbeitet, at dyra må fraktast med traktor eller anna. Dette kan medføre betydelege kostnader og vil også kunne gjere at tilsyn blir meir tidkrevjande. Det vert dermed antyda at utmarksbeitetilskot kan kompensere for slike ulemper og stimulere til meir beiting i utmark. Sjølv om dei aller fleste ønskjer eit levande landbruk og innser at ymse tilskot er ein føresetnad for næringa, lever dei ulike tilskotsordningane farleg kvart år, både under jordbruksforhandlingane og i budsjettarbeidet.

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjon

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE

TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE I pasient- og pårørandeopplæringa som vert gjennomført av avdelingane i sjukehusa i Helse Møre

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid.

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Visjon og formål Visjon: Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Formål: Telemark Lys AS er ei attføringsbedrift som, gjennom framifrå resultat, skal medverke til å oppfylle Stortingets målsetting om

Detaljer

Protokoll styremøte Landbruk Nordvest

Protokoll styremøte Landbruk Nordvest Landbruk Nordvest Hovsvegen 25, 6600 Sunndaløra Vedlegg 1 E-post rådgiving: nordvest@lr.no Org.nr:NO984 468 822MVA E-post tenester: tenester@lr.no Telefax 935 77 019 Bankgiro nr: 4202.20.16347 Sunndalsøra

Detaljer

Tilskot til rekruttering, likestilling og kompetanseheving i landbruket - 2. utlysing 2015

Tilskot til rekruttering, likestilling og kompetanseheving i landbruket - 2. utlysing 2015 saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 30.09.2015 62957/2015 Eivind Vartdal Ryste Saksnr Utval Møtedato Regional- og næringsutvalet 20.10.2015 Tilskot til rekruttering, likestilling og kompetanseheving

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Tilskotsordningar i landbruket og litt til - ein guida tur gjennom den offentlege papirmølla

Tilskotsordningar i landbruket og litt til - ein guida tur gjennom den offentlege papirmølla Tilskotsordningar i landbruket og litt til - ein guida tur gjennom den offentlege papirmølla Åshild Hjørnevik Rådgjevar ved landbruksavdelinga «Det var ikkje dette eg hadde tenkt å bruke tida på» Det offentlege

Detaljer

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT MASFJORDEN KOMMUNE Sosialtenesta Nav Masfjorden Postboks 14, 5987 Hosteland Tlf 815 81 000/47452171 Unnateke for offentleg innsyn Jf. Offlentleglova 13 SØKNAD OM STØTTEKONTAKT Eg vil ha søknaden handsama

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii KoønnWEK v/sidgr.1- or 11(0I: iii &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. Opplysningar om søkjaren: Namn:Jorun Larsen Adresse: Seimsvegen 73 Postnr./stad: 5472 SEIMSFOSS Telefon: 91398512 Organisasjonsnr:

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Skjervheim 279 1/6. Moderne gardsdri i pakt med kulturlandskapet. Myrkdalen Voss kommune

Skjervheim 279 1/6. Moderne gardsdri i pakt med kulturlandskapet. Myrkdalen Voss kommune Skjervheim 279 1/6 Moderne gardsdri i pakt med kulturlandskapet Myrkdalen Voss kommune Kulturlandskapsprisen for Hordaland 2012 Garden Historie Gardsnamnet Skjervheim med endinga heim vitnar om gamal busetnad.

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3 Nynorsk Leite etter mat Her er tre prosjekt som handlar om kva små skapningar et, og korleis dei leiter etter mat. Først må du finne verkelege maur,

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

Regionalt bygdeutviklingsprogram i Rogaland 2013

Regionalt bygdeutviklingsprogram i Rogaland 2013 Regionalt bygdeutviklingsprogram i Rogaland 2013 Rogaland skognæringsforum 1 1. Innleiing Arbeidet med Regionalt bygdeutviklingsprogram er forankra i Meld. St. 9 (2011-2012) Landbruks- og matpolitikken.

