Godlyden. Utan lovnader. Nedprioritert. Feil premiss STADNAMN. Framhald av Fedraheimen og Den 17de Mai

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Godlyden. Utan lovnader. Nedprioritert. Feil premiss STADNAMN. Framhald av Fedraheimen og Den 17de Mai"

Transkript

1 Medlemsblad for Noregs Mållag Nr. 3 juni 2012 Framhald av Fedraheimen og Den 17de Mai Godlyden Songar ein får lyst til å syngje med på, seier Marie Klåppbakken om debutplata si. Slike songar ho sjølv likar å høyre på. Side 26 Foto: Kjartan Helleve Uprisen for andre gong: For meg er denne prisen veldig viktig fordi det er ein publikumspris. Det er målgruppa som avgjer kven som vinn. Når eg skriv ungdomsbøker, er det viktig for meg at eg skriv for ungdomane. Så det var stas å bli nominert og veldig stas å vinne, seier forfattar Terje Torkildsen som har fått. Side LANDSMØTE Utan lovnader To saker dominerte landsmøtet i Oslo i april: normering og norskfaget. Kunnskapsminister Kristin Halvorsen kom til landsmøtet utan konkrete lovnader. Side Foto: Kjartan Helleve NORSKFAGET Nedprioritert Andreutkastet til ny læreplan i norsk nedprioriterer sidemålet. Inga undervisning i Vg3, kompetansemåla skal endrast, og det blir ikkje lagt opp til tidleg start. Side 6 7 Foto: Stock.Xchng Feil premiss STADNAMN Ein legg til grunn at det normale er samanfall mellom gards- og slektsnamn, men dette er slett ikkje tilfelle, seier Ola Stemshaug, mangeårig namneforskar ved NTNU. Side 20 21

2 Framhald av Fedraheimen og Den 17de Mai Utgjeven av Noregs Mållag Avisa blir redigert etter Redaktørplakaten Snål-kalas n kalas (I, 1a) med dårleg traktering (Meråker); jfr V snål 1 Norsk Ordbok 10 Tilskrift: Postboks 474 Sentrum 0105 OSLO Redaktør: Kjartan Helleve , faks I redaksjonen: Hege Lothe, Tuva Østvedt Heimeside: Abonnement: 250 kroner per år Utforming: Språksmia AS leiarteigen «Open» prosess To gonger har eg fått nokon frå Utdanningsdirektoratet til å kommentera arbeidet med den nye læreplanen i norsk. Båe gongene vart prosessen skildra som open. Det er han ikkje. Det utkastet til ny læreplan som nyleg vart publisert på heimesidene til direktoratet, er alt utdatert. Utkastet var fyrst datert til april 2012, før dei la ut ei ny utgåve som vart datert mai 2012, for liksom å gjera det meir aktuelt. Men læreplangruppa har levert frå seg utkast nummer tre, og alle innspel me eventuelt kunne ha kome med, er ikkje lenger aktuelle. Spørsmålet om korleis elevane skal prøvast i sidemål, er eit heilt sentralt spørsmål for oss. Men det er ikkje med i utkastet, slik det er i den noverande læreplanen. Dette skal vurderast for seg sjølv, seier direktoratet. I dei andre faga som også skal få ny læreplan, er vurdering i faget teke med. Men ikkje i norsk. Det må gjera arbeidet for læreplangruppa vanskeleg. Kvifor det er naturleg å skilja ut vurdering frå arbeidet med ny læreplan i norsk, er uråd å seia. Direktoratet seier at grunnen til at det har teke så lang tid å publisera utkastet, er at det måtte innom departementet på vegen. Då sidemålssaka eksploderte i vinter, var det nettopp av di direktoratet informerte departementet om deira syn på sidemålet sin plass i skulen. Då tok det dagar før me fekk vita noko. Denne gongen har det tatt mange veker, og informasjonen er i tillegg utdatert. Medan «Forum for norskfaget» la ut referat frå kva einaste møte dei hadde, så veit me ingenting om sjølve arbeidet med læreplanen. Ei heller kven som sit og kjem med faglege innspel, andre enn organ som direktoratet sjølv rår over. Direktoratet og departementet brende fingrane sine med å vera opne i vinter. Det har dei tydelegvis bestemt seg for ikkje å gjera igjen. Kjartan Helleve, redaktør Kva med nynorsk hovudmål? DET ER MEST KRANGEL om sidemål. Både norskfagsdebatt og nynorskdebatt vert raskt dominert av sidemålsdebatt. «Nynorsk sidemål»-debatt, vel å merke. Bokmål som sidemål er ikkje noko problem, nynorskelevar klarar fint å lære to norske skriftspråk samstundes. Det er fleirtalet som set agendaen, og fleirtalet har nynorsk som sidemål. Kva med dei som har nynorsk som hovudmål? For målsaka er desse elevane dei viktigaste. Dei er, og vil halde fram med å vere, den overveldande majoriteten av nynorskbrukarane, i skulealder og seinare som vaksne. Men vi står oftast åleine om å prioritere desse «hovudmålselevane». Få norskfagsdebattantar, politikarar, skuleeigarar eller forskarar har gjort ein særleg innsats for nynorskelevane. DET ER EIT PARADOKS at så få tek nynorskelevane sine utfordringar på alvor. For nær alle som argumenterer for valfritt sidemål nemner sin omsut for nynorskelevane. Eg har ikkje tal på alle gongene ein motdebattant har nemnt nedgangen i talet på elevar med nynorsk som hovudmål, og deretter proklamert at det er viktigare å snu denne nedgangen enn å halde på obligatorisk sidemålsopplæring. Desse sidemålsnegative politikarane gløymer nynorskelevane med ein gong dei går ut av debattstudio. Håvard B. Øvregård, leiar DAGENS KUNNSKAPSMINISTER er eit unntak. Ho har etablert ei eiga ressursgruppe for nynorsk som hovudmål. Gruppa skal drøfte og kome med framlegg til korleis fleire elevar skal halde fast ved nynorsk som hovudmål gjennom heile opplæringa. Denne omtanken for nynorskelevane vart rett nok lansert av kunnskapsministeren samstundes som ho opna døra for rasering av sidemålsopplæringa. Seinare har ho til landsmøtet i Noregs Mållag lova at ho skal styrkje nynorsk både som hovudmål og sidemål. Sidemålet sin status er òg avgjerande for nynorskelevane. Verdsetjing av nynorsk i skulen, og seinare nytteverdi, er avhengig av at skriftleg meistring av nynorsk er ein del av den felles basiskompetansen vi alle får i skulen, og er forventa å kunne nytte seinare i livet. Noregs Mållag har store forventningar til Kunnskapsdepartementet si ressursgruppe for nynorsk som hovudmål. Sjølv er eg med i gruppa, og i desse dagar har vi det andre av totalt fem møte. KVA FØRER TIL HOVUDMÅLSBYTE? Hovudårsaka er fleirtalspress og manglande språkleg sjølvtillit. «Et hovedmål for opplæringen i norsk gjennom hele grunnopplæringen er språklig selvtillit», står det i læreplanen i norsk. For ein stor del av nynorskelevane feilar skulen på dette punktet. Nynorskelevar lærer nynorsk i klasserommet, men les og ser mest bokmål i kvardagen. Alle nynorskelevar veit at det finst to norske skriftspråk, og at bokmål er fleirtalsspråket. Men dei har i liten eller ingen grad snakka om dette på skulen, drøfta kva det betyr å skrive eit mindretalsspråk, vorte merksam på den ekstra språkkompetansen dei har når dei meistrar både nynorsk og bokmål slik nynorskelevar oftast gjer. Det hjelper lite med to skriftspråk, når ein ikkje har språkleg medvit og sjølvtillit. Då bukkar ein under med ein gong ein møter bokmålsfleirtalet i klasserommet eller på arbeidsplassen. Og det er der målbytet er sterkast. Når nynorskelevar vert i mindretal. Dette skjer oftast ved skulebyte, i overgangen til ungdomsskule eller vidaregåande skule. Der nynorsk er i fleirtal er det lite målbyte, slik som i Sogn og Fjordane «det nynorske grunnfjellet». Eller som i Odda kommune, der eit nynorsk fleirtal på 61 prosent i 2001 har auka til 67 prosent i KVA KAN GJERAST der nynorsk er under press? Svaret er ganske enkelt: Elevane må møte meir nynorsk, i og utanfor skulen. Men vår erfaring, etter vitjing i skuleklasser og lokale mållag, er at skulen i desse områda ikkje lèt nynorskelevane møte nok nynorsk. Nynorskelevar møter bokmål på tavla og i læremateriell. Nynorskelevar vert ved skulebyte fordelte ut over fleire klassar, slik at dei vert mange mindretal i staden for å kunne vere fleirtal i éin eller nokre klassar. Skulen undergrev elevane sin språklege sjølvtillit. For at Kunnskapsdepartementet si ressursgruppe skal få den påverknaden nynorskelevane fortener, treng vi endå meir informasjon om utfordringane lokalt. Veit du korleis vilkåra for nynorskelevar er i din kommune? Del kunnskapen med oss i Noregs Mållag sentralt. Nynorskelevane fortener betre. 2 Norsk TideNd Nr

3 intervjuet Foto: Morten Brun Litteraturstipend til Aanestad Ingrid Z. Aanestad er tildelt Rogaland fylkeskommunes litteraturstipend kroner. Det er det litterære råd i Den norske forfatterforening som er jury, og dei meiner at Aanestad har «ei fin og særmerkt prosarøyst som det skal bli interessant å følgje vidare». Aanestad debuterte i 2006 med romanen I dag er ein fin dag og har sidan gitt ut to romanar. folk Nynorsk er sjølvsagt Jon Fosse fekk Målprisen Gratulerer med pris! Takkar så mykje! Du var hindra frå å kome sjølv? Ja, eg var diverre sjuk og ikkje i stand til sjølv å motta prisen. Og takk også til Cecilie Seiness som var så grei at ho tok imot prisen på mine vegner. Vonar det kjendest ut som om det var som om ho litt fekk prisen sjølv. Ho har gjort sitt for nynorsken. Ho skjemde seg ikkje ut, nei. Frå det ho las opp, så forstod eg at du sette pris på denne heideren? Eg har fått svært mange prisar, og det kjennest feil ut å rangera dei, men alle andre er for skrivinga mi. Dette er ein pris for det eg har hatt å seia for nynorsken, og i den mon eg har hatt noko å seia for nynorsken, så er eg svært glad for det. Då eg var ung, var eg mykje godt mest oppteken av meg sjølv, og av mi eiga skriving. Sjølvsagt skreiv eg på nynorsk, men litteraturen var det viktige. Etter som eg har vorte eldre, har nynorsken berre vorte viktigare og viktigare; eit språk er større enn ein sjølv, eit slags fellesskap ein er del av. Difor er eg òg for ei stram nynorsknorm, nynorsken handlar ikkje om geografisk fellesskap, han handlar om språkleg fellesskap. Og så skal sjølvsagt diktarane bryta med denne norma så mykje dei vil, i mange tilfelle bør dei til og med gjera det, ei stram norm gjer det faktisk enklare for ein forfattar å utvikla eit eige språk slik til dømes Celine har gjort i Frankrike. Og dei som vil skriva dialektnært må gjerne gjera det. Og ei stram norm gjer det enklare for folk utan ei nynorsknær dialekt å læra seg nynorsk. For ikkje å snakka om for utlendingar. Ei norm med stor valfridom var tilpassa ei tid er som forbi. Det er mykje godt i framlegget til ny nynorsknorm, men valfridomen burde ha vore mindre. Kva skal ein velja når ein ikkje har nokon grunn for å velja det eine eller det andre? Min kanskje ville idé er at ei tilrådd form bør stå fyrst i ordbøker. I byrjinga i mi tid her i avisa så var eg oppteken av å få yngre forfattarar eg intervjua til å seia noko innsiktsfullt om nynorsk. Det lukkast eg sjeldan med, det enda som oftast med eit svar om at det var «naturleg å nytta nynorsk». Eg synest dei svarte rett og ærleg. Er nynorsk språket ditt, ja så er nynorsk språket ditt. Har du, som eg har, hatt nynorsk som hovudmål, som det heiter, frå fyrste skuledag på barneskulen og til siste skuledag på gymnaset, og så skal eg ikkje skriva nynorsk som vaksen? Eg er, for å vera ærleg, meir skeptisk til spørsmålet enn til svaret. Nynorsk er sjølvsagt. Det burde vera sjølvsagt for ein nynorsking å skriva nynorsk i Noreg. At det ikkje er tillate i nokre større norske aviser, er eit grovt brot på ytringsfridomen. At ein blir nekta å skriva sitt eige norske mål i Noreg, må nesten bryta mot menneskerettane. Eg veit ikkje om eg var eigentleg var på jakt etter innsikt, eller om eg berre ville ha dei til å svara at nynorsk er viktig. Då du fekk tilbodet om å bu i Grotten, snakka du om at det var viktig for nynorsken. Eg er klar over at det ikkje er fordi eg skriv nynorsk at eg vart tildelt Grotten. Men eg vil gjerne dela æra med nynorsken. Og altså knyta Grotten også til nynorsken, som Mindre valfridom: Det er mykje godt i framlegget til ny nynorsknorm, men valfridomen burde ha vore mindre. Kva skal ein velja når ein ikkje har nokon grunn for å velja det eine eller det andre, seier Jon Fosse, Målprisvinnar Foto: Tom A. Kolstad ikkje har vondt av fleire symbolske merke i Oslo. På same måten gav t.d. Kjartan Fløgstad pengane han fekk frå Nordisk Råd til Mållaget. Og det har også Guri Vesaas gjort med prispengar ho har fått. Det var raust og fint gjort både av Kjartan Fløgstad og Guri Vesaas. Eg hugsar enno kor overraska eg vart då Kjartan Fløgstad gav prispengane frå seg, kanskje fordi eg på den tid sjølv var i den største pengenaud! Er det rimeleg å krevja av forfattarar at dei har dette medvitet? Slett ikkje. Nynorsken er, og skal vera, noko sjølvsagt. Ikkje noko som treng loddsal og basarar og pengeinnsamling for å overleva. Men om ein kan syna takksemda si med å gje til dømes pengar til Noregs Mållag, ja så synest eg det er noko nesten vakkert over det. Spørsmålet blir jo om dette har med generasjonar å gjera, ei innsikt om at ein representerer noko meir enn seg sjølv, eller helst ein Jon Fosse forfattar fekk Målprisen 2012 frå Noregs Mållag under landsmøtet i Oslo vilje til å representera noko meir enn seg sjølv. Du er, om du skriv nynorsk, del av noko større enn deg sjølv, av det nynorske språket, og dermed går det òg an å seia at du «representerer» det. Men noko skurrar når det blir sagt. Ein bokmåling «representerer» bokmålet, men å seia det skurrar i mine øyro, det òg. Kva representerer du? Ingenting. Rett nok er eg medlem i diverse forfattarorganisasjonar, elles berre i Noregs Mållag. Og så skriv eg skjønnlitteratur. Og den skriv eg på nynorsk. Kjartan Helleve Foto: Kjartan Helleve Foto: Paul Audestad Foto: Sol Nodeland Søyland heidersmedlem i Det Norske Samlaget Aud Søyland er blitt ny heidersmedlem i Litteraturselskapet Det Norske Samlaget. Søyland er ein av dei fremste nynorske omsetjarane i Noreg i dag, hovudsakleg innanfor faglitteratur. Sidan 1987 har ho arbeidd som frilans med språkkurs, språkvask, korrektur, omsetjing frå bokmål, svensk, dansk og engelsk til nynorsk. I tillegg har ho arbeidd med Nynorsk ordliste sidan midten av 80-åra. Saman med Kåre Skadberg tok ho over redaktøransvaret for ordlista i Andre heidersmedlemmer i Litteraturselskapet er Jon Fosse, Kjartan Fløgstad, Arthur Arntzen og Guri Vesaas. Lølands-stipend til Belsvik Rune Belsvik får Rasmus Lølandsstipend for Stipendet er på kroner. Han er ein uredd og kompromisslaus forfattar, meinte det litterære rådet til NBU (Norsk barne- og ungdomsbokforfattere) som innstiller stipendvinnaren, og det er Rogaland Fylkeskommune som deler ut. Rune Belsvik (56) debuterte i 1979 med ungdomsromanen Ingen drittunge lenger. Sidan har han skrive over tjue bøker for barn og ungdom, nokre bøker for vaksne og har i tillegg skrive fleire skodespel. I 2000 fekk han Brageprisen, og Kulturdepartementets litteraturpris for barnebøkene om Dustefjerten. Pris til Lillegraven Forfattar Ruth Lillegraven har fått Sokneprest Alfred Andersson-Rysst fond, ein pris som annakvart år går til ein ung forfattar som skriv på nynorsk. Juryen bak prisen er Ottar Fyllingsnes, Durita Brattaberg og Jan Kløvstad. Juryen listar opp fem gode grunnar til at ho fortente prisen, og den femte lyder: «Vi vil inspirere ho til å skrive meir!» Prisen er på Norsk Tidend nr

