Bygda mi som innovasjonsallmenning: 5334 Hellesøy «at the end of the road»

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Bygda mi som innovasjonsallmenning: 5334 Hellesøy «at the end of the road»"

Transkript

1 2012 Bygda mi som innovasjonsallmenning: 5334 Hellesøy «at the end of the road» Cindy Bibow, Silvia Haugland, Ingunn Teigen Øygarden Kommune Alle foto: Sjur Meling

2 Innhald 0.0 Innleing s Problemstilling s Skildring av her og no situasjonen s Kort historikk s Her og no - situasjon Hellesøy s Kva har styret i NMU gjort til no? s Å velja å vera ein aksjon s Kva har me av ressursar og kva verdiar skal me produsera s Korleis sikre kvaliteten i verdiproduksjonen s Aktørnettverk - korleis kan det sjå ut s Mobilisering av sambygdingar og nettverk s Tiltak for å motverke at satsinga berre vert eit "blaff" s Oppsummering/Konklusjon s.19 Relevante nettressursar og referansar s.21

3 0.0 INNLEIING Bakgrunnen for denne oppgåva, er ein prosess som har starta i tre bygder heilt nord i Øygarden kommune. Bygdene Hjelme, Sæle og den mest kjente; Hellesøy, ligg «at the end of the road» ein times kjøring frå Bergen på riksveg 555. Neste stopp er Fedje og Nordsjøen med Shetland i det fjerne! For 15 år sidan starta Øygarden kommune nærmiljøutval i dei forskjellige bygdene. Målet var å fremja lokaldemokratiet i kommunen, få den enkelte innbyggjar til å ta ansvar for å utvikle og vera stolt av bygda si. Den gongen var det stor utflytting av unge frå bygdene, og håpet var å snu denne trenden. Nord i Øygarden blei dei tre aktuelle bygdene etablert under namnet Bakken nærmiljøutval. (heretter NMU). Tradisjonelt har NMU vore eit høyringsorgan for kommunale planar, arrangert folkemøter i samarbeid med kommunen i enkelte viktige planar og elles driva dugnad innfor område den enkelte bygd har funne det formålstenleg, mellom anna tilrettelegging av turstiar, rydding m.v. Det noverande styret i NMU er på seks medlemmar og har sete i eitt år. Det nye styret bestemte seg for ikkje berre jobba med dei tradisjonelle dugnadsoppgåvene ein hadde arva frå førre styre, men meir strategisk i høve utvikling av bygdene. Styret valte å bruke postnummeret 5334 Hellesøy som tittel på dette arbeidet, då det er dei tre bygdene sin felles identitet ut mot verda. Hellesøybygda er mest kjend, då den ligg heilt i enden på vegen. I ein 10- årsperiode frå ca år 2000 til ca 2010, vaks næringsaktivitetar og tilflyttinga til bygda monaleg. Det var «in» å vera på Hellesøy. Opp gjennom åra har ein hatt varierande tilbod om overnatting, kafe - og butikktilbod til fastbuande og besøkande. Men så byrja trenden å snu for eit par år sidan. Yngre tilflyttarar reiste tilbake til byen, hyttene blei ikkje så populære lengre. Byggeprosjekt på leilegheitar i eit gammalt fabrikkområde blei avslutta halvegs i arbeidet, grunna dårleg etterspørsel. Slik starta ein prosess i styret, med fokus på butilhøva og infrastrukturen for innbyggjarane i Bakken krins: heretter 5334 Hellesøy. Skulle me gripa fatt i spiralen som no byrja gå nedover, eller skulle vi la det vera? Svaret gav seg sjølv: som ansvarlege styremedlemmar, kunne me ikkje velja vekk å ha eit aktivt forhold til negative haldningar og tilhøve. Det var stor usikkerhet i styret korleis ein skulle gripe tak i det ein meinte NMU burde jobba med, kva som skulle prioriterast og korleis få andre i bygdene med? Erfaringa var at arbeid med dugnad og aktivitetar for fellesskapet blei gjort av dei same personane år etter år. Var det mogleg å skape entusiasme og få fleire med på laget, og i så tilfelle korleis? Då ein av dei underteikna tok til på studiet Samfunnsentrepenørskap i regi av Høgskulen for landbruk og bygdeutvikling, eit studie i samarbeid med Hordaland fylkeskommune, Fylkesmannen og Innovasjon Norge, losna det i styret. Formidling til styret om kunnskap om verktøy, verkemidlar og forsking på kva som fremjar og hindrar utviklingsaktivitetar i små bygdesamfunn, blei godt mottatt og god hjelp til og koma vidare i prosessen. I denne oppgåva blir arbeidet i styret i Bakken NMU har gjort med 5334 Hellesøy til no, brukt som grunnlag for refleksjonar og drøftingar kring utvikling av eit bygdesamfunn, der verktøy 1

4 og teori er med å belysa kor kompleks og utfordrande endringsarbeid i eit lokalsamfunn kan vera. 0.1 Problemstilling: Kva skal til for å etablera varige strukturar som gir god bukvalitet, engasjement og utvikling i 5334 Hellesøy? Oppgåva vil inneha ei skildring av her og no situasjonen, slik styret i NMU opplever det. Og gje ei skildring av kva dei materielle og immaterielle ressursane i bygda er. Styret ser at Det finnes mange ressursar/ verdiar som kan forvaltast eller produserast, men samtidig er det ei utfordring å sikre kvaliteten i verdiproduksjonen. Korleis kan det gjerast? Ei stor utfordring er korleis ein kan mobilisera elles passive sambygdingar til å vera med på å forvalte ressursane og skapa engasjement og eigarskap. Og korleis ser aktørnettverket vårt ut? Kan vi spela på lag med private eller offentlege instansar som kanskje har større ressursar enn eit lite grendalag? Spørsmålet i oppgåva er kva som skal til for å skape varige strukturar slik at endringar og tiltak ikkje berre blir eit blaff. Kan me motverke dette? Konklusjonen vil gjera eit forsøk på svara på det spørsmålet. 2

5 1.0 Skildring av her og no situasjonen: 5334 Hellesøy innehar dei tre bygdene; Norde Sæle, Hjelme og Hellesøy. Til saman 325 fastbuande. I sommarsesongen stig innbyggjartalet anslagsvis til personar då turistar og hyttefolk strøymer på. Her er vakker natur og eksotiske omgjevnadar, men erkjenninga er klar: vi lever ikkje av vakker natur aleine! 1.1.Kort historikk: For 15 år sidan var 5334 Hellesøy eit fråflytta område, der ungdommen reiste til byen og forgubbing av bygdene var synleg. Men ein lokal entrepenør bestemte seg for å snu utviklinga i Hellesøy-bygda. Han starta ein møysommeleg prosess med utbygging av hyttefelt nord på Hellesøy, rorbuer og seinare bustadfelt med vakker utsikt til storhavet. Trass mykje motbør og konkursar, men med stort pågangsmot, blei det suksess etter kvart! Byfolket oppdaga at ein times kjøring til vill og urørt natur ved storhavet, var ei gåve til travle urbane menneske. Etter kvart kom andre næringslivsaktørar til. Hellesøy var i si tid den største arbeidsplassen i Øygarden, med mellom anna sildefabrikk, som etter kvart forfall og var til fare for omgjevnadane. Den blei riven og nye, flotte fritidsleilegheiter bygd. Ikkje utan motstand frå bygdefolk, men betre med nybygg enn forfalne, farlege bygningar. Butikken på Hellesøy blei reetablert av heimkomne byfolk som ville vera med på å revitalisera bygda. «Butikken» på Hellesøy blei eit omgrep med stadig omtale i aviser og bøker med tema frå Vestlandskysten. Hytter og hus fyltes med glade og entusiastiske tilflyttarar og mange fritidsentusiastar var fasinert av den ville og røffe naturen. Rorbuferie for tyskarar vart populært, og dei strøymde på, saman med enkelte engelskmenn og rike russarar. Etter kvart tok Sælebygda til å bygge opp rorbuer og Ådnestova, ei kulturperle med det eldste huset på Sæle og tilbod til turistar om vitjing og historieforteljing, blei etablert. Kafeen på Hellesøy var i drift i periodar, men ei utfordring å driva utan attåtnæring på vinterstid. Fleire eigarar har prøvd seg dei siste15 åra, utan å lukkast. I tilknyting til kafeen, ligg det eit Gjestehus, som vart bygd på 60-talet, og opp gjennom åra har fungert som hybelhus for arbeidsfolk på den gamle sildefabrikken, aldersheim, vandreheim, asylmottak og til slutt ominnreia til gjestehus med tilbod om konferanse i ei brakke ved sida av. Ingen suksess for eigarane. 1.2: Her og no situasjon 5334 Hellesøy Folk flyttar frå stadane spesielt frå Hellesøy, som etter ein del år bygde seg opp med bustadfelt og yngre menneske med små born etablerte seg. Erkjenninga er no: det er for langt til fellestenester og næraste by! I vår - og sommarsesongen er det fortsatt stor folketalsauke, grunna hytter og rorbugjester. Grunnleggande strukturar/møteplasser (materielle ressursar): Butikk: stengt siste 9 månadane det er planlagt opning i løpet av april Kafe: har vore stengt dei siste 2åra driftsselskapet gjekk konkurs Gjestehus: blir delvis brukt til utleige men ingen annonsering/utstrakt bruk Hengjo: (verna bygg som er 1 av 2 bevarte på Vestlandet) held på å ramle ned grunna strid mellom diverse eigarar Hjelme gamle kyrkje: Kyrkje frå 1875 er stengt og berre til bruk for dåp og bryllaup og konsertar i sommarsesongen. Vedlikehaldet er lite prioritert, då ein har fokus på 3