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Notat om historie og kulturlandskap

Notat om historie og kulturlandskap Notat om historie og kulturlandskap på del av g.nr. 40, br.nr. 1 og 13 Hauge i Kvinnherad planlagt regulert til bustadføremål. Tunet 2012 Hatlestrand november 2012 Karin Rabben Vangdal og Svein-Åge Vangdal

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Internasjonal vidaregåande skule

Internasjonal vidaregåande skule Internasjonal vidaregåande skule Tilbod om eit skuleår i utlandet Elevar som tek Vg1 på Studiespesialiserande utdanningsprogram i år, kan ta Vg2 i Skottland neste år. Møre og Romsdal fylkeskommune 1. Innleiing

Detaljer

Nasjonalt pilotprosjekt

Nasjonalt pilotprosjekt Prosjektbeskriving Nasjonalt pilotprosjekt Kostnadseffektive og lågtekniske bygningsløysingar for økologisk mjølkeproduksjon 2007 2010 1. Bakgrunn Mjølkeproduksjon er berebjelken i landbruket i store delar

Detaljer

Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes. AUD-notat nr. 1-2015

Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes. AUD-notat nr. 1-2015 Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes AUD-notat nr. 1-2015 Bakgrunn og metode Undersøkinga er utført på oppdrag frå Næringsseksjonen i Hordaland fylkeskommune Bakgrunnen

Detaljer

KOMPETANSEHEVING FOR NYE FRUKT- OG BÆRDYRKERE

KOMPETANSEHEVING FOR NYE FRUKT- OG BÆRDYRKERE SLUTTRAPPORT FOR PROSJEKT: KOMPETANSEHEVING FOR NYE FRUKT- OG BÆRDYRKERE Prosjektet starta opp i 2012 som eit samarbeidsprosjekt mellom Hjeltnes vgs, Sogn jord og hagebruksskule, Norsk fruktrådgiving Hardanger

Detaljer

Styremøte i Sogn og Fjordane Sau og geit 11-12 april på Quality Hotell Sogndal

Styremøte i Sogn og Fjordane Sau og geit 11-12 april på Quality Hotell Sogndal Styremøte i Sogn og Fjordane Sau og geit 11-12 april på Quality Hotell Sogndal Til stades: Halvar Espeseth Eva Høydal Lars Nesse Mirjam Friberg Lene Engvik Rasch Ragnhild Sæle (kasserar) Sak 16/11 Referat

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd VISJON I arbeidet for og med dei medarbeidarane i Fjell sokn har vi utarbeida ein visjon: I Fjell sokn vil vi

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din.

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din. Skal skal ikkje Har du ein draum om å driva Inn på tunet verksemd? Gjennom dette kapittelet i netthandboka får du tankehjelp og praktisk hjelp i dei første fasane mot etablering; frå draum til forretningsplan.

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Møteprotokoll for møte i

Møteprotokoll for møte i Møteprotokoll for møte i Masfjorden Kyrkjelege Fellesråd 27.01. 2015 kl. 1815 i kantina på kommunehuset. Desse møtte: Ragnhild Skuggedal Britt E. Nordland Åse Dyrkolbotn Øyvind Kristoffersen Egil Kvingedal

Detaljer

Heilårsbruk av hus på gard og i grend

Heilårsbruk av hus på gard og i grend Heilårsbruk av hus på gard og i grend Historikk 1999: Gardsformidlingsprosjektet. Samarbeid med bondeorganisasjonane. Kartlegging av ledige gardsbruk. Kr.150 000 til seljar. På 1,5 år vart denne ordninga

Detaljer

Etablering og drift av kraftselskap

Etablering og drift av kraftselskap Etablering og drift av kraftselskap Småkraftseminar i Målselv 02.06.2010 Målselv 02.06.2010 1 Vi får Norge til å gro! Kva for selskapstypar er aktuelle? Aksjeselskap er den vanlegaste selskapstypen Nesten

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

Sakspapir. Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015

Sakspapir. Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015 Sakspapir Saksbehandlar Arkiv ArkivsakID Ingvild Hjelmtveit FE - 002 15/709 Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015 Kommunestruktur - oppstart reelle drøftingar Vedlegg: Etablering

Detaljer

Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune

Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune Gjeld frå august 2015 1. BARN MED NEDSETT FUNKSJONSEVNE Barn med nedsett funksjonsevne kan ha trong for særleg tilrettelegging av fysiske og personalmessige

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Sakshandsamar: Johannes Sjøtun Arkiv: 613 Arkivsaksnr.: 15/32. Kjøp av husvære. Vedlegg: Behov for kommunale husvære for vidare utleige