4 media Tarjei Vågstøl Bør opprette nynorske parallellklasser Det er synd at nynorsken tapte, men eg er godt fornøgd med at det var eit såpass stort mindretal som stemte nynorsk ved skulemålsrøystinga i Nord-Aurdal, seier leiar i Nord-Aurdal Mållag, Bjørn Karsrud. Det store mindretalet viser at nynorsk også må få ein sjølvsagt plass på nye Nord-Aurdal barneskole. Det må skje i form av ei fast nynorsk parallellklasse på alle trinn. Eg har tillit til at politikarane i Nord-Aurdal kommune vil legge til rette for det, seier leiar i Nord- Aurdal mållag, Bjørn Karsrud. Resultatet etter oppteljinga av røystinga 23. mai viste at 36 prosent stemte for nynorsk og 64 prosent for bokmål. Eg trur at eg har det store fleirtalet i kommunen med meg i dette. Vi har fått mange tilbakemeldingar frå folk om at det bør vera undervisning både i bokmål og nynorsk på den nye skulen på Fagernes, også frå bokmålsfolk. Ingen meiner på fulle alvor at nynorsken skal raderast fullstendig vekk frå kommunen. Men dette betyr at det må brukast nok ressursar for å sikre at nynorskklas- Frå fortida Eg kjenner meg ung og frisk, men eg veit at eg eigentleg kjem frå fortida. Det er visse førestellingar om kva media «er» som sit fast i ryggmergen min. Til dømes tenkjer eg alltid på kringkasting som fyrst og fremst etermedia. Eller, det er ikkje heilt sant. Eg har vanskar med å sjå føre meg kringkasting utan dei rammene det har fått frå å vera etermedia: Kanalar, jamne straumar av program som vert sende til faste klokkeslett før dei forsvinn heilt til dei kanskje kjem i reprise. Eg skal ikkje gje inntrykk av å vera eldre enn eg faktisk er: Eg har høyrt om, og brukt, podcastar, YouTube, torrent-nedlastingar og strøyming. Men eg har alltid tenkt på dette som supplement: for meg har den verkelege kringkastinga på sett og vis alltid vore det som vert sendt i det faste sendeskjemaet til NRK (eller TV2). Framtida kjem til å tvinga meg til å endra denne oppfatninga. Den nye nett-tv-løysinga til NRK (tilgjengeleg i prøveutgåve no) ber bod om kva som kjem til å koma. Fram til no har nett-tv hjå NRK vore upraktisk og lite elegant (og dessutan måtte eg installera spesiell programvare på datamaskina mi for å få det til å verka). Den nye løysinga er rask og lett å finna fram i, og det aller meste av det som har vore sendt er tilgjengeleg lenge etter sending. Ei side laga spesielt for moderne fjernsyn med innebygd nettlesar ser ut til å vera på veg. NRK har laga eit fint produkt, slik vi er vane med. Men kva hender dersom produktet er for godt, og dette vert den nye måten alle ser fjernsyn på? Ei utfordring er sjølvsagt å få sjåarane til å velja det dei ikkje trudde dei likte: På Spotify kan du høyra klassikarane frå ungdomsskulen omatt og omatt, på radio møter du iallfall av og til musikk du ikkje har høyrt før. Ei anna side av saka er kva det gjer med nynorskprosenten, som NRK fekk ros for i førre spalta mi. Om heile kanalstrukturen bryt saman, korleis skal vi då krevja ein viss del nynorsk av alle sendingane? Det er på ingen måte sjølvsagt kva som er det gode svaret, og kanskje er vi nøydde til å tenkja annleis enn vi har gjort. Det tekniske filmformatet NRK no tek i bruk stør fleire spor for både tekst og lyd. Alt i dag kan vi velja å skru teksting av og på. Kanskje føresetnadene for å krevja nynorsk tekst (og dubb, td. av barneprogram) på heile sendeflata endeleg er til stades? Utkastet nedpriorit Læreplangruppa som Utdanningsdirektoratet har sete ned, har kome med eit utkast til ny læreplan. Sidemålet skal nedprioriterast. Utdanningsdirektorat går no igjennom læreplanane i engelsk, matematikk, naturfag, norsk og samfunnsfag. Evalueringsarbeidet skal i fylgje Utdanningsdirektoratet gjera det enklare for lærarane «å legge til rette for god progresjon i utvikling av elevenes grunnleggende ferdigheter gjennom hele opplæringsløpet». Til hausten skal dei endelege framlegga ut på høyring, og dei endelege læreplanane skal takast i bruk i skuleåret Alt no har det kome utkast til nye læreplanar. Læreplangruppa i norsk har teke arbeidet sitt seriøst. Frå alle baugar og kantar har det kome kritikk for at læreplanen i norsk har vore for ambisiøs. Særleg sidemålsopplæringa har fått så hatten passar, og denne kritikken ser det ut til at læreplangruppa har lytta til. Ulike kompetansemål Framlegget går ut på å stilla andre kompetansekrav i sidemålet enn i hovudmålet. Dette var også noko Utdanningsdirektoratet ynskte i deira no velkjende brev frå i vinter. Dei gjorde framlegg om at ein skulle skriva «I skriveopplæringen skal elevenes hovudmål prioriteres». Den setninga er ikkje med i utkastet, men Berre innblikk: Publiseringa av utkasta er først og fremst for å ha opne prosessar undervegs, slik at alle kan følgje arbeidet til læreplangruppene, seier Eli Karin Flagtvedt i Utdanningsdirektoratet. Foto: Jannecke Sanne fleire stader i utkastet skil ein likevel. Etter tiande trinn skal ein «mestre formverk, ortografi, setningsbygning og tekstbinding på hovudmålet», medan ein i sidemålet berre skal «mestre sentrale regler i formverket og uttrykke seg med et funksjonelt ordforråd i et bredt utval sjangere». Utkastet tek til orde for å setja bok og nynorsk på dagsorden alt på barnetrinnet, men kravet til skriftleg kompetanse kjem som i den noverande læreplanen ikkje før på ungdomsskulen. Avslutta opplæring Vidare tek læreplangruppa til orde for å avslutta sidemålsopplæringa etter Vg2. Etter det året skal elevane kunna «skrive drøftinger, utgreiinger og andre fagartikler på hovedmål og sidemål». Men så er det slutt. Under kompetansemåla for Vg3 står det ikkje eit ord om korkje hovudmål, sidemål eller nynorsk. Dette er på linje med det «Forum for norskfaget» konkluderte med i sin rapport. Forumet meinte at «konsentrasjon om sidemålsopplæring på Vg2 gjev meir tid og betre høve til å konsentrera seg om skriftleg hovudmål på Vg3, noko som ikkje minst er Då Utdanningsdirektoratet publiserte andreutkastet til ny læreplan i norsk, var tredjeutkastet alt skrive. I vinter intervjua Norsk Tidend divisjonssjef Erik Bolstad Pettersen i Utdanningsdirektoratet om arbeidet med læreplanane. Han sa då læreplangruppa skulle leggje fram utkast undervegs og at målet var «å få til eit ordskifte, få fram alternative vurderingar og få motførestillingane mot det som ligg føre. ( ) Vår jobb er å sørgje for at faglege innspel kjem inn i prosessen. Det er ingen fare for at dette skal bli ein lukka viktig for elevar med nynorsk som hovudmål». Inga vurdering Framlegget understrekar likevel nedprioriteringa. Vg2 skal framleis innehalda mykje meir prosess. Så det er all grunn til å tru at fagleg relevante synspunkt vil kome fram og dei vil bli høyrde og handsama på adekvat vis». enn berre sidemålsopplæring, men timetalet blir ikkje auka. I Vg3 legg ein opp til meir enn femti timar meir norskundervisning enn året før. Men då altså utan sidemålsundervisning. Tredjeutkastet til ny læreplan er Innspel frå sine eigne Etter det Norsk Tidend forstår, er ikkje denne prosessen så open likevel. Då andreutkastet til ny læreplan vart publisert på direktoratet sine heimesider i slutten av mai, var tredjeutkastet alt ferdigskrive òg. Det vil seie at eventuelle faglege innspel til arbeidet må kome frå direktoratet si eiga responsgruppe. Divisjonsdirektør Bolstad Pettersen nemnde denne gruppa i det same intervjuet, og lista opp Lesesenteret, Skrivesenteret og Nynorsksenteret som medlemmer. Alle er direktoratet sine eigne organ. Vi er opptekne av det offentlege ordskiftet og at alle skal få seie kva dei meiner om læreplanane, seier Eli Karin Flagtvedt, avdelingsdirektør for læreplan i Utdanningsdirektoratet. Men dette må skje i den formelle høyringa til hausten. Publiseringa av utkasta er først og fremst for å ha opne prosessar undervegs, slik at alle kan følgje arbeidet til læreplangruppene. Er det berre dei faglege innspela frå responsgruppene som vil bli høyrde i denne delen av arbeidet? Utkast til justerte læreplanar frå læreplangruppene skal liggje på udir.no, slik at 4 Norsk Tidend nr

