Minikurs om autisme. Psykolog Ove Heradstveit PPT Øygarden, august 2014

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Minikurs om autisme. Psykolog Ove Heradstveit PPT Øygarden, august 2014"

Transkript

1 Minikurs om autisme Psykolog Ove Heradstveit PPT Øygarden, august 2014

2 Kva skal til for at du hoppar frå ti- meteren?

3 Korleis ville du reagere viss Du akkurat no fekk vite at det er de=e du skal!

4 Slik kan det være å ha autisme Mange med auasme / Asperger føler seg stressa store delar av Ada. Det følest som at ein stadig blir utsa= for uventa krav som ein ikkje opplever at ein kan mestre Det som er småang for oss, kan for eit barn med auasme opplevast ne=opp som at du bed han/henne om å hoppe frå 10- meteren. De=e kurset vil fokusere på korleis de betre kan forstå barn og unge med auasme, kva som er deira ulordringar, og kva Altak som gjer at borna kan fungere betre og ha ei god utvikling!

5 Grunnleggjande forståing av autisme

6 Kva er auasme? AuAsme vert rekna som gjennomgripande utviklingsforstyrring kjenneteikna ved: Forstyrra kommunikasjonsmønster og sosialt samspel med andre Begrensa og stereotype interesser og ålerder Forstyrringa er gjennomgripande Forstyrringa er synleg ifrå barneåra, og vert rekna som ei vedvarande forstyrring Det er eit stort spekter av forstyrringar, dvs. ein kan vere høgt- eller låglungerande. Det er stor skilnad mellom kvar enkelt individ trass same diagnose Kva er Asperger syndrom? Aspergers syndrom er ei forstyrring innanfor auasmespekteret Personar med denne forstyrringa har dei auasaske kjerneproblemene, men har eit normalt (og ose høgt) evnenivå og språkleg evne

7 Kort om hovudvanskane ved autismespekterforstyrringar Sosialt samspel Språk og kommunikasjon Interessefelt og ålerd

8 Hjernen virkar annleis Hjernen Al ein med auasme fungerer annleis enn det som er vanleg. Hjernen fungerer altså ikkje dårlegare men på ein annan måte enn hos dei fleste. Det som er annleis er korleis hjernen tolkar den informasjonen som hjernen får

9 Forståingsvanskar «Au*sme inneber at barnet har ei grunnleggjande forståingsvanske» «Eit like stort problem er forståingsvanskane som dei vaksne kan ha ovanfor barnet» Forståingsvanskane er ikkje like store heile *da, men varierer med kor oppbrukt barnet er. (De=e gjeld både for barnet og den vaksne som skal forhalde seg Al det )

10 Den normalt utviklede hjernen: Filtreringsmekanismen Mye informasjon blir gib Det uvesentlige blir filtrert bort Og man siber igjen med passelig mengde informasjon For å håndtere alt det hjernen blir utsa= for, har den utviklet enmekanisme for å filtrere ut og justere informasjonen for at det skal bli passelig. Det er en overlevelsesmekanisme. For normalt utviklede barn fungerer denne mekanismen.

11 Autismehjernen: Filtreringsproblemer Mye informasjon blir gib Det uvesentlige blir IKKE filtrert bort Og man siber igjen med ei alt for stor mengde informasjon ingen filter E= av de sentrale kjennetegnene ved auasmehjernen er at den strever med å sortere ut informasjon. Eks. lyder høyres høyere ut; konsistensen på maten blir plagsom; lukt blir sterkere. Vansker med å forstå hva som er ment, pga klarer ikke å trekke ut det sentrale. NB: Alsvarende kan være Alfelle ved ADHD Eks: Et barn med auasme blir spurt om å fortelle hvordan han hadde det i ferien (NB: ferien varte i tre mnd) à Ble rasende à Må jeg fortelle alt?

12 Den normalt utvikla hjernen: Automatiserte funksjonar Ein automaasert funksjon eller ferdighet er ein som ein ikkje treng å bruke kreser på. Eks: bilkøyring. Normalt utvikla barn lærer sosiale dugleiker gjennom leik og naturleg samspel Dei tar e=er kvarandre, og lærer automaask mange sosiale dugleiker Eks. Sei «hei» og «ha det» Kva som er høflig / uhøflig Bruk av blikkontakt, bruk av stemmeleie Reglar i leik / vente på tur / veksle mellom kven som bestemmer Forstå ansiktsu=rykk, non- verbal kommunikasjon Vere oppta= av det ein «skal» vere oppta= av

13 Autismehjernen: Automatiseringsproblemer Vanleg i leik ved auasme: Lage gode systemer! Ei= av dei sentrale kjenneaknene ved auasmehjernen er at den strevar med å automaasere sosial læring. Dei mysaske selvfølgeligheter No passar det med No passar det ikkje Dugleikene me slit med å lære bort, dei me ikkje veit korleis me har lært. Barn med auasme må bruke kreser på å lære det andre barn får med seg heilt automaask.

14 «Folk gir kvarandre beskjedar gjennom blikket, men eg skjønar ikkje kva dei seier» Ung mann med auasme (Wing, 1992)

15 «Eg må tenkje meg teoreask fram Al det som du lærer av deg sjølv heilt automaask.» Ros Blackburn

16 Den normalt utvikla hjernen: Har mykje å gå på Mykje å gå på Alle kan bli kogniavt overbelasta, men for dei aller fleste er det mykje å gå på. Barnet med ein normalt utvikla hjerne, har mange kreser Al å gjere både hyggelige og lure Ang Ein har m.a.o. eit normalt stort spelerom Al: å salle krav å utse=e barnet for Ang som aukar stressnivået å tåle usikkerhet / endring av ruaner, etc

17 Autismehjernen: Er «nesten» oppbrukt heile tida Lite å gå på Alle har ei krukke med kreser. Når ein har auasme er mange av kresene brukt opp på det. Då blir det mindre kreser Al andre Ang. Når ein har auasme kan ein kjenne seg stressa heile Ada, og det er allad fare for at ein bryt saman om ein får berre «li=» meir stress. RuAner, rekkefølger, oppskriser er barnets iherdige forsøk på å halde stressnivået nede på å unngå at «hjernen bryt saman av stress».