6 Nye Hjelme kyrkje som ligg nokre kilometer unna. Fare for lekkasje og framtidig rivning, dersom ikkje tiltak blir i verksatt. Bakken skule: klassetrinn 4-7: skule frå tidleg 60-talet. Ny skule planlagt ei mil lengre sør. Ferie-/fritidstilbod: stadig utbygging av rorbuer, spesielt retta mot tysk marknad. Infrastruktur: Veg: Svært dårlig vegstandard, med smale vegar utan sykkel og gangveg. Ofte nedprioritert vedlikehald/asfaltering, samt brøyting/salting om vinteren. Vassverk: ikkje utbygd for den store ekspanderinga av hus og hytter. Dårleg vasstrykk for dei som bur høgt, både sommar og vinter. Hyppige, store lekkasjar på vassnettet. Dårleg kvalitet/smak på vatnet. Skulle vore knytt til eit nytt, større vassverk, men ny i pumpestasjon må byggast først. Gamle kloakksystem: ikkje utbygd for så stort omfang av hus/hytter Gravplass: snart fullsatt, men er prioritert utbygd i 2013, inkludert vegstykket ved gravplassen. Næring: Entrepenør/utbyggjarselskap av hytter og hus Bygge og rørleggjarfirma Fleire aktørar innan rorbuferie Human kapital (immaterielle ressursar): Ca 325 fastbuande menneske, tilreisande i varierande grad i høgsesongen Menneske i varierande alder, mange oppvaksne i bygdene, ein del tilflyttarar, varierande utdannigsnivå, kunnskap, erfaringar og 1.3:Kva har styret i NMU gjort til no? Ut frå skildringa av stoda, spesielt Hellesøybygda, som er den mest sentrale av dei tre bygdane, har styret i NMU i løpet av ettervinteren satt i gong ein meir konkret prosess. Kort oppsummering av arbeidet er slik: NMU Bakken krins er registrert med eige organisasjonsnummer i Brønnøysundregisteret. Det gjev dei tilgang til å kunne søkje om prosjektmidlar via Tilskuddsportalen, som Øygarden kommune eig. Styret har bestemt at dei skal vera pådrivarar for å få snu den negative trenden av utflytting og pessimisme i bygda og motivera til revitalisering av bygdene igjen. Dette har utkrystallisert seg i ideen om fleire delprosjekt, der tidlegare dugnadsarbeid i NMU sin regi blir lagt inn i ein organisert struktur. Forslag til skisse for delprosjekta, som i utgangspunktet er ei hjelp for styret til å strukturer arbeidet,er ikkje lagt fram i bygda. Dette fordi styret ønskjer ein open prosess og dialog med innbyggjarane, før den formelle strukturen og prioriteringane blir valt. 1) Delprosjekt bukvalitet 5334Hellesøy NMU er høyringsinstans for kommunale planar. Reguleringsplan for Hellesøy hamn er godkjent, men tiltak som det er forventa kommunen skal gripe fatt i, blir ikkje sett i verk utan vidare. Dette gjeld og infrastruktur i høve vatn, veg og kloakk. Innbyggjarane må på banen og legga press på politikarane for at dei skal prioritera utvikling i nordre delen av kommunen. Butikken og kafeen er møteplassar for bygdefolk og tilreisande og er eit av dei viktigaste fokusområda som er prioritert. Arbeida for å samle menneska som har tilknytning til bygdene i eit tettare og meir forpliktande fellesskap med felles mål om å auka kvalitet og trivsel i 5334 Hellesøy 4

7 2) Delprosjekt Næringsutvikling: Ei gruppe næringsutviklarar har samla seg, og styret har, saman med denne gruppa, blitt einige om at dei vert ein del av NMU. Tanken er å invitera alle aktørar i krinsen og på sikt utvida invitasjonen ut over krinsen. 3) Delprosjekt Kultur/historie: Fiskarbonden står sentralt i historiene kring kysten, så og i denne delen av kommunen. Den nordre delen har ikkje alltid høyrt til Øygarden kommune, det skjedde først i 1964.Hjelme Gamle Kyrkje stod ferdig i Den blei bygd av fiskarbøndene på dugnad for å sleppa å ro i all slags ver over fjorden til Hordabø i Manger. Soknet hadde den gongen namnet Ytre Bø, men blei overført til Herdla sokn då kyrkja stod klar. Det som karakteristiske og unik i bygdene må ivaretakast for komande generasjon og setjast i scene inn i vår moderne tid. Elles blir 5334 Hellesøy berre ein karakterlaus forstad til bysamfunnet til slutt. I tillegg finnes det gamle filmopptak og bileter, historier dei eldre har å fortelja må samlast saman. Samarbeid med Kystmuseet, sogelag, historieforteljing i Ådnastova på Sæle, konsertar i Hjelme Gamle Kyrkje og kulturkveldar på kafeen, mange aktivitetar kan presenterast for besøkande og innbyggjarane. Hjelme, bygd Hjelme Gamle Kyrkje, Ådnadstova, fiskarbondens heim frå talet. Nordre Sæl 5

8 4) Delprosjekt Folkehelse/friluft: Tradisjonelt har NMU hatt fokus på dugnad mobilisert opprydding om våren og har vore aktiv i turstiprosjekt via Kulturkontoret i Øygarden. Målet er å vedlikehalda stiane og utvida tilbodet med betre merking/informasjon, bygging av grillplass til allmenn nytte og få satt ut apparat til bruk for born og vaksne. I tillegg ynskjer ein å inngå samarbeid med Folkehelseprogrammet i kommunen og få lokale folkehelseprogram. 5) Delprosjekt Informasjon/ marknadsføring: Informasjon og kommunikasjon med innbyggjarane og tilreisande/besøkande står i sentrum. Styret i NMU har abonnert på 5334.no, og har som mål å utvikle ei nettside for Bakken krins. I tillegg har ein VisitHellesøy.no, som er direkte retta mot aktiviteter på Hellesøy. Tanken er at alle som driv med ein eller annan aktivitet, skal inviterast inn til å leggja informasjon om sine aktivitetar. Men ein må velja ei av adressene, eller få forslag om ei ny og betre frå innbyggjarane? Prosessar korleis har NMU-styret jobba til no: Haust 2011 pågåande prosess: Intern idemyldring og diskusjonar med mellom anna framlegg av modellen 5334.no - Hellesøy som kreative allmenning supplert med erfaringar frå prosjekt «Tilflyttar til utkant-noreg» som eit utgangspunkt for å kome vidare. Styremøte ein gong i månaden planlagt framover våren. Deloppgåver vert gjennomført innimellom av alle. Februar 2012: Deltaking i møte og idemyldring samt framlegg av same modell i nystarta «næringsgruppe». Møte med eigarane av kafeen, forhandlingar om bruk prosess på går. Ynskje om arrangement for born og unge, samlingskveldar med div. tema osv. Samtale med Dag Lindebjerg om deltaking i folkemøte, positiv respons, tidspunkt uavklart Mars 2012: Årsmøte i NMU, med utfordringar til deltakarane, høgt tenking og start på ein større dialog kring deltaking i positiv utvikling av krinsen Framlegg av ide om å invitere Dag Lindebjerg til eit felles idemyldringsmøte, positivt mottatt. Framlegg av konkret handlingsprogram: Dugnad bossrydding 2 dagar i april Kulturkveld 11. mai Arr. båttur til Fedje 10. juni (plass til 48 personar ) Støtte og delta i Hellesøydagen 11. august Folkemøte m / Dag Lindebjerg: uavklart tidspunkt Merking og forbetring av turstiar Samarbeidsgruppe om Hjelme Gamle kyrkje strategitenking Trafikksikringsplan uttale Planlegging av avtalt møte med ordførar/formannskap om situasjonen i 5334 Hellesøy April 2012: 3 møter angåande Hengjo strategitenking kring løysing av konfliktane kring Hengjo, for å redde denne. Arbeidet i styret så langt har vore målretta hos medlemmene, med konkrete arbeidsfordelinga, som og gjeld varamedlemmane. I tillegg er andre bygdefolk utfordra til deltaking i konkrete aktivitetar. 6