SAKSFRAMLEGG. Sakshandsamar: Johannes Sjøtun Arkiv: 613 Arkivsaksnr.: 15/32. Kjøp av husvære. Vedlegg: Behov for kommunale husvære for vidare utleige SAKSFRAMLEGG Sakshandsamar: Johannes Sjøtun Arkiv: 613 Arkivsaksnr.: 15/32 Kjøp av husvære Vedlegg: Bakgrunn: Lovheimel: Behov for kommunale husvære for vidare utleige SAKSOPPLYSNINGAR Behov Kommunstyret

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Kom skal vi klippe sauen

Kom skal vi klippe sauen Kom skal vi klippe sauen KOM SKAL VI KLIPPE SAUEN Kom skal vi klippe sauen i dag Klippe den bra, ja klippe den bra Så skal vi strikke strømper til far Surr, surr, surr, surr, surr. surr Rokken vår går,

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

Juvet Landskapshotell

Juvet Landskapshotell ei norsk oppleving Juvet Landskapshotell I tunet Burtigard på Alstad i Norddal kommune blir det etablert ei reiselivsbedrift utanom det vanlege; eit landskapshotell som tilbyr eit kortferiekonsept basert

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

1. Det er ikkje mangel på veterinærar, men det kan verta ein mangel på dyktige produksjondyrveterinærar i deler av landet.

1. Det er ikkje mangel på veterinærar, men det kan verta ein mangel på dyktige produksjondyrveterinærar i deler av landet. Frå Den Norske Veterinærforening Til Norges Bondelag v/ forhandlingsutvalget til jordbruksforhandlingane 05.03.14 Kontaktmøte før jordbruksforhandlingane 2014 Moderne husdyrproduksjon skjer i tett samarbeid

Detaljer

Riksregulativet for ferjetakstar - høyring

Riksregulativet for ferjetakstar - høyring Ansvarleg sakshandsamar sign. for utført handling: Saka er godkjend av fylkesrådmannen: Dokumentoversyn: Tal prenta vedlegg: * Tal uprenta vedlegg: * Riksregulativet for ferjetakstar - høyring Fylkesrådmannen

Detaljer

TRENG DU VAREOPPTELJING I SKOGEN DIN?

TRENG DU VAREOPPTELJING I SKOGEN DIN? TRENG DU VAREOPPTELJING I SKOGEN DIN? Du kan no få oversyn over kva for ressursar og verdiar du har i skogen din. Okt-13 Kva er ein skogbruksplan? Ein skogbruksplan inneheld areal-, miljø- og ressursoversikt

Detaljer

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning navn på profil/kortversjon NORSKE ARBEIDSTAKARAR MED BERRE GRUNNSKOLE BØR TA MEIR UTDANNING 1 Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning Årets Vox-barometer syner at tilsette med

Detaljer

UTGIVELSESDAGAR AVIS. Motta korrektur på mail, godkjenn for trykk eller korriger evt. feil.

UTGIVELSESDAGAR AVIS. Motta korrektur på mail, godkjenn for trykk eller korriger evt. feil. UTGIVELSESDAGAR AVIS 1 2 3 Fyll ut bestillingsskjema www.mrfylke.no/annonse minst 3 virkedagar før innrykk. Motta korrektur på mail, godkjenn for trykk eller korriger evt. feil. Annonsekostnadar fakturerast

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Team Hareid Trygg Heime

Team Hareid Trygg Heime Team Hareid Trygg Heime Hareid i fugleperspektiv fotografert frå Holstad-heia. Hareid er ein kystkommune med litt i overkant av 5000 innbyggarar. I areal er det ei lita kommune, med kommunesenteret Hareid,

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

VATN OG AVLØP I KOVSTULHEIA-RUSSMARKEN

VATN OG AVLØP I KOVSTULHEIA-RUSSMARKEN VATN OG AVLØP I KOVSTULHEIA-RUSSMARKEN Informasjonsskriv til hytteeigarar og utbyggarar innafor Kovstulheia-Russmarken Reinsedistrikt Foto: Oddgeir Kasin. Hjartdal kommune og Russmarken VA AS har som målsetting

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

5. Soknerådsmøte 2016 3. mai Referat

5. Soknerådsmøte 2016 3. mai Referat 5. Soknerådsmøte 2016 3. mai Referat Mat: Ingunn AU Arbeidsutvalet for soknerådet. Møter kvar månad ca 1 veke før soknerådsmøtet. Tar unna saker av meir forretningsmessig karakter. SR Soknerådet FR Klepp