18 Teikn på overbelastning At ein ikkje klarar det ein vanlegvis klarar Begynner på oppgåver, men gir seg Klarar det vanlege berre med mykje meir hjelp Vegrar seg for oppgåver eller staden der oppgåver skal gjerast. Saboterer. ApaA/energitap. Auka akavering. No er det fullt. Motorisk uro, angstberedskap. Vondt i hovudet / press i hovudet.

19 Oppbrukt Når ein med auasme er «oppbrukt», så er ein oppbrukt! Då er det ikkje lurt å salle krav (om ikkje då ein ønsker å utløyse aggresjon) Det einaste som då fungerer er å roe ned, og å begynne på ny= e=erpå Svært vik*g: At vaksne rundt barnet kan lese kor Ad barnet er stressa, og kor det nærmar seg ein meltdown. At vaksne rundt barnet skjønar når kommunikasjonen har bru= saman, og lar barnet få høve Al å ein «sensorisk fristad» innal stressnivået i hjernen er bli= normalisert At barnet får hjelp Al å førebygge meltdowns, gjennom å kunne signalisere at «no er det nok» jf. stoppteikn (kjem seinare)

20 Den normalt utvikla hjernen: Forstår nyansene i språket SLÅ opp boka på side 21. No har eg ordet. Tida flyg i frå oss. Skriv ei forteljing på to sider. Husk å rekke opp handa. Barnet med ein normalt utvikla hjerne, kan forstå dei naturlige «unøyakaghetane» i språket, metaforar, å lese inn det usagte, etc Dømer: Slå opp boka à betyr å bla opp i boka, ikkje å bruke boka Al å slå No har eg ordet à er ein metafor for at eg er den som snakkar no, ikkje at eg har «ta=» ordet og at det dermed er noko du har mista for godt Tida flyg à betyr ikkje at Ada forsvinn, og at me dermed står Albake Adlause To sider? à er det nok med 1 ord på kvar side? Rekke opp handa à kor Ad? no? må eg det? kva skal det vere godt for? à betyr at elevar skal rekke den opp viss dei har noko å sei à betyr også at det dei skal sei må vere relevant i forhold Al temaet

21 Autismehjernen: Konkret og bokstavleg forståing av språket Barnet med auasme strevar med å gje meining Al «unøyakaghetane» i språket, metaforar, ironi, sarkasme, å lese inn det usagte, etc Absurdgalleriet

22 Absurdgalleriet

23 Absurdgalleriet

24 Språk og kommunikasjon (forts.) Problemer med å starte og oppre=halde samtaler med andre Al trass for Alstrekkeleg god taleevne Stereotyp og repeteav bruk av språk eller heilt særeigen bruk av språket Vanskar med å forstå kontekst å «lese mellom linjene» å ta eit hint å legge merke Al og tolke ikkje- verbal kommunikasjon som kroppsspråk, ansiktsu=rykk, stemmeleie Blir le= forvirra når det blir snakka mykje Ein utprega konkret tankegang «Misforstår. Blir misforstå=.»

25 Sosialt samspel Svak evne Al å lese sosiale situasjonar Nedsa= evne Al å mentalisere: «å sjå seg sjølv utanfrå og å sjå andre innanfrå» Klarar dårlegare enn andre å bruke ikkje- verbal kommunikasjon, som blikkveksling, ansiktsu=rykk, kroppsførsel, gester Avvikande utvikling av relasjonar Al jamnaldrande (i forhold Al kva som er forventa for alderen) OSe lite oppta= av å dele glede med andre Vil ose vere for seg sjølv fordi det å vere med andre er for slitsomt Andre gongar: vil gjerne vere sosial, men veit ikkje korleis «Avvikande sosial interesse og/eller sosial veremåte»

26 Interessefelt og åtferd Gjerne eit sterkt og smalt interessefelt OSe mindre interesse for å delta i akaviteter saman med andre enn det som er vanleg Kan delta sosialt, men på eigne premisser U=alt grad av «rigiditet» i tanke og ålerd: Firkanta og fastlåst måte å tenkje og oppføre seg på RuAner som ikkje kan brytast, sjølv om ruanene er uprakaske Vegring mot alt som er ny= / ukjent Sinneutbrot / «meltdowns» er vanleg når stressnivået blir for høgt

27 Å være Mleksibel i tanke og atferd Mange mennesker med auasme likar ikkje bråe endringar, og blir le= forvirra, sinte eller redde når noko skjer på ein annan måte enn det dei hadde tenkt Mange med auasme: Held seg Al faste vaner og ruaner, som ikkje kan brytast Har nokre få spesielle interesser som dei bruker mykje Ad på Synst det er vanskeleg å dra Al ukjente stader Presisjon og punktligheit er ose veldig vikag for dei, t.d. at noko startar / stoppar akkurat når det var planlagt

28 Overfølsomhet Hjernen Al den med auasme fungerer li= annleis i forhold Al å reagere på sanseinntrykk Mange er overfølsomme for enkelte sanseinntrykk (ein kan også vere underfølsom for sanseinntrykk) F.eks: Mange med Asperger reagerer veldig på lydar (jf. film) Han/ho kan vere veldig vár for enkelte luktar Han/ho kan reagere veldig på berøring (at nokon er bora henne, eller kjem for te= på)

29 h=p://www.hjelpalhjelp.no/filmer/filmer- om- auasme- og- aspergers- syndrom/video/sensorisk- overload- om- hvordan- det- kan- vaere- a- ha- auasme

30 Stress Dei fleste med auasme føler seg stressa osare enn andre. Det skal mindre Al for at han / ho får et raserianfall enn for andre. Heldigvis kan personen roe seg ned og bli mindre stressa når han/ho: har god oversikt over det som skal skje er utkvilt får nok skjerming frå plagsomme sanseinntrykk (Ad Al å være for seg selv i fred og ro) får følge ruanar / oppskriser / ritualer som ein trivst med

31 Mange stresskilder Asperger i klasserommet: Stresskildene alle lærere bør kjenne Al

32 Fordeler med (høgt- fungerande) autisme Kan holde fokus på samme tema over langt Ad (dersom de syns det er interessant) Er gode Al å oppdage og utny=e detaljer Er flinke Al å lære fakta om det de er interesserte i Er Al å stole på når de har lovt noe, holder de det Er som regel veldig presise og nøyakage Er gode arbeidstakere dvs. de møter opp og gir 100% i jobber som de syns er interessante Er som regel veldig ærlige Kan tenke annerledes, og derfor oppdage og finne ut av Ang som andre ikke tenker på