9 2.0 Å velja å vera ein aksjon Når styret i NMU vel å vera ein aksjon, er det med bakgrunn i ein bevisstheit om at dersom ein ikkje prøver å hindre negativ utvikling, er det og eit val. Eksistensialisten Søren Kirkegård sa nettopp dette:»å ikkje velja er og eit val». Alle som sit i styret er motivert for å «gjera noko» med situasjonen å vera med å styra utviklinga. Lønning seier at «autensitet framstår innanfor eksistensfilosofien som det å styra liv, framfor å overlata førarsetet til andre». Den vanlege oppfatninga i bygdene er at det er politikarane som skal styra. Ei uttrykt forventning om at når reguleringsplanen for 5334 Hellesøy er godkjent, må «kommunen» setja i verk tiltak med veg, parkeringsplassar osv. Men her må den som vil ha parkeringsplassar alliera seg med næringsdrivande. Kommunen legg til rette, innbyggjarane må vera aktive, om plan skal setjast ut i handling. Tilliten til politikarane kan ofte vera låg, men forventningane store. Mange forstår ikkje at dei sjølve må vera med å setja i verk godkjende planar. I 5334 Hellesøy har ei gruppe næringsdrivande starta diskusjonar kring tiltak mot den negative utvikling av bygdene, samtidig og uavhengig av styret i NMU. Resultatet blei vidare samarbeid, med styret i NMU i spissen. Når menneska byrja jobba saman mot eit felles mål, kan det fort spreia seg og bli ei kraft som kan vekkja både politikarar og andre styrande til å måtte setta i verk tiltak som berre dei har makt til å gjennomføra. Ein ser her ein flik av starten på ein lokal «bottom up» prosess, der dei lokale ressursane sine eigne erfaringar og synspunkt blir viktigast i ein endringsprosess av bygda. Det er det motsette av å sitje å vente på at politikarane skal gjera vedtak om det ein ynskjer skal skje. Dess fleire dess betre det kan fort bli «snøballeffekt» dersom ein samlar seg og jobbar mot same målet. 7

10 2.1. Kva har me av ressursar og kva verdiar skal me produsera? For å finna felles mål i denne lokale endringsprosessen, må ein stille spørsmål og einast om ein retning. Ressursane som 5334 Hellesøy har, finn ein stort sett langs heile kysten: Vakker natur, fisk i havet og eksotiske opplevingar når uveret set inn. I ein avklaringsprosess kan Lønning sine grunnleggjande spørsmål vera til hjelp: (Kulturøkononi, bolk 1: om å sjå det lokale med nye auge, s. 58) «Kva er det spesielle og særprega for vår stad? Kva er det me har her av ressursar som menneske i dag søkjer? Kva er me kan her som få eller ingen andre kan betre enn oss? Korleis kan me gjera oss nytte av slike ressursar? Kven er det som sit på denne kunnskapen? Korleis kan me samarbeida lokalt for å utnytta slik kulturell kapital? Kven kan me knyta oss opp mot utanfor lokalsamfunnet vårt for å få hjelp til å utvikla desse ressursane?» For å skapa noko nytt ut av det som allereie er, må ein ha eit aktiv blikk på dei eksisterande ressursane. Nyskaping, seier Lønning, «er evne til setja nye namn på det som allereie eksisterer, av dei same ressursane, med dei same menneska» Kva ressursar er det 5334 i hovudsak skal satsa på? I arbeidet i styret har NMU sett på dei konkrete områda som bekymrar dei, jfr. Her og no situasjonen i høve bygningar og drift av desse. Modellen Allmenningen er brukt for å setja her og no situasjonen inn i eit større perspektiv og opne opp for omverda og oppdaga alle aktørane som eigentleg finnes «der ute» Difor er den og presentert for «Næringsgruppa». Men planen er at denne skal brukast i eit folkemøte, der heile bygda, inkludert hyttefolk og alle næringsaktørar frå store firma til små heimeprodusentar, skal inviterast til ein idedugnad med spørsmål om» Kva vil me med 5334 Hellesøy.?» Når det moderne mennesket kjem ytst i havet - «at the end ogf the road», kva leitar det etter, når det skal busetja seg eller vera turist? Svaret hos mange er det som er annleis, fordi globaliseringa har viska ut dei store kulturforskjellane mellom folk frå forskjellige land og kulturar. Vi blir meir og meir lik, men paradokset er at trongen for å finne sin eigen identitet, og å vera spesiell, skilje seg ut, veks parallelt. I bygde utviklingssamanheng vil dette seie at me må starta ein lokaliseringsprosess, og finne det som for oss er genuint, annleis, opphavleg osv. Tradisjonane, som me eigentleg rømde frå, må få nye og spanande uttrykk formidlast gjennom eigen identitet, ikkje dei gamle tradisjonsberarane som seier oss «korleis verda skal sjå ut» for dei er «dei som vil ha det som før- då alt var betre, seier Sosiologen Zygmunt Bauman - «me drøymer om den gamle tida då alle kjende alle, då menneske først og fremst var lokale og alle dørar og heimar var opne. Men vi vil jo ikkje ha det slik! Det postmoderne mennesket vil ha sin eigen, individulle fridom, kunne velja fellesskap når me vil og vera i vårt eige, når vi vil, utan forpliktelsar til nokon andre enn oss sjølve. Men i dette ligg eit stort motsetningsforhold: dess større fridom dess større draum om fellesskap. Praktisk omsett blir det dilemmaet mellom å delta i dugnad men utan for store 8

11 forpliktelsar for då går fellesskapets aktivitet på bekostning av mine personlege ynskjer og gjeremål. Når me er på leit etter ressursane våre som materiellt sett ikkje skil seg særleg ut frå andre bygder, anna enn arkitektonise variasjonar innfor ei ramme og varierande naturlandskap. Produksjon av varer og kulturelle uttrykk er stort sett likt hos kystfolket. Skal ein satsa på økonomiske verdiar og ha fokus på kapitalforvaltning, eller produsera sosiale verdiar og ha fokus på humanressursane og utvikla humankapitalen? Kapitalforvaltning handlar om å kanalisera og styra ressursar for å skapa vekst. Forvaltning av humankapital må ha same målsetjing. Ser ein på ressursmodellen, definerer denne forskjellige typar kapital : Menneskeskapt kapital, som kan vera; arkeologi, bygningsmasser, transport og infrastruktur. Sosial kapital: å høyre til, identitet, trygghet i det lokale nettverket, Natur kapital: landskap, jord, vatn, luft, klima. Human kapital/menneskelige ressursar: utdanning og fagkunnskap, helse og livskvalitet, og Finansiell kapital: som handlar om rein pengeøkonomi, investeringane og tilskot i samfunnet som mellom anna stat og kommune har ansvaret for. RESSURSMODELL: Menneskeskapt kapital Finansiell kapital Sosial kapital nmmnmnmnexxxfhghghgtetetebjbjbtnfffhhhhfhf Human kapital Naturressurs - kapital 9

12 Det er lett å sjå seg blind på dei konkrete materielle menneskeskapte ressursane, som at Hengjo held på ramla ned eller at Hjelme Gamle kyrkje kanskje må rivast ein dag. Men om ikkje innbyggjarane bryr seg om å oppleva ein konsert i kyrkja eller at dei håpar at stormen tek «det gamle rukkelet» fordi dei ikkje ser verdien av desse bygningane, kva dei betyr for historie, kultur, kjenner at det er ein del av deira identitet, så er det dei likegyldig kva som skjer med dei Hellesøy har ein humankapital med menneske med mykje kunnskap om desse bygningane, menneske som ser verdien av dei og som er vaksen opp med bruken av bygningane. Å forvalte denne kapitalen til fremjing av verdiforståing og få andre til å oppdaga og kjenne at det er ikkje bygningane i seg sjølv, men det dei representerer av kulturarv og identitet, som er viktig, er ein prosess som fordrar mobilisering av dei som integrert har desse verdiane. Dei er dei beste marknadsførarane, for dei kan kommunisera med overbevisiing. Forskaren Dag Wollebeck seier mellom anna at den sosiale kapitalen i eit i eit lokalsamfunn er viktig. «Tillit styrkar forutsettinga for kollektive handlingar.»(www.sivilsamfunn.no) Har du tillit til menneska kring deg, lyttar du kanskje til bodskapen deira og, og kanskje finn det interessant å vera med på noko ein i utgangspunktet ikkje kunne tenkje seg. For å få til verdiskapande prosessar i 5334 må det nettopp kollektiv deltaking frå lokalbefolkninga. Og det er kjernen i det vidare arbeidet for styret i NMU. Dei skal ikkje vera sannhetsforvaltarar, men vera ein katalysator for den frie tanke og eldsjel som vil vera med på å byggje vidare på den stoltheten og identiteten som allereie ligg hos mange, men som forvitrar når den ikkje vert passa på og får næring. Dei viktigaste ressursane i 5334 Hellesøy er humankapitale. Kan ikkje mobilisere denne, dett dei materielle ressursane fort saman, og ingen bryr seg. Men andre aktørar vil alltid koma på banen med noko nytt, verda står ikkje stille. Styret i NMU har ikkje hevd på sannheten i høve kva som vitige verdiar og ressursar på 5334 Hellesøy, men ynskjer å setja i gong prosessar som får positiv verknad på lokalsamfunnet. «For sannhet er ikkje, ho vert skapt,- dess meir «sann» verda er, dess meir ufritt, i tydinga handlingsinnsnevra, vert mennesket» skriv Lønning (s. 61 Kva er nyskaping) Men dette er utfordrande i endringsarbeid: det som er sant for meg, treng ikkje vera sant for deg. For skal nye sanningar finnast, må ein samtidig bryte ned noko for byggje opp noko nytt. Denne prosessen foregår eigentleg heile tida. I vårt samfunn er det fleirtalet som definerer sanninga. Lønning byggjer utsagnet på Nietzsche som var ein sannhetssøkande filosof, som meinte at «oppgåva for den nyskapande og sannhetssøkande og viljande «frie ånd» er avsløring, nedriving og utvikling av nye og meir kreative perspektiv. Her er det handling og ikkje resultatet som gjeld. Dreg vi dette vidare, kan vi ha fokus på frøet og ikkje frukta. Tradisjonelt er det produktet vi er oppteken av. Som eksempel kan ein nemna at NMU har drøfta bruk av den stengte kafeen med eigarane. Bruken skal vera i dugnadsånd og arrangement for innbyggjarar, tilreisande og ikkje minst born og unge. Forhandlarane i NMU er ikkje opp tatt av økonomien, å tene pengar, men å skape positive opplevingar og fellesskap, ein møteplass der den sosiale kapitalen kan styrkast. Her kan ein så eit frø som kan veksa seg til noko ut over desse små arrangementa. Kanskje nokon ein dag kjem med hjarta 10