5 sene får eiga undervisning i alle fag, bortsett frå gym og handverksfag. Ein frammøteprosent på 10,8 prosent er skuffande. Det møtte opp færre nynorsktilhengarar enn vi hadde rekna med. Vi fekk mange kommentarar i forkant om at kommunestyret måtte vurdere fritt dersom det vart låg valdeltaking. I mållaget meiner vi at resultatet av ei folkerøysting uansett må respekterast. Eg trur at mange har tenkt at i byen Fagernes må dei ha bymål som skulemål, seier Bjørn Karsrud. Men då har dei gløymt at nynorsk skrifttradisjon og valdresdialekt er ein viktig del av valdresidentiteten. Og dessutan ligg nynorsken tett opp til valdresmålet. Vi har eit skriftmål som gir god støtte til valdresmålet, seier Karsrud. Bjørn Karsrud meiner at det også er mange faktorar som peikar i positiv lei for nynorsken. Nynorsken har hatt eit stort oppsving som bruksmål i Valdres dei siste åra. Og for tre-fire år sidan vart jo valdresmålet kåra til den mest populære dialekten i Norge. Dette er eit godt grunnlag å bygge vidare på. Nord- Aurdal mållag arbeider for nynorsk og valdresdialekt året rundt. Det skal vi halde fram med. Både næringsliv og enkeltpersonar har sett verdien av å marknadsføre seg på nynorsk. Og nynorsken og valdresdialekten er ein viktig del av valdresidentiteten, seier Karsrud. Pressemelding Nord-Aurdal Mållag erer sidemål Alle får noko dei ikkje vil ha orleis ein skal prøvast i faget, er klårt. I den gjeldande læreplaen er dette spesifisert. «Forum or norskfaget» var klår på at ramlegget om å avslutta sideålsopplæringa etter Vg2, måtte ylgjast opp med ein obligatorisk eksamen i sidemålet, pluss at det måtte vurderast om ein måtte ha ein eigen samla standpunktkarakter. Utdanningsdirektoratet var langt ifrå så oppteken av vurdering i sidemålet. Dei ville berre ha sidemål som trekkfag i Vg3. I utkastet som no ligg føre, står det «Vurdering i faget: Forslag utarbeides separat». Kjartan Helleve Foto: Kjartan Helleve Påtroppande leiar Vebjørn Sture i Norsk Målungdom er ikkje særleg nøgd med utkastet til ny læreplan i norsk. Alle får noko dei ikkje vil ha, seier Sture. Kompetansemåla i dette utkastet samsvarer berre med den uhaldbare situasjonen me har i dag. Det vil ikkje forandre på noko. Sjølv om der er usemje om vegen vidare, er alle samde om at noko må gjerast. Då er det forunderleg at læreplanutkastet i praksis sementerer status quo. Kva er det verste? At ein senkar kompetansemåla for sidemålet. Det er mange elevar med nynorsk som hovudmål som meistrar bokmålet betre. Desse elevane kan godt ende opp med å velje bokmål som hovudmål, sidan det vil gjere skulekvardagen betre. Framlegget er stikk i strid det med den omsorga for elevar med nynorsk hovudmål som departementet og «Forum for norskfaget» har lagt for dagen. Resultatet vil bli det stikk motsette av det dei ser for seg. Vil ha tidlegare start Men er det rimeleg å tru at ein skal kunne greie å opparbeide seg lik kompetanse i hovudmålet og sidemålet? Ja, dette utkastet senkar lista for elevane. Men det er ikkje lista som ligg for høgt. Problemet er at elevane ikkje får lov til å ta nok fart. Det har tidlegare blitt signalisert at sidemålsundervisninga skulle ta til tidlegare. Men den einaste skilnaden frå den gjeldande læreplanen er at barneskuleelevane skal bli introduserte for nynorsk og bokmål tidlegare. Det er ikkje godt nok. Nynorsk må bli definert som ei grunnleggjande ferdigheit. Om dei meiner alvor om å lage læreplanar som skal leggje opp til at dei grunnleggjande ferdigheitene skal fylgje elevane gjennom heile skulegangen, så nyttar det ikkje å kome dinglande med skriftleg sidemålsopplæring ein gong i niande klasse. Det har me prøvd i så mange år, og ingenting tyder på at det fungerer, seier Sture. Mållagsleiar Håvard B. Øvregård meiner det er vanskeleg å seie noko om framlegget som heilskap før ein får sett korleis vurderinga i sidemål skal gå føre seg. Det viktigaste manglar. Det ser ut som læreplanutvalet legg opp til å avslutte sidemålsopplæringa etter Vg2. Dette samsvarar også med det «Forum for norskfaget» skreiv i sluttrapporten sin. Om så er, så må i det minste ein obligatorisk sidemålseksamen på plass. Men dette gjev ikkje framlegget noko svar på, seier Øvregård. Kjartan helleve allereie ferdigskrive alle interesserte kan følgje med på i kva retning endringane går. Vi tek sjølvsagt imot dei innspela vi får, men samtidig er vi er opptekne av at dette ikkje skal oppfattast som ei formell høyring. Forslag til nye læreplanar blir sende på høyring hausten Då vil alle som ønskjer det, kunne kome med innspel. Uunngåeleg Kvifor vart ikkje dette utkastet publisert samstundes med at det vart sendt til responsgruppene? Det er Kunnskapsdepartementet som fastset læreplanane som no skal justerast. Før vi publiserte andreutkastet, måtte vi orientere departementet om i kva retning endringane går. Samtidig jobba læreplangruppene vidare Norsk Tidend nr med andreutkastet. I praksis blir det derfor uunngåeleg at læreplangruppene ligg litt framfor utkasta som blir publiserte. Kvifor er ikkje vurdering/eksamensordningar i norsk teke med i dette utkastet? Vil det kome i det utkastet som skal ut på høyring i haust? Utdanningsdirektoratet arbeider med ulike modellar for vurderingsordningar i norsk. Dei blir ferdige og sende ut på høyring hausten 2012 samtidig med læreplanen i norsk. Kjartan Helleve Eit senter for demokrati, kunnskap og skaparkraft Mot til å meina, styrke til å skapa! Utstillinga er open for publikum måndag til laurdag f.o.m. 2. juli t.o.m. 11. august. Velkommen! Offisiell opning i september. Les meir på Illustrasjonar: Steffen Kverneland 5

6 Bondevik i spissen for nynorskaksjon Tidlegare statsminister Kjell Magne Bondevik har saman med fleire andre kjende bokmålsbrukarar skrive under på eit opprop mot Utdanningsdirektoratets forslag om å fjerne sidemålskarakteren og eigen eksamen i nynorsk: «Utan eksamen i nynorsk blir grunnlaget teke bort for nynorsken som jamstelt skriftmål og riksspråk.» Også tidlegare Telenor-direktør Tormod Hermansen og tidlegare redaktør Thor Bjarne Bore har skrive under saman med bokmålsforfattarar som Kjell Askildsen, Per Petterson, Knut Nærum, Thorvald i hyllene på nettet Nynorsk Antikvariat AS Hulgata Tvedestrand Telefon faks: E-post: Steen, Jon Michelet og Vigdis Hjort. Dei 26 følgjer opp dei sterke reaksjonane som kom frå nynorskhald da Utdanningsdirektoratet i januar i eit brev til Kunnskapsdepartementet foreslo å tone ned sidemålsundervisninga i den nye læreplanen for norskfaget. Kunnskapsminister Kristin Halvorsen (SV) stilte seg open for framlegget om å ha berre éin karakter i norsk og å fjerne skriftleg sidemålseksamen i ungdomsskulen. Utdanningsdirektoratet skal vere ferdig med framlegget til ny læreplan til hausten. (NPK) Sjåfør Isrosa is søkjer ein person til å køyra ut is til utsalsstader i Oslo-området. Du må vera kjekk og grei og ha tilgang til bil. Tenestemålet i verksemda er nynorsk. Kontakt eller tlf om du vil vita meir. Antikvarbokhandlar: Arne-Ivar Kjerland E-post: Mobil: Flinke vestlendingar Øystein Vangsnes skal undersøkje om den varierte språklege kvardagen med nynorsk og bokmål om kvarandre medverkar til at elevane i Sogn og Fjordane presterer så bra på nasjonale prøver. Utgangspunktet er dei gode resultata elevane i Sogn og Fjordane har synt på dei nasjonale prøvene dei siste åra. Vanlegvis heng gode skuleresultat saman med høg grad av urbanisering, høgt utdanningsnivå og høgt inntektsnivå hjå foreldra, men Sogn og Fjordane ligg lågt på alle desse tre variablane. Likevel gjer elevane det altså skarpt på dei nasjonale prøvene. Då er det grunn til å spørje kvifor, seier Øystein Vangsnes, forskar ved Universitetet i Tromsø. Han understrekar at elevane gjer det godt over heile fjøla, i såvel norsk og engelsk som i matte. 97 prosent Forskarar frå ulike vitskapsdisiplinar har blitt interesserte i utdanningsparadokset Sogn og Fjordane, men ingen hadde tenkt at språklege tilhøve kunne vere ein faktor før Vangsnes kom på bana. Ved eit lukketreff tok eg kontakt med Høgskulen i Sogn og Fjordane (HiSF) akkurat medan dei saman med andre miljø utvikla eit prosjekt på dette området. Vi snakkar om eit fylke der 97 prosent av skuleelevane har nynorsk som opplæringsmål i grunnskulen, og der elevane blir stimulerte også på bokmål gjennom heile oppveksten, fortel Vangsnes, som sjølv er sogning. Det vi veit frå internasjonal tospråksforsking, er at det å vekse opp med to språk gjev ein del utviklingsmessige fordelar som er gunstige for læring allment. Men då melder det seg sjølvsagt fleire spørsmål: Er nynorsk Øystein Vangsnes Foto: UiT og bokmål ulike nok til å gje dei fordelane tospråkleg stimulering gjev? Og gjev skriftspråksvariasjon tilsvarande fordelar som talespråksvariasjon? Her er det mykje å sjå nærare på, påpeikar Øystein Vangsnes. Konkret ynskjer han å undersøkje om kognitivt orientert tospråklegheitsforsking kan avdekkje skilnader mellom elevar i Sogn og Fjordane og Nord-Trøndelag, eit fylke som gjer det om lag like bra på dei sosioøkonomiske variablane, men som gjer det langt svakare på nasjonale prøver. Korleis tenkjer du å finne svar på dette spørsmålet? Arbeidshypotesen er at vi ikkje skal finne særlege fylkesvise skilnader mellom elevar i fyrsteklasse. Etter nokre år, når elevane har kome lengre i leseog skriveopplæringa, bør skilnadene vere større, fortel språkforskaren, som likevel ser ei rekkje skjer i sjøen: Dialektar Det kan vere mange andre forklaringar på dei gode resultata i Sogn og Fjordane, og nettopp difor er det ein styrke at dette prosjektet er ein del av eit større tverrfagleg prosjekt. Historie, kulturgeografi, skuleorganisering og fleire andre aspekt vil bli undersøkte for å freiste forklare paradokset Sogn og Fjordane. Arne Torp har tidlegare synt at norske elevar er best i Skandinavia på grannespråksforståing, og trekkjer fram den språklege variasjonen både i tale og skrift som ein grunn for kvifor nordmenn forstår til dømes danskar langt betre enn kvifor dei forstår oss. Trur du dialektane kan vere ei forklaring også i dette spørsmålet? Eg er samd med Torp i denne forklaringsmodellen. Det er til dømes fleire studiar som viser at grupper som snakkar ein dialekt som avvik sterkt frå normaltalemålet, gjer det betre på ulike typar språktestar. Eg kjenner til studiar som viser dette for sveitsertysk mot høgtysk og kypriotisk-gresk mot standard gresk, fortel Vangsnes. Kva om? Dersom du faktisk kjem fram til at det finst ein signifikant skilnad på nynorsk- og bokmålselevar i denne undersøkinga, kva konsekvensar bør det gje? Det overordna her er korleis vi verdset språkleg variasjon. Dersom ein språkleg variert kvardag har positive kognitive effektar, bør det gje realpolitiske konsekvensar for språkstimuleringspolitikken, og særleg i førskule- og småskulealder, seier Øystein Vangsnes. Han vil likevel åtvare mot å selje skinnet heilt enno: Det er ikkje heilt ukomplisert å dra det inn i sidemålsdebatten, men det kan vere eit argument for å byrje med sidemålet tidlegare enn i dag. Eg vil likevel understreke at vi ikkje veit noko om resultata enno, og at det godt kan hende det ikkje er mogleg å påvise slike skilnader i denne undersøkinga, smiler Øystein Vangsnes. Han fortel at dei kjem til å ta til i januar 2013, og at det vil ta eit par-tre år før konklusjonar ligg på bordet, litt avhengig av kor mykje finansiell støtte dei får til undersøkingane. JEnS kihl Nettstudium Nynorsk i opplæringa [30 stp] Nettstudiet Nynorsk i opplæringa er eit vidareutdanningsstudium for lærarar. Målet med studiet er at lærarar vert kvalifiserte til å drive god nynorskopplæring på alle nivå i grunnopplæringa etter intensjonane i Kunnskapsløftet. Studiet gjev kunnskap om og innsikt i nynorskopplæring både som hovudmål og som sidemål. Studiet er samansett av to emne på 15 studiepoeng kvar, eitt i haustsemesteret og eitt i vårsemesteret. Studiet skal formidlast gjennom lesing av nettleksjonar, lesing av pensum, sjølvstudium og skriftleg refleksjon over dette. Deltakarane vil få rettleiing og vurdering frå lærarar, og tekstane, som vert lagde i mappe for endeleg vurdering, skal vere resultat av ein prosess der også medstudentar har vore rettleiarar. Det vert lagt vekt på at studentane skal arbeide sjølvstendig med fagstoffet. Opptakskrav: 30 stp norsk, fullført norsk 1 eller lærarutdanning Kontakt: fagansvarleg Anne Steinsvik Nordal Telefon: , e-post: Søknadsfrist: Løpande opptak Studiepoeng: 30/2 semester (deltid) Søknadskode: 4070 i lokalt opptak Eg har alltid vore tospråkleg Janne Nygård er nyvald nestleiar i Noregs Mållag og kjem frå Jølster, i hjarta av Sogn og Fjordane. Eg har alltid vore tospråkleg i tale, men det var fyrst på ungdomsskulen eg fekk eit medvite forhold til at nynorsk og bokmål er to ulike, komplette skriftspråk. Eg kunne veksle mellom jølstring og austlandsk i leik, men gjorde det aldri elles, fortel Janne Nygård. Ho peikar på ein annan viktig faktor i dette biletet: Det å kjenne seg språkleg trygg er særs viktig for elevar i Sogn og Fjordane. Eg visste frå tidleg alder at eg var ein av ganske fåe i Noreg som skreiv nynorsk, og då var det ekstra viktig at alle i klassen gjorde det, og at den språklege sjølvtilliten blei utvikla. Slik kan ein aktivere større delar av det språklege registeret du tør å uttrykkje deg fritt på språket ditt, seier ho. Janne Nygård Foto: Kjartan Helleve Trur du eit eventuelt positivt funn i denne undersøkinga kan gje konsekvensar for argumentasjonen til Noregs Mållag? Dette kan bli eit sett med argument det er mogleg å bruke i tillegg til dagens argumentasjon, og det er spanande om det stemmer. Samstundes er ikkje kognitive effektar grunnen til at eg kjempar for målsaka, og argumenta våre strekkjer seg mykje lenger enn dette, påpeikar mållagsnestleiaren. Men vil det ikkje vere negativt om Kunnskapsdepartementet i framtida baserer grunngjevinga for sidemålsordninga utelukkande på at ho har positive kognitive effektar? Fyrst og fremst meiner eg at det er grunnleggjande positivt med meir forsking om nynorsk, og det er ikkje negativt å ha fleire argument. Så er heldigvis målrørsla her for å supplere og oppdatere denne argumentasjonen. Likevel er det litt tidleg å sprette sjampagneflaska det er jo lang tid til vi har svar på dei spørsmåla som blir stilte her. JEnS kihl 6 Norsk TideNd Nr