33 Dømer frå det verkelege livet

34

35 E=er å ha mø= veggen kontaktet foreldrene AuAsmeforeningen. Som mange andre foreldre og pårørende som møter veggen, fikk de god hjelp og innsikt i hvilke remgheter sønnen og familien har krav på. Historien om et sviktende hjelpeapparat - Det er likegyldig om han er astronaut eller auast. Det var meldingen foreldrene Al auasaske Andreas Rogne fikk fra skolen. I flere år har de forgjeves kjempet for at sønnen skal få den oppfølging han har krav på e=er loven. Familien forteller at de hele Aden har opplevd å være kasteball mellom skole, helsevesen og NAV. Det er jo re= og sle= slik at han er en bli= kasteball i systemet. De har egentlig ikke brydd seg om hva som er vikag for ham, re= og sle=, forteller foreldrene. Med re= oppfølging fra det offentlige og iherdig innsats fra familie, kan Andreas fungere rimelig godt. Men drømmen om jobb og et velfungerende virker uoppnåelig. Hadde Andreas få= bedre oppfølging, ville forutsetningene for å klare seg selv i større grad, vært langt bedre. h=p://www.tv2.no/a/

36 h=p://henrikanilsen.blogg.no/asperger.html

37 Jakten på omsorgen Gu=ene Brage (8) og Gard (5) har begge auasme. Brage tygger og svelger alt. Kjenner ingen smerte. Men det er farlig siden han kan svelge Ang som absolu= ikke bør svelges. De to brødrene er helt avhengige av ruaner og at Ang skjer i rikag rekkefølge. Hvis ikke, blir de urolige. Brage kan få feber med kramper eller epilepask anfall. Gard se=es helt ut om ruanene brytes og kan bli utagerende, akkurat som Brage. Siw Brauter så seg tvunget Al å fly=e med gu=ene sine fra Sørum kommune Al Bjerke bydel i Oslo for halvannet år siden. Familier med barn som hennes, må tenke nøye over hvilken kommune de slår seg ned i. Ressursene og evnen Al å salle opp er ujevnt fordelt. Da hun maste som verst, meldte Sørum kommune henne Al barnevernet. Flere ganger. Men det ble aldri noen sak. - De så vel på meg som en kjesekjerring og et problem, men jeg kjemper bare for gu=ene mine, sier hun. h=p://www.asenposten.no/nyheter/iriks/ Jakten- pa- omsorgen html

38 «Det er noko galt med meg. Eg er ikkje som andre. Eg er annleis. Eg må komme frå ein annan planet!»

39 h=ps://www.youtube.com/watch?v=jsdopy9b0wq I 51 år var Susan Boyle «hjerneskadet» I 51 år var Susan Boyle «hjerneskadet». I forxor fikk hun den re=e diagnosen. - I over 50 år strevde jeg med å forstå hva som var galt. Jeg følte jeg hadde få= feil diagnose. Da jeg som 51- åring fikk diagnosen Aspergers syndrom, følte jeg en stor le=else, skriver hun, og fortse=er: - Jeg holdt det hemmelig i over e= år. Hvordan kunne jeg snakke om en diagnose jeg akkurat hadde begynt å forstå, og å lære om? E=er e= år følte jeg meg endelig klar Al å snakke om det, og la folk få lov Al å delta i en vikag del av livet mi=.

40 «Men eg har det bra med å vere som eg er - når eg kan forstå meg sjølv, og når andre forstår meg. Eg har områder kor eg er særlig god.»

41 Au*sme er utbredt i IT- miljøene Beskrivelsen av en person med Aspergers- syndrom minner om bildet vi har av den klassiske nerden fra før i Aden: Den ensporete sosiale enstøingen som kun er interessert i en Ang og overser alt annet. Mennesker med diagnosen har gjerne sterk interesse for spesifikke og smale områder, og kan bli manisk oppslukt og fokusert på én Ang. Forskning viser at disse egenskapene passer godt inn i IT- miljøer. h=p:// auasme- er- utbredt- i- it- miljoene/

42 Dersom man Al stadighet overrasker en person med Aspergers, vil vedkommende oppleve en voldsom frustrasjon og usikkerhet. Forutsigbarhet er derimot nøkkelen Al en bedre Alværelse der mye kan virke forvirrende. Med faste ruaner blir livet le=ere å leve, og særlig gjelder de=e barn. En ganske alminnelig gub Ingen kan se at Benjamin har en annen oppskris på livet enn andre barn. Å=eåringen har Aspergers syndrom, og er ikke allad som de andre. Denne Alstanden innebærer også at sosialt samspill oppleves vanskelig, at man har snevre, gjerne stereotype alerdsmønstre, svekket empaa og atypisk språkbruk er også normale kjennetegn. Det at han fikk diagnosen Aspergers syndrom betydde at vi kunne se=e navn på de merkverdige særtrekkene vi så, og at vi kunne forklare andre voksne hvorfor Benjamin oppførte seg slik han gjorde. For Benjamin har blant annet faste dusjedager, og faste lekse- og spilleader fungert utmerket. Da vet både han og foreldrene hva de skal forholde seg Al og unødige diskusjoner unngås. Når mønsteret brytes raser verden sammen. På e= Adspunkt gikk det opp for meg at jeg er ekspert på mi= eget barn, og at det er vi som foreldre som kjenner ham best og vet hva han trenger. Vi snakker ikke om noen lidelse, sykdom eller Alstand her hjemme, vi snakker om oppskrisene våre, og på hvordan vi kan håndtere dem og utvikle dem best mulig. Vi har våre oppskriser, og Benjamin har sin. En flo= oppskris som er grunnlaget for den han skal bli som voksen. h=p://www.mamma.no/sm%c3%a5barntween/en- ganske- alminnelig- gu=

43 Tiltak ved autisme

44 1. Altak: Å forstå kva barnet strevar med 2. Altak: Å forstå kva barnet strevar med 3. Altak: Å forstå kva barnet strevar med

45 «Det går bra med meg så lenge læraren min veit kva eg treng.» - Barn med auasme

46 «Å hindre overbelastning i hjernen *l barnet bør vere eit overordna prosjekt!»

47 Tilpassa opplæring «Forskjellsbehandling er heilt nødvendig.» Påstand: «Om de ikkje er i stand *l å *lpasse dei vaksne sine krav *l barnet, er de ikkje skikka *l å ha barn med au*sme på dykkar skule.» «Det spelar ingen rolle om han er auast eller astronaut.» - lærar Dømer: Kva barnet skal vere med på? Kva skal barnet få sleppe å vere med på? Må barnet gjere Ang på akkurat samme måten som andre? AllAd? Må barnet oppføre seg heilt likt som dei andre? Må barnet vere like sosial som dei andre? Skal barnet vere like sjølvstendig som andre barn? Skulen si uxordring er å gje ei individuell *lpassing av skuledagen i forhold *l barnets behov ikkje i forhold *l dei vaksne sib behov for at barnet må vere som alle andre!

48 Oversikt / struktur / forutsigbarhet Oversikt handlar om å vite: Eksakt kva som skal skje Kven dei skal vere saman med Kor dei skal vere Kva dei skal gjere sjølv, og korleis Kor lenge dei skal gjere det (Kvifor dei skal gjere det)

49 Oversikt / struktur / forutsigbarhet Første konkrete Altak ein bør setje i verk er å gjere dagsplanen MYKJE MEIR tydeleg enn den er Visualisere planen for dagen Eks. Memo Planner; Memo Day Planner / Rolltalk; Boardmaker; bildebok Vere absolu=e i bruken av planen; dvs ikkje går ut ifrå at det er opplagt at barnet veit kva som skal skje, eller at barnet blir ferdig med å vere avhengig av oversikten Planen må vere passeleg spesifikk i forhold Al barnets mestringsnivå på det enkelte punkt av planen Ved låg meistring: STEG- FOR- STEG- oppskriser!

50 Plan over dagen i dag Detaljert plan over ak*vitet som barnet enno ikkje meistrar Plan over denne veka

51 VikAg å ta salling Al: - Kva hjelp skal barnet ha på kvart enkelt av desse trinnene? - «Prompts» / star=eikn / hint - Håndledning - Korleis øve inn denne handlingskjeden? - F.eks begynne med kun det første, eller kun det siste; og utvide gradvis - Belønning / forsterkning?

52 Kva skal til for at du hoppar frå ti- meteren? Førebuing på kva som skal skje Å få ta det i små steg (begynne med 1- meteren?) Å vere trygg på at ein ikkje blir fråta= kontrollen undervegs Å ikkje bli pressa Ein god grunn for å gjere det (moavasjon) Når barnet opplever ikkje- meistring, tenk då at barnet ikkje er trassig men at kravet opplevest som uoverkommeleg der og då Då trengst det ein plan for korleis ein skal hjelpe barnet Al å kunne meistre situasjonen neste gong / seinare! Muligheten Al å trekke meg om det «for vanskeleg» (dagsfor m)

53 «NB: Lag ein dagsplan som tar hensyn *l at dagsformen varierer!» Skriv ned teiknene på korleis barnet er når det er stressa! Ta hensyn når barnet er stressa! Det skal ikkje vere same krav på slike dagar som det på gode dagar!

54 Teiknøkonomi / belønningssystemer Konkrete belønningssystemer kan integrerast i dagsplanen. VikAg: Konkret på ønska ålerd Konkret på kor Ad og kva belønning som skal gis At belønninga er ein reell forsterkar Belønning framfor straff Belønning = Barnet har få= noko Al; kan då gjenta de=e. Straff = Barnet har ikkje få= noko Al. Straff gir ikkje erfaring av meistring. Kan over Ad føre Al lært hjelpeløyse «Uanse( kva eg gjer, så ny(ar det ikkje»

55 Skjerming frå plagsomme sanseinntrykk Ein bør Aleigne seg kunnskap om kva typar sanseinntrykk barnet synst er plagsomme og blir stressa av Kva situasjonar er verst for de=e barnet? Kan me gjere situasjonen mindre stressande for barnet? Kan me gje barnet meir kontroll over situasjonen? Kan me velje vekk denne situasjonen, eller Alpasse den på ein annan måte? Eks. Gå på fisketorget med auast som er overfølsom for lukt. Er det lurt?

56 Ein variant av å bli overvelda av sanseinntrykk: Om fokusrelaterte utføringsvanskar (FRU) Når det blir for mykje fokus på meg og det eg skal gjere!

57 Når det er behov for skjerming frå sanseinntrykk ved Fokusrelaterte utføringsvanskar (FRU) Om fenomenet Eit vanlig fenomen (liknar det som skjer når ein prøver å hugse minibankkoden og ne7opp derfor ikkje klarar å hugse den), men er mykje vanlegare og sterkare hos barn med auasme Fenomenet handlar om at ein får vanskar med å uløre handlingar som ein eigentleg meistrar godt, når ein får (for mykje) fokus på det ein skal gjere OSe ser ein faslryst ålerd, vegring, Ang stoppar plutselig opp, taushet, protestålerd, raseri, etc Eit vikag Altak er å forstå! «Det blir for mykje fokus på meg her og no» Dømer: - Når barnet ulører ei «sosialt korrekt» handling, som det har lært seg Al og manna seg opp Al - F.eks åpne dør for søstera à får skryt! à raseriutbrudd! Det vart for mykje fokus! Tiltak: Regulere ned fokuset / oppmerksomheten på barnet og barnets axerd Skru volumet ned på fokuseringa! Tips: Å vere god på å lese barnet Å ikkje stresse opp seg sjølv eller barnet Å ikkje ha blikkontakt når barnet ville bli= stressa over de=e Å snakke meir indirekte om det som føregår Å skise fokus Al noko heilt anna

58 Nokon gongar er det lurt med rart! Barn med auasme kan ha problemer med så mangt, og kan ha mange rare mestringsstrategiar Mestringsstrategiar som ser «rare» ut, kan vere ne=opp det som trengst! At det virkar sært er ikkje i seg sjølv god nok grunn Al å fråta barnet ein mestringsstrategi! Dømer: Eks. Ada flyr frå meg. Var ein auast som tok de=e alvorlig opp, og han valgte då å ta med seg ei mengde med klokker i sekken for å sikre at Ada ikkje flaug ifrå han. Eks. barn som hadde lite erfaring med å ete ilag med andre. Må=e setje skilt på maten. F.eks: «De=e kan alle ete. Det er vanleg» stod det på skiltet som var festa på smørpakken. Eks. ein auast som må=e ha med seg ein ekstra bil med elektriske apparater for å komme seg på hy=etur. De=e var einaste mulighet for å få han med seg på tur. Dermed fekk han også erfaring med å vere på tur og det var i hans Alfelle mykje vikagare enn at det ikkje skulle vere sært. Eks. barnet opplevde at det var for mykje bråk; pu=a brunost i øyrene. Var fornusig nok for han men burde sjølvsagt neste gong by=ast ut med øyreproppar / hørselsvern / høyretelefonar.

59 Stoppteikn Personar med auasme har konanuerlig eit høgare stressnivå enn andre. Dei ligg såleis på grensa for kva dei meistre «heile Ada.» Det skal lite Al for at det blir «for mykje». SamAdig har personar med auasme problemer med å kommunisere effekavt omkring eigne behov. Dermed også vanskeleg å sei ifrå om det når det fakask er fullt i toppen Over Ad kan de=e føre Al vegring for situasjonar kor barnet har opplevd å bli «overbelasta», men utan mulighet Al å gjere seg forstå=. I slike situasjonar kan det førekomme raseriutbrot eller angstanfall. Ein svært god reiskap her er å gje barnet eit stoppteikn. Føresetnader: 100% (!!!) e=erlevelse frå dei vaksne si side, når barnet viser stoppteiknet. Elles har det ingen effekt.

60 Sosiale historiar Føremål: Førebyggje vanskelege situasjonar Førebu på uventa hendingar / framadige hendingar Auke sosial forståing Lære nye ruaner Takle endringar i ruaner Redusere problemalerd når denne er eit problem Redusere angst og usikkerhet når denne er eit problem

61 «Eg må tenkje meg teoreask fram Al det som du lærer av deg sjølv heilt automaask.» Ros Blackburn

62 «Sosiale historiar er ikkje ein oppdragelsesteknikk for dei vaksne, men eit hjelpemiddel for barnet for å forstå det som andre forstår av seg sjølv» - Bruk desse for å gje barnet informasjon om det som er innlysande for dei andre - Ikkje forvent resultater på kort sikt, men fyll barnet opp med nymg informasjon gjennom utvalgte sosiale historiar

63 Guttar ProblemåLerd: Var ei jente med auasme som allad må=e lukte på gu=ar som lukta godt Tiltak: sosial historie som gav ein alternaav og meir hensiktsmessig måte å tenkje og oppføre seg på. GuBar Nokon gu=ar luktar godt. Me kan sjå på gu=ar me ikkje kjenner. Me kan sei hei Al gu=ar me kjenner. Me kan gå forbi gu=ar som luktar godt. Det er noko alle jenter gjer. Det er vanlig.

64 Tankar er ikkje farlige Tanker er ALDRI farlige. Det som skjer når ein blir redd for tankar er at hjernen blir lurt. Men her tar hjernen feil. Det er fleire måtar å lure hjernen Albake på. Ein kan puste med magen, for då kjem det beskjed Al hjernen om at det ikkje er farlig. Ein kan stramme musklane, og så slappe av. Då kjem det beskjed Al hjernen om at det ikkje er farlig. Ein kan snakke med ein vaksen om kva tankar eg har. Dei kan hjelpe meg Al å huske på at tankar ikkje er farlige.

65 Kartlegging av problemåtferd og meistring Enkelte situasjonar fører Al eit auka stressnivå. Når stressnivået aukar over eit bestemt nivå, er barnet ikkje open for kommunikasjon. Det oppstår ein «meltdown» Å dempe stressnivået er generelt vik*g, men spesielt når kommunikasjonen bryt saman hos barnet (dvs. under ein meltdown)! Spørsmål som er lurt å finne ut av: Kva kjenneteiknar situasjonar som barnet ikkje meistrar? Eks. liten oversikt, mangel på plan, endring i ruane, har ikkje få= med seg beskjed, støy, mange barn, nye vaksne, friminu=, spesielle typar leik, etc Kva kjenneteiknar situasjonar som barnet meistrar? Eks. gode oversikter, planar, ruaner, beskjedar i forkant, lyd/ lys/lukt- forhold, Adspunkt på dag, oppfølging frå vaksne (kven), belønningssystem, antall barn i situasjonen, etc.

66 Sjekkliste ved problematferd Kvifor reagerte personen med ulordrande alerd? Kva er handlingens funksjon? Er det medisinske årsaker? Er det smerter som ikkje er oppdaga? Spesielt ved alvorlig sjølvskadande alerd. Eks. barn som hadde øyrebetenneslse Er det særlige hendingar i forad eller framad? Er omgangstonen generelt bra eller dårlig? Er det konfliktar som barnet reagerer på? Er det passeleg variasjon i Albodet som barnet har? Dvs. variasjon i akavitetar og oppgåver? Er personens særlige veremåte og personlighet ivareta=? Kan personen Alpasse seg? Korleis er evnen Al affektregulering, dvs. trøbbel med å regulere eigne kjensler? F.eks å regulere det å komme ned når ein har bli= oppspilt. Kan vere behov for å trene særskilt på de=e. Eks. var ein gu= som alle var enige om at no er han rolig, likevel hadde han 160 i puls. Gu=en var livredd heile Ada! Då er ein i katastrofemodus / overlevelsesmodus heile Ada.

67 Sjekkliste ved problemåtferd (forts.) Har barnet nok påvirkningsmuligheter? Har barnet gode nok måtar å kommunisere sine behov på? Har barnet ein reell mulighet Al å få påverke det som skjer med han/henne? Det er mykje moralisme rundt desse barna, om at ein skjemmer dei bort viss ein gir dei mulighet Al å forhandle. Når ein har dårlig kommunikasjonsevne, vil gjerne problemalerd vere det beste kortet barnet har (eks. klype nokon à så får ein sleppe ut av samlingsstunda à lærer at det var lurt å klype. Får personen informasjon på ein måte han/ho forstår og i Alstrekkelig Ad på forhånd? Har han / ho Alstrekkeleg oversikt over livet si=? Eks. familiebesøk, morsomme akavitetar. Ein får angst når ein ikkje har struktur over livet si=. Barn med auasme treng å vere godt forberedt på det som skal skje. Eks. 10- meteren Får personen passeleg med ulordringar? Har personen ferdigheter og akavitetar som gir oppleving av meistring? Er det god dialog mellom menneskene i dei ulike miljøene personen befinn seg i? Er akavitetane personen får eller må delta i meiningsfulle?

68 Nyttig informasjon BUP har ansvaret for utgreiing av mogleg auasme, og for å setje i gang naudsynt hjelp / behandling BUP kan innhente hjelp frå auasmeteamet ved behov PPT kan vere med på å re=leie lærarar / personale, og på å vurdere behovet for spesialundervisning Au*smeteamet ved Haukeland har ein kurskalender. De kan melde dykk på kurs der! Au*smeforeningen kan vere ein nymg samarbeidspartner for foreldre. Der kan ein få faglege råd, juridisk hjelp, m.m.

69

Hva er Aspergers syndrom. Informasjon for medelever

Hva er Aspergers syndrom. Informasjon for medelever Hva er Aspergers syndrom Informasjon for medelever Aspergers syndrom Aspergers syndrom er en diagnose innenfor autsimespekteret. Mennesker med Asperger har vansker på tre områder: Å forholde seg =l andre

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

PSYKOLOGISK FØRSTEHJELP OVE HERADSTVEIT PSYKOLOG, PPT ØYGARDEN 16.08.2013

PSYKOLOGISK FØRSTEHJELP OVE HERADSTVEIT PSYKOLOG, PPT ØYGARDEN 16.08.2013 PSYKOLOGISK FØRSTEHJELP OVE HERADSTVEIT PSYKOLOG, PPT ØYGARDEN 16.08.2013 BAKGRUNN Mange barn strever psykisk Ca 20% har psykisk problemer som forstyrrar dagleg fungering Vanlege problemer: angst, depresjon

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN OG UNGDOM SINE REAKSJONAR I denne brosjyra finn du nyttige tips for deg som er innlagt, og har barn under 18 år. Når ein i familien vert alvorleg

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

19.03.15. Konkret arbeid med psykisk helse i skulen. Kva seier opplæringslova? Kvifor arbeide systematisk og målre9a med psykisk helse?

19.03.15. Konkret arbeid med psykisk helse i skulen. Kva seier opplæringslova? Kvifor arbeide systematisk og målre9a med psykisk helse? Konkret arbeid med psykisk helse i skulen Fagnettverk i psykisk helse, Sogn regionråd 19. mars 2015 Solrun Samnøy Hvem sa at dagene våre skulle være gratis? At de skulle snurre rundt på lykkehjulet i hjertet

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

KOR Klient og resultatstyrt praksis

KOR Klient og resultatstyrt praksis KOR Klient og resultatstyrt praksis 04.10.11 Oktoberseminaret Ove Heradstveit kommunepsykolog i Øygarden Bakgrunn Viktige oppgåver som kommunepsykolog å sørgje for: Brukarmedverknad: kva er ønsket? Vurdering:

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Om vestibularisnevritt

Om vestibularisnevritt svimmel - vestibularisnevritt - langvarig svimmelheit Om vestibularisnevritt Vestibularisnevritt er ein sjukdom i det indre øyret og er ei av dei vanlegaste årsakene til svimmelheit. Tilstanden kan bli

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar.

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. Vårt ynskje: Alle barn skal ha eit trygt miljø i barnehagen utan mobbing.

Detaljer

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Namn: Klasse: 1. Gjennomgang av skjemaet «Førebuing til elev- og foreldresamtale» 2. Gjennomgang av samtaleskjemaet 3. Gjennomgang av IUP og skriving av avtale

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer

Vi lærer om respekt og likestilling

Vi lærer om respekt og likestilling Vi lærer om respekt og likestilling I Rammeplanen står det at barnehagen skal tilby alle barn eit rikt, variert, stimulerande og utfordrande læringsmiljø, uansett alder, kjønn, funksjonsnivå, sosial og

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet. Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12

Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet. Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12 Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12 Frivillig arbeid/ Organisasjonsarbeid har eigenverdi og skal ikkje målast etter kva statlege

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Psykolog Elin Hordvik Senter for Krisepsykologi, Bergen

Psykolog Elin Hordvik Senter for Krisepsykologi, Bergen Å leve med kreft over tid. Psykososiale utfordringar og hensiktsmessige tiltak ved kreftsjukdom Psykolog Elin Hordvik Senter for Krisepsykologi, Bergen Å leve med kreft Det er mange utfordringar, f.eks:

Detaljer

Reflekterande team. Oktoberseminaret 2011. Ove Heradstveit, kommunepsykolog, Familiens Hus i Øygarden

Reflekterande team. Oktoberseminaret 2011. Ove Heradstveit, kommunepsykolog, Familiens Hus i Øygarden Reflekterande team Oktoberseminaret 2011 Ove Heradstveit, kommunepsykolog, Familiens Hus i Øygarden Bakgrunn Reflekterande team vert nytta som arbeidsmetode i tverrfagleg gruppe ved Familiens Hus i Øygarden

Detaljer

Kvalitetsplan mot mobbing

Kvalitetsplan mot mobbing Kvalitetsplan mot mobbing Bryne ungdomsskule Januar 2016 Kvalitetsplan for Bryne ungdomsskule 1 Introduksjon av verksemda Bryne ungdomsskule ligg i Bryne sentrum i Time kommune. Me har om lag 450 elevar

Detaljer

OMSORGSSVIKT OG NEVROBIOLOGI PSYKOLOG OVE HERADSTVEIT, WWW.HJELPTILHJELP.NO

OMSORGSSVIKT OG NEVROBIOLOGI PSYKOLOG OVE HERADSTVEIT, WWW.HJELPTILHJELP.NO OMSORGSSVIKT OG NEVROBIOLOGI PSYKOLOG OVE HERADSTVEIT, WWW.HJELPTILHJELP.NO DAGENS TEMA Nevrobiologi: Korleis utviklar hjernen seg og kva pårverkar utviklinga? Korleis utviklar hjernen seg når ein vert

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Månadsbrev for Rosa september 2014

Månadsbrev for Rosa september 2014 Månadsbrev for Rosa september 2014 Oppsummering/ evaluering av september Språkutvikling Omsorg Ser at borna no stort sett er trygge både på rutinane, dei andre barna og dei vaksne på avdelinga. Dette fører

Detaljer

Korleis stimulera til ein god språkutvikling hjå barn?

Korleis stimulera til ein god språkutvikling hjå barn? Korleis stimulera til ein god språkutvikling hjå barn? Gode tips og idear, til alle oss som er saman med barn. Korleis stimulera til eit godt talespråk? Bruk språket Snakk med barnet. Snakk tydeleg Bruk

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Metodiske verktøy ved kursleiing

Metodiske verktøy ved kursleiing Metodiske verktøy ved kursleiing Lærings- og Meistringssenter Helse Fonna 30.03.2015 Metodiske verktøy - LMS Helse Fonna 1 Runde Enkel måte å få alle til å delta: Gi ei enkel oppgåve som er mogeleg for

Detaljer

Klassemøte med tema frå årshjulet, tre fire møte i kvar bolk. Tidsbruk for kvart møte kan variere frå 10 min 40 min. Viktig å ha god kontinuitet.

Klassemøte med tema frå årshjulet, tre fire møte i kvar bolk. Tidsbruk for kvart møte kan variere frå 10 min 40 min. Viktig å ha god kontinuitet. Olweusarbeid i Luster kommune Felles årshjul 2014 2015 Systemarbeid ligg i botnen. Arbeid mot mobbing med gode system og god struktur, vert gjennomført der vaksne er i posisjon inn mot elevane, og har

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge KPI-Notat 2/2006 Kven skal bera børene? Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Ca. 65000 menneske er i

Detaljer

Barnevernsfaglege vurderingar. Fylkesmannen sine erfaringar. Turid Måseide og Gunn Randi Bjørnevoll 2.9.2014

Barnevernsfaglege vurderingar. Fylkesmannen sine erfaringar. Turid Måseide og Gunn Randi Bjørnevoll 2.9.2014 Barnevernsfaglege vurderingar Fylkesmannen sine erfaringar Turid Måseide og Gunn Randi Bjørnevoll 2.9.2014 Heimel Dokumentasjonskrav 1. Barnevernlova og forvaltningslova Formål 1. Arbeidsverktøy for dei

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Skulebasert kompetanseutvikling med fokus på lesing

Skulebasert kompetanseutvikling med fokus på lesing Skulebasert kompetanseutvikling med fokus på lesing Kvifor satse på lesing? si rolle i ungdomstrinnsatsinga Praktiske eksempel / erfaringar frå piloteringa Nettresurssar Kva er tilgjengeleg for kven Eksempel

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Brannsår, rus eller friheit?

Brannsår, rus eller friheit? Brannsår, rus eller friheit? Eg la hendene bak ryggen og kneip meg sjølv i armen. Eg hadde førebudd meg på dette. Førebudd meg for den vonde heksa. Ho sat der, i sofaen, rusa. Alt var gitt opp, og no var

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Mobbeplan Harøy skule 2006/2007

Mobbeplan Harøy skule 2006/2007 Mobbeplan Harøy skule 2006/2007 Førebygging 1.1 Skulemiljøet Ein venleg og integrerande skule er naudsynt for å oppnå eit godt læringsmiljø, både fagleg og sosialt. Skulen skal vere ein trygg og triveleg

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Lesing er grunnlaget for suksess i neste alle skulefag. Lesesvake elevar får ofte problem med å fullføre vidaregåande skule. Lesesvake vil møte mange stengte dører

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage!

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss! Dette heftet er ei samling av ulik informasjon som me håper kan være grei for deg når du skal vær

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen Denne eksamensrettleiinga gir informasjon om sentralt gitt eksamen, og korleis denne eksamen skal vurderast. Rettleiinga skal vere kjend for elever,

Detaljer

Månadsbrev for ROSA mars 2015

Månadsbrev for ROSA mars 2015 Månadsbrev for ROSA mars 2015 Oppsummering/ evaluering av mars Mars har vore ein lunefull månad med tanke på veret, men vi gledar oss over mange fine dagar med sol og vårleg varme. Har vore mykje ute og

Detaljer

Idear og råd til foreldre med barn på 5. Og 7. trinn. Framleis rom for lesing heime

Idear og råd til foreldre med barn på 5. Og 7. trinn. Framleis rom for lesing heime Idear og råd til foreldre med barn på 5. Og 7. trinn Framleis rom for lesing heime Leseutviklinga held fram Dei første skuleåra lærte barnet ditt å lese. Men lesedugleik er ikkje noko som blir utvikla

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

Regel Dette betyr at Konsekvens av regelbrot 1. Omsyn og respekt

Regel Dette betyr at Konsekvens av regelbrot 1. Omsyn og respekt Ordensreglar Sæbø skule. Gjeldande frå 31.03.2014 Reglane for skulen gjeld på skulen sitt område i heile opningstida til skulen: 07:30 16:30. Reglane gjeld og ved undervisning utanfor skulen sitt område.

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Sjumilsstegkonferansen Loen 12. mars 2014 Ved Solrun Samnøy, prosjektleiar Psykisk helse på timeplanen Fire skular i Sogn, i tre kommunar Aurland Vik Årdal (to skular)

Detaljer

Jæren Distriktspsykiatriske Senter Korleis kan ein unngå å bli utmatta? om å ta vare på seg sjølv

Jæren Distriktspsykiatriske Senter Korleis kan ein unngå å bli utmatta? om å ta vare på seg sjølv Korleis kan ein unngå å bli utmatta? om å ta vare på seg sjølv Opne førelesingar M44 20. Januar 2011 Christiane Weiss-Tornes Presentert av Tine Inger Solum Disposisjon: 1. Korleis blir eg utmatta? 2. Varselsymptom

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

HANDBOK GRUPPELEIING

HANDBOK GRUPPELEIING HANDBOK I GRUPPELEIING Forord Denne handboka er eit resultat av eit godt stykke arbeid av heile personalet i Trollongane barnehage. Den viser korleis vi jobbar med gruppeleiing, over for barna, foreldra

Detaljer

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016 Hovudområda i norsk er munnleg kommunikasjon, skriftleg kommunikasjon og språk, litteratur og kultur. Kvart av kompetansemåla er brotne ned i mindre einingar. Vi sett

Detaljer

MÅNADSPLAN FOR SEPTEMBER, KVITVEISEN.

MÅNADSPLAN FOR SEPTEMBER, KVITVEISEN. Nymannsbråtet barnehage MÅNADSPLAN FOR SEPTEMBER, KVITVEISEN. Månadens tema; «Nysgjerrigper» - luft, brann. Månadens song; «Brannmann Sam». Fagområde; «Natur, miljø og teknikk». Veke Tysdag 01.09 Onsdag

Detaljer

SFO 2015/16 - Hafslo barne- og ungdomsskule

SFO 2015/16 - Hafslo barne- og ungdomsskule SFO 2015/16 - Hafslo barne- og ungdomsskule SFO HAFSLO - INFORMASJON SFO er eit friviljug omsorgs- og fritidstilbod før og etter skuletid for borna på 1. 4. steg. Sentralt i tilbodet er omsorg, tryggleik,

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

Sandeid skule SFO Årsplan

Sandeid skule SFO Årsplan SFO Årsplan Telefon: 48891441 PRESENTASJON AV SANDEID SKULE SIN SFO SFO er eit tilbod til elevar som går på i 1. til 4. klasse. Rektor er leiar av tilbodet. Ansvaret for den daglege drifta er delegert

Detaljer

Tiltaksplan. mot mobbing og rasisme. Oma skule. Alle tilsette skal arbeide for nulltoleranse mot mobbing.

Tiltaksplan. mot mobbing og rasisme. Oma skule. Alle tilsette skal arbeide for nulltoleranse mot mobbing. Tiltaksplan mot mobbing og rasisme Oma skule Alle tilsette skal arbeide for nulltoleranse mot mobbing. Innhald 1. Visjon s. 3 2. Hovudmål s. 3 3. Føresetnader s. 3 4. Definisjon s. 3 5. Førebyggjande arbeid

Detaljer

Det Norske Samlaget 2015 www.samlaget.no. Omslagsillustrasjon: Christian Fjeldbu Omslagsdesign: Laila Mjøs

Det Norske Samlaget 2015 www.samlaget.no. Omslagsillustrasjon: Christian Fjeldbu Omslagsdesign: Laila Mjøs Om denne boka kvar sommar reiser Ea og mora til campingplassen Frøppeldunk for å fiske, bade og ikkje minst treffe alle dei andre feriegjestane igjen. Men denne sommaren skjer det noko uventa: fargane

Detaljer

Psykisk helse hos barn og ungdom

Psykisk helse hos barn og ungdom Psykisk helse hos barn og ungdom Arnold Goksøyr - psykologspesialist Sogndal BUP Tlf. 57 62 75 00 arnold.goksoyr@helse-forde.no 10.2007 Fysisk helse Psykisk helse Gjeld sjukdom kvar som helst i kroppen

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

Korleis handtere vanskelige /trugande pasientar?

Korleis handtere vanskelige /trugande pasientar? Korleis handtere vanskelige /trugande pasientar? Seminar om psykisk helse og rus 5.nov 2015 på Stord Hotel. Ved Torill Storhaug Fotland Kan me forstå kvifor nokre av våre pasientar /brukarar blir vanskelige

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1 Rolf Lystad 12.05.14 Oklavegen 4 6155 Ørsta Utdanningsavdelinga v/ståle Solgard Møre og Romsdal fylkeskommune Fylkeshuset, Julsundvegen 9 6404 Molde Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen

Detaljer

Frå tre små til ein stor.

Frå tre små til ein stor. Frå tre små til ein stor. TO PARALLELLE PROSESSAR: SKULESAMANSLÅING OG PALS. PALS - kon nferansen 2010 FRÅ FLEIRE PERSPEKTIV Skuleeigar Leiinga ved skulen Tilsette og PALS-teamet sine erfaringar Tilbakemeldingar

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

Jobbstrategien. KLAR FOR JOBB unge med nedsett funksjonsevne

Jobbstrategien. KLAR FOR JOBB unge med nedsett funksjonsevne Jobbstrategien KLAR FOR JOBB unge med nedsett funksjonsevne Ein døropnar til arbeidslivet Unge, positive og motiverte medarbeidarar er velkomne hos dei fleste arbeidsgivarar. Men unge med nedsett funksjonsevne

Detaljer

1. Forord s. 2. 2. Når eit barn døyr s. 3 2.1 Dødsulukke i skulen s. 3 2.2 Dødsulukke utanfor skulen s. 5 2.3 Dødsfall etter lang sjukdom s.

1. Forord s. 2. 2. Når eit barn døyr s. 3 2.1 Dødsulukke i skulen s. 3 2.2 Dødsulukke utanfor skulen s. 5 2.3 Dødsfall etter lang sjukdom s. 1 INNHALDSLISTE 1. Forord s. 2 2. Når eit barn døyr s. 3 2.1 Dødsulukke i skulen s. 3 2.2 Dødsulukke utanfor skulen s. 5 2.3 Dødsfall etter lang sjukdom s. 6 3. Ein av foreldra/føresette eller syskjen

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Trudvang skule og fysisk aktivitet

Trudvang skule og fysisk aktivitet Trudvang skule og fysisk aktivitet Eit heilskapleg system for dagleg FysAk for alle i eit folkehelse- og pedagogisk perspektiv gjennomført av kompetent personale Bjarte Ramstad rektor Trudvang skule 1

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette?

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette? Norsk etnologisk gransking Desember 1955 Emne nr. 53 TRESKING II I 1. Kva tid på året var det dei til vanleg tok til å treskja? Var det visse ting dei i så måte tok omsyn til, t. d. om kjølden var komen?

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Retten til spesialundervisning

Retten til spesialundervisning Retten til spesialundervisning Elevens individuelle rett til spesialundervisning Gunda Kallestad OT/PPT Opplæringslova 5-1, første ledd Elevar som ikkje har, eller som ikkje kan få tilfredsstillande utbytte

Detaljer

PRAKSISKONTRAKT. Eg har også jobba eit halvt år som nattevakt og halvannan år på dagtid på avlastningsbolig for barn med ulike behov.

PRAKSISKONTRAKT. Eg har også jobba eit halvt år som nattevakt og halvannan år på dagtid på avlastningsbolig for barn med ulike behov. PRAKSISKONTRAKT Barnehagens forutsetningar Praksislærers forventning til studenten Eige ark Studentens forutsetninger (faglige, personlige, praktiske) Eg har ikkje noko erfaring med barnehage før eg starta

Detaljer