13 og kunnskap og verkeleg startartar ein kafe, fordi dei gode opplevingane og erfaringane alt er i gong. Men svaret så langt er det motsette det er inntekter og finansiell problemstillingar som er i fokus ho eigarane Dei vil ha resultat med full kafedrift med det same for å redde mest mogleg av investeringane. Verdien av den sosiale kapitalen for bygda var ikkje deira ansvar. om å utnytta det individuelle engasjementet, skapa eigarskap og velja modus aktiv. Restauranten på Hellesøy, med Hellesøy brygge (leiligheitar i forgrunnen) 11

14 3 Korleis sikre kvaliteten i verdiproduksjonen? I eksempelet over har me fortalt om dei som ville ha ei fullutvikla frukt med det same. (kafedrift og inntjening,) Men det var ikkje pengar som var drivkrafta til NMU, det var å så eit frø som kunne veksa seg til å kanskje bli ei verdiskaping ein dag. Ein må handla med hjerta for å byggja draumar, men kampen mellom idealisme/ dugnad og harde fakta som behovet for å ha ei inntekt å leva av, er for mange småskalaprodusentar ei utfordring. Men for å sikra kvalitet i verdiproduksjonen er det viktig at ein legg eigne verdiar til grunn. Kva er kvalitet i denne samanhengen? Tradisjonelt blir kvalitet definert etter ein konkret standard, t.d ISO-9000 standard, som seier at «helheten av egenskaper en enhet har og som vedrører dens evne til å tilfredsstille uttalte og underforståtte behov.»( Wikipedia) Kvalitet kan vera det handlaga, småskala produktet, som er laga innafor ei definert, godkjent ramme. Kvantitet er ofte det motsette av kvalitet, men det treng ikkje vera slik. Eit produkt som er ferdig (frukta) kan målast, og vegast og talfestast og er uavhengig av mennesket. Men i utvikling av stadutvikling, der ein er på leit etter det unike, spesielle, er det vanskeleg å definere kvalitet. I utvikling av stader definerer ofte menneska sine eigne, subjektive oppfatningar av kvaliteten, og det blir då vanskelig å vera konkret i krava til kvalitet. Produktet som ein byr fram i denne samanhengen, er oftast eit resultat av ein indre prosess hos frambydaren. Det er skapt ut frå eigne verdiar og kreativitet, skaparen brenn for produktet sitt. Lønning seier at «kvalitet kan ikkje tilførast produktet kunstig utanfrå, men må koma innfrå og nedanfrå» Praktisk sett vil det seie at ingen vil selja eit produkt som dei ikkje står inne for sjølv, med mindre dei berre tenkjer på økonomisk vinst. Skal 5334 Hellesøy få eit kvalitetsstempel må dei som er engasjert i både næring og dugnad, ja alt utviklingsarbeid ha fokus på frøet, vera i ein «brennande», engasjert prosess, kjenne at dei skaper noko og ha eigarskap til det dei driv med. Kvaliteten må kome innafrå. Når historiane frå fiskarbonden i Ådnastova blir fortalt, må det vera med innlevelse og engasjement, ikkje opplesing. Når turgåarane kjem til grillplassen, skal det vera den gode opplevinga med vakker utsikt, sus i trea, nokon har med kjærleik tilrettelagt staden for at du skal ha ei eit fint minne å ta med deg, og kjem du til kafeen, ventar det deg ikkje berre hamburger med ketchup, men dagens fiskerett, nytrukke frå havet, laga til med glede og inspirasjon, servert med omsorg og gest i omgivnadar du vil lengta attende til. Så ein kjem att, gong etter gong. For her er det godt å vera. Her blir alle sansar stimulert, med lukt, syn, lyd, estetikk og dei du møter ser deg du føler deg velkomen, uansett kvar du er på staden. Då har ein fått til kvalitet i verdiproduksjonen. Og skal ein sikre denne kvaliteten, må ein finne desse menneska som «brenn» for produktet og har fokus på frøet og prosessen, ikkje berre på frukta. For 5334 Hellesøy konkurrera med mange andre, liknande stader. Det fordrar at me skil oss ut i høve dei ande som er meir eller mindre lik oss. Me må vera målretta, ha ein klar kulturell profil og sterk identitet. Og ein opplevd kvalitet som gjer at besøkande kjem att, at det gode rykte om staden spreie seg som ringar i vatn, og dei som bur her blir verande. 12

15 4. Aktørnettverk korleis kan det sjå ut? Vi har tidlegare poengtert kor viktig det er å gå breitt ut og invitera alle med. I ein større samanheng, er det viktig å få brakt på banen andre aktørar og ressursar som kan vera med å støtta og underbyggja dei aktivitetane ein ynskjer å utvikla. Etablering av nettverk og kunnskapsdeling, instansar som byr på støtteordningar og politisk vilje til å motivera individ og grupper til å vera skapande aktørar i samfunnsutviklinga, gjev grunnlag for å sjå ut over si eiga vesle bygd. Ein kan fort bli «seg sjølv nok» ved å bli sitjande «at the end of the road». Men 5334 Hellesøy er ein del av ein kommune, av eit fylke, eit land, ja, me er kjente i verda; mange turistar frå forskjellige land let seg fasinere av det eksotiske landskapet vårt. I mobilisering av andre, må ein ikkje gløyme det me har og det me kan. Det er det me definerer som det unike for oss, me må bygga på. Når ein hentar ressursar utanfrå, kan ein få støtte og hjelp til å underbygge verdiane og ideane, få korrigert og evaluert prosessane. Er me på rett veg, kan ein gjere ting annleis? Kva har andre gjort som er klokt? Å søkje kunnskap og erfaring frå andre, opnar prosessane og kan sikre eit betre resultat og kvalitet. Døme på andre aktørar kan vera grendalag i nabobygdene, lokale næringsaktørar eller frå andre deler av kommunen, kunstnarar, historieforteljarar, sogelag, statlege instansar som museum, Øygarden kommune, Hordaland fylkeskommune, andre aktørar frå andre kommunar som driv med liknande arbeid, statlige instansar, instansar ein kan søkje midlar frå osv. Lista kan vera uendeleg lang, berre fantasien stoppar. Men det er ikkje berre å ta kontakt med andre instansar. Det må vera ein målretta kontakt, samtidig som ein er open for nye impulsar og idear som ein kan bruka i eige konsept Det er mellom anna viktig å få brakt på bana temaet om kommunane (som innstans) sitt syn på seg sjølv som samfunnsaktør. Kommunane har sidan etterkrigstida hatt hovudfokus på produksjonskapasitet og til ein viss grad effektivitet. Sidan har fokus endra seg til å dreia seg om å vera profesjonell tenesteleverandør og å levera tenester som sikrar nøgde brukarar. Når no rolla til kommunen ser ut til å skifta fokus til å handla om å vera ein organisator for verdiskaping, noko som kan vera ei endring i idegrunnlaget jfr. Modell på s. 13) tyder det på at ei viktig endring i synet på innbyggjarane, frå å vera mottakarar av tenester som er definert av det offentlege, til å verta kundar der fokuset er å skapa nøgde brukarar, til no å sjå på innbyggjarane som ein del av verdiskapinga. Ei slik rolle for kommunen kan opne for løysingar der innbyggjarar, næringsliv, frivillige organisasjonar/lag, enkeltpersonar og andre offentlege myndigheter kan ha ei rolle i verdiskapinga. (KS ) I denne samanheng har Øygarden kommune allereie utfordra innbyggjarane sine gjennom å oppretta nørmiljøutvala, som skulle fremja demokratiet i småsamfunna og aktivisera den enkelte innbyggjar og utfordra dei til å ta ansvar for utviklinga i nærområda. On kommunen har lukkast i dette arbeidet, skal ein ikkje ta stilling til her. 13

16 14

17 5. Mobilisering av sambygdingar og nettverk 15

18 Styret i NMU har bestemt at dei skal kalla saman til ein idedugnad der alle aktørar skal med. Det gjeld alle innbyggjarane i dei tre bygdane, hyttefolk og noverande og framtidige næringsinteresserte. Gjennom idedugnad og bruken av modellen; 5334 Hellesøy som kreativ allmenning, er målet å starta ein prosess. Styret har allereie laga seg eit forslag til viktige satsingsområde i fire delprosjekt. Jfr. Pkt 1 Her- og no situasjonen / kva vi har gjort til no. For å kunne møta bygda sine idear, har det vore viktig å ha ei intern diskusjon, men styret må ikkje låsa seg i ei prioritering før fellesprosessen med bygdefolket blir gjennomført. Erfaringa så langt er at når ideane får boble, gir dette energi, og den enkelte medlem i styret er allereie i gang med oppgåver dei «brenn» for, har kunnskap om og får andre i bygda med seg. Etter eit ope årsmøte i bygda, var interessa for å vera med på laget, aukande. Ein er opptatt av at alle må få høve til å velja om dei vil vera med eller ikkje, og sikre at alle får invitasjon. Her er hytteigarane ei utfordring, men det kan løysast gjennom informasjon via velforeiningane det enkelte hyttefeltet har. Språket vi brukar er viktig. Lønning har eit godt poeng når han seier (s. 20 -) «Språket er den viktigaste reiskapen me har for å skapa identifisering og engasjement hos lesaren» - og i denne samanheng: lyttaren og samhandlingsaktøren. Prosessen som ein er i gang med, kan bli krevjande. Tidlegare endringsprosessar i bygda, t.d. riving av fabrikken og bygging av turisttilbod, vekte både entusasme og harme. Liknand prosessar må dei ansvarlege for idedugnaden vera førebudd på,. Men det er mange som vil 5334 Hellesøy vel. Som ynskjer at den negative spiralen skal snuast. Å alliere seg med dei gode krefter og ha uformelle møteplassar for å så idear (frøet) blir nærast ein daglegdags oppgåve for dei involverte. Me kjenner ein del av dei som meiner at «alt var betre før», og utfordringa er å vekka interessa deira for eit tema som dei kan bidra med sin kompetanse. Difor blir den største utfordringa, slik ein ser det, å einast om verdiar og felles mål for arbeidet. Også fordi her er tre ulike bygder. Strategien kan vera at ein har enkeltvis prosessar innan dei tre bygdane, i etterkant av storsamlinga, for å fokusere på «dei nære områda» i den enkelte bygda. Å møte motstand når ein skal skapa noko nytt, er heilt reelt, fordi den nyskapande går til åttak mot det rådande. Det inneber ein kritikk mot dei som allereie enten forvaltar ei sanning eller ein aktivitet, og denne kritikken kan verta vond å bera i eit lite samfunn, og det kan lett danna seg frontar og motfrontar. Men verda er ikkje, den kjem til oss heile tida, og endringane kjem heile tida spørsmålet er kven som skal vera med å påverke denne endringa. Å vera i bygda sine normer som inneber skal, bør og må, er ikkje nyskapande, men statisk. Å sjå på det eksisterande med nye augo frå eit anna perspekiv, rokkar med det kjente og trygge. Konfrontasjonar mellom det gamle og nye kan vera utfordrande. Allereie på Platon si tid, definerte han mennesket sitt behov for tryggleik og kontroll over livet. For å forstå og jobba med desse motstridande kreften, kan lateral tenkingsmodellen vera ei hjelp i prosessen. Då opnar ein opp for nye idear og let ikkje dei vera ein trussel men lar synspunkta frå båe partar liggja side om side. «Det krev mot til å skapa, seier Rollo May i boka si: «Mot til å skape». Men igjen er det valet mellom passiv mottakar eller aktiv medspelar og aktør i det som handlar om å skapa sin eigen 16

19 heimstad. Det er forskjell på det skapte, altså det som allereie er, og som har ein passiv form, framfor det som blir gjennom ein skapingsprosess, som er aktiv. Ein kan spørje seg kva det er som gjere at enkelte menneske brukar så mykje tid på desse omskapingsprosessane, som kanskje medfører stor motstand, t.d. i små bygdesamfunn? Men utan eldsjeler stoppar bygde-noreg! Dei som verkeleg «brenn» er unike menneske, og enkeltindivid som ikkje jobbar for økonomisk vinning, men gjennom prosessane opplever å vera i noko som er større enne seg sjølv og samtidig i ei heilheitleg samanheng i verda. Dette genererar energi og ei lukkekjensle som materielle ting aldri kan gje. Det er ikkje frukta /målet/produktet som er viktig, men frøet og prosessen som er i fokus for den skapande. Det å oppleva at «eg kan endre verda», gjev i seg sjølv ei indre motivering og meistringstru. Heraclitt seier at; det nye i verda kjem av brann, det motsette er utbrent, Men dei som brenn, kan fort bli utbrent. Det er krevjande. Men la dei sleppa å drive marknadsføring og vedlikehald. I eit nettverk av ulike aktørar med ulike kunnskap og kompetanse, vil ein ivareta heilheiten kring ein skapingsprosess, og den som brenn kan få jamn eld og den felles meistringstrua gjev resultat langt ut over kva eit enkelt menneske kan få til å skape. På denne bakgrunn treng ein alle gode krefter og at desse faktisk er forskjellige. Nettverksmodellen (førestill deg ein sirkel der alle aktørane blir plassert på sirkellina, ingen har forrang, elle blir handsama likt) illustrerer inkluderingsmekanismen der alle, uansett forskjelligheit, er velkomne til å vera med på å eit felles mål: Å jobba med staden vår, bygda vår, skriva eigen framtidshistorie, er modus aktiv. I arbeidet med Allmenningsmodellen, er det viktig å ha nettverksmodellen som grunnlag for å lukkast med å få definert felles mål, verdiar og sikra at alle får vera med. det krev ein «programmerar» som ikkje fortel kva den enkelte aktør skal velga, men sjå til at dei får kome fram med sine interesser. Dette inneber at alle aktørane skal handsamast likt og få vera fri i høve til deltaking. Ein kan vera einig i eitt mål, men ueinig i korleis ein skal nå målet. Nettverket søkjer å i varta målet og tåler betre ueinighet dersom alle vert akseptert for den dei er. R. Evans peikar på at i utviklingsarbeid er effekten av eit slikt fellesskap ei oppleving av større glede, gjennom kunnskapsdeling og felles aktivitet. Ein får meir til enn når ein er aleine. All erfaring med dugnadsarbeid viser, det. Stolthet over å få noko til, saman, utviklar identitetskjensla og fører ofte til at ein lettare ser med nye augo på gamle strukturar, Dugnad i Hjelme Gamle kyrkje

20 6. Tiltak for å motverke at satsinga berre vert eit «Blaff» I arbeidet med 5334 Hellesøy, har ein valt å bruka eksisterande organisasjon ikkje starte på nytt. Innbyggjarane er kjent med NMU og har eit tillitsfult forhold til denne organisasjonen. Derfor har NMU tatt på seg oppgåva å koordinere arbeidet i samarbeid med andre aktørar. Dette underbyggjer erfaringa frå Finnøy i rapporten Tilflyttarar til utkant-noreg. Å finne fellesplasser i bygda er ei utfordring, men ikkje umogleg. Får ein ikkje nytte den stengde kafeen, kan ein nytte både bedehus og skule. Ut frå eigne erfaringar, støtta opp mot Finnøyrapporten, ser ein at det er viktige faktorar som ein må tilstreba å ta med seg i det vidare arbeidet: Realistiske mål: å ha fokus på det ein kan gjera noko med og gjennomføre dette med kort veg mellom ide og handling. Slik får ei synt at noko skjer. Det ein ynskjer å få gjort noko med t.d. kafeedrift, kan ein ha som ein langsiktig mål og å vera positiv pådrivar og samarbeidspartnar for eigarane, og samtidig finna alternativ møteplassar Halda bygdefolket si interesse og engasjement varm, og la den enkelte delta på individuelle premisser, ut frå interesser og livssituasjon. Bruka den enkeltes kunnskap, kompetanse og erfaring. Halda prosessane ved like i høve identitetsskaping, ta imot nye aktørar og involvera dei i det som skjer. Integrering og ta inn i fellesskapet nye aktørar for å hindre at det blir ein klan som eksponerer seg sjølv, på bekostning av dei andre, som står utanfor. Mål: Alle skal med! Å avlaste dei som brenn, for å hindre at dei «brenn ut» Å ha ein formel struktur som alle kjenner til og som er kjend med mandatet, samtidig som ein vekslar mellom uformelle møteplassar og ideutvikling. Samarbeide med kommunale einingar og andre formelle organisasjonar (stat/fylke) som søkjer etter same mål. Bruke ressursar og instansar utanfor bygda for å få nytt påfyll. Ha som mål at informasjon kjem ut til alle. Vedlikehald og oppdatering av ei felles nettside, samtidig som dei som ikkje har internett, blir sikra den same informasjonen. 18

21 Oppsummering/Konklusjon Kva skal til for å etablera varige strukturar som gir god bukvalitet, engasjement og utvikling i 5334 Hellesøy? Det er lett å grave seg ned i det som ikkje er bra, og ha fokus på alt kommunen ikkje gjere. Slik blir kommunen eib fiende som ein latterleggjere og ikkje har tru på. Nei, her må me klara oss sjølve, det har me jo likevel alltid gjort. Men i desse utsagna, kan ein lett tolka ein viss oppgitthet og passivitet. Når ikkje kommunen gjere, kvifor skal eg??? Slik blir det ein stillstand og spiralen går langsamt nedover og forsurar bygdemiljøet og passifiserar innbyggarane. Alle har nok med sitt i hus og hytter. Når ein i NMU har hatt fokus på butikk og infrastruktur, har det vore fordi dette er grunnleggande element i eit samfunn. Samtidig er det interessant å lesa om Tilflyttingsbygda Finnøy som har 16 km til næraste butikk og bensinstasjon, på dårlege, smale vegar og ingen tradisjonelle arbeidsplassar utanom dei den enkelte har skapt sjølv. I rapporten stiller Lønning (red) spørsmål ved kva det er som gjere at folkeveksten har auka i ei bygd som har knapphet på det vi meinar er grunnleggande strukturar som må til for at vi skal kunna ha det bra?? «Først og fremst viser Finnøy oss likevel at lokal utvikling handlar om menneske», han skriv vidare; «Tema som infrastruktur og politisk fordeling av midlar er sjølvsagt ikkje uviktige, men utan at det ligg viljande og aktivt handlande menneske i botnen for ei lokal satsing, vil den nye vegen eller den gode tilgangen på lokale utviklingsmidlar ha svært liten effekt». Det er altså lett å sjå seg blind på dei ytre, konkrete og synlege strukturane, men det er dei sosiale og kommunikative prosessane som ligg i botnen for å lukkast. Ein kan då gå i seg sjølv å tenkje etter: korleis møter eg turistar og andre tilflyttarar? Og kva var det som gjorde at eg tykte denne staden var så fin å flytte til? Jo, ikkje berre naturen, som i første omgang var forlokkande. Men tenk at dei som budde i bygda såg meg då eg kom.og ynskte meg velkomen. Humankapitalen er her like verdfull som ressursforvaltning og kapital. Men både offentleg og politisk er det dei sistnemde som er i fokus. Infrastrukturen på 5334 Hellesøy er under ein kvar kritikk, men innbyggjarane bur i bygdene likevel. Og den politiske prosessen og forbetring av infrastruktur kan ta år. Kva gjere ein i mellomtida? Skal ein sitje i kvar si stove og sjå på TV og klaga på politikarane og naboen, eller skal ein samle seg mot eit felles mål om å gjera denne staden til ein trivselsstad for alle som ferdast her? NMU har tatt sitt standpunkt. Med bruk av klokskap, tolmod og respekt for det enkelte menneske sine ressursar, kunnskap og verdiar, trur me at ein skal kunne skapa varige strukturar og engasjement, som ikkje berre er personavhengige. Å byggja på felles verdiar og holdningar, einast om felles mål og invitera alle inn i det gode selskap til ei felles identitets og kulturskaping med vekt på å skapa gode og trygge butilhøve. Eli G Høyvik som har lang erfaring frå utvikling av eiga bedrift i Balestrand, Sogn og fjordane seier om utvikling av eit lokalsamfunn: 1) Lær å sjå ressursane 2) Mobiliser til å utvikle samfunnet 3) Hold ut! 19

22 «Bli med til Øygarden ein liten tur, så skal de sjå kor øygardsfolkrt bur. Ein gard av øyar som stig opp or hav, det er den staden me er stolte av» Det er eit syn ein ikkje gløyma kan, eit lite glimt av Noregs fagre land» Lilly Troland 20

23 Relevante nettressursar: Kommunen som samfunnsutvikler nye utfordringer og muligheter. Innspillsnotat til sluttrapporten for livskraftige kommuner : mfunnsrollen.pdf Aktør nettverksteori: nettverksteori Definisjon av kvalitet: Referansar: Lønning, Dag Jørund 2010: Kva er nyskaping? Om fridom, skaparglede, framtid og fellesskap. Ål: Boksmia forlag. Lønning, Dag Jørund. Barstad, Johan. Evans, Rhys 2012: Tilflyttarar til utkant Noreg? Tilflyttingsbygda Finnøy viser veg. HLB Rapport Nr. 2. Klepp: Høgskulen for landbruk og bygdenæringar. Lønning, Dag Jørund og Evans, Rhys 2010: Fellesskaps turisme. Reiseliv som kjelde til lokal utvikling. Dømet Ringholmen på Nordmøre. HLB Rapport Nr Klepp: Høgskulen for landbruk og bygdenæringar. May, Rollo : Mot til å skape. Kursperm for Samfunnsentrepenørskap. 21

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten.

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten. Rapport. Innbyggjarundersøkinga 2015 Ulvik herad. Generelt om spørsmåla: Spørsmåla kunne graderast på ein skala frå 1-6, kor 1 var dårlegast. Eit gjennomsnitt på 3,5 vil seie ein vurderingsscore midt på

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Planlegging av partnarskapet Utført av partnarane på ein heil dags work-shop 16.12.09, Bergen Revidert av partnarane 08.09.

Planlegging av partnarskapet Utført av partnarane på ein heil dags work-shop 16.12.09, Bergen Revidert av partnarane 08.09. Planlegging av partnarskapet Utført av partnarane på ein heil dags work-shop 16.12.09, Bergen Revidert av partnarane 08.09.2010, Sarpsborg - 1. Kom fram til nokre overordna felles mål for partnarskapet

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii KoønnWEK v/sidgr.1- or 11(0I: iii &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. Opplysningar om søkjaren: Namn:Jorun Larsen Adresse: Seimsvegen 73 Postnr./stad: 5472 SEIMSFOSS Telefon: 91398512 Organisasjonsnr:

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Fyll ut alle felt så godt, kort og presist som mogleg.

Fyll ut alle felt så godt, kort og presist som mogleg. SØKNAD OM MIDLAR TIL PROSJEKT FRÅ PROGRAM OPPLEVINGSNÆRINGAR 2009 Fyll ut alle felt så godt, kort og presist som mogleg. A: Her skal du fylle inn nøkkeldata for søknad og søkjar. Nøkkeldata for søknad

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform Godt Lokaldemokrati ei plattform Godt lokaldemokrati ei plattform Norsk lokaldemokrati er godt men kan og bør bli betre. KS meiner ei plattform vil vere til nytte i utviklingsarbeidet for eit betre lokaldemokrati.

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Sentralt gitt eksamen NOR0214, NOR0215 og NOR1415, 10. årstrinn Våren 2015 Åndalsnes 29.06.15 Anne Mette Korneliussen

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Overgangsplan barnehage - skule i Stord kommune

Overgangsplan barnehage - skule i Stord kommune Overgangsplan barnehage - skule i Stord kommune Planen er administrativt vedteken og gjeldande frå 01.01.2013 Innleiing Bakgrunn for overgangsplanen Kunnskapsdepartementet tilrår at o Barnehagen vert avslutta

Detaljer

Metodiske verktøy ved kursleiing

Metodiske verktøy ved kursleiing Metodiske verktøy ved kursleiing Lærings- og Meistringssenter Helse Fonna 30.03.2015 Metodiske verktøy - LMS Helse Fonna 1 Runde Enkel måte å få alle til å delta: Gi ei enkel oppgåve som er mogeleg for

Detaljer

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din.

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din. Skal skal ikkje Har du ein draum om å driva Inn på tunet verksemd? Gjennom dette kapittelet i netthandboka får du tankehjelp og praktisk hjelp i dei første fasane mot etablering; frå draum til forretningsplan.

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Politisk program for Jølster KrF 2015-2019

Politisk program for Jølster KrF 2015-2019 Politisk program for Jølster KrF 2015-2019 Jølster har vakker og særmerkt natur; vatn og elv, daler og lier, fjell og bre. Jølster er strategisk plassert i fylket der Skei er eit naturleg knutepunkt for

Detaljer

Mellom bakkar og berg. Felles oppsummering

Mellom bakkar og berg. Felles oppsummering Mellom bakkar og berg Felles oppsummering Mål for seminaret Føremålet er å etablere ein arena for dialog om berekraftig og miljøtilpassa bustad- og stadutvikling i bygdemiljø. Seminaret skal auke kunnskapen

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Program 2015-2019 OSTERØY HØGRE

Program 2015-2019 OSTERØY HØGRE Program 2015-2019 OSTERØY HØGRE OSTERØY Framtidas Osterøy Høgre vil at Osterøy skal vere ei god kommune å leve i og ei attraktiv kommune å busetje seg og etablere bedrifter i. Tryggleik for den einskilde

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

EU-prosjektet Économusée Tradisjonsnæringar gir arbeidsplassar og ny giv

EU-prosjektet Économusée Tradisjonsnæringar gir arbeidsplassar og ny giv EU-prosjektet Économusée Tradisjonsnæringar gir arbeidsplassar og ny giv Arve Tokvam, Aurland Prosjektteneste AS Tradisjonsnæringar som verkemiddel for å skape meir attraktive lokalsamfunn! Tradisjonsnæringar?

Detaljer

Samhandlingskonferansen 2015 Regional plan for folkehelse. Regional plan for folkehelse 2015-2019

Samhandlingskonferansen 2015 Regional plan for folkehelse. Regional plan for folkehelse 2015-2019 Samhandlingskonferansen 2015 Regional plan for folkehelse Fylkesdirektør Svein Arne Skuggen Hoff Sogn og Fjordane fylkeskommune Regional plan for folkehelse 2015-2019 Fylkesdirektør Svein Arne Skuggen

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

Våg å tenk stort, våg å tenk enkelt

Våg å tenk stort, våg å tenk enkelt + Våg å tenk stort, våg å tenk enkelt Om skulekonserttilbod for spesialskular Masteroppgåve musikkterapi levert våren 2012 Randi-Merete Roset + «Plutseleg er det ein som ikkje har hatt noko lyd som byrja

Detaljer

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN OG UNGDOM SINE REAKSJONAR I denne brosjyra finn du nyttige tips for deg som er innlagt, og har barn under 18 år. Når ein i familien vert alvorleg

Detaljer

hoppid.no - Nyheiter Gründeråret 2015 Vårens mobiliseringsdugnad er i gang:

hoppid.no - Nyheiter Gründeråret 2015 Vårens mobiliseringsdugnad er i gang: Nyheiter hoppid.no - Gründeråret 2015 Vårens mobiliseringsdugnad er i gang: Ny tilskotsordning for hoppid.no-nettverket, frist 4.mai Søk midlar Bygdemobilisering, frist 1.mai Ein million kroner i etablerartilskot

Detaljer

Valle Venstre. «Menneska er viktigare enn systemet.»

Valle Venstre. «Menneska er viktigare enn systemet.» Valle Venstre «Menneska er viktigare enn systemet.» Dette er Valle Venstre: Venstre er eit liberalt parti. Ein liberal politikk tek utgangspunkt i det enkelte mennesket, samstundes med at alle har ansvar

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under :

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under : Excel som database av Kjell Skjeldestad Sidan ein database i realiteten berre er ei samling tabellar, kan me bruke eit rekneark til å framstille enkle databasar. I Excel er det lagt inn nokre funksjonar

Detaljer

Bustadområde i sentrum. Vurdering

Bustadområde i sentrum. Vurdering Bustadområde i sentrum Vurdering Balestrand 10.10.2009 Gode bustadområde i Balestrand sentrum Kommuneplan, arealdelen Status I. Sentrumsnære buformer For Balestrand sentrum er det gjeldande reguleringsplanar

Detaljer

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN SOGN & FJORDANE FYLKESKOMMUNE KULTURAVDELINGA RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN I SAMARBEID MED FLORA HISTORIELAG FLORA KOMMUNE Torleif Reksten og Hermod Seim ved skiltet på rutekaia.

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Hovden del2 reguleringsplan frå 1997

Hovden del2 reguleringsplan frå 1997 Hovden del2 reguleringsplan frå 1997 Kvifor Utgangspunktet var behovet for revisjon av Hovden del 2 (1997) Målsetting for planarbeidet. Føremålet med planen er å disponere areal og ressursar på Hovden

Detaljer

Eit lærande utdanningssystem?

Eit lærande utdanningssystem? 07.Mai 2015 Øyvind Glosvik: Eit lærande utdanningssystem? 1 http://www.utdanningsnytt.no/magasin/2015/mysteriet-i-vestsogn-og-fjordane-er-fylket-som-forundrar-forskarane/ Mitt prosjekt: Kva er «annleis»

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd VISJON I arbeidet for og med dei medarbeidarane i Fjell sokn har vi utarbeida ein visjon: I Fjell sokn vil vi

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Byglandsfjord, 10.04.10. Bygdeutvikling

Byglandsfjord, 10.04.10. Bygdeutvikling Byglandsfjord, 10.04.10 Bygdeutvikling Eikefjord - Byglandsfjord Flora kommune Per-Øyvind Sørbø 1960 modell Bygdeutviklar Fotball / idrett Småbrukar Nettverk Urinvånar Kreativ Galskap Brigt Samdal 1970

Detaljer

Kommunestyrevalet 2015. Menneskeverd i sentrum. Valprogram for Hyllestad KrF

Kommunestyrevalet 2015. Menneskeverd i sentrum. Valprogram for Hyllestad KrF Kommunestyrevalet 2015 Menneskeverd i sentrum. Valprogram for Hyllestad KrF Hyllestad KrF går til kommunevalet med et sterkt ynskje om å kunna bidra aktivt i kommunepolitikken i fireårsbolken 2015 2019.

Detaljer

Dei Grøne vil gi lokaldemokratiet større armslag, og gi innbyggjarane i Haram meir påverknad på dei sakane som vert avgjorde lokalt.

Dei Grøne vil gi lokaldemokratiet større armslag, og gi innbyggjarane i Haram meir påverknad på dei sakane som vert avgjorde lokalt. Grøn politikk er basert på rettferd og likskap for alle menneske, både for oss som lever i dag og for framtidige generasjonar. Målet er eit økologisk og sosialt berekraftig samfunn, slik at vi ikkje overlèt

Detaljer

Arbeidsplan for Hordaland Senterungdom 2013-2014

Arbeidsplan for Hordaland Senterungdom 2013-2014 Arbeidsplan for Hordaland Senterungdom 2013-2014 Møtestruktur: Fylkesstyremøte ein gong kvar månad. Ein bør setja dato for neste møte når ein er samla slik at flest mogleg har høve til å notera seg datoen

Detaljer

Utviklingsplan 2015-2017 for Ørsta frikyrkje

Utviklingsplan 2015-2017 for Ørsta frikyrkje Utviklingsplan 2015-2017 for Ørsta frikyrkje Visjon: Å gjere Jesus synleg I perioden 2015-2017 skal visjonen synleggjerast gjennom fire utvalde satsingar. Gudstenester, offerdagar, misjonsmesse og andre

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage!

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss! Dette heftet er ei samling av ulik informasjon som me håper kan være grei for deg når du skal vær

Detaljer

NIURI EN INTERKULTURELL MØTE-OG KURSPLASS FOR KVINNER I INDRE SOGN.

NIURI EN INTERKULTURELL MØTE-OG KURSPLASS FOR KVINNER I INDRE SOGN. PEDAGOGISK UTVIKLINGSARBEID. RAPPORT. SOGNDAL FOLKEHØGSKULE 2003. NIURI EN INTERKULTURELL MØTE-OG KURSPLASS FOR KVINNER I INDRE SOGN. Bakgrunn. Sogndal kommune har i de seinare åra teke i mot mange flyktningar

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid.

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Visjon og formål Visjon: Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Formål: Telemark Lys AS er ei attføringsbedrift som, gjennom framifrå resultat, skal medverke til å oppfylle Stortingets målsetting om

Detaljer

TENESTEOMTALE FOR STORD KULTURSKULE. Sist redigert 15.06.09

TENESTEOMTALE FOR STORD KULTURSKULE. Sist redigert 15.06.09 TENESTEOMTALE FOR STORD KULTURSKULE Sist redigert 15.06.09 VISJON TILTAK Stord kulturskule skal vera eit synleg og aktivt kunstfagleg ressurssenter for Stord kommune, og ein føregangsskule for kunstfagleg

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Regionale aktørar sitt arbeid med bygde- og lokalsamfunnsutvikling på Vestlandet Utgreiing: Møreforsking og Ideas2Evidence Oppdragsgjevar:

Regionale aktørar sitt arbeid med bygde- og lokalsamfunnsutvikling på Vestlandet Utgreiing: Møreforsking og Ideas2Evidence Oppdragsgjevar: Regionale aktørar sitt arbeid med bygde- og lokalsamfunnsutvikling på Vestlandet Utgreiing: Møreforsking og Ideas2Evidence Oppdragsgjevar: Distriktssenteret Presentasjon/Multimedial dokumentasjon: Mediebruket.no

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

Utviklingsplan for Ørsta frikyrkje 2015-2017

Utviklingsplan for Ørsta frikyrkje 2015-2017 Utviklingsplan for Ørsta frikyrkje 2015-2017 Visjon: Vi vil gjere Jesus synleg I perioden 2015-2017 skal visjonen synleggjerast gjennom fire utvalde satsingar. I tillegg vil vi vidareføre gudstenester,

Detaljer

Tilstandsvurdering av «Gamle Essoen»

Tilstandsvurdering av «Gamle Essoen» Tilstandsvurdering av «Gamle Essoen» - Og skisser til mogeleg opprusting Status Bygget er eit eldre bygg bygd midt på 1960-talet. Bygget framstår i hovudtrekk slik det var bygd. Det er gjort nokre endringar

Detaljer

INTERNETTOPPKOPLING VED DEI VIDAREGÅANDE SKOLANE - FORSLAG I OKTOBERTINGET 2010

INTERNETTOPPKOPLING VED DEI VIDAREGÅANDE SKOLANE - FORSLAG I OKTOBERTINGET 2010 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Organisasjonsavdelinga IT-seksjonen Arkivsak 201011409-3 Arkivnr. 036 Saksh. Svein Åge Nottveit, Birthe Haugen Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 23.02.2011-24.02.2011

Detaljer

5. Soknerådsmøte 2016 3. mai Referat

5. Soknerådsmøte 2016 3. mai Referat 5. Soknerådsmøte 2016 3. mai Referat Mat: Ingunn AU Arbeidsutvalet for soknerådet. Møter kvar månad ca 1 veke før soknerådsmøtet. Tar unna saker av meir forretningsmessig karakter. SR Soknerådet FR Klepp

Detaljer

Engasjement og rekruttering

Engasjement og rekruttering Engasjement og rekruttering Det er eit viktig mål for ungdomslaga å gje god opplæring i demokratiske prosessar og å dyrke fram medlemer som engasjerer seg i lokalsamfunnet og storsamfunnet. Sameleis er

Detaljer

19.03.15. Konkret arbeid med psykisk helse i skulen. Kva seier opplæringslova? Kvifor arbeide systematisk og målre9a med psykisk helse?

19.03.15. Konkret arbeid med psykisk helse i skulen. Kva seier opplæringslova? Kvifor arbeide systematisk og målre9a med psykisk helse? Konkret arbeid med psykisk helse i skulen Fagnettverk i psykisk helse, Sogn regionråd 19. mars 2015 Solrun Samnøy Hvem sa at dagene våre skulle være gratis? At de skulle snurre rundt på lykkehjulet i hjertet

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

Skjema for medarbeidarsamtalar i Radøy kommune

Skjema for medarbeidarsamtalar i Radøy kommune Skjema for medarbeidarsamtalar i Radøy kommune 1 Bedriftspedagogisk Senter A.S bps@bps.as Medarbeidarsamtalar i Radøy kommune - slik gjer vi det Leiar har ansvar for å gjennomføra samtalane sine slik det

Detaljer

for leiarar og medarbeidarar innan handel og service i Askvoll

for leiarar og medarbeidarar innan handel og service i Askvoll for leiarar og medarbeidarar innan handel og service i Askvoll Etablere felles standard innan service og kundehandsaming i Askvoll Guiden tek for seg grunnleggande og enkle reglar - enkelte vil hevde at

Detaljer

Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet. Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12

Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet. Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12 Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12 Frivillig arbeid/ Organisasjonsarbeid har eigenverdi og skal ikkje målast etter kva statlege

Detaljer

Forslag frå fylkesrådmannen

Forslag frå fylkesrådmannen TELEMARK FYLKESKOMMUNE Hovudutval for kultur Forslag frå fylkesrådmannen 1. Telemark fylkeskommune, hovudutval for kultur gir Norsk Industriarbeidarmuseum og Vest Telemark Museum ei samla tilsegn om kr

Detaljer

Månadsbrev for Rosa september 2014

Månadsbrev for Rosa september 2014 Månadsbrev for Rosa september 2014 Oppsummering/ evaluering av september Språkutvikling Omsorg Ser at borna no stort sett er trygge både på rutinane, dei andre barna og dei vaksne på avdelinga. Dette fører

Detaljer

av ordførar Arne Vinje Vinje kommune Servicekonferansen, 29. oktober 2010

av ordførar Arne Vinje Vinje kommune Servicekonferansen, 29. oktober 2010 Servicekommunen Vinje av ordførar Arne Vinje Vinje kommune Servicekonferansen, 29. oktober 2010 Fjellkommunen KulturkommunenK k Kraftkommunen Reiselivskommunen Distriktskommunen Spreidd busetnad, lange

Detaljer

MØTEBOK BREMNES SOKNERÅD

MØTEBOK BREMNES SOKNERÅD DEN NORSKE KYRKJA Bremnes sokneråd MØTEBOK BREMNES SOKNERÅD Møtestad: Rådhuset Tid: Tysdag 26.11.2013 kl. 19.30-22.00 Desse møtte: Berit Hallaråker, Asbjørn Gundersen, Bjarte Aartun, Karl Mæland, Elin

Detaljer

Program for. Sykkylven Venstre

Program for. Sykkylven Venstre Program for Sykkylven Venstre for perioden 2015-2019 Rett tilbod til der folk bur. Ein liten administrasjon, i konstant endring og i samsvar med behova. I dette programmet finn du Sykkylven Venstre sine

Detaljer

Lønnsame næringar. Presentasjon av Folgefonni Breførarlag AS ved daglegleiar Åsmund Bakke

Lønnsame næringar. Presentasjon av Folgefonni Breførarlag AS ved daglegleiar Åsmund Bakke Lønnsame næringar Presentasjon av Folgefonni Breførarlag AS ved daglegleiar Åsmund Bakke Litt historikk, og om verksemda. Våre produkt i dag. Kven er våre kundar? Nokre av våre utfordingar? Korleis ser

Detaljer

RAMMEAVTALE Hordaland Fylkeskommune og Fjord Norge AS

RAMMEAVTALE Hordaland Fylkeskommune og Fjord Norge AS S-200504339-4/135.3 RAMMEAVTALE og Som del av denne avtalen følgjer: Vedlegg l: Samarbeidavtale med spesifikasjon av tilskot. 1. Definisjonar Tenestar knytt til tilskot: Som nemnt i punkt 3.1 og vedlegg

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 026 Arkivsaksnr.: 12/153-1. Kommunesamanslåing Leikanger og Sogndal. Spørsmål om utgreiing

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 026 Arkivsaksnr.: 12/153-1. Kommunesamanslåing Leikanger og Sogndal. Spørsmål om utgreiing SAKSFRAMLEGG Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 026 Arkivsaksnr.: 12/153-1 Kommunesamanslåing Leikanger og Sogndal. Spørsmål om utgreiing TILRÅDING: Saka blir lagt fram utan tilråding frå administrasjonen.

Detaljer

SKAP ak t iv i t et i huset di t t! Aktivitetskart for. Huset i. bygda

SKAP ak t iv i t et i huset di t t! Aktivitetskart for. Huset i. bygda SKAP ak t iv i t et i huset di t t! Aktivitetskart for Huset i bygda 2 Kva er Aktivitetskart for huset i bygda? Aktivitetskartet for huset i bygda er eit verktøy for huseigarar av organisasjonseigde kulturbygg

Detaljer

SAMNANGER KOMMUNE MÅLBRUKSPLAN

SAMNANGER KOMMUNE MÅLBRUKSPLAN SAMNANGER KOMMUNE MÅLBRUKSPLAN vedteke av kommunestyret 29.01.1998 1. HISTORISK BAKGRUNN Dei første skulekrinsane i Samnanger gjekk over til nynorsk («landsmål») i 1909. Sidan 1938 har nynorsk vore einerådande

Detaljer

Vurdering av allianse og alternativ

Vurdering av allianse og alternativ Leiinga Høgskulen i Volda Kunnskapsdepartementet Postboks 8119 Dep 0032 OSLO Postboks 500 6101 Volda Telefon: 70 07 50 00 Besøksadresse: Joplassvegen 11 6103 Volda postmottak@hivolda.no www.hivolda.no

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Innspel til strategisk plan Oppsummering frå personalseminar i Balestrand 15. og 16. januar 2009

Innspel til strategisk plan Oppsummering frå personalseminar i Balestrand 15. og 16. januar 2009 Innspel til strategisk plan Oppsummering frå personalseminar i Balestrand 15. og 16. januar 2009 SAMFUNNSOPPDRAGET gh UTDANNING FORSKING FORMIDLING De statlige høgskolene skal medvirke til forskning, utviklingsarbeid,

Detaljer

SØKNAD OM TILSKOT, REGIONALT PLANSAMARBEID

SØKNAD OM TILSKOT, REGIONALT PLANSAMARBEID SAK 04/12 SØKNAD OM TILSKOT, REGIONALT PLANSAMARBEID Saksopplysning Kommunane i Hallingdal søkjer i brev dat. 2.9.2011 om tilskot til regionalt plansamarbeid. Målet er å styrke lokal plankompetanse gjennom

Detaljer

Driftsassistansen i Sogn og Fjordane (snart) 10 år - erfaringar

Driftsassistansen i Sogn og Fjordane (snart) 10 år - erfaringar Driftsassistansen i Sogn og Fjordane (snart) 10 år - erfaringar Fagmøte 4 og 5 mars 2015 Litt om meg sjølv; 1. Frå Finsland, om lag 30 km nordvest frå Kristiansand (Songdalen kommune, Vest Agder). 2. Utdanna

Detaljer

Program Opplevingsnæringar Sogn og Fjordane. Retningslinjer for søknad om tilskot frå programmet 2009.

Program Opplevingsnæringar Sogn og Fjordane. Retningslinjer for søknad om tilskot frå programmet 2009. Program Opplevingsnæringar Sogn og Fjordane Retningslinjer for søknad om tilskot frå programmet 2009. Fylkesplanen 2005-2010 Program opplevingsnæringar - utlysing av midlar Program opplevingsnæringar er

Detaljer