7 Sogn og Fjordane er det nynorske grunnfjellet Det mest påfallande med språkutviklinga i Sogn og Fjordane er at bruken av nynorsk står så sterkt og er så stabil, medan endringane er så store mange stader elles i landet, seier direktør Ottar Grepstad i Nynorsk kultursentrum. Han la 7. mai fram ein fersk rapport om språket i fylket som Nynorsk kultursentrum har laga på oppdrag frå Sogn og Fjordane fylkeskommune. Her står vi på det nynorske grunnfjellet, og det har Sogn og Fjordane vore i snart hundre år, sa Grepstad. Nynorskstrategi til debatt i fylkestinget i Sogn og Fjordane. Frå venstre Ingebjørg Erikstad, kulturdirektør, Nils Gjerland, leiar i kulturutvalet, Ottar Grepstad, direktør for Nynorsk kultursentrum og Åshild Kjelsnes, fylkesordførar. Foto: Hege Lothe Nasjonalt Rapporten er på hundre sider og tek for seg språkutviklinga i Sogn og Fjordane frå 1646 til i dag. Det er første gongen det er laga ein så omfattande dokumentasjon av språket i eitt fylke. I rapporten får vi både vita korleis det står til med nynorsken i grunnskulen, i vidaregåande, hos dei vernepliktige og på andre viktige område i samfunnet. Så langt råd er, blir opplysningane samanlikna med tilsvarande opplysningar for heile Vestlandet og for resten av landet. Tendensen er at nynorsken i Sogn og Fjordane held seg stabil både i skule, kyrkje og offentleg forvaltning. Fylket toppar også nynorskstatistikken for Vestlandet på alle punkt. Til dømes har fylket 99 prosent nynorskelevar i grunnskulen og 86 prosent i vidaregåande skule, medan tilsvarande tal for heile Vestlandet er 42 og 23 prosent. Sogn og Fjordane skil seg også klart ut når det gjeld vernepliktige som skriv nynorsk. Medan heile 87,8 prosent av dei vernepliktige frå fylket nytta nynorsk i fjor, gjorde berre 47,6 prosent frå Hordaland det same. I Møre og Romsdal var nynorskprosenten 29,8 prosent, medan berre 8 prosent av dei vernepliktige i Rogaland nytta nynorsk i fjor. Stabilt i vidaregåande Elevar som byter frå nynorsk til bokmål når dei byrjar på vidaregåande, er eitt av dei største problema for nynorsken. På landsplan går over halvparten av nynorskbrukarane over til bokmål før dei avsluttar vidaregåande skule. I Sogn og Fjordane er det derimot berre 10 prosent av elevane som gjer dette, viser rapporten. Her dreier det seg om grunnfjell av granitt, skriv Grepstad. Rapporten slår fast at nynorsk har nokså høg status blant tenåringane i fylket samanlikna med resten av landet. Undersøkinga viser mellom anna at ni av ti elevar på Firda vidaregåande skule likte godt eller svært godt å skriva nynorsk, og at dei likte betre å skriva nynorsk enn engelsk sjølv om dei også likte svært godt å skriva engelsk. Grepstad legg likevel til at også granitt kan slå sprekker. Rapporten peikar på tendensar til skilnader mellom indre og ytre strøk, og at det som har vore stabilt til no, kan koma til å endra seg. Fylkespolitikarane bør ikkje ta situasjonen anno 2012 for gitt, seier Grepstad. Bør bli lytta til Berre 2 prosent av alle nordmenn bur i Sogn og Fjordane. Den særmerkte språksituasjonen gjer likevel at sentrale styresmakter bør lytta til fylkeskommunen når det gjeld politikk som kan få følgjer for språkleg praksis, meiner Ottar Grepstad. Rapporten slår fast at den posisjonen nynorsken har i Sogn og Fjordane, har hatt mykje å seia for nynorsken nasjonalt. Sjølv meiner innbyggjarane i Sogn og Fjordane både at det er viktig å bruka meir nynorsk og at alle nordmenn skal læra å skriva både nynorsk og bokmål. I juni skal fylkestinget i Sogn og Fjordane drøfta politikk for nynorsk i fylket. Hovudutval ønskjer nynorsk forum I møte 22. mai vedtok Sogn og Fjordane sitt hovudutval for kultur ei språkpolitisk satsing for å styrkje nynorsken og medvitet om det nynorske språket si rolle i samfunnet vårt. Dette melder fylkeskommunen på heimesida si. Eitt av tiltaka er å etablere eit nynorsk forum i fylket som samlar både målrørsle, næringsliv og andre samfunnsaktørar. Med dette ynskjer hovudutvalet å mobilisere breitt for nynorsken si framtid. Målet er å skape ein debattarena som set språk på dagsorden og som definerer utfordringar og kunnskapsbehov. Som bakgrunn for saka har Nynorsk kultursentrum ved direktør Ottar Grepstad utarbeidd «Språkfakta Sogn og Fjordane ». Denne utgreiinga slår fast at nynorsken har ein heilt unik og stødig posisjon i Sogn og Fjordane, men at her også er teikn til ei utvikling der det nynorske språket vil vere svekt om ein ikkje set i verk tiltak. «Språkfakta Sogn og Fjordane » er ein større dokumentasjon av språkutviklinga i fylket vårt. Det er første gong så mykje systematisk og faktabasert kunnskap om språksituasjonen i fylket og på Vestlandet er samla i eitt dokument. Utgreiinga femner om språkutviklinga på vidt ulike arenaer i fylket vårt. Fylkestinget skal handsame saka i møte juni. Ingen bokmålsboom i Hordaland Dei dramatiske målbytetala for elevar i den vidaregåande skolen som Hordaland fylkeskommune presenterte denne veka, er villeiande. Ifølgje fylkesstatistikken har berre ni prosent av elevane i vidaregåande skole no nynorsk som hovudmål, mot 34 prosent i grunnskolen. Statistikken kunne difor tyde på ein storstilt flukt frå nynorsk til bokmål når elevane begynner i vidaregåande i vestlandsfylket. Men tal som Noregs Mållag har henta inn direkte frå enkeltskolar i Hordaland, viser at statistikken er sterkt villeiande. Mens fylkesstatistikken viser at berre 10 prosent av dei vidaregåande elevane på Stord har nynorsk som hovudmål, har Stord vidaregåande skule sjølv registrert over 90 prosent som nynorskelevar. Berre 20 av dei 209 elevane som er melde opp til eksamen i norsk hovudmål i vår, er bokmålselevar, viser tala som Mållaget har henta inn frå skolen. Andre stikkprøver som Mållaget har gjort, peiker i same lei. Seniorrådgivar Svein Kirkevik i opplæringsavdelinga i Hordaland fylkeskommune har inga god forklaring på kvifor tala eventuelt ikkje stemmer. Tala er henta frå det skoleadministrative systemet vårt, Extens, seier han. Han strekar under at tala ikkje viser hovudmålsfordelinga ved kvar skole, men er ordna etter bustadkommunen til elevane. Etter det Mållaget kjenner til, blir ikkje elevane i vidaregåande registrerte med målform i Extens før på tredje klassetrinnet. Det tyder på at uregistrerte elevar blir talde som bokmålselevar. Tala til Hordaland fylkeskommune gjeld elevar i vg1. Leiar Håvard Øvregård i Noregs Mållag seier at feilinformasjonen er pinleg. Det kan sjå ut for oss som fleire av skolane har ført elevar som ikkje har kryssa av for målform i administrasjonssystemet, som bokmålselevar. Dette er utruleg pinleg for Hordaland fylkeskommune og fortel at dei som skuleeigar ikkje tar problemet med målbyte alvorleg, seier Øvregård. (NPK) Norsk Tidend nr

8 Garborgsenteret prøveopnar Etter planen skulle Garborgsenteret ha opna 22. mai. Slik vart det ikkje. Ikkje offisielt. Senteret på Bryne har valt å flytta den offisielle opningsmarkeringa til september månad. Det er likevel mogleg å vitja senteret allereie i sommar. Frå 1. juli til 12. august held Garborgsenteret prøveope. Ja, den offisielle opninga måtte utsetjast, seier Inger Undheim, avdelingsleiar for senteret. Den utløysande årsaka var sjukdom hjå Mediafarm, som er ansvarleg for konsept og innhald. No vert dørene opna for publikum 2. juli, medan den offisielle opningsmarkeringa vert flytta til september månad. Alt går etter planen, og me gler oss enormt! Her skal ein få utforska Arne og Hulda Garborg og det dei skreiv, men ein kan òg oppleva den magiske blå kista, snurra på diktarhjulet, leita etter visdom i døypefonten, eller kosa seg i lyttestolane. Det har blitt ei leiken og interaktiv utstilling, og me er svært stolte over resultatet. Myldrande liv Korleis kjennest samlivet med dei andre institusjonane rundt dykk? Somme var jo redde for at Garborg skulle forsvinna inn i eit kjøpesenter. Akkurat det ryktet stammar nok frå spissformuleringar i ein frisk lokaliseringsdebatt. Garborgsenteret skulle sjølvsagt aldri bli ein del av eit kjøpesenter. Me deler hus med det flotte nye biblioteket sentralt på Bryne, like ved togstasjonen. Det er utan tvil ein stor fordel for oss å vera lett tilgjengelege. Biblioteket har hatt rekordhøgt besøk etter at det flytta til nye og moderne lokale. Nesten klar: Garborgsenteret opnar offisielt i august, men allereie i sommar er det mogleg å ta ein tur innom. Me har felles resepsjon, felles møterom og amfi, og felles arrangement med biblioteket. Garborgsenteret sin kafé, Garborgstova, deler areal med tidsskriftavdelinga. Like ved Garborgsenteret og biblioteket ligg høghuset som husar lokalt næringsliv, men òg ein fotograf, skodespelarar, ungdomsorganisasjonen Unge SPOR og forfattar Tor Obrestad. Mange flotte kulturarrangement vert haldne på toppen av høghuset. Det er eit myldrande liv i området. Meir mylder skal det bli når 1500 elevar flyttar inn i den nye vidaregåande skulen, som vert vår næraste nabo om to år. Nasjonal interesse Korleis opplever du interessa frå folk i nærleiken? Me merkar mykje interesse og nysgjerrigheit frå heile regionen, men naturleg nok er det spesielt stor interesse for Garborgsenteret i Time og i nabokommunane på Jæren. Me har teke imot grupper heilt sidan me flytta inn i bygget hausten 2010, som ønskjer å få vita meir om Arne, Hulda og kva Garborgsenteret skal bli. Men det kjem òg folk langvegsfrå. Interessa for Arne og Hulda Garborg avgrensar seg ikkje til Jæren. Foto fasade: Asle Haukland/Garborgsenteret Kva er det du er uroa for om kveldane, når du ikkje får sova? Eg sovnar lett, og kan ikkje seia eg er uroleg for noko. Men sjølv om arbeidet mitt inneber å ha mange ballar i lufta, er eg ikkje eit naturtalent innan multitasking. Det hender eg vaknar om natta av ein ball som eg ikkje må gløyma å ta imot før han fell til bakken, seier Undheim. Kjartan Helleve Eg er skrifta på veggen Eg er så heldig å ha i omgangskrinsen min eit knippe jamaldringar som driv aktivt med grafitti. Tilsynelatande står fåe i mi eiga aldersgruppe fjernare frå meg sjølv, den pretensiøse studenten, enn desse såkalla vandalane som spring ikring om nettene og gjer sitt utskjelte hærverk på fint folks vegger. Dei lever på kant med lova, for folk er jo glade i veggene sine, i skinande fasadar, og «kunsten» til desse ungdommane verkar unekteleg gagnlaus sett frå ein marknadsøkonomisk og konvensjonelt estetisk ståstad. Men personleg får eg stendig større sans for brotsverka deira, for så snart ein har oppdaga gleda ved språk og skrift, er det i grunnen naturleg å miste interessa for lytefrie veggflater. Ein vegg er eit skilje og ei sperring, men seier elles ingenting av verdi. Det er fyrst når skrifta melder seg og skjendar den preglause yta, at ho kan bli interessant. Mot moralistane kan ein jo påpeike at det var sjølvaste Herren som teikna den fyrste legendariske «skrifta på veggen» «Mené, mené, tekél, ufarsin» føre babylonarkongen Belsassar då han våga vanhelge kjeralda stolne frå tempelet i Jerusalem. Ikkje eingong frå kjellaren ved Erlend Skjetne Gud er altså framand for å uttrykkje seg på veggene, og kven vil vel i dag til dømes klandre forfedrane våre, dei tidlege nordmennene, for å ha rita runene sine akkurat der dei måtte ha lysta. Det var jamvel ofte trivielle og til dels obskøne fråsegner dei lira av seg, som gjer det pinleg klårt for oss i dag, kor lite vi menneske eigentleg har endra oss gjennom tusenåra. Men noko anna kjem òg til syne i denne eldgamle grafittien, noko eg likar å tenkje på som ei viktigare drift i oss enn all kjøtleg trong: Det er det store uttrykksbehovet til menneska. Ofte i desse innskriftene står subjekta einsame, som Giacometti-skulpturar mot det historiske mørkret, berre eit «ek» for «eg», og så namnet eller tilnamnet etterpå. Som døme kan nemnast den utbreidde formuleringa «ek erilar», «eg, runemeisteren», eller favoritten min, frå ein bergvegg i Kårstad i Nordfjord, «ek aljamarkir», «eg, frå ei anna mark». Desse er alle forgjengarar til den kanskje mest notoriske grafittiinskripsjonen i historia, den famøse «Kilroy was here», og røper i grunnen lite anna enn at eit eller anna menneske ein eller annan gong stod på staden der innskrifta no finst, og der og då følte sterkt for å seia, til den det sidan måtte råke, det heilt basale: «Eg var her, eg fanst.» For dei som i dag skriv med sprayboks på ein murvegg i storbyen, er ærendet korkje meir eller mindre nobelt: Jamvel om den stiliserte skrifta deira måtte vera uleseleg for det utrena auga, er det som står der gjerne berre namnet til skrivaren, eller snarare det pseudonymet han eller ho må løyne seg bak for ikkje å gjera hemnarbeidet til ordensmakta altfor lettvint. Kall det hærverk, men gagnlaust er det ikkje, for når skulle vel eit menneskenamn bli uviktig? Namnet talar til oss og syner oss det levande som motsetnad til det medvitslause. Vi ynskjer alle å bli hugsa, men det går oss ikkje som vi vonar. Forsvinningsmaskineriet fortærer sjølvsagt også skriftspora, det vera seg egyptiske hieroglyfar, runer i fjellsider, fargerike «tags» i storbygater... Men denne innsikta tener vel snarare til å auke uttrykkstrongen vår enn til å tøyme han, og den drifta kjem ikkje laus frå det eine ordet som konstituerer henne, som alle ytringar har opphav i, og som ingen kan klandrast for å ville seia og skrive så ofte at einkvan annan kanskje får det med seg: Eg eller namnet som skal samsvara med dette urordet, inntil utseiaren ein dag er forstumma og innskrifta enn så lenge finst att, som ein allegori for det som for alltid er tapt, for fråver. Kanskje er det i ei fattig prometeisk von om å nedkjempe denne uavvendelege gløymsla at menneske overhovudet skriv, eller kanskje er trongen endå meir banal og di meir akutt: Skal ein nokon gong få sagt sitt, må ein gjera det medan ein kan. 8 Norsk Tidend nr

9 Foto: Fabian Fogelberg «Frå fjord til fjells med Ægir til kvelds» Teambuilding Bygg lagånd, samhald og vekk konkurranseinstinktet! Foto: Morten Rakke Kjenn lukta og smaken! Foto: Thor Brødreskift Ta dine tilsette og kollegaer med på teambuilding på Flåmsbrygga i Flåm. Den kjende Norge i et nøtteskall turen med Bergensbanen og Flåmsbana den eine dagen og båt på Nærøyfjorden neste dag, gjer reisa til ein del av opplevinga. Vi tilbyr: - Fjordsafari i RIB-båt på Nærøyfjorden - Padling i kajakk på Aurlandsfjorden - Sykling på Rallarvegen - Vandring i Aurlandsdalen: «Frå fjord til fjells med Ægir til kvelds» - Aktivitetsleir og skiskyting på stronda i Flåm. - «After bike» og lokal tapasbuffet i Ægir Bryggeri! KONTAK T OSS FOR TILBOD T: Sjå Vi skreddarsyr pakke med konferanse, utflukter og aktivitetar, presentasjon, ølsmaking, akevittsmaking og lokal tapas i Ægir Bryggeri. Foto: May Lene Steinheim Lunden Sviggum Design

10 5på landsmøtet: 1 Korleis er det å vere på landsmøtet i Noregs Mållag? 2 Kva er den viktigaste saka på landsmøtet? Edith Stusdal, frå Ostereidet Mållag og Hordaland Mållag: 1 Det er inspirerande. 2 Normeringssaka. Eg vil helst ha ei strammare og meir konsekvent norm, og er ikkje for ein bokmålsnær nynorsk. Og i tillegg er eg oppteken av å få ei god sidemålsordning i norskfaget, og å sikre karakterar i både hovudmål og sidemål. Osmund Valand Eikeland, leiar i Marnar Mållag: 1 Dette er ein fest. Eg trur dette er det tiande landsmøtet mitt. 2 Eg tykkjer den viktigaste saka på landsmøtet er at vi har vedteke at Noregs Mållag skal gå over til å ha landsmøte anna kvart år. Eg trur det er lurt for organisasjonen. Neste år er det 200-årsjubileum for Ivar Aasen. Han gav dialektane prestisje nok til at ein kunne formidle personlege kjensler. Sjølv om folk tykkjer det er dumt det vi held på med, er det ikkje så dumt som folk trur. Landsmøtet Ny i styret: Nina Berge Rudi frå Sør-Fron. Foto: Kjartan Helleve Med norskfaget som kampsak Gudbrandsdølen Nina Berge Rudi frå Sør-Fron vart vald inn i styret i Noregs Mållag. Eg går inn i styret fordi eg er veldig engasjert i norskfaget. Vi kan påverke korleis det blir, og eg har delvis blitt skremt på nynorsken sine vegner. Og eg må seie at eg vart rasande då norskseksjonen min på Vinstra vidaregåande skule fekk brev frå norsklærarar på Ringerike vgs. med spørsmål om vi ville signere eit opprop mot sidemålsordninga, seier Nina Berge Rudi, ny styremedlem i Noregs Mållag. Utfordringane for norskfaget stod øvst på agendaen på landsmøtet. Den viktigaste saka nett no er sjølvsagt norskfaget, seier Nina Berge Rudi, som er norsklektor ved Vinstra vidaregåande skule og kulturbonde saman med mannen på Rudi gard i Sør-Fron. Ny rettskriving Den andre saka som er viktig nett no, er innføringa av den nye rettskrivingsnorma. Det er viktig at Noregs Mållag og andre nynorskmiljø drøftar kva gjer vi når norma vert innført 1. august i år, seier Nina Berge Rudi. Eg tykkjer Noregs Mållag og lokallaga våre bør vere aktive og ta ansvar for at lærarar og andre som brukar nynorsken dagleg, får nynorskkurs med gode retningslinjer for korleis det er lurt å bruke den nye valfridomen. Kanskje vi rett og slett skal ta på oss å undervise norsklærarar. For mange er dette ein ny sjanse til å lære nynorsken, og denne sjansen skal vi tilby dei, påpeikar Nina Berge Rudi. Hege Lothe l Den april 2012 var det landsmøte i Teatersalen til Bondeungdomslaget i Oslo l Det var 141 utsendingar frå 63 lokallag og 14 fylkeslag, i tillegg til 13 utsendingar frå NMU. l Samla sett var det 152 utsendingar, og om lag 200 målfolk var innom i løpet av helga. l I fjor i Suldal var det til samanlikning 133 utsendingar. Det nye styret Håvard B. Øvregård, leiar Janne Nygård, nestleiar Helga Hjetland, AU-medlem Terje Kjøde, styremedlem Sveinung Rotevatn, styremedlem Nina Berge Rudi, styremedlem Vebjørn Sture, NMU-representant Varalista ser slik ut: 1. vara Sigbjørn Hjelmbrekke, Bø i Telemark 2. vara Solgunn Liestøl, Haugesund, 3. vara Randi Lohndal Frestad, Lista 4. vara Magne Aasbrenn, Fredrikstad. Kristin Halvorsen vitja landsmøtet. Foto: Berit Rekve Leiarduoen: Håvard B. Øvregård og Janne Nygård vitja Elvebakken vgs. dagen før landsmøtet. Foto: Kjartan Helleve Norskfag og nor Det 96. landsmøtet i Noregs Mållag hadde eit smekkfullt politisk og kulturelt program, men det var to saker som dominerte møtet: norskfaget og normering. Utfordringane for norskfaget stod øvst på agendaen på landsmøtet. Kunnskapsminister Kristin Halvorsen kom til landsmøtet utan konkrete lovnader, men var tydeleg på at ho ynskjer å styrkje nynorsken både som hovudmål og sidemål. Landsmøtelyden drøfta framtida til norskfaget. Det vart òg vedteke ei eiga fråsegn om saka. Landsmøtet sa klårt frå at elevar i ungdomsskulen og den vidaregåande skulen framleis må få ein eigen karakter i sidemålet, helst både som standpunktkarakter og karakter frå obligatorisk eksamen. Eg trur at om ein samanliknar fyrste veke og siste veke i prosjektet, vil ein sjå ei heilt klår betring i nynorskkunnskapane, fordi me har jobba konsentrert og fått tett oppfølging, sa Halvor Solhjem Njerve, elev på Elvebakken vgs i Oslo. Det sa han til Håvard B. Øvregård, leiar i Noregs Mållag og Janne Nygård, påtroppande nestleiar i Noregs Mållag, då dei vitja skulen dagen før landsmøtet i Noregs Mållag. Der vart dei fortalde om den gode sidemålsundervisninga på skulen. Dei møtte ein engasjert elevgjeng som gjerne diskuterte språk og språkopplæring generelt, og nynorsk spesielt. Håvard B. Øvregård spurde Fleirspråklege fordeler Kan også bokmålselevar lære seg å meistre sidemål, ikkje berre nynorskelevar? Svaret er ja. Men dei må møte meir sidemål enn dei gjer i dag, og dei må møte det tidlegare, sa Håvard B. Øvregård i si tredje leiartale til landsmøtet. Han heldt ei tale som fyrst og fremst argumenterte for å få på plass ei god sidemålsordning. Han la vekt på både kulturargument, fleirspråksargument og bruksargument for at elevane i Noreg skal lære både nynorsk og bokmål. Hanna Lehti-Eklund, forskar frå Finland, snakka om stoda for svenskfaget i finsk skule og landsmøtetalar Øystein Vangsnes, forskar ved Universitetet i Tromsø, snakka om fleirspråklege fordelar. Begge to gav argument til eit norskfag der elevane skal lære både nynorsk og bokmål. Øystein Vangsnes var tydeleg på at dette vil han ha forsking på. Dersom ein får kunnskap om at variert språkstimulering på så nærskylde språkvariantar som nynorsk og bokmål gir ulike utviklingsmessige fordelar, er det noko vi her i Noreg ikkje kan sjå bort ifrå i utforminga av norskfaget og andre stimuleringstiltak elles i barnehage og skule, sa Øystein Vangsnes. Ny runde om normering Normering var reist som sak frå Ullensvang Mållag og skapte også eit stort engasjement. Framlegget gjekk ut på at Noregs Mållag bed om at den nye normeringa vert trekt tilbake, og at det vert arbeidd fram eit nytt framlegg til nynorsknormering. Erlend Trones, leiar i Ullensvang Mållag, innleidde om saka og la vekt på at normeringsnemnda ikkje hadde utført oppgåva i tråd med mandatet. Omsynet til nynorsk som norsk kulturarv og målreisingstanken er heilt fråverande hjå Riise-nemnda. Tilhøvet mellom bokmål og nynorsk, som i Besøk på Elvebakken vgs i Oslo elevane om kva dei meinte om at alle skal lære å skrive nynorsk: Om ingen skriv nynorsk, vert det ingenting [nynorsk] å lese, kjem det kjapt frå Adrian Arnason. Men om me alle skal lære å skrive det, må me i alle fall få vite kvifor, skyt Emilie Bjoland inn. I dag får me berre til svar at det er fordi det står i pensum, legg ho til. Tidleg start Elevane meiner det er dumt at dei ikkje vert introduserte for sidemålet før dei er 15 år. Dei burde møtt nynorsk før, er elevane samde om. Slik det er i dag, er det vanskeleg å lære seg eit språk godt når opplæringa startar så seint. Elevane meinte dei heller burde møte nynorsken så tidleg som mogleg i barneskulen. Fleire av elevane var opptekne av at sidemålet trekkjer ned snittet deira, og undrar om ikkje sidemålet kunne vore friviljug. Håvard B. Øvregård spør kor mange som då ville valt nynorsk. Berre tre av elevane er oppe med handa. Om dei måtte velje mellom matte og nynorsk, er stoda ei heilt anna. Då ville dei fleste valt nynorsk. Nynorsken gjev oss ei innføring i noko utanfor dei sentrale delane av landet, seier Halvor Solhjem Njerve. Tina Johansen var einig. Hadde eg vore Noregs Mållag, ville eg ha lagt meir vekt på 10 Norsk Tidend nr

11 Kristian Fuglseth, styremedlem i Sunnmøre Mållag og aktiv i Hareid Mållag: 1 Det gjev inspirasjon. Det syner seg at vi har dei same utfordringane over heile landet. Vi trur vi bur i ein klar nynorskkommune, men det er likevel noko vi må arbeide meir med. 2 Norskfaget. Eg trur kunnskapsminister Kristin Halvorsen er såpass interessert i språk at ho er open for å ta vår argumentasjon snart. Margit Ims, aktiv i Bø Mållag: 1 Det er kjekt å vere på landsmøte i Mållaget. Det er mange gamle kjende å treffe og nye å bli kjent med. Og det er mange unge på møtet som eg ikkje har møtt før. 2 Den viktigaste politiske saka er det som skjer i skulen. Satsing på nynorskelevar og nynorskopplæring blir svært viktig i åra som kjem. Solgunn Liestøl, aktiv i Haugesund Mållag og Ungdomslag og andre vara til styret: 1 Det er veldig kjekt å vere her og få utveksle idear. 2 Det må vere lett å halde på nynorsken, og skulen må leggje til rette for at elevane kan halde fram med å skrive nynorsk gjennom ungdomsskulen og i vidaregåande skule. mering stor grad definerer kva nynorsk er, blir ikkje reflektert over. Stør me Riise-normalen, så stør me i praksis norsk målnedlegging, og ikkje norsk målreising, sa Erlend Trones. Men styret argumenterte for ikkje å gjere nytt vedtak i normeringssaka. Styret meinte at norma har rett nok ikkje vorte så stram som mange håpa på, men det ville òg ha vorte stor usemje om kvar på skalaen den stramme norma skulle liggje. Nettopp det at norma opnar for ein viss valfridom, gjer det mogleg for mange å kunne bruke dei formene dei trivst best med. Styret i Noregs Mållag rådde landsmøtet til å leggje rettskrivingsdebatten bak seg, og at Noregs Mållag no må samle seg om arbeidet for nynorsken si stilling i samfunnet. Landsmøtet var delt i spørsmålet, men fleirtalet med 74 røyster mot 63 røyster var mot at Noregs Mållag skulle krevje ny norm. Ullensvang Mållag gjorde også framlegg om å leggje Breivega/Langeland-normalen til grunn for ei ny nynorsk rettskriving. Framlegget vart nedstemt med 58 røyster for og 80 imot. Landsmøte annakvart år Den store organisasjonsdebatten kom i spørsmålet om å endre landsmøterytmen frå kvart år til Takka: Supervervar Oddny Miljeteig. Foto: Marit Aakre Tennø annakvart år. Mange var på talarstolen, og etter eit lengre ordskifte var det klart for røysting. Heile 123 røysta for og 15 imot eller fråhaldande for landsmøte annakvart år. Det vil bli landsmøte i 2013 og i 2014, og deretter blir det landsmøte i partalsår. Skriftleg røysting Siste åra har det vore lite benkeframlegg mot valnemnda si innstilling. Ikkje sidan 2005 har det vore kampvotering på styreplassane. Denne gongen vart det fremja to benkeframlegg, og det vart kravd skriftleg røysting på alle styreplassane. Alle framlegga frå valnemnda vart vedtekne, men alle dei styremedlemene som stod på val fekk fleire blanke røyster. Håvard B. Øvregård vart til leiar med 22 blanke røyster og Janne Nygård fekk 30 blanke røyster. Teljinga av røystene tok såpass lang tid at landsmøtet vart avslutta ein time seinare enn planlagt. Barnehagekampanjen I år vart barnehagekampanjen «Gjennom ord blir verda stor kampanje for meir nynorsk i barnehagen» avrunda. Arbeidet med å få meir nynorsk i barnehagane lokalt og meir nynorsk i førskulelærarutdanninga vil halde fram. I tillegg vedtok landsmøtet fråsegner om styrking av andrespråksopplæringa i samisk, endringar i stadnamnlova og nynorske læremiddel i trusopplæringa. Hege Lothe kulturargumentet i sidemålsdebatten, me bør lære om meir enn det som omgjev oss, seier ho. Avgangselevar: Oda Valvatne Ording, Pia Bjerkmann og Halvor Solhjem Njerve på medielinja ved Elvebakken vgs. Foto: Svein Olav Langåker Tverrfagleg prosjekt På Elvebakken vgs har lærar i norsk, Line Ellingsen, gjennomført fleire ulike tverrfaglege prosjekt med nynorsk. Siste store tverrfaglege prosjekt var då 90 elevar ved vg3 mediefag hadde tolka Fuglane av Tarjei Vesaas. Spennet var stort, frå reine grafiske arbeid som bokomslag, til lydillustrasjonar og kortfilmar. Vi har onsdag som ein fast nynorskdag gjennom heile 3. klasse med to til fire timar kvar veke. Elevane skriv mange korte tekstar, les nynorske tekstar og omset tekstar frå bokmål til nynorsk, fortel Line Ellingsen. Eg rettar tekstane med fargekodar slik at elevane frå gong til gong kan sjå utviklinga. Gult tyder til dømes substantivfeil, og dersom det er mykje gult i teksten ser dei at no lyt dei arbeide meir med det, fortel Line Ellingsen. Ho er tydeleg på å seie til elevane at å lære nynorsk kan vere enkelt. Ho peikar på at det er viktig at elevane vert eksponerte for mykje nynorsk og har mykje skrivetrening, og det syner seg at gode tilbakemeldingar frå læraren gjev betre læring for elevane. Eg er veldig imot å ta vekk karakteren i sidemål. Det vil føre til at ein arbeider mykje mindre med det skriftlege og med nynorsk, seier Line Ellingsen. Marit Aakre Tennø Line Ellingsen, norsklærar ved Elvebakken vgs. Foto: Svein Olav Langåker Norsk Tidend nr

12 4på landsmøtet: 1 Korleis er det å vere på landsmøtet i Noregs Mållag? 2 Kva er den viktigaste saka på landsmøtet? Randi Lohndal Frestad, leiar i Lista Mållag og tredje vara til styret: 1 Det er både spennande og inspirerande å vere på eit landsmøte der det vert gjort vedtak som eg tykkjer er viktige. 2 Den viktigaste saka er saka om revisjonen av norskfaget. Eg vonar det blir ei endring som er til å leve med, både for norsklærarane og nynorsken. Det er rett at elevane bør møte nynorsken tidlegare i barneskulen, og dei fleste elevane ser verdien av det. Åslaug Farestveit, leiar i Sveio Mållag: 1 Eg tykkjer det er veldig interessant å vere på landsmøtet og godt å møte andre som brenn for same sak. 2 For meg er sidemålssaka den viktigaste saka nett no. Vi kjem frå eit blandingsområde mellom nynorsk og bokmål, og difor er det ekstra viktig å få god nynorskundervisning i skulen. Landsmøtet Fråsegner vedtekne av landsmø Ei framtid med samisk Landsmøtet i Noregs Mållag er glad for dei mange positive tiltaka som har blitt sett i verk for å styrkje samisk språk dei seinare åra, særleg innanfor kulturfeltet. Likevel er landsmøtet uroa for vilkåra for unge som veks opp og skal halde på samisk språk. Særleg alvorleg er stoda når det gjeld samisk som andrespråk. Andrespråksopplæringa er ein stor del av den samla samiskopplæringa i Noreg: i skuleåret 2005/2006 hadde 3055 elevar samiskopplæring, og av desse var det 2057 av elevane som hadde samisk som andrespråk. I skuleåret 2010/2011 var det samla talet gått ned til 2245, og praktisk talt heile nedgangen kjem av fråfallet i faget samisk som andrespråk. Faget samisk som andrespråk har eksistert i 25 år, men har framleis ikkje funne ei form som oppfyller målsetjingane om å gjere elevane tospråklege. Landsmøtet i Noregs Mållag meiner Kunnskapsministeren bør ta grep om den dramatiske utviklinga, og særleg sjå på desse tiltaka: l Undersøkje korleis faget samisk som andrespråk kan integrerast betre i skulekvardagen, i staden for å vere eit fag som blir undervist etter skuletid. l Ta i bruk meir samisk i skulen utover samisk-undervisninga, slik at elevar med samisk som fyrste- eller andrespråk får reelt høve til å bli tospråklege. l Ta i bruk resultat frå forsking på andrespråksopplæring i minoritetsspråk i tillegg til dei forsøka med forsterka andrespråksopplæring som har vore gjort i samiskspråklege område i Noreg. l Styrkje lærarutdanninga for samiskspråklege lærarar, slik at det blir mogleg å auke timetalet. l Staten bør ta eit større ansvar for å sikre utgjevinga av populære barne- og ungdomsbøker på dei tre samiske språka vi har i Noreg. Landsmøtet i Noregs Mållag står saman med sentrale samiskmiljø i å avvise alle forsøk på å setje nynorsk og samisk opp mot kvarandre. Opplæringa i nynorsk som sidemål og samisk som andrespråk er grunnleggjande forskjellig, og det eine kan ikkje erstatte det andre. I staden meiner landsmøtet at norske styresmakter bør sjå på tiltak som sikrar samiskspråklege elevar reelt gode samiskkunnskapar. I bunad: Jens Kihl, Håvard B. Øvregård, Aud Søyland og Bente Riise. Foto: Hege Lothe Passiar: Gro Morken Endresen, Halvor Hegna, Marie Morken og Magne Aasbrenn. Foto: Kjartan Helleve Gjennom ord blir verda stor meir nynorsk i barnehagane Alle born fortener å møte både nynorsk og bokmål i barnehagen. Noregs Mållag har drive barnehagekampanjen «Gjennom ord blir verda stor» frå 2010 til 2012, og kjem til å halde fram med arbeidet for meir nynorsk i barnehagane. Språklæring i barnehagen skal førebu for grunnleggande dugleikar i lesing og skriving, noko som i Noreg inneber å kunne lese og skrive både nynorsk og bokmål. Barnehagar som bruker både nynorsk og bokmål, gjev borna eit mykje betre grunnlag for seinare lese- og skriveopplæring. Born som seinare skal ha nynorsk som hovudmål i skulen, har eit veikare utgangspunkt når dei berre har høyrt bokmål og dialekt i barnehagen. Når mange elevar seinare byter hovudmål frå nynorsk til bokmål, heng det saman med at dei ikkje kjenner seg trygge i hovudmålet sitt. Manglande medvit om nynorsk og språklæring i barnehagar i kommunar med nynorsk som opplæringsmål svekkjer difor vilkåra for nynorsk i Noreg. Tidleg møte med nynorsk tekst gjennom opplesing, songar og rim er òg viktig for born som seinare skal ha nynorsk som sidemål i skulen. Det gjer borna meir positive til nynorsk sidemål. Alle som peikar på utfordringar med sidemålsopplæringa, har difor eit ansvar for å medverke til at alle born møter meir nynorsk i barnehagen. Born er som svampar i møte med språk. Born har mykje større evne til å lære språk enn det vaksne trur. Barrieren for bruk av nynorsk i barnehagane ligg inne i hovudet til dei vaksne. Born i Noreg møter mest bokmål utanfor barnehagen, og har difor nytte av å møte mest nynorsk i barnehagen. Noregs Mållag vil særleg oppmode Kunnskapsdepartementet og KS til å gjere ein innsats for å betre vilkåra for nynorsk og språklæring i barnehagane. Utfordringar til Kunnskapsdepartementet: l leggje rammer som sikrar klare politiske krav og forventningar til korleis barnehagesektoren formidlar både nynorsk og bokmål. l syte for at det finst lett tilgjengeleg informasjon og etterutdanning som tematiserer nynorsk og bokmål i barnehagen. l syte for at det vert sett i gang forsking på korleis språkstimulering på nynorsk og bokmål i barnehagane påverkar seinare lese- og skrivekunnskap i nynorsk, både som hovudmål og sidemål. l syte for at førskulelærarutdanninga òg gjev førskulelærarar medvit og kunnskap om korleis språkstimulering i barnehagen best førebur borna på å lære både nynorsk og bokmål i skulen l gjev førskulelærarar kjennskap til dei særlege utfordringane born med nynorsk som hovudmål kan møte, og korleis barnehagen kan lette desse utfordringane l sikrar at alle førskulelærarane har grunnleggande lese- og skrivekunnskap i både nynorsk og bokmål Utfordringar til KS: l gje råd til kommunane om korleis dei kan sikre at barnehagane lèt ungane høyre både nynorsk og bokmål tekst opplese lèt ungane høyre og lære songar, rim og regler på både nynorsk og bokmål tematiserer nynorsk/bokmål på personalsamlingar og i informasjon til foreldra l gje råd til kommunane om korleis dei kan leggje klare forventningar om bruk av nynorsk til dei barnehagane kommunen sjølv eig, og formidle same ønsket til private barnehagar i kommunen tematisere nynorsk/bokmål på møteplassar for barnehagestyrarar og i samarbeidet mellom barnehage og skule l gje råd til kommunar med skulekrinsar med nynorsk som opplæringsmål om korleis dei kan sikre at barnehagane gjev borna best mogeleg utgangspunkt for å lære nynorsk som hovudmål i skulen l gje råd til kommunar med skulekrinsar med bokmål som opplæringsmål om korleis dei kan sikre at barnehagane gjev borna best mogeleg utgangspunkt for å lære nynorsk som sidemål i skulen Noregs Mållag har dei siste to åra gjennomført barnehagekampanjen «Gjennom ord blir verda stor». Gjennom ein nasjonal kampanje for nynorsk i barnehagen har sentrallekken på halvtanna år besøkt 65 barnehagar i 34 kommunar i 11 fylke. I tillegg til dette har lokale mållag rundt om i heile landet hatt eigne samarbeid med og besøk i barnehagar. Mållaget har laga og distribuert kampanjemateriell som samla er trykt i eksemplar. Erfaringa frå kampanjen er at barnehagane i utgangspunktet har stort medvit om språkopplæring, og gjer eit godt arbeid med å fremje språkutvikling hjå borna. Men dette gjeld diverre ikkje medvit og kunnskap om korleis borna skal verte introduserte for båe dei offisielle norske skriftspråka nynorsk og bokmål. Dette kan barnehagetilsette svært lite om, det er ikkje vektlagt i førskulelæraropplæringa, og det finst lite ressursar tilgjengeleg. Unntaket er det gode arbeidet til Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa (Nynorsksenteret). Det finst nynorske bøker i mest alle barnehagar, men dei vert oftast ikkje lesne på nynorsk. Mange tilsette er opptekne av at borna skal møte den lokale dialekten, og omset alle bøker til sin lokale dialekt når dei les. Andre tilsette opplever nynorsk tekst som framandt og omset til bokmål når dei les for borna, ofte av di dei meiner det høyrest rart ut når dei les på nynorsk. Resultatet vert at nynorske bøker oftast vert lesne på bokmål eller dialekt, og ungane møter ikkje det nynorske språket i barnehagen. Trusopplæring på nynorsk Landsmøtet i Noregs Mållag ber sokneråd, bispedømeråd og Kyrkjerådet om å arbeida aktivt for å sikra at born som har eller skal ha nynorsk som hovudmål, får trusopplæringsmateriell på sitt eige språk, slik born med bokmål som hovudmål får det. Landsmøtet ber Stortinget om å setja krav om jamstelling mellom nynorsk og bokmål i materiell som blir brukt i trusopplæringa når dei tildeler statleg støtte til slik opplæring. Til UD: Språket i Læreplanen Kunnskapsløftet 06 Læreplanen for norsk skule er eit grunnlagsdokument med eit ordtilfang som har stor påverknad på både munnleg og skriftleg språkutvikling. Læreplanen er eit sentralt fagleg grunnlag i lærarutdanninga, og han er i dagleg bruk i undervisninga i skulen. Det blir nå laga læreplan for det nye faget, valfag, som skal innførast i ungdomsskulen hausten Denne læreplanen må vera på nynorsk. Det gjeld alle einskilde fagplanar i dette faget. I høyringsutkastet er alt på bokmål. Læreplanen Kunnskapsløftet 06 (LK06) har mindre nynorsk enn tidlegare læreplanar. Det bør rettast opp, både i fagplanane for det nye valfaget og i andre fagplanar som nå skal reviderast og vedtakast, t.d. i norsk. Elevar med nynorsk som hovudmål er utsette for eit stort og tungt bokmålspress. LK06 legg meir og meir vekt på digital dugleik. Der er det meste av informasjon og fagstoff på bokmål. Dette inneber eit større press på nynorsk ordtilfang og dreg nynorsk språkføring i retning bokmål. I tillegg er elevane utsette for eit sterkt bokmålspress, gjennom skjønnlitteratur for barn og unge og gjennom undervisningsopplegg frå ulike føretak og organisasjonar. 12 Norsk Tidend nr

13 Solveig Grønlien, aktiv i Odda Mållag og Hordaland Mållag: 1 Det er flott å vere på landsmøte, og spesielt kjekt å få oppleve Sigrid Bonde Tusvik. Og så er det veldig kjekt å møte alle dei som har same interesse for nynorsken og målsaka, og kjekt å bli kjent med nye målfolk. Det gjev ein ekstra kveik. 2 Den viktigaste saka er normeringssaka. Eg vil gjerne ha ein nynorsk som ikkje er for bokmålsnær. Dessutan er eg oppteken av at vi får sikra nynorsken i skulen gjennom ei god sidemålsordning i norskfaget. Bodil Vinjevoll, leiar i Målselv Mållag og nestleiar i Troms og Finnmark Mållag: 1 Det er veldig kjekt å vere på landsmøtet. Nord-Noreg er langt vekke frå kjerneområdet, og vi kan difor ofte kjenne oss åleine. Og då er det veldig kjekt å kome på landsmøte og vere ein del av, og bli inspirert av, ein større fellesskap. Eg tykkjer også at det er viktig at vi frå Nord-Noreg kan fortelje om vår språksituasjon. Både samisk og nynorsk er minoritetar i eit tungt bokmålsområde. 2 Det er viktig at det vert lagt til rette for at det skal vere lett å velje nynorsk, og dermed eit godt alternativ. Det er også viktig at skulen tek vare på nynorskelevane, slik at dei kan halde på nynorsk heile vegen. Det gjeld både som hovudmål og sidemål. tet i Noregs Mållag 2012 eit vidareutdanningstilbod for lærarar, og øyremerkte midlar til nynorskklassar, slik at små klassar med nynorskelevar ikkje blir samanslått med bokmålselevar. Det er viktig å sikra tilgang på nynorske læremiddel av betre kvalitet enn det me ofte finn i dårlege omsetjingar frå bokmål. Også der nynorsken står sterkt, er det nødvendig med dyktige lærarar som lærer elevane å vera stolte av språket og identiteten sin. Ulike kompetansemål Direktoratet har føreslått at det skal innførast ulike kompetansemål for hovudmålet og sidemålet. Noregs Mållag meiner at det må utarbeidast noko ulike kompetansemål for hovudmålet og sidemålet. Det er rimeleg at eleven meistrar best det norske språket han har hatt opplæring i lengst. Elevar som held fast ved nynorsk som hovudmål, meistrar oftast både nynorsk og bokmål. Eit av framlegga frå Kunnskapsdepartementet er at elevar som søkjer opptak til høgare utdanning, skal få eitt ekstra poeng for å ha nynorsk som hovudmål. Etter Noregs Mållag sitt syn er det rimeleg at nynorskelevane slik får synleggjort den ekstra kompetansen dei har i norsk. Difor er det ekstra viktig å bruka nynorsk i LK06. Språket i læreplanane har staten sjølv fullt og heilt hand om. Om direktorat og departement nå vil styra i tråd med vedteken politikk, i t.d. Stortingsmelding nr. 35, Mål og meining, der det heiter at det nynorske språket skal styrkjast, må elevar, studentar og lærarar få denne støtta som nynorske fagplanar gjev. Noregs Mållag meiner at tida er inne for å ta språkutviklinga på alvor i praktisk og faktisk språkbruk. Kopi Kunnskapsdepartementet Høyringssvar om endring av lov om stadnamn 16. april 2012 la Kulturdepartementet fram eit endringsframlegg til lov om stadnamn, som ei oppfølging av stortingsdokument nr. 8:58 ( ). Landsmøtet i Noregs Mållag, samla til møte april 2012, meiner det er bra at skrivemåten av gardsnamn framleis skal fastsetjast av Statens kartverk, fordi dei er stadnamn og kulturminne med interesse for alle. Derimot meiner vi det er svært uheldig at eigar eller festar av bruk skal ha «det avgjerande ordet i saker som gjeld bruksnamn» (framlegg til endring i 6). Det er rettnok teke atterhald i 8: Bruksnamnet kan få ein annan skrivemåte enn gardsnamnet dersom «eigar eller festar kan dokumentere at denne skrivemåten har vore i offentleg bruk». Bakgrunnen for kravet om at eigar eller festar skulle kunna vera med og fastsetja gards- og bruksnamn, er at mange ikkje skil mellom slektsnamn og gardsnamn/bruksnamn. Slektsnamn med opphav i gards- eller bruksnamn blir ofte skrivne slik desse vart nedteikna til dansk av prestar og futar på talet, medan stadnamna altså følgjer lokal uttale og dagens skrivereglar. Me ser fleire uheldige konsekvensar av dette lovframlegget: Det verkar forvirrande og rotete med mange ulike skrivemåtar av bruksnamn med opphav i same gardsnamn, t.d. Vik, Wiik, Vig, Vigh osv. Forvanska skrivemåtar som ikkje støttar opp om lokal uttale av eit stadnamn, kan fort føre til at uttalen endrar seg, og stadnamnet som kulturminne blir borte. I mange tilfelle kan det vera vanskeleg å skilja mellom gard og bruk. Det kan vera tvil om kva som skal godtakast som «offentleg bruk» av eit namn, og som kan danne grunnlag for å endre skrivemåten av namnet på bruket (jf. endringsframlegget til 8). Det at brukaren skal avgjera namnet på bruket, kan føre til at eit bruk får endra skrivemåte frå ein generasjon til neste. Formuleringa i 6 om at eigar/brukar skal ha det avgjerande ordet i saker som gjeld bruksnamn, synest å stå i motstrid til formuleringa me siterer frå 8. Det kan fort føre til strid om korleis lova skal praktiserast. Dei norske stadnamna, inkludert gards- og bruksnamn, er vår felles eige. Noregs Mållag meiner at stadnamnlova slik ho er i dag, forvaltar gards- og bruksnamn på ein framifrå måte. Ho vernar om namna som kulturminne og sikrar den lokale uttalen, som er ein del av den immaterielle kulturarven vår. Me ber derfor Stortinget om ikkje å gjera endringar i stadnamnlova, men halda på namnefastsetjinga slik ho er i dag. Eit norskfag for framtida Foto: Kjartan Helleve Norskfaget i grunnskule og vidaregåande skule skal reviderast, og kunnskapsminister Kristin Halvorsen har bedd Utdanningsdirektoratet laga eit framlegg til ny læreplan i norsk. Me er samde med statsråden i at faget må endrast for at hovudmålet og sidemålet skal styrkjast. Nynorsk som hovudmål Noregs Mållag ser det som svært positivt at kunnskapsministeren vil setja inn tiltak for å få nynorskelevar til å halda på nynorsk som hovudmål. Gjennom prosjektet Målstreken, som er eit samarbeid mellom Valdres Mållag og Noregs Mållag, har me sett at det er nødvendig med både kompetanseheving, haldningsendring, statusheving og praktisk tilrettelegging for å styrkja nynorsken i skulen. Nokre av tiltaka krev ein økonomisk innsats. Mellom anna meiner me at det trengst Nynorsk som sidemål Elevane i nynorske kjerneområde, med bokmål som sidemål, er eit bevis på at det går an å bli sterk i begge målformer. Dei lærer språka godt fordi dei møter begge dagleg. Elevar i område der bokmål dominerer, får ikkje den same sjansen til å møta begge språka jamleg, slik opplæringa er i dag. Det er på tide at styresmaktene gir dei den sjansen, ved å tenkja nytt når det gjeld sidemålsundervisninga. Møte med sidemålet i barneskulen er eitt tiltak som viser seg å gi gode resultat. Eit anna er å gi elevane på ungdomssteget nynorske lærebøker i andre fag enn norsk. I ein rapport frå 2006 har Utdanningsdirektoratet òg vist at tidlegare start med skriftleg sidemål fører til betre haldningar til nynorsk som sidemål (Kartlegging av sidemålsundervisningen på 10. trinn og VK1, allmennfaglig studieretning). Vurdering i norsk Noregs Mållag meiner at elevane i ungdomsskule og vidaregåande skule framleis må få ein eigen karakter i sidemålet, helst både som standpunktkarakter og obligatorisk eksamen. Me veit at så lenge me har eit skulesystem med standpunktkarakterar og eksamenar, blir desse vurderingane styrande for undervisninga. Dersom det ikkje blir eigen karakter i sidemålet, er me redde at faget blir tona sterkt ned i skulen. Ser ein på læreplanane, ser ein fort at norskfaget har vorte svært omfattande. Me meiner at faget må konsentrerast om det som er det sentrale i norsk: lesing og skriving, og kunnskap om norsk språk og litteratur på hovudmålet og sidemålet. Landsmøtet i Noregs Mållag meiner at styresmaktene no må ta omsyn til at fleirspråksituasjonen i landet vårt er ein ressurs som kan utnyttast til å gjera elevane meir språkmedvitne. Norsk Tidend nr

14 Terje Torkildsen er forfattar, komikar, miljøvernar, lokalpolitikar og pappa til ei jente i nynorskklasse i Stavanger. Han har vunne UPrisen for andre gong på fire år. Likevel er Torkildsen uroleg. UPris. Ungdom. Uro. F yrst av alt: Gratulerer med UPris! Kvifor er denne prisen viktigare enn alle andre litteraturprisar? For meg er denne prisen veldig viktig fordi det er ein publikumspris, det er målgruppa som avgjer kven som vinn. Når eg skriv ungdomsbøker, er det veldig viktig for meg at eg skriv for ungdomane, og ikkje for vaksne, som elles gjerne er dei som vurderer litterær kvalitet. Det var veldig stas å bli nominert, og veldig stas å vinne. Ja, dette var veldig stas. Alle ungdomar kan vere med og nominere kandidatar til UPrisen. Åtte niandeklassar med til saman 220 elevar les seg gjennom dei nominerte bøkene. Prisen er unik i sitt slag ved at det er ungdom sjølv som vel vinnaren, og har fått mykje merksemd ikkje minst for at nynorskbøker har vunne fire av dei seks åra prisen har blitt delt ut. Torkildsen fekk UPrisen for debuten Marki Marko i Som alle andre nynorskforfattarar har vel du òg mykje rart på peishylla etter kvart, men denne prisen er vel fyrst og fremst eit uttrykk for at du er flink til å kommunisere med ungdom? Ja, det er vel det den prisen eigentleg handlar om. Marki Marko, som eg fekk UPrisen for i 2009, skreiv eg jo saman med tiandeklassingar på St. Svithun skole i Stavanger. Heile det prosjektet handla vel eigentleg om å finne ut korleis eg kan nå ut til denne aldersgruppa, og kva det det eigentleg er dei vil lese. Moralist og moromann Og då var svaret sex og vald? Tabloid sagt er det vel det, men det mest interessante med det prosjektet var kanskje det stilistiske: Spaning var langt viktigare enn vald det må vere høgt tempo. Sex er sjølvsagt eit element, men det er faktisk ikkje så mykje sex i desse bøkene. Torkildsen har gjeve ut tre bøker i Dystopia-serien, og den fjerde og siste kjem til hausten. Bøkene handlar om seks ungdomar frå Stavanger som er i London då ein enorm miljøkatastrofe råkar byen. Dei fire bøkene skildrar kampen for å kome seg heim til Noreg, og blir omtalt som «ein motorveg av ei lesaroppleving». Du slår meg som ein blid og glad fyr, og så gjev du ut den eine boka etter den andre der det berre går verre og verre? Ja, eg er jo eigentleg komikar. Likevel er det litt både òg, det er til dømes mykje humor i desse bøkene. Bakteppet er like fullt veldig alvorleg, men det trur eg er heilt naudsynt når ein skal skrive spaningsromanar for ungdom: Konsekvensane av å handle feil må vere fatale, og då må du rive handlinga ut av ein norsk kvardag, for den er for trygg. Terje Torkildsen er over snittet oppteken av miljøvern, og har arbeidd i nesten ti år som prosjektleiar for Miljøheimevernet og Grønn Hverdag i Stavanger. Han har sanka prisar for miljøengasjementet sitt, og i 2007 laga han tv-serien «Himmel og hav» saman med Siri Kalvig. Er miljøengasjementet ditt eit bakteppe for handlinga i Dystopia-bøkene? Det er heilt klart ein miljøbodskap her, sjølv om han ikkje er så eksplisitt. Eg har arbeidd med miljø- og klimaspørsmål i mange år, og då får ein dystopien og dei kjipe framtidsutsiktene litt tettare på kroppen. For tida blir eg veldig inspirert av den veldige kontrasten mellom økokrisa og den fantastiske forbruksfesten, noko ein merkar særleg her i Stavanger. Så til og med frilynde Torkildsen er eigentleg moralist i botn, med andre ord? Ja, det er eg kanskje. Men det er veldig subtilt gjort! Ein ekte målmann Terje Torkildsen har mellom anna vore leiar for studentmållaga både i Kristiansand og Stavanger på nittitalet. Han har òg drive parallellklassearbeid i Stavanger, noko han fekk Målblomen for på landsmøtet i Det er ikkje tvil om at vi har å gjere med ein ekte målmann. Kva er du mest stolt over frå studentmållagstida? På ein måte gjorde eg det same då som eg gjer no eg populariserte nynorsken. I Kristiansand hadde vi mellom anna stand-up med Per Inge Torkelsen og Arne Hjeltnes, og eg gjorde òg ein del stand-up sjølv der innhaldet krinsa rundt språk og dialekt. Når ein er i bokmålsland er det lurt å ufarleggjere nynorsken. Er det noko å lære her; er Noregs Mållag for moralistisk? Nei, eg synst målrørsla gjer så godt dei kan. Det handlar vel òg om ressursar. Frivillig sektor må alltid bruke ressursane sine der dei gjev mest effekt, og dei kreftene er jo avgrensa. Men når det er sagt trur eg det er viktigare for nynorskforfattarar å skrive populært enn det er for bokmålsforfattarar. Denne våren står vi oppe i ein ny målkamp. Du har mykje kontakt med ungdomar. Synest du det er rett av Noregs Mållag å stå så hardt på kravet om sidemål for alle? Ja, det synest eg! Det er berre tull at det skulle vere vanskelegare for ungdom å skrive sidemål no enn det har vore før. Eg gjekk sjølv i bokmålsklasse og vi skreiv «spynorsk mordliste» på ordlista den gongen òg dette er same shit, new wrapping. Mange nynorskforfattarar har eit distansert tilhøve til målarbeidet, men du har mellom anna drive parallellklassearbeid i Stavanger. Kvar hentar du engasjementet for nynorsken frå? Det er vel mest ei klar overtyding, ei klar kjensle av at dette er rett. Det er mange ulike argument for nynorsk, og argumenta endrar seg jo òg. Det som starta engasjementet mitt, var at eg opplevde at det var så mykje negative haldningar mellom lærarstudentane i Kristiansand. Det provoserte meg, og eg tenkte at det kunne jo ikkje vere slike lærarar ute i skulen. Terje Torkildsen har fått UPrisen 2012 for Dystopia III utdanna norsklektor har spelt i filmane Mongoland, Alt for Egil og Monstertorsdag har gjeve ut fire bøker for ungdom: Marki Marko og Dystopia I, II og III har arbeidd med miljø i nesten ti år, men har dei siste åra vore komikar på fulltid fekk saman med Lise Lunde Nilsen målblomen på mållagslandsmøtet i Stavanger i 2008 for arbeidet med nynorsk parallellklasse i Stavanger Seinare har eg vore innom heile registeret av argument, eigentleg, men no er eg mest oppteken av at det er enormt viktig for mangfaldet. Eg er uroa for einfaldet. I takt med at vi blir rikare og likare mistar vi motkulturane. Språk handlar jo om ein måte å tenkje på, og nynorsken er ekstremt viktig som eit anna perspektiv, ein annan måte å tenkje på. Er det ein samanheng mellom denne argumentasjonen og miljøvernengasjementet ditt? Eg har tenkt mykje på dette, og prøvd å finne ut kvifor eg alltid satsar tungt på underdogen. Det kjennest berre veldig riktig for meg eg er heilt sikker på at eg ikkje hadde vore forfattar om eg ikkje hadde skrive på nynorsk. For meg er det ein del av ein livsstil, det handlar om verdiar, sånne djuptgripande greier. Det handlar om kven du er, kva du står for. Eg ser at mange av forfattarane som voks opp i det nynorske kjerneområdet, ikkje har nokon trong til å markere seg så sterkt som målfolk. Men for ein stor, kvit mann på førti kan det vere ganske sunt å kjenne litt på korleis det er å vere minoritet! Tenkjer du at det å vere nynorsking gjev deg nokon røynsler du kan hauste av òg andre stader i livet? Ja, eg trur til dømes det er mykje enklare å forstå perspektiva til andre minoritetar. Utan nynorsken hadde eg mista ein del forståing for kva andre folks liv og utfordringar er. Og eg kunne sikkert levd godt med det òg, men i eit så lite og homogent land som Noreg så er desse andre perspektiva, og motkulturane, ekstremt viktige. Eg trur ikkje storsamfunnet forstår kor viktige dei er. Den klamme konformiteten Terje Torkildsen er fyrste vara til bystyret i Stavanger for Miljøpartiet dei grøne, og er levande oppteken av heimbyen. Stavanger var europeisk kulturhovudstad i 2008, men kva skjer no? No er det eit stort ordskifte som går i Stavanger om etterlivet til kulturhovudstaden. Mange trekkjer fram at byen har blitt mykje meir konform. Eg trur det er riktig, og det er definitivt noko eg kjenner på sjølv òg velstandsutviklinga er vel eit stikkord her. Ein burde ha styrkt motkulturane, men i staden vel ein å tone ned det som ikkje er A4. Til dømes var det ekstremt mange nynorskklassar her då eg flytta hit, men no trur eg klassen til dottera mi er den einaste att i heile kommunen. Då bør vi kanskje satse tungt på å få fleire, i staden for å få den motsette utviklinga. Økonomien er vel viktig her, men eg trur det òg handlar om ein konformitet, ettersom flyttestraumane skaper ein meir homogen demografi. Den ser du òg att i talet på nynorskklassar. Eg har sjølv vakse opp her på Våland, og ser det ganske tydeleg. Før var det nynorskklassar på kvart einaste trinn, men no er det ein annan type folk som bur her. Dei vel ikkje nynorsk. Det gjeld både byfolk og bygdefolk. Eg har inntrykk av at nokre av dei som kjem frå bygdene, er lite interesserte i å flagge opphavet sitt. Dette handlar vel om kva type samfunn som kjem snikande på oss, utan at vi har teke den store generaldebatten om kva type samfunn vi eigentleg vil ha? Det er kanskje difor det er interessant her i Stavanger. Kjem noko hit, kjem det til resten av landet òg. I Stavanger er Kuwait-økonomien mest synleg. Kvifor bøker Kvifor bøker? Eg er oppteken av at litteraturen skal ha ein funksjon. Det kan vere at du vil bli ein stor mann, at du vil tene pengar, eller du kan ville formidle noko. Og det er det siste som er mitt prosjekt eg har noko eg vil seie. Eg synst det er viktig å lese, og dette er grunnen til at eg byrja skrive. For femseks år sidan var mange opptekne av at gutar ikkje las. Om du ikkje lærer deg å lese romanar i tenåra, så gjer du det aldri. Eg trur den sjangeren i seg sjølv har nokre kvalitetar det er veldig vanskeleg å formidle i andre sjangrar. Det handlar òg om nynorsk, og eg meiner det er viktig å få positive lesaropplevingar på nynorsk. Får du det, har du òg mykje meir positive haldningar til nynorsken. Då er det større sjanse for at du vel nynorskklasse for ungane dine, eller at du lærer deg språket godt nok til at du kan bruke det i ein jobbsamanheng. Til slutt handlar det om miljøengasjementet, om å vekkje lesarane, sjå oss sjølve frå ein litt annan vinkel og tenkje over korleis livet eigentleg er. Vi må ikkje gløyme at vi er ein del av naturen, for å seie det enkelt og banalt. Fukushimakraftverket i Japan bør vere eit varsku for kva som kan kome. Vi bør ikkje vere redde, men kanskje ta desse spørsmåla litt meir inn over oss. Dette blei jo veldig dystert, og eg er eigentleg ein løgnas, altså! I haust kjem eg med ei rein humorbok saman med Hans Morten Hansen som handlar om då vi køyrde taxi på nittitalet. Det blir fint. Jens Kihl