Detaljer

Månadsbrev for Rosa september 2014

Månadsbrev for Rosa september 2014 Månadsbrev for Rosa september 2014 Oppsummering/ evaluering av september Språkutvikling Omsorg Ser at borna no stort sett er trygge både på rutinane, dei andre barna og dei vaksne på avdelinga. Dette fører

Detaljer

Møteinnkalling. Stølsheimen verneområdestyre - AU

Møteinnkalling. Stølsheimen verneområdestyre - AU Møteinnkalling Stølsheimen verneområdestyre - AU Utval: Møtestad: Fjordsenteret, Aurland Dato: 30.09.2014 Tidspunkt: 11:00 Eventuelt forfall må meldast snarast på tlf. 99499753 eller e-post fmsfano@fylkesmannen.no.

Detaljer

BEST. NR. 456-NYN. Ungdom i arbeid

BEST. NR. 456-NYN. Ungdom i arbeid BEST. NR. 456-NYN Ungdom i arbeid Utgitt første gong i 1985 Direktoratet for arbeidstilsynet Statens hus, 7468 Trondheim September 2002 Brosjyren er revidert og har fått ny lay-out. Mars 2008 Brosjyren

Detaljer

ETNE KOMMUNE SAKSUTGREIING

ETNE KOMMUNE SAKSUTGREIING ETNE KOMMUNE SAKSUTGREIING Utval Møtedato Saknr Saksh. Styringsgruppe for kommuneplanarbeid 03.01.2011 001/11 ANB Styringsgruppe for kommuneplanarbeid 22.02.2011 005/11 ANB Sakshandsamar: Annbjørg Bue

Detaljer

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar «Alt kveg bør ut å beite i utmarka», skriv Torbjørn Tufte. Foto: Mariann Tvete Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar Jordbruksnæringa no må samle seg og velje kva kampar dei vil ta til fulle,

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

«Ny Giv» med gjetarhund

«Ny Giv» med gjetarhund «Ny Giv» med gjetarhund Gjetarhundnemda har frå prosjektleiinga i «NY GIV I SAUEHOLDET» som HSG står bak, fått ansvar for prosjektet «KORLEIS STARTA MED GJETARHUND FOR FØRSTE GANG». Prosjektet går ut på

Detaljer

SAMLET SAKSFRAMSTILLING

SAMLET SAKSFRAMSTILLING SURNADAL KOMMUNE SAMLET SAKSFRAMSTILLING LOKAL FORSKRIFT OM SPREIING AV GJØDSELVARER M.V. AV ORGANISK OPPHAV I SURNADAL Saksbehandler: Mona Rosvold Arkivsaksnr.: 05/02177 Arkiv: V33 &00 Saksnr.: Utvalg

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE.

REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE. REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE. 1. GENERELT 1.1 Føremål Møre og Romsdal fylke har som mål å yte god service og vere tilgjengeleg for innbyggarane i fylke og for

Detaljer

Vår felles fjordarv vår grøne framtid

Vår felles fjordarv vår grøne framtid Vår felles fjordarv vår grøne framtid Kven er vi? Geirangerfjorden Verdsarv er ei ideell stifting oppretta av kommunane Norddal og Stranda saman med Møre og Romsdal fylkeskommune. Sentrale arbeidsområde:

Detaljer

Ein tydeleg medspelar. frå elev til lærling. Informasjon, tips og råd til deg som skal søke læreplass

Ein tydeleg medspelar. frå elev til lærling. Informasjon, tips og råd til deg som skal søke læreplass Ein tydeleg medspelar frå elev til lærling Informasjon, tips og råd til deg som skal søke læreplass SØKNADEN Må vere ryddig Søknad/CV skal ikkje ha skrivefeil Spør norsklærar om hjelp Hugs å skrive under

Detaljer

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN SOGN & FJORDANE FYLKESKOMMUNE KULTURAVDELINGA RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN I SAMARBEID MED FLORA HISTORIELAG FLORA KOMMUNE Torleif Reksten og Hermod Seim ved skiltet på rutekaia.

Detaljer

SENTRALISERING AV FAGSKOLANE I HORDALAND TIL TO FAGSKULAR

SENTRALISERING AV FAGSKOLANE I HORDALAND TIL TO FAGSKULAR HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 201112362-125 Arkivnr. 522 Saksh. Landro, Adeline Saksgang Møtedato Hordaland fagskulestyre 19.03.2013 SENTRALISERING AV FAGSKOLANE I HORDALAND TIL

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer