Hjúskapur og hrun Ábyrgð, áhrif og afleiðingar

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Hjúskapur og hrun Ábyrgð, áhrif og afleiðingar"

Transkript

1 Ábyrgð, áhrif og afleiðingar Hrefna Friðriksdóttir Lagadeild Ritstjóri: Helgi Áss Grétarsson Rannsóknir í félagsvísindum XI. Erindi flutt á ráðstefnu í október 2010 Ritrýnd grein Reykjavík: Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands ISBN

2 Ábyrgð, áhrif og afleiðingar Hrefna Friðriksdóttir * 1. Inngangur Hrun íslensku bankanna, fjármálakreppan og tengdir atburðir á Íslandi frá árinu 2008 hafa ekki bein áhrif á hjúskaparlög eða réttarstöðu hjóna að hjúskaparrétti. 1 Hrunið kallar því ekki með afgerandi hætti á breytingar á ákvæðum hjúskaparlaga. Óumdeild eru þó áhrif þessara atburða á stöðu fjölmargra einstaklinga og þessar sviptingar hafa haft víðtæk áhrif á stöðu fjölskyldna á mörgum sviðum. Í kjölfarið hrunsins hafa vaknað ýmsar áleitnar spurningar um stöðu fólks í hjúskap, svo sem um eignarrétt hjóna, ábyrgð einstaklinga á skuldum, hvaða áhrif hjúskapur hefur á réttarstöðu einstaklinga innbyrðis og í samskiptum við kröfuhafa svo og um skipti milli hjóna á eignum og skuldum ef til þessa kemur. 2 Því hefur oft verið haldið fram að fólk geri sér ekki grein fyrir grunnreglum hjúskaparréttarins um fjármál og telja verður að umræður í kjölfar hrunsins hafi borið rík merki þessa. Þannig hefur t.d. hjúskaparstaða og ábyrgð einstaklinga í valdastöðum og í fjármálakerfinu komið til umræðu og því ýmist verið kastað fram að hjón beri sameiginlega ábyrgð í ríkari mæli en telja má lög gera ráð fyrir eða að hjúskapur hafi engin áhrif sem einnig má telja villandi ályktun. Markmiðið með ritun þessarar greinar er að varpa skýrari ljósi á þær grunnreglur um fjárhagsmálefni hjóna sem gera má ráð fyrir að helst brenni á hjónum eftir hrunið. Sérstaklega verður hugað að samspili grunnhugmynda um samstöðu og sjálfstæði og um ábyrgð og áhrif hjúskapar. Umfjölluninni verður þannig háttað að í upphafi verður fjallað stuttlega um hjúskap með almennum hætti. Þá verður vikið að þeim sjónarmiðum sem liggja til grundvallar reglum um réttarstöðu hjóna og fjallað um þær meginreglur sem gilda um fjárhagsmálefni. Yfirlit af þessu tagi er nauðsynlegt þar sem samspil þessara reglna er undirstaða þeirrar ábyrgðar sem hvílir á hjónum og þeim áhrifum sem hjúskapar getur haft. Jafnhliða verða dregin fram nokkur sérstök álitaefni sem helst koma til skoðunar í tengslum við hrunið. Að lokum verður, með hliðsjón af þessum undirstöðureglum, rætt um og dregnar saman ályktanir um ábyrgð hjóna, áhrif hjúskapar og afleiðingar hrunsins. 2. Réttaráhrif hjúskapar 2.1 Almennt um hjúskap Fjölskyldu er oft lýst sem grundvallareiningu samfélagsins. Fjölskylda er þó fyrst og fremst félagsfræðilegt hugtak sem er notað um þá sem velja sér að búa saman og deila * Höfundur er dósent við lagadeild Háskóla Íslands. 1 Í hjúskapar- og sambúðarrétti er fjallað um viðurkennd sambúðarform, stofnun, slit og helstu réttaráhrif, svo sem réttindi og skyldur og fjármál. 2 Margar af þessum sömu spurningum vakna um réttarstöðu einstaklinga í óvígðri sambúð en skv. 2. mgr. 1. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 (hér eftir hjskl.) taka lögin ekki til óvígðrar sambúðar. Samspil sjálfstæðis og samstöðu virðist þó jafnvel frekar valda misskilningi þegar um hjúskap er að ræða. 89

3 Hrefna Friðriksdóttir lífsgæðum með ákveðnum hætti. Fjölskylda sem slík er ekki skilgreint hugtak í lögum. Löggjafinn hefur hins vegar valið að tengja réttaráhrif með tilteknum hætti við ákveðnar gerðir af fjölskyldum sem kalla má viðurkennd sambúðarform. 3 Í flestum réttarkerfum er hjúskapur elsta viðurkennda sambúðarformið og hjúskap fylgir yfirleitt skýrust staða í lagalegu tilliti. 4 Jafnframt er víðast hvar lögð áhersla á að munur á réttarstöðu fólks í mismunandi fjölskyldugerðum sé eðlilegur með tilliti til þess að fólk eigi að hafa raunverulega valkosti um hvernig það vilji haga nánu lífssambandi sínu. 5 Þrátt fyrir talsverðar breytingar á fjölskyldugerð á undanförnum áratugum þá velur stór hluti einstaklinga að ganga í hjúskap hverju sinni. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands voru kjarnafjölskyldur á Íslandi alls þann 1. janúar Af þeim voru alls pör í hjúskap og til samanburðar voru alls pör í skráðri óvígðri sambúð. Af meðfylgjandi töflu má sjá að hjónavígslum virðist hafa fækkað nokkuð í kjölfar hrunsins. Tafla 1. Hjónavígslur Verðugt er að velta fyrir sér hvort þetta séu afleiðingar af hruni fjármálakerfisins. Spyrja má hvort pör hafi tekið upplýsta afstöðu til þess að hjúskaparfyrirkomulagið henti þeim verr nú en áður, hvort þau velji þá frekar óvígða sambúð og af hverju. Nefnt hefur verið að fólki vaxi í augum sá kostnaður sem oft er tengdur hjúskaparstofnun og hvort verri fjárhagsstaða sé þannig að koma í veg fyrir að fólk njóti þess ramma sem hjónabandið býður upp á. 8 Á móti kemur að hrunið virðist ekki hafa haft umtalsverð áhrif á skilnaðartíðni. 3 Hrefna Friðriksdóttir: Sifja- og erfðaréttur. Í ritinu Um lög og rétt helstu greinar íslenskrar lögfræði, Reykjavík 2009, bls Þess ber að geta að hjúskapur er skilgreindur með mismunandi hætti í einstökum ríkjum. Sem dæmi má nefna var staðfest samvist, sem áður var eitt af viðurkenndum sambúðarformum, fellt niður í íslenskri löggjöf með gildistöku laga nr. 65/2010 um breytingu á hjúskaparlögum, lögum um staðfesta samvist o.fl., og tveimur einstaklingum þess í stað gert kleift að stofna til hjúskapar hjúskapar í stað eldra skily, sjá Alþt , A-deild, þskj mál. 5 Skýrsla um réttarstöðu sambúðarfólks, Alþ , A-deild, bls Upplýsingar sóttar af þann 15. ágúst Samkvæmt tölum Hagstofunnar teljast til kjarnafjölskyldu hjón, einstaklingar í staðfestri samvist, einstaklingar í óvígðri sambúð, börn hjá þeim 17 ára og yngri og einhleypir karlar og konur, sem búa með börnum 17 ára og yngri. 7 Upplýsingar sóttar af þann 16. ágúst 2010, bráðabirgðatölur fyrir árið Sjá t.d. Kirkjubrúðkaupum fækkar Fréttablaðið 2. júní 2010, bls

4 Tafla 2. Skilnaðir og skilnaðartíðni Skilnaðir að borði og sæng alls Lögskilnaðir alls Uppsafnað skilnaðarhlutfall % Þrátt fyrir þetta má leiða líkum að því að hrunið hafi haft talsverð áhrif á uppgjör vegna skilnaðar eins og nánar verður vikið að síðar. 2.2 Grundvallarreglur í hjúskaparrétti Samfélagsþróunin eftir miðja síðustu öld hafði í för með sér róttækar breytingar á gildum, lífsháttum, samskiptum og fjölskyldugerð. 10 Hlutverk fjölskyldu hefur breyst, m.a. í takt við þróun velferðarkerfisins, og barátta fyrir jafnrétti kynjanna hefur raskað hugmyndum um hefðbundin hlutverk karla og kvenna. Örar breytingar á fjölskyldum gera miklar kröfur til þess að réttarreglur, ekki síst hjúskaparrétturinn, lagi sig að raunverulegum högum og stöðu fólks og reynir þar á margvísleg sjónarmið svo sem siðræn, félagsleg, menningar- og efnahagsleg. 11 Hér er ekki svigrúm til þess að fjalla ítarlega um þá hugmyndafræði sem legið hefur til grundvallar breytinga á hjúskaparlöggjöf en mikilvægt er að nefna nokkur atriði. Hugmyndir um hjúskap sem frjálst lífssamband tveggja einstaklinga hafa sett mark sitt á reglur um stofnun og slit hjúskapar og gert aðrar reglur hjúskaparlaga sveigjanlegri en áður var. 12 Þau sjónarmið sem hér skipta mestu máli eru þó í fyrsta lagi áhersla á hjón sem jafnréttháa, sjálfstæða einstaklinga í hjúskapnum. Í öðru lagi er að auki byggt á hugmyndum um samstöðu hjóna og sameiginlega ábyrgð. Í þriðja lagi hafa sjónarmið um sanngirni og vernd sett mark sitt á sifjalöggjöf en þar er litið til hagsmuna fjölskyldu í heild og þeirra sem standa verr að vígi. 13 Segja má að sjónarmið um sjálfstæði og samstöðu togist nokkuð á. 14 Ef horft er á fjármálaskipulag í hjónabandi þarf að spyrja að hvaða leyti einstaklingar í hjónabandi eigi að vera sjálfstæðir í fjárhagslegu tilliti og að hvaða leyti eða með hvaða hætti rétt sé að ganga út frá samstöðu og sameiginlegri ábyrgð. 15 Um þetta er að finna nokkur skýr ákvæði í hjúskaparlögum en auk þeirra eru ákvæði um hina sanngjörnu niðurstöðu sem víkur frá meginreglunum og má að einhverju leyti nota til að finna hentugustu lausnina í hverju máli. 9 Upplýsingar sóttar af þann 16. ágúst 2010, bráðabirgðatölur fyrir árið Uppsafnað skilnaðarhlutfall vísar í líkurnar á því að giftur einstaklingur skilji ef miðað er við hlutfall og lengd hjónabanda sem enda með skilnaði árlega. 10 Í flestum fræðigreinum tíðkast nú að tala um fjölskyldur en ekki fjölskylduna þegar rætt er um þessa stofnun sem samheiti, sjá Sigrún Júlíusdóttir, Jóhanna Rósa Arnardóttir og Guðlaug Magnúsdóttir: Ungmenni og ættartengsl: Rannsókn um reynslu og sýn skilnaðarungmenna. Reykjavík 2008, bls Sjá t.d. Ármann Snævarr: Hjúskapar- og sambúðarréttur. Reykjavík 2008, bls. 17 og þar sem fjallað er um sifjarétt frá kyrrstöðu til kraftmikillar þróunar. 12 Sjá t.d. 16. gr. Mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1948, 12. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. l. nr. 62/1994 og 23. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá Alþt , A-deild, bls og Ármann Snævarr: Hjúskapar- og sambúðarréttur, bls. 29 og Sjá t.d. Linda Nielsen: Familieformueretten: Skilsmisse og skifte, Kaupmannahöfn 1993, bls og Margir hafa bent á að nútímalöggjöf hafi ekki fundið rétt jafnvægi milli þessara sjónarmiða í hjúskaparrétti, sjá t.d. Anne-Blanca Dahl og Sicile Tveøy: Skjevdeling í Tidsskrift for familierett, arverett og barneverndrettslige spørgsmål, nr , bls. 145, og Jonathan Herring: Family Law, 4. útg. Harlow 2009, bls

5 Hrefna Friðriksdóttir Óhætt er að fullyrða að fólk geri sér ekki skýra grein fyrir þeim lagareglum sem gilda um þessi atriði. 16 Reynslan sýnir að jafnvel þó fólk geri sér óljósa grein fyrir einhverjum grunnhugmyndum þá áttar fólk sig almennt ekki á beitingu reglnanna. Hin raunverulega staða blasir fyrst við þegar erfiðleikar steðja að, svo sem við þær aðstæður sem blasa við eftir hrunið, t.d. við aðför skuldheimtumanna og við skilnað, og þá verður hin lagalega niðurstaða oft önnur en fólk hefur gert ráð fyrir eða óskar eftir Réttaráhrif hjúskapar á ýmsum sviðum Hjónaband er flókið persónulegt lífssamband tveggja einstaklinga sem án efa leggja mismunandi skilning í hugtök eins og réttindi og skyldur, sjálfstæði og samstöðu, ábyrgð og áhrif. Réttaráhrifa hjúskapar gætir á fjölmörgum sviðum. Hér er ekki ráðrúm til að fjalla um t.d. áhrif hjúskapar samkvæmt skattalögum, lögum um almannatryggingar, lífeyrisréttindi, félagslega aðstoð o.fl. Ekki er heldur fjallað um áhrif í erfðarétti eða barnarétti, t.d. áhrif á meðlagsgreiðslur skv. ákvæðum barnalaga. Ástæða þykir til að árétta hér að einstaklingur er talinn vanhæfur til að fara með tiltekið mál sem snertir fjárhagslega stöðu maka hans eða aðra með afgerandi hætti. Þannig gilda skýrar reglur um vanhæfi til að taka ákvarðanir í málum sem varða sérstaka og verulega hagsmuni maka, fyrrverandi maka og náinna ættingja maka, sbr. t.d. 2. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, d. lið 5. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og d. lið 1. mgr. 6. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Forsendur hæfisreglnanna eru sá ófullkomleiki manna og breyskleiki að þeir geta meðvitað eða ómeðvitað gerst hlutdrægir við meðferð og úrlausn máls. 18 Þykir þessi hætta ljóslega vera fyrir hendi í málum sem snerta maka, væntanlega vegna þeirrar órjúfanlegu tilfinninga- og hagsmunasamstöðu sem þykir vera fyrir hendi. 3. Framfærsla og fjármál hjóna 3.1 Helstu álitamál Þær hremmingar sem dunið hafa á fjármálakerfi íslendinga láta engan ósnortinn. Nægir hér að nefna áhrifavalda eins og aukið atvinnuleysi, lækkun launa, hækkun neysluvara, lækkun eignaverðs, tregðu í sölu eigna, verðbólgu og gengissveiflur. 19 Við þessar aðstæður vakna spurningar um beitingu lagaákvæða um framfærslu og fjármál hjóna. Það skiptir meira máli en marga grunar að hafa skýra mynd af skipulagi fjárhagsmálefna hjóna. Þannig skiptir miklu máli að vita hver eyðir í hvað, hvort hjóna á eignirnar sem komið er með eða sem verða til og hvort hjóna tekst á hendur þær skuldbindingar sem stofnað er til í hjúskap. Hætta er á því að fólk sem gengur í hjónaband forðist að skoða ýmsar þær lagareglur sem snerta fjármál hjóna enda þyki þær varpa skugga á tilfinningarnar sem ráða ríkjum og leiða hugann óþarflega að möguleikanum á því að illa fari fyrir sambandinu. Skipulag fjárhagsmálefna getur þó haft úrslitaáhrif á stöðu hjónanna meðan hjúskapur varir, t.d. þegar reynir á rétt til að 16 Sjá t.d. Ármann Snævarr: Hjúskapar- og sambúðarréttur, bls , Hrefna Friðriksdóttir: Lagaleg staða fjölskyldunnar sifjaréttur. Í ritinu Fjölskyldan: Uppspretta lífsgilda. Reykjavík 1994, bls. 77 og Hrefna Friðriksdóttir: Sifja- og erfðaréttur, bls Sjá einnig t.d. Hrd. frá 13. mars 2008 í máli nr. 384/2007 og dóm Héraðsdóms Norðurlands eystra frá 13. nóvember 1996 í máli nr. E 178/1996 þar sem kröfugerð og málatilbúnaður aðila virtist byggður á þeim misskilningi að annað hjóna væri eigandi alls bússins. 17 Sjá t.d. Grete K. Nielsen: Skjevdeling i et kvinneperspektiv, Tidsskrift for familierett, arverett og barnevernrettslige spørgsmål, nr. 2, 2009, bls og Mary Welstead og Susan Edwards: Family Law 2. útg. Oxford 2008, bls Páll Hreinsson: Hæfisreglur stjórnsýslulaga. Reykjavík 2005, bls Sjá t.d. Alþt , A deild, þskj mál og þskj mál. 92

6 ráðstafa eign eða rétt skuldheimtumanna til að ganga að eign, og einnig skipta þessi atriði sköpum við skilnað eða andlát. Verður nú vikið nánar að þessum álitaefnum. 3.2 Framfærsla Í I. kafla hjskl. er fjallað með almennum hætti um réttindi og skyldur hjóna og ákvæðin helgast af sjónarmiðum um samstöðu og sameiginlega ábyrgð. 20 Í 2. gr. er áréttuð jafnstaða hjóna og jafnar skyldur þeirra hvort gagnvart öðru og gagnvart börnum. Hjónum ber m.a. að styðja hvort annað og gæta sameiginlega hagsmuna heimilis og fjölskyldu. Samkvæmt 3. gr. skulu hjón skipta með sér verkefnum á heimili eftir föngum, svo og útgjöldum vegna heimilisrekstrar og framfærslu fjölskyldu. Hjónum er einnig skylt að veita hvort öðru upplýsingar um afkomu sína, þ.e. um tekjur, eignir og skuldir og horfur á næstunni. Í VII. kafla laganna er fjallað nánar um ábyrgð hjóna á framfærslu fjölskyldu sinnar en hin gagnkvæma framfærsluskylda hefur lengi verið talin ein af höfuðskyldum hjúskapar. 21 Samkvæmt 46. gr. bera hjón sameiginlega ábyrgð á framfærslunni, framfærsluframlög skulu skiptast milli hjóna eftir getu og aðstæðum og mega vera fólgin í peningagreiðslum, vinnu á heimili eða öðrum stuðningi, sbr. 47. gr. Sýslumaður getur úrskurðað þann sem vanrækir framfærsluskyldu sína til að greiða maka tiltekin fjárframlög skv. 49. gr. hjskl. Gagnkvæm framfærsluskylda helst eftir skilnað að borði og sæng en fellur almennt niður við lögskilnað, sbr. 50. gr. hjskl. 3.3 Eignir hjóna Almennt um eignir Samkvæmt 4. gr. ræður hvort hjóna yfir eign sinni eftir því sem nánar er mælt fyrir um í lögum. Þetta fyrirkomulag má rekja til breytinga sem urðu á norrænni sifjalöggjöf frá þriðja áratug síðustu aldar þegar afnumin voru ákvæði um einræði húsbóndans yfir félagsbúi hjóna. 22 Grunnreglur þess fjárskipulags sem komst á með lögum nr. 20/1923 um réttindi og skyldur hjóna hafa haldist að mestu óbreyttar og var ekki haggað við þeim við setningu gildandi hjúskaparlaga. 23 Reynslan sýnir glöggt að flestum eru framandi þær reglur sem gilda um eignir hjóna. Þannig er oft talað um bú hjóna eða félagsbú sem er óheppilegt orðalag í þessu sambandi eins og t.d. var bent á við setningu laga um skipti á dánarbúum o.fl. nr. 20/1991 (hér eftir skl.): Notkun hugtaksins bú verður að teljast verulega villandi í þessu samhengi þó ekki væri litið til annars en þess að öll áðurgreind lög byggja á þeim grunni að einstakar eignir tilheyri öðru hvoru hjóna eða eftir atvikum að hjón geti átt tiltekna eign að sérstakri sameign... Eignir hjóna... tilheyra þannig ekki búi sem myndast milli þeirra og enn síður hvíla skuldbindingar á slíkri ímyndaðri lögpersónu, heldur á öðru hvoru hjónanna... eða eftir atvikum á báðum í senn hafi bæði gengist undir hana Alþt , A-deild, bls Ármann Snævarr: Hjúskapar- og sambúðarréttur, bls Sjá lög nr. 3/1900 sem afnumin voru með lögum nr. 20/1923 um réttindi og skyldur hjóna þar sem m.a. var fjallað um eignamynstrið og skuldaábyrgð í hjúskap. 23 Í norræna lagasamstarfinu á áttunda og níunda áratug síðustu aldar komu fram ýmsar róttækar hugmyndir um breytingar á reglur um fjármál hjóna. Þótt svipuð sjónarmið liggi til grundvallar gildandi norrænni löggjöf má nefna að t.d. í Noregi hefur hjúskaparlögum verið breytt nokkuð og lögð ríkari áhersla á sjálfstæði hvors hjóna á kostnað samstöðu og samábyrgðar, sérstaklega þegar kemur að skiptum á búi hjóna, sjá t.d. Ármann Snævarr: Hjúskapar- og sambúðarréttur, bls og Asbjørn Strandbakken: Harmonisering av familietten í Norden. Lov og rett nr. 10, 2004, bls Alþt , A-deild, bls Sjá einnig Ármann Snævarr: Hjúskapar- og sambúðarréttur, bls. 757 og Hrd. 2002:1718 (mál nr. 146/2002). 93

7 Hrefna Friðriksdóttir Nokkrar ástæður má telja valda því að reglurnar um eignir hjóna virðast koma mörgum á óvart við nánari skoðun. Hér má nefna að eignarréttur hvors maka um sig er nokkrum takmörkunum háður umfram það sem gildir almennt um eignarétt einstaklinga, sbr gr. hjskl. en um þetta verður þó ekki nánar fjallað hér. 25 Þá er líklegt að hin gagnkvæma framfærsluskylda sem áður var nefnd hafi hér áhrif. Með hliðsjón af þeim reglum hafi hjón oft sameiginlegan fjárhag og það verði tilviljunum háð hvort þeirra leggi út fyrir því sem keypt er og hvort verði skráður eigandi eignar. Í sumum tilvikum má eflaust rekja alla eignamyndun til sameiginlegra framlaga og lántöku. Í öðrum tilvikum koma annað eða bæði hjóna með talsverðar eignir inn í hjúskap. Þá blasir t.d. við að á árunum fyrir hrun hafði allstór hópur einstaklinga gríðarlega há laun og eignasöfnun margra hlýtur að hafa verið talsverð umfram það sem telst til venjulegra heimilisþarfa. 26 Áleitnar spurningar vakna um hvort hjón hafi haft skýra mynd af því hver átti hvað við þessar aðstæður og hvernig hjón hafa tekist á við breytingar í kjölfar hrunsins. Aðrar meginástæður misskilning eru væntanlega í fyrsta lagi sérhugtök sem notuð eru um eignir fólks í hjúskap27 og í öðru lagi nátengt þessu hin svokallaða helmingaskiptaregla sem almennt gildir við skipti á búi hjóna. Mikilvægt er að skoða þetta nánar og víkja að þeim álitaefnum sem tengja má efnahagsástandinu Hjúskapareignir Sérstök hugtök um allar eignir hvors hjóna eru eitt af megineinkennum á fjármálaskipulagi í hjúskap. Allar eignir eru þannig annað hvort hjúskapareignir eða séreignir, sbr. 53. gr. hjskl. Árétta ber að þessi hugtök hagga í grundvallaratriðum ekki þeirri meginreglu að hvort hjóna á sínar eignir og hefur almennt forræði þeirra. Hugtökin eru öðru fremur til að minna á að eignarrétturinn í hjúskap er háður frekari takmörkunum en eignarréttur einstaklinga utan hjúskapar. 28 Fjallað er um eignir hjóna í VIII. kafla hjskl. Samkvæmt 54. gr. laganna verður eign maka hjúskapareign nema sérstakar heimildir standi til annars. Þetta tekur til eigna sem maki á fyrir hjúskap og flytur með sér og einnig til eigna sem hann öðlast síðar og gegnir þá einu með hvaða hætti eignar er aflað. Hjúskapareignarfyrirkomulagið er því hið almenna og verður að grípa til formlegra ráðstafana til að gera eign að séreign. Hið algengasta í þeim efnum eru sérstakir samningar milli hjóna sem kallast kaupmálar og nota má til að stofna til séreignar í hjúskap, sbr. 55. gr. hjskl. 29 Þess ber að geta að hjón verða einnig að gera kaupmála ef þau vilja gefa hvort öðru gjafir umfram það sem venjulegt getur talist, sbr. 72. gr hjskl. Hjón verða þá að velja hvort gjöfin verði hjúskapareign eða séreign viðtakanda. 25 Hér reynir helst á reglur um banna öðru hjóna að ráðstafa tilteknum eignum, svo sem fasteign þar sem fjölskyldan býr, án samþykkis maka. 26 Sjá t.d. Skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna Alþingi bindi (Viðauka 1) bls þar sem fjallað er um lúxuslífið í góðærinu. Sjá einnig Arnald Sölva og Stefán Ólafsson: Heimur hátekjuhópanna: Um þróun tekjuskiptingar á Íslandi Fréttabréf Þjóðmálastofnunar Háskóla Íslands nr. 3, Þar kemur m.a. fram að efsta 1% fjölskyldna var að jafnaði með 1,6 milljónir í fjölskyldutekjur á mánuði árið 1993 á föstu verðalagi en hafði hækkað í 18,2 milljónir á mánuði árið Sjá einnig Arnald Sölva og Stefán Ólafsson: 100 tekjuhæstu einstaklingarnir, samkvæmt Frjálsri verslun: Þróun atvinnutekna þeirra Fréttabréf Þjóðmálastofnunar Háskóla Íslands nr. 3, 2010 þar sem fram kemur að atvinnutekjur 100 tekjuhæstu einstaklinganna jukust langt umfram tekjur annarra í þjóðfélaginu frá en árin 2008 og 2009 dró aftur verulega úr tekjum þeirra. 27 Peter Lødrup: Strøtanker omkring særeie og felleseie, skjevdeling og juridisk terminologi. Jussens Venner nr. 4-5, 2002, bls og Asbjørn Strandbakken: Harmonisering av familietten í Norden, bls Hrefna Friðriksdóttir: Sifja- og erfðaréttur, bls Séreign getur einnig stofnast með öðrum hætti, sbr. 55. gr. laganna, þ.e. fyrir ákvörðun gefanda eða arfleiðanda eða verið lögmælt, en um það verður ekki fjallað nánar hér. 94

8 Helsti munurinn á hjúskapareign og séreign í hjúskap er sá að þær fyrrnefndu koma almennt til skipta við fjárskipti milli hjóna. Gildir þá meginregla hjskl. um svokölluð helmingaskipti. Séreignir standa hins vegar almennt utan skipta. Helmingaskiptareglan á vafalítið stóran þátt í því að hjón misskilja reglurnar og telja hjúskapareignir almennt það sama og sameignir. 30 Samkvæmt 56. gr. hjskl. geta hjón átt eign í sameign en þá verða hjón að átta sig á því að eignarhluti hvors um sig í tilteknum hlutföllum er annað hvort hjúskapareign viðkomandi eða séreign. Mikilvægi þess að eignarhald liggi skýrt fyrir er ótvírætt eins og fjölmörg dæmi sanna. Þegar vafi leikur á eignarhaldi þá veitir formleg skráning eigna löglíkur fyrir eignarheimild hjúskapareignar. Skráning eða þinglýsing þarf þó ekki að ráða endanlega úrslitum um eignarheimild heldur getur þurft að leggja mat á framlög hvors um sig og þá er brýnt að varðveita gögn um fjármál sín: Við opinber skipti til fjárslita milli M og K vegna skilnaðar deildu hjónin um hvort tiltekin fasteign, sem var þinglýst eign M, væri hjúskapareign hans eða þeirra beggja. Hæstiréttur taldi að þinglýsingin veitti ákveðnar líkur og til að hnekkja þeim yrði K að sanna að hún hefði í reynd greitt hluta kaupverðs eða byggingarkostnaðar eignarinnar. Niðurstaðan varð sú að M ætti 75% eignarinnar og K 25%. 31 Við aðstæður eins og skapast hafa hér á landi hljóta að vakna fjölmargar spurningar um eignarhald, skráningu og fjármögnun. Vert er að undirstrika að mismunandi sjónarmið geta átt við annars vegar þegar hjón deila innbyrðis um eignarrétt og hins vegar þegar litið er til hagsmuna veðhafa og skuldheimtumanna. Þannig gengur réttur skuldheimtumanna þess maka sem skráður er fyrir fasteign almennt framar hugsanlegum óþinglýstum eignarrétti hins makans. Þetta byggir á ákvæðum þinglýsingarlaga nr. 39/1978 um heimildar- og réttaráhrif þinglýsingar. 32 Eftirfarandi dæmi sýnir glögglega hversu mikilvægt það er að eignarrétturinn liggi skýrt fyrir, ekki síst með tilliti til skuldastöðu íslenskra heimila um þessar mundir: Skuldheimtumaður M krafðist fjárnáms í fasteign við Melgerði sem hann taldi tilheyra félagsbúi hjóna. Fasteignin var skráð eign K, eiginkonu M. Skuldheimtumanni tókst hvorki að sanna að húseignin væri hjúskapareign M né sameign M og K og var því ekki fallist á að gera mætti fjárnám í eigninni fyrir dómskuld á hendur M Sjá t.d. Anders Agell: Nordisk äktenskapsrätt, Nord 2003:2, bls Hrd. 1997, bls Sjá t.d. Hrd. 1992, bls þar sem leiddar voru líkur að því að K ætti í raun hluta fasteignar að séreign en réttur hennar varð að víkja fyrir aðför skuldheimtumanna M sem var einn þinglýstur eigandi umræddrar eignar. Einnig má nefna Hrd. 1999, bls (mál nr. 383/1998) þar sem M seldi þinglýsta fasteign sína og afhenti eiginkonu sinni helming andvirðis sem sameiganda, greiðslunni var síðar rift eftir að bú M var tekið til gjaldþrotaskipta enda þótti ekki sannað að K hefði fjármagnað fasteignakaup M. Samskonar álitaefni var uppi í Hrd. 2002, bls (mál nr. 307/2001). 33 Hrd. 1959, bls

9 Hrefna Friðriksdóttir Séreignir Eins og áður sagði geta hjón valið að gera kaupmála um að tiltekin verðmæti skuli verða séreign annars þeirra, sbr. 74. gr. hjskl. Séreignafyrirkomulag getur náð til allra eigna eða einungis hluta þeirra. Hvatar að því að gera kaupmála um séreignir eru án efa mismunandi. 34 Algengast er talið að hjón vilji tryggja að eign komi ekki til skipta ef þau skilja. Þá er talið að stundum vaki fyrir hjónum að tryggja sig gagnvart skuldheimtumönnum annars, t.d. ef annað hjóna stendur í áhættusömum viðskiptum. 35 Slíkir kaupmálar fela þá oft í sér gjöf, þ.e. endurgjaldslausa eignaryfirfærslu annars maka til hins. Þegar gerður er kaupmáli sem felur í sér gjöf og tilgangurinn er að tryggja sig gagnvart skuldheimtumönnum er æskilegt að hjón hafi einhverja vitneskju um riftunarreglur laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991. Samkvæmt þeim reglum er hægt að rifta gjafagerningi ef gjöfin var afhent á tilteknum tíma áður en óskað er gjaldþrotaskipta. 36 Ef um er að ræða nákomna eins og maka þá er þessi tími almennt allt að tveimur árum nema leitt sé í ljós að þrotamaður hafi á tilteknum tíma verið gjaldfær þrátt fyrir gjöfina, sbr gr. gjaldþrotaskiptalaga. 37 Með lögum nr. 31/2010 var bætt við bráðabirgðaákvæði um að frestir til riftunar ráðstafana þrotamanns skuli á tímabilinu 6. október 2008 til 31. desember 2011 miðast við fjögur ár. 38 Nokkuð hefur verið rætt um mál af þessu tagi eftir hrunið. 39 Það er athyglisvert að skoða hvort kaupmálum hafi fjölgað í aðdraganda hrunsins eða í kjölfarið en það gæti gefið vísbendingar um að hugsanlega hafi vaknað grunur hjá einhverjum um aðsteðjandi vanda eða kviknað hafi löngun til að freista þess að forða eignum frá aðför skuldheimtumanna. 40 Þegar skoðuð eru nokkur stærstu sýslumannsembætti landsins kemur í ljós að kaupmálum fjölgar nokkur á árunum , þannig verður t.d. talsverð aukning í Reykjavík árið Oft er um að ræða samþættar ráðstafanir, sbr. Hrd. 2005, bls (mál nr. 73/2005) þar sem gerðar voru tvær erfðaskrár auk kaupmála til að tryggja tiltekna niðurstöðu í fjárskiptum hjóna. Erfðaskrárnar reyndust síðan ógildar vegna formgalla en ekki var fallist á kröfu um ógildi kaupmálans á grundvelli brostinna forsendna. 35 Ármann Snævarr: Hjúskapar- og sambúðarréttur, bls Sjá einnig t.d. dóm Hrd. frá 27. ágúst 2007 í máli nr. 369/ Hér er nánar miðað við svokallaðan frestdag, sbr. 2. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991. Árétta ber að riftunarreglur ná ekki eingöngu til gjafakaupmála heldur einnig annarra gjafa og ráðstafana, sjá t.d. Hrd. 1992, bls. 945 þar sem rift var fjárskiptasamningi sem hjón gerðu vegna skilnaðar enda þótti eignaryfirfærsla hafa falið í sér gjöf M til K. 37 Fjölmargir dómar hafa gengið um þetta efni, sjá t.d. Hrd. 2003, bls. 964 (mál nr. 354/2002). Þar hélt K því fram að hún hefði látið talsvert fé af hendi rakna til eiginmanns síns og hefði kaupmáli þeirra hjóna sem gerði fasteign beggja að séreign hennar ekki falið í sér gjöf. Á þetta var ekki fallist enda ekkert fjallað um endurgjald í kaupmálanum og ósannað um greiðslur í þessu skyni. 38 Í frumvarpi er sérstaklega vikið að þeirri freistingu fyrir skuldara sem sér fram á þrot að reyna að búa í haginn fyrir sig t.d. með því að skjóta undan eignum til nákominna, sjá Alþt , A-deild, þskj mál. 39 Sjá t.d. Fréttablaðið: Sprenging í kaupmálum: 105 kaupmálar voru gerðir strax eftir hrun. Fréttagrein, 17. maí Í frumvarpi til laga um lengingu fresta til riftunar ráðstafana þrotamanns segir beinlínis: Eins er ljóst að fjölmargir hafa gripið til ráðstafana í kjölfar bankahrunsins sem flokkast geta sem málamyndagerningar og undanskot eigna og getur það ekki liðist að þeir aðilar verði látnir komast upp með slíkt, Alþt , A-deild, þskj mál. 41 Upplýsingar sem byggjast á ársskýrslum sýslumanna, sbr. síðast skoðað 25. ágúst Einnig fékk höfundur upplýsingar um þessi atriði frá viðkomandi embættum. 96

10 Tafla 3. Fjöldi skráðra kaupmála við nokkur embætti Sýslumaður Reykavík Hafnarfjörður Kópavogur Akureyri Keflavík Ekki er unnt að fullyrða neitt um tilgang þessara kaupmála en það er verðugt rannsóknarefni að skoða þá nánar, t.d. hvenær þeir eru gerðir og hvers efnis þeir eru, þó ekki sé ráðrúm til þess hér. Dómstólar virðast ekki hafa fjallað sérstaklega um riftun ráðstöfunar skv. kaupmála eftir hrunið en ekki er útilokað að til þess kunni að koma síðar, sbr. lög nr. 31/2010 um framlengda fresti 3.4 Skuldir hjóna Í 4. og 67. gr. hjskl. er fjallað um skuldaábyrgð hjóna. Mikið hefur verið rætt um skuldavanda að undanförnu og við blasir ör aukning skuldasöfnunar íslenskra heimila á árunum eftir Hins vegar er ekki jafnljóst hvort hjóna ber ábyrgð á þessum skuldum. Meginreglan um efnahagslegt sjálfstæði hvors hjóna hefur þá þýðingu að hvor maki ber ábyrgð á þeim skuldbindingum sem hann stofnar til eða á honum hvíla. Þetta gildir óháð því hvort stofnað var til skuldar fyrir hjúskap eða meðan hjúskapur varir. Hjón geta að sjálfsögð stofnað til skuldar í sameiningu eða annað tekist á hendur ábyrgð á skuldum hins en það er undantekningin frá meginreglunni. Þá verður að geta þess að reynt getur á fjárábyrgð hjóna hvort tveggja í uppgjöri þeirra við þriðja mann og í uppgjöri þeirra innbyrðis. 43 Sjálfstæð skuldaábyrgð hefur þá þýðingu að skuldheimtumenn geta almennt einungis gengið að því hjóna sem tókst á hendur ábyrgð á skuld, þ.e sem er lántakandi. Skuldheimtumenn geta einungis leitað fullnustu í eign lántakanda og annað hjóna getur orðið gjaldþrota ef það skuldar umfram eignir sínar án þess að það hafi bein áhrif á eignir eða skuldir makans. 44 Athyglisvert er að nefna hér ákvæði 69. gr. hjskl. þar sem segir að meðan sambúð vari sé öðru hjóna heimilt gagnvart þriðja manni að gera á ábyrgð beggja samninga sem venjulegir eru vegna sameiginlegs heimilishalds. Hvað telst venjulegt verður að miðast almennt við hagi og afkomu þess fólks sem í hlut á. 45 Velta má fyrir sér gildissviði ákvæðisins varðandi ýmsar ráðstafanir og neysluvenjur sem virðast hafa rutt sér til rúms í góðærinu. Ekki virðist hafa reynt á slík álitaefni fyrir dómstólum og því nokkur óvissa um hvernig afmarka eigi samninga og ábyrgð skv. 69. gr. hjskl Stefán Ólafsson: Íslenska efnahagsundrið: Frá hagsæld til frjálshyggju og fjármálahruns. Stjórnmál og stjórnsýsla 2. tbl. 4. árg. 2008, þar er m.a. sýnd þróun skulda heimilanna á Íslandi Sjá einnig Skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna bindi bls og 8. bindi (Viðauka 1) bls Annað hjóna getur t.d. verið lántakandi og borið eitt ábyrgð gagnvart fjármálafyrirtæki en viðkomandi hins vegar haldið því fram að bæði hjónin beri ábyrgð ef á þetta reynir við fjárskipti milli hjónanna. 44 Sjá t.d. Hrd. 1991, bls. 745 þar sem fellt var úr gildi fjárnám sem gert hafði verið í eign konu vegna skuldar eiginmanns hennar skv. skuldabréfi sem hann hafði gefið út sem greiðslu á kaupverði bifreiðar. Talið var að sýslumanni hefði láðst að leiðbeina konunni sérstaklega varðandi stöðu hennar gagnvart kröfu gerðarbeiðanda þar sem hún bæri ekki ábyrgð á þessari skuld eiginmannsins. 45 Ármann Snævarr: Hjúskapar- og sambúðarréttur, bls Til viðbótar við 69. gr. hjskl. má einnig láta reyna á reglur um umboð, hvort tveggja ótvírætt umboð eða jafngildi þess og þá litið til þess hvort viðsemjandi þykir hafa réttmætar væntingar til þess að bæði hjón beri ábyrgð á skuld, sbr. Ármann Snævarr: Hjúskapar- og sambúðarréttur, bls

11 Hrefna Friðriksdóttir Þá verður að geta þess að sérreglu um sameiginlega skuldaábyrgð er að finna í 116. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt 47 en skv. því bera hjón óskipta ábyrgð á greiðslu skatta og getur innheimtumaður ríkissjóðs gengið að hvoru hjóna um sig til greiðslu á sköttum beggja. Hætt er við að þessi regla geti orðið mökum eða jafnvel fyrrverandi mökum skuldara þungbær enda fyrirliggjandi ýmis álitaefni um endurákvörðun skatta í kjölfar hrunsins. 48 Mikilvægt er að benda á að rétt eins og með eignir þá geta hjón deilt um það hvort t.d. skráður lántakandi beri einn ábyrgð á skuld eða hvort raunverulega sé um sameiginlega skuld að ræða. 49 Líklegast er að á þetta reyni við fjárskipti, sjá nánar síðar, en til skýringar má hér nefna: M og K áttu íbúð í óskiptri sameign. M tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð á láni bróður K, láninu var síðar skuldbreytt og M gaf út skuldabréf í eigin nafni sem tryggt var með veði í íbúð M og K. K samþykkti veðsetninguna. Við opinber skipti vegna skilnaðar M og K hélt hann því fram að þetta væri sameiginleg skuld þeirra hjóna og féllst héraðsdómur á það. Hæstiréttur taldi hins vegar að M hefði ekki tekist að færa rök fyrir því á hvaða grundvelli K bæri ábyrgð á skuldinni og var kröfu M hafnað Fjárskipti milli hjóna Við skilnað fara fram fjárskipti milli hjóna. Hjón geta gert fjárskiptasamning sem þau staðfesta fyrir sýslumanni eða dómara en auk þess getur annað eða bæði krafist opinberra skipta, sbr. ákvæði XIV. kafla hjskl. og ákvæði XIV. kafla skl Helmingaskiptareglan Við fjárskipti gildir meginregla hjskl. um að hvort hjóna eigi tilkall til helmings úr skírri hjúskapareign hins, skv gr., sbr. 99. gr. og 100. gr. um afmörkun eigna og skulda (helmingaskiptareglan). 51 Helmingaskiptareglan er rótgróin í norrænum rétti og markmið hennar er að veita hvorum maka um sig hlutdeild í eignum hins og stuðla þannig að jafnstöðu við hjúskaparlok. 52 Helmingaskiptareglan byggir því á fjárhagslegri og félagslegri samstöðu sem reynir þó ekki á fyrr en við fjárskipti og reglan togast nokkuð á við reglurnar um efnahagslegt sjálfstæði hjóna meðan hjúskapur varir. Reynslan sýnir að allmörgum er kunnugt um tilvist helmingaskiptareglunnar53 en spurningar vakna hins vegar um beitingu hennar. Samkvæmt 109. gr. skl. skal við skiptin greina á milli þeirra eigna sem tilheyra hvorum aðila fyrir sig og fara eins með 47 Sjá gagnrýni hjá Asbjørn Strandbakken: Harmonisering av familietten í Norden, bls Sjá Hrd. 2002, bls. 232 (mál nr. 34/2002) og dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 22. mars 2010 í máli nr. E- 3856/2009 um skattalega meðferð söluhagnaðar í tengslum við söluréttarsamninga. Einnig t.d. lög nr. 104/2010 um skattalega meðferð á eftirgjöf skulda. Árétta ber að það hjóna sem innir af hendi greiðslu getur krafið hitt um þann hluta skatts sem koma skyldi í þess hlut miðað við tekjur og eignir hvors hjóna. 49 Sjá t.d. Anders Agell: Nordisk äktenskapsrätt, Nord 2003:2, bls Einnig Hrd. 1961, bls. 839 og Rt. 1990:1226 þar sem eiginmaður var lántakandi en meirihluti dómsins taldi skuld sameiginlega. Til grundvallar lágu sjónarmið um fjárhagslega samstöðu þessara tilteknu hjóna og þótti aðdragandi og tilefni lántöku gefa til kynna að hjónin hefðu ætlað sér innbyrðis að bera sameiginlega ábyrgð á láni. Samsvarandi niðurstaða í Rt. 1996: Hrd. 1995: Skv gr. hjskl. er maka heimilt við fjárskipti að gefa eftir af tilkalli sínu til eigna, þó á þeirri forsendu að hann geti fullnægt þeim fjárskuldbindingum sem á honum hvíla. Þá er rétt að geta þess að helmingaskiptareglunni er einnig beitt við andlát annars hjóna til þess að afmarka hvað fellur til dánarbús hins látna og stendur til arfs eftir hann, skv. 2. mgr. 34. gr., sbr gr. skl. 52 Alþt , A-deild, bls Reglur um frávik frá helmingaskiptum hafa þó verið rýmkaðar nokkuð, sbr. t.d gr. hjskl., 69. gr. a. í dönsku lov om skifte af fællesbo, sbr. LBK nr. 725 frá 1986, og 59. gr. norskra hjskl. nr. 47 frá 1991 þar sem helmingaskipti hafa verið þrengd verulega. 53 Sjá þó t.d. dóm Hrd. frá 13. mars 2008 í máli nr. 384/2007 þar sem hvorugu hjóna virtist kunnugt um helmingaskiptaregluna. 98

12 skuldir viðkomandi. Skuldir hvors um sig eru síðan dregnar frá hjúskapareignum hans og ef eignir eru umfram skuldir þá færi maki helming af hreinni hjúskapareign. 54 Ef skuldir eru umfram eignir þá situr sá sem skuldar hins vegar einn upp með skuldir sínar í samræmi við meginregluna um sjálfstæða skuldaábyrgð. Enn og aftur skiptir því sköpum að átta sig á því hver er eigandi eigna og hver skuldar hvað. Niðurstaða helmingaskipta getur auðveldlega orðið sú að annar maki situr upp með skuldir en hinn með eignir. Á þetta hlýtur að reyna sérstaklega þegar skuldastaða fólks hefur breyst með jafn afgerandi hætti og undanfarið. Vert er að nefna að í kjölfar sviptinga á fjármálamarkaði hér á landi hefur orðið umræða um vanrækslu manna í starfi, skaðabótaábyrgð og jafnvel refsiábyrgð, t.d. sektargreiðslur, einstaklinga. Í þessu sambandi gæti reynt á ákvæði 2. mgr gr. hjskl. en þar segir að skuldir sem annað hjóna hefur bakað sér með vanhirðu á fjármálum sínum eða með annarri óhæfilegri aðferð komi því aðeins til frádráttar að önnur efni maka hrökkvi ekki til greiðslu þeirra Nokkur álitaefni um fjárskipti Ýmsar spurningar vakna um fjárskiptasamninga og opinber skipti milli hjóna í kjölfar kreppunnar. Hér verður vikið að verðmati eigna, úrlausn ágreinings um ábyrgð á skuldum og ógildingu fjárskiptasamninga. Í nýlegum héraðsdómi sést vel hvaða áhrif kreppan hafði: Hjónin slitu samvistir í september 2004, mál til lögskilnaðar var höfðað í nóvember 2005 og opinberra skipta krafist í desember sama ár. Í febrúar 2008 lagði skiptastjóri fram sáttatillögu sem byggði á tilteknu verðmati eigna en sátt náðist ekki. Ágreiningur aðila var á endanum lagður fyrir héraðsdóm þar sem K krafðist þess að fá fasteign í sinn hlut án þess að greiðsla kæmi fyrir. K vísaði til efnahagsástandsins, hækkunar áhvílandi lána og lækkunar fasteignaverðs. M vísaði einnig til ástandsins en taldi aðstæður sérstakar, fasteignamarkaður hlyti að rétta úr kútnum á næstunni og óvissa væri um afdrif áhvílandi veðkrafna þar sem verulegur þrýstingur væri á stjórnvöld að bregðast við með almennum hætti til leiðréttinga í kjölfar hrunsins. Taldi M eðlilegast að eignin yrði áfram í sameign hjónanna. Í málinu var fallist á kröfu K miðað við tiltekið verðmat. 56 Þrátt fyrir að ekki séu bornar brigður á efnislega niðurstöðu í ofangreindu máli verður að telja að í ofangreindum dómi hafi ranglega verið gengið út frá því að miða skuli verðmæti eigna við tímamark 101. gr. hjskl., þ.e. almennt það tímamark þegar fyrst er tekin fyrir krafa um skilnað. Eftir hrunið hafa orðið sviptingar í verðmæti eigna sem eiga sér fá fordæmi og við þær aðstæður er nauðsynlegt að huga vel að reglum um verðmat. Með ákvæði 101. gr. hjskl. er einungis lagður skiptagrundvöllur með því að afmarka þær eignir sem falla undir skiptin. Af því leiðir ekki að verðmat eigna sem koma til skipta miðist við sama tímamark. Við það mat ber almennt að miða við gangverð eigna þegar mat fer fram á verðmæti þeirra gegn staðgreiðslu kaupverðs. 57 Annað brýnt álitaefni tengist úrlausn ágreiningsmála um uppgjör skulda þegar engar eignir eru til staðar. Staðan er sú að við opinber skipti er einungis unnt að fá úr því skorið hvort hjóna beri ábyrgð á skuld í þeim tilvikum þegar eignir eru til staðar. 54 Hér er ekki ráðrúm til að fjalla um eignir sem unnt er að halda utan skipta eða taka að óskiptu, sbr. t.d gr. hjskl. og 104. gr. skl. 55 Í Hrd. 2006, bls (mál nr. 202/2006) var skuld vegna ölvunaraksturs talin falla undir 2. mgr gr. hjskl. 56 Dómur Héraðsdóms Austurlands frá 28. júní 2010 í máli nr. Q-1/ Sjá t.d. Hrd. 2006, bls (mál nr. 579/2006) þar sem byggt er á 104. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr. og 5. mgr. 22. gr., sbr. og 105. gr. skl. 99

13 Hrefna Friðriksdóttir Skuldaábyrgðin tengist þá afmörkun á skírri hjúskapareign hvors um sig og skiptum á þeirri eign. 58 Þetta má glöggt sjá á dómi Hæstaréttar frá árinu 2005: Opinberum skiptum til fjárslita vegna hjónaskilnaðar verður beitt til að fylgja eftir gagnkvæmu tilkalli samkvæmt 103. gr. hjúskaparlaga, sem hjón njóta við skilnaðar til hluta af skýrri hjúskapareign hvors annars. Svo sem ljóst er af fyrrgreindu ákvæði 3. mgr gr. laga nr. 20/1991 geta slík skipti á hinn bóginn ekki farið fram til að færa frá öðru hjóna yfir á herðar hins skuldir, sem eignir þess fyrrnefnda hrökkva ekki fyrir. Eins og mál þetta liggur fyrir er óumdeilt að hvorugu aðilanna tilheyri eignir, sem verðgildi hafa. Þegar af þessum sökum verður að fallast á kröfu sóknaraðila um að málinu verði vísað frá héraðsdómi. 59 Í málum af þessu tagi verður að gera ráð fyrir að hjón geti gert kröfur fyrir almennum dómstólum, t.d. um viðurkenningu á ábyrgð eða endurgreiðslu skuldar. Að síðustu má gera ráð fyrir að fyrir liggi talsverður fjöldi fjárskiptasamninga vegna skilnaðar hjóna frá því rétt fyrir hrun sem byggja á verðmati eigna og fjárhæð skulda á þeim tíma. Ef eign er lögð út samkvæmt mati verður undir eðlilegum kringumstæðum að telja að samningsaðilar verði hvor um sig að bera áhættuna af því að verð geti ýmist hækkað eða lækkað eftir að samningur er gerður. 60 Um ógildingu fjárskiptasamninga gilda ákvæði 2. mgr. 95. gr. hjskl. og hinar almennu meginreglur III. kafla samningalaga nr. 7/ Ekki er að sjá að dómstólar hafi sérstaklega tekið á álitaefnum um t.d. brostnar forsendur fjárskiptasamninga í kjölfar hrunsins, en forvitnilegt yrði að láta reyna á slík álitaefni við þessar sérstöku aðstæður. 4. Umræða og ályktanir Í þessari umfjöllun er lagt upp með að hrunið kalli ekki sérstaklega á breytingar á hjúskaparlögum eða undirstöðusjónarmiðum þeirra. Hins vegar er talið að hrunið hafi augljóslega sett fjölmarga einstaklinga í hjúskap, rétt eins og aðra, í fjárhagslega erfiða stöðu. Efnahagskreppan og umræðan í kjölfarið afhjúpi um leið hve grunnreglur hjúskaparlaga um fjármál hjóna komi mörgum á óvart þegar á reynir. Markmið með greininni var þannig að draga saman og varpa skýrari ljósi á nokkra meginþætti í fjármálaskipulagi hjóna. Þá var ætlunin að draga fram hvernig gera verði ráð fyrir að reyni á grunnreglurnar í kjölfar efnahagshrunsins á Íslandi og fjalla sérstaklega um nokkur áleitin atriði í því sambandi. Eins og vikið var að í upphafi þá hafa vaknað ýmsar spurningar um stöðu og ábyrgð hjóna eftir hrunið. Það liggur fyrir að eignasöfnun var talsverð fyrir hrun en verðmæti eigna eftir það er væntanlega óljóst í flestum tilvikum. Þá tókst einhver fjöldi einstaklinga í hjúskap á hendur verulegar fjárskuldbindingar fyrir hrunið og/eða hefur þurft að þola talsvert tap og ekki er útséð með það enn hvaða kröfur verða gerðar á hendur einstaklingum eða hvernig uppgjöri verður háttað. 62 Við þessar aðstæður er sérstaklega mikilvægt að minna á þær reglur sem gilda um eignir og skuldir hjóna og draga fram með hvaða hætti reynt getur á álitamál um t.d. eignarrétt, verðmæti eigna, 58 Sjá t.d. Hrd. 1961, bls. 839 og Hrd. 1995, bls Hrd. 2005, bls (mál nr. 261/2005). 60 Hans Viggo Godsk Pedersen: Familie- og arveret, 5. útg. Kaupmannahöfn 2001, bls Sjá sérstakar aðstæður í Hrd. 1998, bls þar sem deilt var um verðgildi hlutabréfa. 61 Sbr. t.d. Hrd. 1984, bls og Hrd. 2006, bls (mál nr. 316/2006). 62 Í dæmaskyni um óvissu má nefna ný lög nr. 104/2010 um skattalega meðferð á eftirgjöf skulda, sbr. Alþt , A-deild, þskj mál. Einnig dóm Hrd. frá 16. september 2010 í máli nr. 471/2010, Sanngirni tryggð með lagasetningu frettatilkynningar/nr/3141, sótt 20. september 2010 og Krefst 15 milljarða frá fyrrverandi starfsfólki Fréttablaðið 18. maí 2010, bls

14 ábyrgð á skuldum, svo og riftun eða ógildingu samninga. Nokkuð kemur á óvart hve fá dómsmál hafa verið rekin um þessi álitaefni en eflaust verður að taka mið af þeirri óvissu sem ríkt hefur um skuldastöðu fjölmargra einstaklinga svo og þeim flóknu uppgjörsmálum sem álitaefnin tengjast, t.d. spurningunni um riftun kaupmála í tengslum við gjaldþrot. Í kjölfar efnahagshruns af því tagi sem við höfum upplifað reynir sérstaklega á þekkingu manna á samspili sjálfstæðis og samstöðu hjóna og hér er því haldið fram að óljósar hugmyndir hafi valdið röngum ályktunum um ábyrgð í hjúskap og áhrif hjúskapar. Rétt er að víkja sérstaklega orðum að umræðu um það annars vegar að hjón hafi verið talin bera sameiginlega ábyrgð á öllum skuldbindingum maka eða hins vegar fullyrðingum um að skuldbindingar annars hjóna hafi engin áhrif á stöðu makans. 63 Samkvæmt meginreglunni um sjálfstæða skuldaábyrgð hjóna er ljóst að einstaklingar munu í fjölmörgum tilvikum bera einir ábyrgð á skuldum sínum og að skuldheimtumenn munu ekki geta dregið maka viðkomandi beint til ábyrgðar eða gengið að eignum makans. 64 Hér verður þó að fullyrða að eigna- og skuldastaða einstaklings í hjónabandi er alltaf til þess fallin að hafa áhrif á maka viðkomandi. Eigna- og skuldastaða hlýtur þannig í mörgum tilvikum að hafa veruleg áhrif á gagnkvæm framfærsluframlög, heimilisrekstur, verkaskiptingu og lífstíl. Eignir og skuldir annars hjóna hafa líka bein áhrif á stöðu makans ef til skilnaðar eða andláts kemur. Ef eignir eru t.d. að verulegu leyti í eigu þess sem skuldar mikið þá geta báðir staðið uppi slyppir og snauðir en ef eignir eru á hendi þess sem ekki ber formlega ábyrgð á skuld þá er staðan allt önnur. Ef hjón hafa gefið hvort öðru verulegar gjafir, t.d. í formi kaupmála eða fallið frá tilkalli til eigna við gerð fjárskiptasamnings getur skuldastaða þess sem gaf haft úrslitaáhrif á kröfur um riftun og kröfur á hendur gjafþega. Þá geta eflaust flestir tekið undir að óvissan og tjónið sem hlaust af hruni bankakerfisins er allt í senn fjárhagslegt, félagslegt, andlegt og sálrænt. 65 Gerbreytt eigna- og skuldastaða annars einstaklingsins í hjónabandi hlýtur að vera til þess fallin að valda einhverju tjóni beint eða óbeint fyrir alla fjölskylduna. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir því að það er ekki einfalt að svara spurningum um réttarstöðu hjóna eftir hrunið, hvers konar ábyrgð maki ber eða hver áhrif hrunsins verða eða eiga að vera fyrir hjón. Svarið hlýtur að ráðast af því hvers konar réttarstaða höfð er í huga, t.d. hvort svara þarf spurningum um deilur hjóna innbyrðis eða deilur þeirra við skuldheimtumenn og t.d. hvort deilur snúast um eignir, skuldir, samninga, uppgjör, ógildingu eða riftun. Þá geta vaknað sérstakar spurningar um hæfi tiltekins aðila sem er í hjónabandi til að móta eða taka stefnumarkandi, afdrifaríkar ákvarðanir ýmis í almennum eða einstaklingsbundnum málum þar sem reynt getur á sérstaka, persónulega hagsmuni maka. 63 Sjá t.d. Helgi Sigurðsson: Lán til starfsmanna Kaupþings banka hf. Fréttablaðið 4. júlí 2009, bls Sjá þó hér að framan um ábyrgð á skattskuldum. 65 Sjá t.d. Steingrímur J. Sigfússon: Orsakir og afleiðingar bankahrunsins: Land tekur að rísa Fréttablaðið 19. ágúst

15 Hrefna Friðriksdóttir Heimildir Alþingistíðindi. Anders Agell: Nordisk äktenskapsrätt, Nord 2003:2. Anne-Blanca Dahl og Sicile Tveøy: Skjevdeling í Tidsskrift for familierett, arverett og barneverndrettslige spørgsmål, nr. 2, 2006, bls Arnaldur Sölvi og Stefán Ólafsson: Heimur hátekjuhópanna: Um þróun tekjuskiptingar á Íslandi Fréttabréf Þjóðmálastofnunar Háskóla Íslands nr. 3, Asbjørn Strandbakken: Harmonisering av familietten í Norden, Lov og rett nr. 10, 2004, bls Ármann Snævarr: Hjúskapar- og sambúðarréttur. Reykjavík Fréttablaðið: Kirkjubrúðkaupum fækkar. Fréttagrein, 2. júní Fréttablaðið: Krefst 15 milljarða frá fyrrverandi starfsfólki. Fréttagrein, 18. maí Fréttablaðið: Sprenging í kaupmálum: 105 kaupmálar voru gerðir strax eftir hrun. Fréttagrein, 17. maí Grete K. Nielsen: Skjevdeling i et kvinneperspektiv, Tidsskrift for familierett, arverett og barnevernrettslige spørgsmål, nr. 2, 2009, bls Hans Viggo Godsk Pedersen: Familie- og arveret, 5. útg. Kaupmannahöfn Helgi Sigurðsson: Lán til starfsmanna Kaupþings banka hf. Fréttablaðið 4. júlí 2009, bls. 20. Hrefna Friðriksdóttir: Lagaleg staða fjölskyldunnar sifjaréttur. Í ritinu Fjölskyldan: Uppspretta lífsgilda. Reykjavík 1994, bls Hrefna Friðriksdóttir: Sifja- og erfðaréttur. Í ritinu Um lög og rétt helstu greinar íslenskrar lögfræði, Reykjavík 2009, bls Jonathan Herring: Family Law, 4. útg. Harlow Linda Nielsen: Familieformueretten: Skilsmisse og skifte, GAD, Kaupmannahöfn Mary Welstead og Susan Edwards: Family Law 2. útg. Oxford Peter Lødrup: Strøtanker omkring særeie og felleseie, skjevdeling og juridisk terminologi. Jussens Venner nr. 4-5, 2002, bls Sigrún Júlíusdóttir, Jóhanna Rósa Arnardóttir og Guðlaug Magnúsdóttir: Ungmenni og ættartengsl: Rannsókn um reynslu og sýn skilnaðarungmenna. Reykjavík Skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna Alþingi Stefán Ólafsson: Íslenska efnahagsundrið: Frá hagsæld til frjálshyggju og fjármálahruns. Stjórnmál og stjórnsýsla 2. tbl. 4. árg Steingrímur J. Sigfússon: Orsakir og afleiðingar bankahrunsins: Land tekur að rísa. Fréttablaðið, 19. ágúst Dómaskrá Hrd. 1959, bls. 73 Hrd. 1961, bls. 839 Hrd. 1991, bls. 745 Hrd. 1992, bls. 945 Hrd. 1992, bls Hrd. 1995:3012 Hrd. 1997, bls Hrd. 1998, bls Hrd. 1999, bls (mál nr. 383/1998) Hrd. 2002, bls. 232 (mál nr. 34/2002) Hrd. 2002, bls (mál nr. 307/2001) Hrd. 2002:1718 (mál nr. 146/2002) Hrd. 2003, bls. 964 (mál nr. 354/2002) Hrd. 2005, bls (mál nr. 73/2005) 102

Aðför vegna umgengistálmana

Aðför vegna umgengistálmana Aðför vegna umgengistálmana Hrefna Friðriksdóttir Lagadeild Ritstjóri Hrefna Friðriksdóttir Rannsóknir í félagsvísindum XIII. Erindi flutt á ráðstefnu í október 2012 Reykjavík: Félagsvísindastofnun Háskóla

Detaljer

Beiting enduröflunarverðs við ákvörðun fjárhæðar eignarnámsbóta

Beiting enduröflunarverðs við ákvörðun fjárhæðar eignarnámsbóta Sigurbjörg Rut Hoffritz Beiting enduröflunarverðs við ákvörðun fjárhæðar eignarnámsbóta - BA-ritgerð í lögfræði - Umsjónarkennari: Arnar Þór Stefánsson Lagadeild Háskóla Íslands Júní 2009 EFNISYFIRLIT

Detaljer

Helstu nýmæli laga nr. 150/2007

Helstu nýmæli laga nr. 150/2007 Svanhildur Anna Magnúsdóttir Helstu nýmæli laga nr. 150/2007 -BA ritgerð í lögfræði - Umsjónarkennari: Heiðar Ásberg Atlason Lagadeild Háskóla Íslands Júní 2009 EFNISYFIRLIT 1. Inngangur... 3 2. Forsaga

Detaljer

Meginreglur um bótaábyrgð eignarnema

Meginreglur um bótaábyrgð eignarnema Guðlaug Björg Ingólfsdóttir Meginreglur um bótaábyrgð eignarnema -BA ritgerð til BA prófs í lögfræði - Umsjónarkennari: Arnar Þór Stefánsson Lagadeild Háskóla Íslands Apríl 2009 EFNISYFIRLIT 1 Inngangur...2

Detaljer

gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014 og 360/2016 Lög um mannvirki, nr.

gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014 og 360/2016 Lög um mannvirki, nr. . gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014 og 360/2016 Lög um mannvirki, nr. 160/2010 Almennar kröfur til íbúða Í grein í byggingarreglugerð segir: Hver einstök

Detaljer

33. gr. samningalaga Dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands fyrir og eftir lögfestingu 36. gr.

33. gr. samningalaga Dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands fyrir og eftir lögfestingu 36. gr. BA-ritgerð í lögfræði 33. gr. samningalaga Dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands fyrir og eftir lögfestingu 36. gr. Jóhann Þorvarðarson Leiðbeinandi: Unnur E. Sveinsdóttir Apríl 2014 BA-ritgerð í lögfræði

Detaljer

sþ. 503. Tillaga til þingsályktunar [200. mál]

sþ. 503. Tillaga til þingsályktunar [200. mál] sþ. 503. Tillaga til þingsályktunar [200. mál] um heimild fyrir rikisstjórnina að staðfesta samkomulag milli Íslands og Noregs um fiskveiði- og landgrunnsmál. Frá utanríkisráðherra. Alþingi ályktar að

Detaljer

Heimildin til nafnleyndar vitna í sakamálum BA ritgerð í lögfræði

Heimildin til nafnleyndar vitna í sakamálum BA ritgerð í lögfræði Heimildin til nafnleyndar vitna í sakamálum BA ritgerð í lögfræði Berglind Hermannsdóttir Lagadeild Félagsvísindasvið Friðrik Ársælsson Október 2013 Berglind Hermannsdóttir Heimildin til nafnleyndar vitna

Detaljer

ÚRRÆÐI 55. GR. FJÖLEIGNARHÚSALAGA VEGNA BROTA Á GRENNDARHAGSMUNUM

ÚRRÆÐI 55. GR. FJÖLEIGNARHÚSALAGA VEGNA BROTA Á GRENNDARHAGSMUNUM ÚRRÆÐI 55. GR. FJÖLEIGNARHÚSALAGA VEGNA BROTA Á GRENNDARHAGSMUNUM Haukur Hinriksson 2013 BA í lögfræði Höfundur/höfundar: Haukur Hinriksson Kennitala: 060690-3169 Leiðbeinandi: Kristín Haraldsdóttir Lagadeild

Detaljer

FRIÐHELGI EINKALÍFS NÓVEMBER 2003

FRIÐHELGI EINKALÍFS NÓVEMBER 2003 FRIÐHELGI EINKALÍFS NÓVEMBER 2003 Hver er réttur barns til friðhelgi einkalífs? Samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, Barnasáttmálanum, er barn skilgreint, sem einstaklingur, yngri

Detaljer

Um upplýsingaskyldu seljanda í fasteignakaupum og fleiri reglur laga nr. 40/2002 um fasteignakaup

Um upplýsingaskyldu seljanda í fasteignakaupum og fleiri reglur laga nr. 40/2002 um fasteignakaup Grímur Hergeirsson Um upplýsingaskyldu seljanda í fasteignakaupum og fleiri reglur laga nr. 40/2002 um fasteignakaup - Meistararitgerð í lögfræði - Umsjónarkennari: Viðar Már Matthíasson Lagadeild Háskóla

Detaljer

Frumvarp til laga. um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, með síðari breytingum. (Lagt fyrir Alþingi á 138. löggjafarþingi

Frumvarp til laga. um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, með síðari breytingum. (Lagt fyrir Alþingi á 138. löggjafarþingi Þskj. 189 170. mál. Frumvarp til laga um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, með síðari breytingum. (Lagt fyrir Alþingi á 138. löggjafarþingi 2009 2010.) 1. gr. Á eftir 23. gr. laganna kemur ný grein,

Detaljer

TILKOMA, INNTAK OG FRAMKVÆMD TILKYNNINGARFRESTS, SKV. 1. MGR. 51. OG 1. MGR GR. VÁTRYGGINGARSAMNINGALAGA, NR. 30/2004.

TILKOMA, INNTAK OG FRAMKVÆMD TILKYNNINGARFRESTS, SKV. 1. MGR. 51. OG 1. MGR GR. VÁTRYGGINGARSAMNINGALAGA, NR. 30/2004. TILKOMA, INNTAK OG FRAMKVÆMD TILKYNNINGARFRESTS, SKV. 1. MGR. 51. OG 1. MGR. 124. GR. VÁTRYGGINGARSAMNINGALAGA, NR. 30/2004. SKÚLI SVEINSSON 14. maí 2012 ML í lögfræði Höfundur: Skúli Sveinsson Kennitala:

Detaljer

Ásta Sóley Sigurðardóttir Áhættutaka í vinnuslysum: Telst vinna starfsmanna Vegagerðar ríkisins við hættulegar aðstæður áhættutaka?

Ásta Sóley Sigurðardóttir Áhættutaka í vinnuslysum: Telst vinna starfsmanna Vegagerðar ríkisins við hættulegar aðstæður áhættutaka? Ásta Sóley Sigurðardóttir Áhættutaka í vinnuslysum: Telst vinna starfsmanna Vegagerðar ríkisins við hættulegar aðstæður áhættutaka? -BA ritgerð til BA prófs í lögfræði - Umsjónarkennari: Grímur Sigurðsson

Detaljer

sambærilegum dómum er átt við að atvikalýsingar séu svipaðar, ákært sé fyrir sömu ákvæði hegningarlaganna og að dómur hafi fallið á svipuðum tíma.

sambærilegum dómum er átt við að atvikalýsingar séu svipaðar, ákært sé fyrir sömu ákvæði hegningarlaganna og að dómur hafi fallið á svipuðum tíma. EFNISYFIRLIT 1 Inngangur... 2 2 Ákvörðun refsingar... 3 2.1 Um refsimörk laga... 3 2.2 Refsiþyngingarástæður... 4 2.3 70. gr. hgl.... 4 2.4 Hugtakið nauðgun í lagalegum skilningi... 6 2.4.1 Fyrirmynd og

Detaljer

RÉTTUR ÁKÆRÐA TIL AÐ VERA VIÐSTADDUR MÁLSMEÐFERÐ. Áhrif 123. gr. sml. á réttláta málsmeðferð og jafnræði málsaðila fyrir dómi

RÉTTUR ÁKÆRÐA TIL AÐ VERA VIÐSTADDUR MÁLSMEÐFERÐ. Áhrif 123. gr. sml. á réttláta málsmeðferð og jafnræði málsaðila fyrir dómi RÉTTUR ÁKÆRÐA TIL AÐ VERA VIÐSTADDUR MÁLSMEÐFERÐ Áhrif 123. gr. sml. á réttláta málsmeðferð og jafnræði málsaðila fyrir dómi Höfundur: Klara Baldursdóttir Briem Kennitala: 121287-2699 Leiðbeinandi: Hulda

Detaljer

Réttarstaða föður samkvæmt íslenskri barnalöggjöf

Réttarstaða föður samkvæmt íslenskri barnalöggjöf Háskólinn á Akureyri Félagsvísinda- og lagadeild Lögfræði 2008 Réttarstaða föður samkvæmt íslenskri barnalöggjöf - Samanburður við gildandi löggjöf í Danmörku og Noregi - Halldóra Kristín Hauksdóttir Lokaverkefni

Detaljer

Hvað ræður skattalegu heimilisfesti lögaðila skv. íslenskum skattarétti og ákvæðum tvísköttunarsamninga

Hvað ræður skattalegu heimilisfesti lögaðila skv. íslenskum skattarétti og ákvæðum tvísköttunarsamninga Háskólinn á Bifröst BS ritgerð - Haust 2012 Hvað ræður skattalegu heimilisfesti lögaðila skv. íslenskum skattarétti og ákvæðum tvísköttunarsamninga Jóhann Sveinn Sigurleifsson Leiðbeinandi: Elísabet Guðbjörnsdóttir

Detaljer

7.4 Skotvopn og sprengiefni Önnur tilvik gr. hegningarlaganna Hugtakið saknæmi Saknæmisskilyrði...

7.4 Skotvopn og sprengiefni Önnur tilvik gr. hegningarlaganna Hugtakið saknæmi Saknæmisskilyrði... EFNISYFIRLIT Aðfararorð... 3 1 Inngangur... 4 1.1 Um efni ritgerðarinnar og efnisskipan... 4 1.2 Sögulegt yfirlit... 6 2 Flokkun afbrota... 7 2.1 Tjónsbrot... 8 2.2 Samhverf brot... 9 2.3 Hættubrot...

Detaljer

Siðferði og samfélagsleg ábyrgð í sveitarfélögum

Siðferði og samfélagsleg ábyrgð í sveitarfélögum Siðferði og samfélagsleg ábyrgð í sveitarfélögum 2 Inngangur Á undanförnum árum hefur verið mikil umræða í Noregi um siðferði á sveitarstjórnarstigi og norska sveitarfélagasambandið, KS, hefur staðið fyrir

Detaljer

Vægi lögskýringargagna við túlkun mannréttindaákvæða stjórnarskrár í dómum Hæstaréttar Íslands

Vægi lögskýringargagna við túlkun mannréttindaákvæða stjórnarskrár í dómum Hæstaréttar Íslands Marta María Friðriksdóttir Vægi lögskýringargagna við túlkun mannréttindaákvæða stjórnarskrár í dómum Hæstaréttar Íslands - BA ritgerð í lögfræði - Umsjónarkennari: Margrét María Grétarsdóttir Lagadeild

Detaljer

REGLUR FYRIR ÚTGEFENDUR FJÁRMÁLAGERNINGA

REGLUR FYRIR ÚTGEFENDUR FJÁRMÁLAGERNINGA REGLUR FYRIR ÚTGEFENDUR FJÁRMÁLAGERNINGA NASDAQ OMX ICELAND HF. ÚTGEFNAR 17. desember 2013 INNGANGUR... 4 HLUTABRÉF... 5 1. TAKA HLUTABRÉFA TIL VIÐSKIPTA... 5 1.1 SKILYRÐI FYRIR TÖKU HLUTABRÉFA TIL VIÐSKIPTA...

Detaljer

Að öðru leyti er vísað til umsagnar Alþýðusambandsins um frumvarp til laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, mál 518.

Að öðru leyti er vísað til umsagnar Alþýðusambandsins um frumvarp til laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, mál 518. ALÞÝÐUSAMBAND ÍSLANDS Alþingi komudagur Í9.Í.Q.003 Nefndasvið Alþingis Austurstræti 8-10 Reykjavík, 18. febrúar 2003 Efni: Umsögn um frumvarp til laga um neytendakaup, 556. mál, EESreglur. Alþýðusamband

Detaljer

Virkjunarkostir til umfjöllunar í 3. áfanga rammaáætlunar Kafli 6.52 R3154A Blöndudalsvirkjun

Virkjunarkostir til umfjöllunar í 3. áfanga rammaáætlunar Kafli 6.52 R3154A Blöndudalsvirkjun Virkjunarkostir til umfjöllunar í 3. áfanga rammaáætlunar Kafli 6.52 R3154A Blöndudalsvirkjun Erla Björk Þorgeirsdóttir Kristinn Einarsson Linda Georgsdóttir OS-2013/01 978-9979-68-326-1 Orkustofnun Orkugarður

Detaljer

Norska fiskveiðistjórnunarkerfið og markaðssetning norskra afurða. Jóhannes Pálsson, framkvæmdastjóri framleiðslu Norway Seafood AS.

Norska fiskveiðistjórnunarkerfið og markaðssetning norskra afurða. Jóhannes Pálsson, framkvæmdastjóri framleiðslu Norway Seafood AS. Norska fiskveiðistjórnunarkerfið og markaðssetning norskra afurða Jóhannes Pálsson, framkvæmdastjóri framleiðslu Norway Seafood AS. Helstu markaðir fyrir norskar sjávarafurðir Heildarútflutningsverðmæti

Detaljer

Frístundahús. Leiðbeiningar. Leiðbeiningar. Mannvirkjastofnun

Frístundahús. Leiðbeiningar. Leiðbeiningar. Mannvirkjastofnun . gr. byggingarreglugerðar, nr.112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013 og 280/2014 Lög um mannvirki, nr. 160/2010 Frístundahús Í grein í byggingarreglugerð segir: Almennar hollustuháttakröfur íbúða

Detaljer

Alþingi Erindi nr. Þ /53/^ 31* komudagur Q.ccrb

Alþingi Erindi nr. Þ /53/^ 31* komudagur Q.ccrb Reykjavík, 22. janúar 2007. Nefiidasvið Alþingis, Austurstræti 8-10, 150 Reykjavík. Alþingi Erindi nr. Þ /53/^ 31* komudagur 23. 1 Q.ccrb Efiii: Svör við umsögnum um firumvarp til laga um breyting á almennum

Detaljer

Kongeriket Norges Grunnlov 49-121

Kongeriket Norges Grunnlov 49-121 Hugvísindasvið Kongeriket Norges Grunnlov 49-121 Oversettelse fra norsk til islandsk Ritgerð til BA-prófs í norsku Þórunn S. Hreinsdóttir Júní 2015 Ritgerð þessi er lokaverkefni til BA-gráðu í norsku og

Detaljer

Frumvarp til laga. Frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.

Frumvarp til laga. Frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. 146. löggjafarþing 2016 2017. Þingskjal 379 272. mál. Stjórnarfrumvarp. Frumvarp til laga um breytingu á lögum um umgengni um nytjastofna sjávar, lögum um stjórn fiskveiða og lögum um veiðigjald (öflun

Detaljer

BÖRN Í FJÖLTYNGDUM FJÖLSKYLDUM. UPPLÝSINGABÆKLINGUR Islandsk

BÖRN Í FJÖLTYNGDUM FJÖLSKYLDUM. UPPLÝSINGABÆKLINGUR Islandsk BÖRN Í FJÖLTYNGDUM FJÖLSKYLDUM UPPLÝSINGABÆKLINGUR Islandsk 1 FORMÁLI Upplýsingabæklingurinn fjallar um 10 spurningar sem foreldrar oft spyrja og sem beinast að fjöltyngdum málþroska barna. Að auki er

Detaljer

Frumvarp til laga. (Lagt fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi )

Frumvarp til laga. (Lagt fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi ) Þingskjal 1107 679. mál. Frumvarp til laga um breytingu á lögum um umgengni um nytjastofna sjávar, lögum um stjórn fiskveiða og lögum um veiðigjald (öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni). (Lagt fyrir Alþingi

Detaljer

1. Inngangur. 2. Önnur móðurmál en íslenska

1. Inngangur. 2. Önnur móðurmál en íslenska 1 1. Inngangur Ýmsir geta ekki nýtt sér hefðbundna kennslu í íslensku í grunnskóla. Hluti þeirra hefur gengið undir nafninu nýbúar. Í Reglugerð um íslenskukennslu nemenda með annað móðurmál en íslensku

Detaljer

PÆLINGAR UM NPA EFNI:

PÆLINGAR UM NPA EFNI: PÆLINGAR UM NPA EFNI: I. INNGANGUR... 2 II. HVERJIR EIGA AÐ FÁ NPA-SAMNING? REGLUR Á HÖFUÐBORGARSVÆÐINU... 4 III. ÚR REGLUM Á ÖÐRUM NORÐURLÖNDUM... 7 IV. HUGLEIÐINGAR UM HVERJIR EIGI AÐ FÁ EÐA GETI NÝTT

Detaljer

Verkefnahefti 3. kafli

Verkefnahefti 3. kafli Verkefnahefti. kafli Skali A Verkefnablöð 0 Námsgagnastofnun. KAFLI .. Cuisinaire-kubbar hvítur appelsínugulur rauður blár ljósgrænn brúnn fjólublár svartur gulur dökkgrænn dökkgrænn svartur gulur fjólublár

Detaljer

majl Eríndi nr. Þ /^ 3 /^ 3 komudagur 2% l 20IÍ

majl Eríndi nr. Þ /^ 3 /^ 3 komudagur 2% l 20IÍ Afskriftir nátnslána - minnisblað majl Eríndi nr. Þ /^ 3 /^ 3 komudagur 2% l 20IÍ 1Norður Noregi hafa námslán íbúa um langt skeið verið færð niður um vissa upphæð árlega. Námslán eru afskrifuð um 10% á

Detaljer

ALÞÝÐUSAMBAND ÍSLANDS Alþingi. Erindi nr. Þ / ^ // / / 63 komudagur S. v/. 2. öó$t. Alþingi. Nefndarsvið 150 REYKJAVÍK

ALÞÝÐUSAMBAND ÍSLANDS Alþingi. Erindi nr. Þ / ^ // / / 63 komudagur S. v/. 2. öó$t. Alþingi. Nefndarsvið 150 REYKJAVÍK Alþingi ALÞÝÐUSAMBAND ÍSLANDS Alþingi. Erindi nr. Þ / ^ // / / 63 komudagur S. v/. 2. öó$t Nefndarsvið 150 REYKJAVÍK Reykjavík, 4. apríl 2005 Tilvísun: 2005030077 Efni: Umsögn um frumvarp til breytinga

Detaljer

Málið er höfðað með ákæru ríkissaksóknara dagsettri 8. mars 2013, á hendur:

Málið er höfðað með ákæru ríkissaksóknara dagsettri 8. mars 2013, á hendur: -Árið 2013, föstudaginn 7. júní, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af héraðsdómurunum Guðjóni St. Marteinssyni, sem dómsformanni, Barböru Björnsdóttur og Halldóri

Detaljer

UM SJÁVARFALLASPÁR. Náttúiufrœðingurinn 69 (I), bls , 2000.

UM SJÁVARFALLASPÁR. Náttúiufrœðingurinn 69 (I), bls , 2000. ÞORSTEINN SÆMUNDSSON UM SJÁVARFALLASPÁR Sjávarföllin hafa frá fyrstu tíð vakið athygli þeirra sem við strendur búa eða sjómennsku stunda. Að sæfarendur þurfi að taka tillit til flóðs og fjöru er deginum

Detaljer

skrifstofa eigna og atvinnuþróunar Reykjavík, 27. febrúar 2017 R

skrifstofa eigna og atvinnuþróunar Reykjavík, 27. febrúar 2017 R Borgarráð skrifstofa eigna og atvinnuþróunar Reykjavík, 27. febrúar 2017 R13020066 641 Kirkjusandsreitur - uppbygging Óskað er eftir að borgarráð samþykki meðfylgjandi viðauka við samning Íslandsbanka

Detaljer

Inngangur Skýrsla þessi er samin af vinnuhópi sem forseti Alþingis skipaði í júní 2014 til þess að endurskoða kosningalög. Upphaflega var gert ráð fyrir því að vinnuhópurinn skilaði tillögum sínum í formi

Detaljer

tálbeitur Greiningaraðferð við mat á lögmæti 1

tálbeitur Greiningaraðferð við mat á lögmæti 1 Karólína Finnbörnsdóttir Lögfræðingur frá Háskólanum í Reykavík og saksóknarfulltrúi há embætti sérstaks saksóknara. tálbeitur Greiningaraðferð við mat á lögmæti 1 73 1 Grein þessi inniheldur valda kafla

Detaljer

Gróðureldar náttúruvá viðvaranir - spár. Sigrún Karlsdóttir Sibylle von Löwis Trausti Jónsson

Gróðureldar náttúruvá viðvaranir - spár. Sigrún Karlsdóttir Sibylle von Löwis Trausti Jónsson Gróðureldar náttúruvá viðvaranir - spár Sigrún Karlsdóttir Sibylle von Löwis Trausti Jónsson Gróðureldar Gróðureldar geta kviknað í sinu mjög þurrum gróðri rakastig og úrkomumagn skiptir því máli Gróðureldar

Detaljer

EES-viðbætir. ÍSLENSK útgáfa. við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins. Nr. 29 ISSN árgangur EES-STOFNANIR. 1.

EES-viðbætir. ÍSLENSK útgáfa. við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins. Nr. 29 ISSN árgangur EES-STOFNANIR. 1. ÍSLENSK útgáfa EES-viðbætir við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins I EES-STOFNANIR 1. EES-ráðið 2. Sameiginlega EES-nefndin ISSN 1022-9337 Nr. 29 10. árgangur 5.6.2003 2003/EES/29/01 Ákvörðun sameiginlegu

Detaljer

Umbúðir eiga að spara meira en þær kosta

Umbúðir eiga að spara meira en þær kosta 2/2000 Tímarit Tæknifélags mjólkuriðnaðarins 24. árgangur 1943 Umbúðir eiga að spara meira en þær kosta Ruben Rausing, stofnandi Tetra Pak. Tetra 1952 Classic 1961 Tetra Therm Aseptic VTIS Tetra 1961 Classic

Detaljer

Øvingsoppgaver i norrønt

Øvingsoppgaver i norrønt Robert K. Paulsen Øvingsoppgaver i norrønt Del 2 (Leksjon 4) for Fjernord- studentene våren 2014 NOSP103- F Institutt for lingvistiske, litterære og estetiske studier Universitetet i Bergen Versjonshistorie

Detaljer

Nr desember 1999 AUGLÝSING

Nr desember 1999 AUGLÝSING 31. desember 1999 173 Nr. 23 AUGLÝSING um samning milli Íslands, Grænlands/Danmerkur og Noregs um loðnustofninn á hafsvæðinu milli Grænlands, Íslands og Jan Mayen. Hinn 18. júní 1998 var undirritaður í

Detaljer

Mat á áhættu vegna innflutnings á nautasæði frá Geno Global Ltd í Noregi

Mat á áhættu vegna innflutnings á nautasæði frá Geno Global Ltd í Noregi Áhættumat Mat á áhættu vegna innflutnings á nautasæði frá Geno Global Ltd í Noregi Mars 2014 0 EFNISYFIRLIT Inngangur...4 I. Forsendur...4 II. Hættugreining...5 III. Áhættumat...8 1. Berklar (Tuberculosis

Detaljer

Leiðbeiningar um samtöl barnaverndarstarfsmanna við börn. Talaðu við mig!

Leiðbeiningar um samtöl barnaverndarstarfsmanna við börn. Talaðu við mig! Leiðbeiningar um samtöl barnaverndarstarfsmanna við börn Talaðu við mig! barnaverndar arstarfsmanna við börn Innihald Formáli... 5 Réttur barna og unglinga til þátttöku... 6 Tilgangurinn með leiðbeiningunum...

Detaljer

Leiðbeiningar

Leiðbeiningar . gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013 og 280/2014 Lög um mannvirki, nr. 160/2010 Bílastæði hreyfihamlaðra Í grein í byggingarreglugerð segir: Bílastæði hreyfihamlaðra

Detaljer

EES-viðbætir. ÍSLENSK útgáfa. við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins. Nr. 27 ISSN árgangur EB-STOFNANIR

EES-viðbætir. ÍSLENSK útgáfa. við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins. Nr. 27 ISSN árgangur EB-STOFNANIR ÍSLENSK útgáfa EES-viðbætir við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins I EES-STOFNANIR 1. Sameiginlega EES-nefndin II EFTA-STOFNANIR 1. Fastanefnd EFTA-ríkjanna 2. Eftirlitsstofnun EFTA ISSN 1022-9337 Nr. 27

Detaljer

3.2 Lausnir af römmum sýrum og bösum

3.2 Lausnir af römmum sýrum og bösum 3. kafli, Efnafræði II (Jóhann Sigurjónon) Efnahvörf ýru og baa við vatn og innbyrði. (Athuga: K = K a ; S = HB ; B = B ; K v = K w ) Upprifjun (8. kafli bók I, Jóhann Sigurjónon) Skilgreiningar: Brønted:

Detaljer

Nr júní 2015 REGLUGERÐ. um plöntuverndarvörur.

Nr júní 2015 REGLUGERÐ. um plöntuverndarvörur. REGLUGERÐ um plöntuverndarvörur. 1. gr. Gildistaka tiltekinna gerða Evrópusambandsins. Eftirfarandi gerðir sem vísað er til í XV. kafla II. viðauka samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, skulu öðlast

Detaljer

3. Sameiginlega EES-þingmannanefndin. 2005/EES/34/01 Almannaþjónustuskyldur Útboð Noregur... 1

3. Sameiginlega EES-þingmannanefndin. 2005/EES/34/01 Almannaþjónustuskyldur Útboð Noregur... 1 ÍSLENSK útgáfa EES-viðbætir við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins I EES-STOFNANIR 1. EES-ráðið 2. Sameiginlega EES-nefndin 3. Sameiginlega EES-þingmannanefndin 4. Ráðgjafarnefnd EES ISSN 1022-9337 Nr.

Detaljer

LÖGMANNABLAÐIÐ ÚTGEFIÐ AF LÖGMANNAFÉLAGI ÍSLANDS 3. TBL. 20. ÁRG á þeim

LÖGMANNABLAÐIÐ ÚTGEFIÐ AF LÖGMANNAFÉLAGI ÍSLANDS 3. TBL. 20. ÁRG á þeim 32014 LÖGMANNABLAÐIÐ ÚTGEFIÐ AF LÖGMANNAFÉLAGI ÍSLANDS 3. TBL. 20. ÁRG. 2014 Gjafsókn Erlendar réttarreglur og sönnun á þeim efnisyfirlit Af vettvangi félagsins Árni Helgason: Leiðari 4 Jónas Þór Guðmundsson

Detaljer

Leiðbeiningar gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014 og 360/2016 Lög um mannvirki, nr.

Leiðbeiningar gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014 og 360/2016 Lög um mannvirki, nr. . gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014 og 360/2016 Lög um mannvirki, nr. 160/2010 Bílastæði hreyfihamlaðra Í grein í byggingarreglugerð segir: Bílastæði hreyfihamlaðra

Detaljer

316 Hvítbók ~ náttúruvernd

316 Hvítbók ~ náttúruvernd 19 Almannaréttur 316 Hvítbók ~ náttúruvernd 19. Almannaréttur 19.1 Inngangur Ekki er að finna í íslenskum lögum almenna skilgreiningu á hugtakinu almannarétti. Samkvæmt lögfræðiorðabókinni er almannaréttur

Detaljer

(Lagt fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi ) I. KAFLI Breyting á lögum nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar.

(Lagt fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi ) I. KAFLI Breyting á lögum nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar. Í vinnslu 15. febrúar 2016 Drög að frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar, nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða og nr. 74/2012 um veiðigjald (öflun sjávargróðurs

Detaljer

EES-viðbætir. ÍSLENSK útgáfa. við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins. Nr. 65 ISSN árgangur ESB-STOFNANIR

EES-viðbætir. ÍSLENSK útgáfa. við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins. Nr. 65 ISSN árgangur ESB-STOFNANIR ÍSLENSK útgáfa EES-viðbætir við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins I EES-STOFNANIR 1. Sameiginlega EES-nefndin II EFTA-STOFNANIR 1. Fastanefnd EFTA-ríkjanna 2. Eftirlitsstofnun EFTA ISSN 1022-9337 Nr. 65

Detaljer

Eftirfylgni með árs ungmennum í Hordaland í Noregi sem eru ekki í skóla eða vinnu.

Eftirfylgni með árs ungmennum í Hordaland í Noregi sem eru ekki í skóla eða vinnu. Eftirfylgni með 16-21 árs ungmennum í Hordaland í Noregi sem eru ekki í skóla eða vinnu. Lára Hreinsdóttir Lokaverkefni til MA gráðu í náms- og starfsráðgjöf Félagsvísindasvið Eftirfylgni með 16-21 árs

Detaljer

Formannspistill... 4 Salóme A. Þórisdóttir. Starfskenning Starfskenning Þroskaþjálfa Bryndís Guðmundsdóttir, þroskaþjálfi. Ylfa...

Formannspistill... 4 Salóme A. Þórisdóttir. Starfskenning Starfskenning Þroskaþjálfa Bryndís Guðmundsdóttir, þroskaþjálfi. Ylfa... Fagbla Þroskaþjálfafélags Íslands, 1. tbl. 11. árg. 2010 Frá út gáfu ráði Nokkurt hlé hefur orðið á útgáfu Þroskaþjálfans. Síðasta blað kom út árið 2007 og þá eingöngu í vefútgáfu. Almennur vilji félagsmanna

Detaljer

Ordliste for TRINN 1

Ordliste for TRINN 1 Ordliste for TRINN 1 (utviklende matematikk-oppgavehefter 1A, 1B,2A, 2B, 3A og 3B, - refleksjonsord som kan hjelpe å forstå oppgaver). Bok og side Ord på norsk I oppgavetekstene står ofte verb i imperativ

Detaljer

Skilningur háskólanema á námslánum Rebekka Rut Gunnarsdóttir. Solveig María Ívarsdóttir. B.Sc. í viðskiptafræði

Skilningur háskólanema á námslánum Rebekka Rut Gunnarsdóttir. Solveig María Ívarsdóttir. B.Sc. í viðskiptafræði Skilningur háskólanema á námslánum Rebekka Rut Gunnarsdóttir Solveig María Ívarsdóttir B.Sc. í viðskiptafræði Vor 2013 Rebekka Rut Gunnarsdóttir Leiðbeinandi: Kt. 041291-2309 Breki Karlsson Fjármál Solveig

Detaljer

3. Sameiginlega EES-þingmannanefndin

3. Sameiginlega EES-þingmannanefndin ÍSLENSK útgáfa EES-viðbætir við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins I EES-STOFNANIR 1. EES-ráðið 2. Sameiginlega EES-nefndin 3. Sameiginlega EES-þingmannanefndin 4. Ráðgjafarnefnd EES ISSN 1022-9337 Nr.

Detaljer

Bergen = Stavanger = Trondheim = Fredrikstad/Sarpsborg = Porsgrunn/Skien = Tromsö = 65.

Bergen = Stavanger = Trondheim = Fredrikstad/Sarpsborg = Porsgrunn/Skien = Tromsö = 65. Noregur og norska kerfið Nanna Þórunn Hauksdóttir Jan 2010 Bæir og fólksfjöldi fjöldi Oslo = 880.000000 Bergen = 230.000 Stavanger = 190.000 Trondheim = 160.000 Fredrikstad/Sarpsborg = 100.000 Drammen

Detaljer

Upplýsingar er varða störf erlendis (Dags. 02.12.2008. Listinn verður uppfærður reglulega eftir því sem nýjar upplýsingar berast).

Upplýsingar er varða störf erlendis (Dags. 02.12.2008. Listinn verður uppfærður reglulega eftir því sem nýjar upplýsingar berast). Upplýsingar er varða störf erlendis (Dags. 02.12.2008. Listinn verður uppfærður reglulega eftir því sem nýjar upplýsingar berast). Yfirlit yfir samstarfsaðila í Noregi Örstutt um stöðuna í Noregi Það er

Detaljer

Greinargerð um launatölfræði í Noregi og á Íslandi

Greinargerð um launatölfræði í Noregi og á Íslandi Hallgrímur Snorrason 5.4.2017 Greinargerð um launatölfræði í Noregi og á Íslandi Samantekt Í þessari greinargerð er fjallað um reglubundnar tölfræðiathuganir á launum og atvinnu í Noregi og á Íslandi,

Detaljer

Mat á áhættu vegna innflutnings á fósturvísum frá Geno Global Ltd í Noregi

Mat á áhættu vegna innflutnings á fósturvísum frá Geno Global Ltd í Noregi Áhættumat Mat á áhættu vegna innflutnings á fósturvísum frá Geno Global Ltd í Noregi Mars 2014 0 EFNISYFIRLIT Inngangur...3 I. Forsendur...3 II. Hættugreining...4 1. Berklar (Mycobacterium bovis)... 4

Detaljer

Lýsing á skrá og leiðbeiningar

Lýsing á skrá og leiðbeiningar Lýsing á skrá og leiðbeiningar Illustrasjonsfoto: Colourbox Hönnun / umbrot Gøril Nordgård, SKDE Ljósmyndir Colourbox Prentun Prentsmiðja við Háskólasjúkrahúsið Norður-Noregi HF Upplag 100 Útgefið Október

Detaljer

Útgáfa Orkumála með nýju sniði 1. ÁRG. 2. TBL. DESEMBER 2005 ISSN

Útgáfa Orkumála með nýju sniði 1. ÁRG. 2. TBL. DESEMBER 2005 ISSN ORKUMÁL24 1. ÁRG. 2. TBL. DESEMBER 25 ISSN 127-563 ELDSNEYTI Útgáfa Orkumála með nýju sniði Á undanförnum árum hefur ritið Orkumál verið gefið út með tölulegum upplýsingum um íslensk orkumál, þ.e. raforkuiðnaðinn,

Detaljer

föllum tölum kynbeygingu lokaður flokkur opnir flokkar óákveðin fornöfn persónufornöfn afturbeygð fornöfn spurnarfornöfn eignarfornöfn

föllum tölum kynbeygingu lokaður flokkur opnir flokkar óákveðin fornöfn persónufornöfn afturbeygð fornöfn spurnarfornöfn eignarfornöfn 39 2.4 Fornöfn 2.4.0 Flokkar fornafna og almenn einkenni þeirra Svokölluð fornöfn skiptast í nokkra flokka sem eru býsna ólíkir innbyrðis. Íslensk fornöfn eiga það þó sameiginlegt að vera fallorð. Í því

Detaljer

Frímúrarareglan svarið við áreiti nútímans

Frímúrarareglan svarið við áreiti nútímans 1. tölublað, 4. árgangur. Maí 2008 Frímúrarareglan svarið við áreiti nútímans Viðtal við Val Valsson - bls. 11 FRÍMÚRARINN 3 Útgefandi Frímúrarareglan á Íslandi Skúlagötu 53-55, Pósthólf 5151, 125 Reykjavík

Detaljer

NORRÆN SKIPTIDVÖL STATSBYGG Í NOREGI

NORRÆN SKIPTIDVÖL STATSBYGG Í NOREGI NORRÆN SKIPTIDVÖL STATSBYGG Í NOREGI Október nóvember 2004 Elísabet H. Guðmundsdóttir Starfsmaður Framkvæmdasýslu ríkisins Febrúar 2005 EFNISYFIRLIT: INNGANGUR...3 ALMENNT UM STATSBYGG OG STARFSUMHVERFI...3

Detaljer

Athugun og skráning á málþroska barna

Athugun og skráning á málþroska barna Athugun og skráning á málþroska barna Í daglegu starfi leikskóla Björk Alfreðsdóttir Lokaverkefni til B.Ed.-prófs Kennaradeild Athugun og skráning á málþroska barna Í daglegu starfi leikskóla Björk Alfreðsdóttir

Detaljer

HÁSKÓLI ÍSLANDS Hugvísindasvið Trú og angist Kenningar Sørens Kierkegaard um trú og angist í leikriti Henriks Ibsen Keisari og Galílei

HÁSKÓLI ÍSLANDS Hugvísindasvið Trú og angist Kenningar Sørens Kierkegaard um trú og angist í leikriti Henriks Ibsen Keisari og Galílei HÁSKÓLI ÍSLANDS Hugvísindasvið Trú og angist Kenningar Sørens Kierkegaard um trú og angist í leikriti Henriks Ibsen Keisari og Galílei Ritgerð til B.A. -prófs Ásta Haraldsdóttir haust 2011 1 Háskóli Íslands

Detaljer

Skíðasaga Siglufjarðar

Skíðasaga Siglufjarðar Hugvísindasvið Skíðasaga Siglufjarðar Rannsókn og miðlun á vefsvæðinu http://skidasaga.dev3.stefna.is/ Ritgerð til M.A.-prófs Rósa Margrét Húnadóttir Maí 2009 Hugvísindadeild Hagnýt menningarmiðlun Skíðasaga

Detaljer

Eftirlitsstofnun EFTA. Ársskýrsla 2012

Eftirlitsstofnun EFTA. Ársskýrsla 2012 Eftirlitsstofnun EFTA Ársskýrsla 2012 EFTA Surveillance Authority Rue Belliard 35 B-1040 Brussels Belgium Tel. +32 2 286 18 11 Fax +32 2 286 18 10 E mail: registry@eftasurv.int Internet: http://www.eftasurv.int

Detaljer

Vernd vöruheita. með uppruna- eða staðarvísun

Vernd vöruheita. með uppruna- eða staðarvísun Vernd vöruheita með uppruna- eða staðarvísun Greinargerð um landfræðilegar merkingar á vegum Samtaka mjólkur - og kjötframleiðenda og Samtaka iðnaðarins Júní 2012 - Samantekt: Einar Karl Haraldsson Efnisyfirlit

Detaljer

FRAMLEIÐSLA Á MJÖLI OG LÝSI. Útreikningar á olíunotkun, loftmagni og varmatöpum við fiskmjölsframleiðslu í eldþurrkurum.

FRAMLEIÐSLA Á MJÖLI OG LÝSI. Útreikningar á olíunotkun, loftmagni og varmatöpum við fiskmjölsframleiðslu í eldþurrkurum. Nr. 18 19. janúar 1973 FRAMLEIÐSLA Á MJÖLI OG LÝSI Útreikningar á olíunotkun, loftmagni og varmatöpum við fiskmjölsframleiðslu í eldþurrkurum Páll Ólafsson Útdráttur Í samantekt þessari er reiknað út olíunotkun,

Detaljer

EES-viðbætir. ÍSLENSK útgáfa. við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins. Nr. 59 ISSN árgangur I EES-STOFNANIR

EES-viðbætir. ÍSLENSK útgáfa. við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins. Nr. 59 ISSN árgangur I EES-STOFNANIR ÍSLENSK útgáfa EES-viðbætir við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins I EES-STOFNANIR 1. Sameiginlega EES-nefndin II EFTA-STOFNANIR 1. Fastanefnd EFTA-ríkjanna 2. Eftirlitsstofnun EFTA ISSN 1022-9337 Nr. 59

Detaljer

Kjarnaborun í Tjörnessetlögin til að meta þroska lífrænna efna

Kjarnaborun í Tjörnessetlögin til að meta þroska lífrænna efna Verknr. 8-503100 Bjarni Richter Kjarnaborun í Tjörnessetlögin til að meta þroska lífrænna efna Áfangaskýrsla Unnið fyrir Auðlindadeild Orkustofnunar OS-2001/051 Ágúst 2001 Orkustofnun Rannsóknasvið Reykjavík:

Detaljer

LEIÐBEININGARIT. um kaup á ráðgjöf FJÁRMÁLARÁÐUNEYTIÐ

LEIÐBEININGARIT. um kaup á ráðgjöf FJÁRMÁLARÁÐUNEYTIÐ LEIÐBEININGARIT um kaup á ráðgjöf FJÁRMÁLARÁÐUNEYTIÐ LEIÐBEININGARIT UM KAUP Á RÁÐGJÖF Í nóvember 1999 var myndaður vinnuhópur til að vinna að stefnumótun í samskiptum um kaup á ráðgjöf. Í hópnum áttu

Detaljer

Ordliste for TRINN 2 (utviklende matematikk-oppgavehefter 2Aog 2B- refleksjonsord som kan hjelpe å forstå oppgaver)

Ordliste for TRINN 2 (utviklende matematikk-oppgavehefter 2Aog 2B- refleksjonsord som kan hjelpe å forstå oppgaver) Ordliste for TRINN 2 (utviklende matematikk-oppgavehefter 2Aog 2B- refleksjonsord som kan hjelpe å forstå oppgaver) Bok og side Ord på norsk Forklaring på norsk/synonym/illustrasjon På morsmål (islandsk)

Detaljer

Dómstigi við mat á lifandi sauðfé

Dómstigi við mat á lifandi sauðfé Dómstigi við mat á lifandi sauðfé Við dóma á sauðfé skal styðjast við skala þann sem lýst verður hér á eftir ásamt því að upplýsingar um þunga grips og mælingar á bakvöðva, fituþykkt á baki, lögun vöðvans

Detaljer

KÖNNUNARSKURÐIR Í SVONEFNDA ÞORLÁKSBÚÐ Í SKÁLHOLTI

KÖNNUNARSKURÐIR Í SVONEFNDA ÞORLÁKSBÚÐ Í SKÁLHOLTI KÖNNUNARSKURÐIR Í SVONEFNDA ÞORLÁKSBÚÐ Í SKÁLHOLTI Mjöll Snæsdóttir FS435-09041 2009 Fornleifastofnun Íslands 2009 Bárugötu 3 101 Reykjavík Sími: 551 1033 Fax: 551 1047 Netfang: fsi@instarch.is Heimasíða:

Detaljer

sþ Tillaga til þingsályktunar [132. mál]

sþ Tillaga til þingsályktunar [132. mál] sþ. 137. Tillaga til þingsályktunar [132. mál] um verndun ósonlagsins. Flm.: Álfheiður Ingadóttir, Hjörleifur Guttormsson, Steingrímur J. Sigfússon. Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni: 1. að gera

Detaljer

Handbók trúnaðarmanna. Útgáfa 2, mars 2017

Handbók trúnaðarmanna. Útgáfa 2, mars 2017 Handbók trúnaðarmanna 1 Útgáfa 2, mars 2017 Inngangur 4 Stéttarfélagið SSF 7 Þing SSF 8 Stjórn SSF 8 Skrifstofa SSF 8 Heimasíða SSF 9 Launareiknivélin 9 SSF blaðið 9 Bókasafn SSF 9 Alþjóðastarf SSF 10

Detaljer

3. Sameiginlega EES-þingmannanefndin

3. Sameiginlega EES-þingmannanefndin 24.10.1996 EES-viðbætir við Stjórnartíðindi EB Nr.48/00 ÍSLENSK útgáfa EES-viðbætir við Stjórnartíðindi EB I EES-STOFNANIR 1. EES-ráðið 2. Sameiginlega EES-nefndin 3. Sameiginlega EES-þingmannanefndin

Detaljer

Mat ríkislögreglustjóra á hættu af hryðjuverkum og öðrum stórfelldum árásum

Mat ríkislögreglustjóra á hættu af hryðjuverkum og öðrum stórfelldum árásum RÍKISLÖGREGLUSTJÓRINN Mat ríkislögreglustjóra á hættu af hryðjuverkum og öðrum stórfelldum árásum GREININGARDEILD RÍKISLÖGREGLUSTJÓRA 20. febrúar 2015 Efnisyfirlit Samantekt... 3 Inngangur... 6 1 Ógnir

Detaljer

«Jeg kan ikke huske at vi noen gang ikke har vært venner»

«Jeg kan ikke huske at vi noen gang ikke har vært venner» Háskóli Íslands Hugvísindasvið Norska «Jeg kan ikke huske at vi noen gang ikke har vært venner» Analyse av Per Pettersons roman Jeg nekter, og oversettelse av tre kapittler fra boken. Ritgerð til BA-prófs

Detaljer

FJÁRMÖGNUN NÝSKÖPUNAR OG RANNSÓKNA Í NOREGI Í FISKELDI OG SJÁVARÚTVEGI

FJÁRMÖGNUN NÝSKÖPUNAR OG RANNSÓKNA Í NOREGI Í FISKELDI OG SJÁVARÚTVEGI FJÁRMÖGNUN NÝSKÖPUNAR OG RANNSÓKNA Í NOREGI Í FISKELDI OG SJÁVARÚTVEGI Friðrik Sigurðsson, rekstrarráðgjafi, SINTEF MRB AS Reykjavík 16. apríl 2009 Heimilt er að nota upplýsingar í heild eða að hluta úr

Detaljer

Handbók trúnaðarmanna. Útgáfa 1, desember 2016

Handbók trúnaðarmanna. Útgáfa 1, desember 2016 Handbók trúnaðarmanna 1 Útgáfa 1, desember 2016 Inngangur 4 Stéttarfélagið SSF 7 Þing SSF 8 Stjórn SSF 8 Skrifstofa SSF 8 Heimasíða SSF 8 Launareiknivélin 9 SSF blaðið 9 Bókasafn SSF.......................9

Detaljer

Landslagsgreining - staðareinkenniverkfæri til byggða- og atvinnuþróunar

Landslagsgreining - staðareinkenniverkfæri til byggða- og atvinnuþróunar Landslagsgreining - staðareinkenniverkfæri til byggða- og atvinnuþróunar Auður Sveinsdóttir 2014 ,,...og við verðum að hugsa um steinana. Við megum ekki alltaf láta þá liggja í skugganum okkar, við eigum

Detaljer

Framtíðarstefna í jafnlaunamálum

Framtíðarstefna í jafnlaunamálum Framtíðarstefna í jafnlaunamálum Tillögur aðgerðahóps stjórnvalda og samtaka aðila vinnumarkaðarins um launajafnrétti Október 2016 Samantekt þessi var unnin af Rósu Guðrúnu Erlingsdóttur fyrir aðgerðahóp

Detaljer

Vegaöryggi bifhjólafólks. Skýrsla um norræna afstöðu

Vegaöryggi bifhjólafólks. Skýrsla um norræna afstöðu Vegaöryggi bifhjólafólks Skýrsla um norræna afstöðu 2012 Norræna bifhjólaráðið, NMR Norræna bifhjólaráðið, NMR, er samráðshópur norrænna landssamtaka bifhjólafólks, sem gætir hagsmuna bifhjólafólks í umferðinni.

Detaljer

Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins. Ringer-Acetat Baxter Viaflo, innrennslislyf, lausn

Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins. Ringer-Acetat Baxter Viaflo, innrennslislyf, lausn Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins Ringer-Acetat Baxter Viaflo, innrennslislyf, lausn Virk efni: natríumklóríð, kalíumklóríð, kalsíumklóríð tvíhýdrat, magnesíumklóríð hexahýdrat og natríumacetat

Detaljer

Íslensk málstefna fimm ára Staðan metin

Íslensk málstefna fimm ára Staðan metin Íslensk málnefnd Íslensk málstefna fimm ára Staðan metin [Vinnuskjal 29. ágúst 2015] Hinn 12. mars 2014 voru fimm ár liðin frá því að Alþingi samþykkti tillögur Íslenskrar málnefndar að íslenskri málstefnu

Detaljer

1.1. Almennir sparireikningar...*5,95% 2.3. GULLÁRA-reikningur...*14,85% Fyrir 60 ára og eldri (engin binding) - Vextir gr. 30/6 og 31/12 árl.

1.1. Almennir sparireikningar...*5,95% 2.3. GULLÁRA-reikningur...*14,85% Fyrir 60 ára og eldri (engin binding) - Vextir gr. 30/6 og 31/12 árl. Leiðbeinandi vextir fyrir sparisjóðina gildir frá 1. apríl 2008 Vaxtatilkynning nr. 417 INNLÁN Vextir alls á ári 1. ALMENNIR SPARIREIKNINGAR: 1.1. Almennir sparireikningar...*5,95% 2. MARKAÐSREIKNINGAR:

Detaljer

Hjúkrunarfræðingar óskast til starfa!

Hjúkrunarfræðingar óskast til starfa! Hjúkrunarfræðingar óskast til starfa! Vinnumarkaður hjúkrunarfræðinga Guðbjörg Pálsdóttir, formaður Gunnar Helgason, sviðsstjóri kjara og réttindasviðs Helga Ólafs, ritstjóri Febrúar 2017 Útdráttur Síðustu

Detaljer

Islandsk bøyingsskjema

Islandsk bøyingsskjema Islandsk bøyingsskjema Skjemaet er bygd opp som parallell til Odd Einar Haugen: «Norrønt bøyingsskjema» (folk.uib.no/hnooh/materiell/boyingsskjema3-2.pdf), ettersom det på kurset «Språkhistorie og talemål»

Detaljer

Starfshópur um að efla almenningssamgöngur sveitarfélaga 10. júlí 2008

Starfshópur um að efla almenningssamgöngur sveitarfélaga 10. júlí 2008 Starfshópur um að efla almenningssamgöngur sveitarfélaga 10. júlí 2008 Páll Brynjarsson, formaður Magnús Óskar Hafsteinsson Jóhann Guðmundsson Sigrún Björk Jakobsdóttir Sigurður Magnússon Þorbjörg Helga

Detaljer