15 Foto: Kjartan Helleve

16 I år fyller Lars Amund Vaage 60 år. Forlaget Oktober feirar med å gi ut ei samling tekstar om forfattarskapen. Denne teksten handlar om den andre diktsamlinga til Vaage, Utanfor institusjonen. Jan Inge Sørbø tek utgangspunkt i den franske filosofen Michel Foucaults bok om galskapens historie og spør: Kva skjer om ein tek språket innanfrå med ut og utanfrå med inn? Eit språk før nullpunktet «I sinnssykdommens rolige verden kommuniserer ikke det moderne menneske lenger med den gale: på den ene siden ble galskapen overlatt til legen av det fornuftige menneske, noe som bare muliggjorde et forhold gjennom sykdommens abstrakte universalitet. På den annen side er den gales kommunikasjon med omgivelsene utelukkende formidlet av en fornuft som er like abstrakt som er orden, fysisk og moralsk tvang, anonymt gruppepress, krav om konformitet. Noe slikt som et felles språk finnes ikke, eller snarere finnes ikke lenger. Da galskapen ved slutten av 1700-tallet ble konstituert som sinnssykdom, var dialogen brutt, separasjonen allerede utført. Alle de stotrende, ufullstendige ordene uten fast syntaks, som uttrykte enheten mellom galskap og fornuft, ble støtt ut i glemselen. Psykiatriens språk, som er fornuftens monolog over galskapen, kunne bare opprettes på grunnlag av en slik stillhet. Jeg har ikke villet skrive dette språkets historie, men heller denne stillhetens arkeologi.» (Michel Foucault i Galskapens historie s. 18) I den tidsalderen av fornuft som opplysningstida innleidde, kan vi sjå opphavet til ein konstruksjon av det menneskelege som vi framleis slit med. Det irrasjonelle og gjerne også det vonde blir definert bort frå det menneskelege. Dersom fornufta er det spesifikt menneskelege, så må dei ufornuftige pr. definisjon vera det ikkje menneskelege. I moderne reaksjonar på vondskap og grove brotsverk blir denne tanken ført vidare: Å gjera noko vondt er ikkje menneskeleg, for mennesket er godt. Difor må vondskapen få ein diagnose, slik at den ikkje trugar vårt bilete av oss sjølv som fornuftige og gode. Denne diagnostiske kulturen er i stadig ekspansjon; det er i dag til dømes ein diagnose å vera skuletrøytt, og er ein borte frå vidaregåande meir enn eitt år, kvalifiserer det til uføretrygd. Det er Foucault som mest skarpsindig har analysert desse mekanismane, han peikar på eit sentralt paradoks i dei eksklusjonsmekanismane som finst i det moderne. Fornuftas primære påstand er at det ikkje finst noko samband mellom fornuft og galskap, det er ingen identifikasjonspunkt mellom dei. Men nettopp denne påstanden spring ut av eit tett og hemmeleg samband mellom dei. Fornufta treng denne absolutte avvisninga for å halda fram med å vera fornuft, galskapen er fornuftas Andre, halden fast i ein absolutt avstand og avhengigheit på same tid. Var ikkje galskapen galskap, så var heller ikkje fornufta fornuft. Det er det hemmelege bandet mellom dei. Sjølve tanken på at den psykiatrisk kyndige sjølv kan bli gal er utoleleg, og må fornektast for at psykiatrien skal kunna bestå. Difor sperrar ein inne naboen for å overtyda seg om sin eigen fornuft, som Foucault formulerer det. Dette er eit dårleg grunnlag for kommunikasjon, dialogen er broten: På den eine sida «psykiatriens språk, som er fornuftas monolog over galskapen» (s. 18). På den andre sida: stilla som Foucault vil skriva sin arkeologi om. Det som er borte, er ein møtestad mellom dei, dei stotrande orda som bind saman dei to polane i det menneskelege. Det er neppe tilfeldig at Foucault siterer skjønnlitteraturen når han vil utarbeida eit alternativ til denne dikotomien. For der galskapen og den vitskaplege psykiatrien misser sjølve mediet for kommunikasjon, blir nettopp skjønnlitteraturen ein slik møteplass, der ein kan leita opp eit nytt språk, eit språk som ikkje er regulert av «institusjonens» klare skilje mellom ute og inne, men eit språk som er knytt til mangfaldet i det menneskelege. Og her, i skjønnlitteraturen, har dialogen mellom fornuft og galskap, godt og vondt, rasjonalitet og irrasjonalitet, aldri brote heilt saman. Den møtestaden som dei institusjonelle fagspråka har bygd ned, med sine klare inndelingar og grupperingar, har diktinga halde i live. Når Lars Amund Vaage kallar diktsamlinga frå 2006 for Utanfor institusjonen, er det freistande å forstå dette også som ei språkleg plassering. Det språket vi trer inn i her, er utanfor institusjonen, men ikkje i den forstand at vi er trygt plasserte i fornuftas og normalitetens trygge språk. Det er snarare slik å forstå at vi her trer inn i eit språk som verken er inne eller ute, verken i galskapen eller i vitskapen om den, men utanfor begge. Og dermed også innanfor det som normaliteten kallar institusjonen. «Utanfor institusjonen» kan i enkel forstand forståast som utanfor ein bygning, og dikta plasserer seg jo også der, i døra, så å seia, der ein ser kven som går ut og inn. Men i utvida forstand plasserer desse tekstene seg ein stad før «det nullpunktet i galskapens historie da den var en udifferensiert erfaring, den ennå udelte erfaringa av delingen selv», med Foucaults formulering (s. 17). Titteldiktet utfordrar inndelinga av språka innanfor og utanfor institusjonen, ved å spørja korleis verda utanfor institusjonen ser ut, skildra med det til tider stumme språket frå innsida. Kva skjer om ein tek språket innanfrå med ut, og utanfrå med inn? Den som kjenner nokon som bur innanfor institusjonen, kan han låna språket derifrå, og sjå korleis verda ser ut i dette språket på utsida? Og korleis blir livet innanfor institusjonen dersom ein brukar det vanlege språket om det? Om vi rører oss mellom desse språka, kan vi koma dit at vi ikkje utan vidare godtek dei inndelingane og mønstera som er sjølvsagte for oss i kvardagsspråket, eller i språket som vitskapane finstiller og legg til grunn for sine inkluderingar og eksklusjonar. Alt det første diktet (s. 7) set oss på sporet: Den gamle diktaren mista orda på veg opp frå naustet til den skyme skogkanten der steinane låg i eit mønster han hadde forstått ein gong Her stiller Vaage saman to fenomen: Eit mønster som finst i verda (i steinane) og eit anna mønster som finst i orda. Når diktaren misser orda, misser han også det mønsteret som før låg i verda. Den gamle misser både den trygge ordninga av tinga og skiljet mellom ord og verd. Dei borna som stormar inn til han, kjem ikkje frå nabolaget, men frå nabobøkene. Når han vil skriva, grip han etter lyng å skriva med. Han vil lesa korrektur på ekrene, og forvekslar den blanke sjukehusveggen med eit uskrive ark. Dette kan minna om den «rystelsen» Foucault skriv om, i innleiinga til Tingenes orden: den eksistensielle uroa vi kjenner når vi blir konfrontert med heilt andre måtar å dela verda inn i, enn den vanlege. Det er ei uro som det er lettast å avvisa, som galskap, humor eller mistak. Grunnen til ei slik avvising er at tryggleiken blir utfordra. Slike utfordringar får vi når vi til dømes fylgjer eldre menneske inn i ein fase der dei misser den trygge oversikten over verda. Det enklaste er å karakterisera det som forvirring, og berga seg tilbake til det trygge. Men om ein, som Vaage, vågar å fylgja inn mot grensene av det kjende, opnar det seg nye perspektiv, krevjande, men ikkje meiningslause. Vaage skildrar ein farsfigur som er på veg inn i eit ukjent landskap, «mellom oppgåver». Kommunikasjonen er omkasta: han ringer frå ein telefonkiosk som ikkje verkar, han pustar meir enn han snakkar, og han spør «om eg er sonen hans enno / Eller er eg ein annan kar?» (s. 9 10). Diktet sluttar i eit bilde av faren som hoppar i fallskjerm, men aldri landar: «Han svevar midt mellom himmel og jord / med eit avslite telefonrøyr i handa» («Far min har gått», s. 9 10). Dette er ikkje meiningslaust; det inneheld bilete frå ein fascinasjon av krigen som har prega faren. Faren som blir hengande i fallskjerm er både eit uttrykk for at han er i ein svevande mellomtilstand, og at han er i minna sine. Denne tilstanden der ingenting er opplagt, løyser opp fleire samanhengar. I det vesle diktet «Far spør» (s. 11) viser Vaage fram fleire dimensjonar: Far spør kven eg er fordi han har blitt ein annan Far spør om eg kan koma til han for han kjenner meg ikkje Far spør ikkje han er gammal ung Han er eit skrukket barn, nyfødd for lenge sidan Den første setninga formidlar ei finurleg innsikt: det er faren som har endra seg, men han trur det er sonen som er ein annan. Det skjer ei veksling: faren endrar seg gjennom gløymsle og alderdom, men trur det er dei andre som endrar seg. Men når han spør slik, endrar faktisk også dei andre seg, og blir merksame på kven dei er på nye måtar. Slutten av diktet gir ein konsentrert innsikt i aldrar som fell saman: Alderdommen liknar barndommen, den skrukkete gamle blir den skrukkete nyfødde rett nok for lenge sidan. Er dette sanningar frå innsida av institusjonen? Det er det, dette er ting ein kjenner att i omgangen med gamle menneske. Men det er også innsikter som gjeld ute. Vi er alle berarar av fleire aldrar. Og vi skaper kvarandre i samtalane vi fører: blir eg uforståeleg for min samtalepartnar, blir eg også ein annan for meg sjølv. Samlinga Utanfor institusjonen undersøkjer grensene mellom språk og verd, normalitet og galskap, tale og togn. Boka har bakgrunn i personlege røynsler, det legg ikkje forfattaren skjul på. I intervju har han fortalt både om ein far som blir gammal og får ein demenssjukdom, og ei dotter som er språklaus og bur på institusjon. I romanen Skuggen og dronninga (2010) fortel han ei historie om ei schizofren liding, som eg forstår har bakgrunn i eiga slekt. I tillegg voks han opp i nærleiken av det psykiatriske sjukehuset på Valen, og har kjent til ein større institusjon som ein del av lokalmiljøet. Det er sjølvsagt mogeleg å lesa dikta med vekt på desse biografiske spora. «Den gamle diktaren» i opningsdiktet har kanskje noko med bestefaren Ragnvald Vaage å gjera? Det korte og vakre diktet «Natt» (s. 13) handlar om det 16 Norsk Tidend nr

17 korte og flyktige livet, som reiser fort forbi, men sluttlinjene kan også verka som eit vakkert portrett av faren? Du bygningsmann du tenkjar, eldfloge i jord dei vandrar ut og inn i førestillingslivet til forfattaren. Men det totale skiljet mellom dei og oss, dei og eg, finst ikkje i desse dikta. Derimot kan vi sjå at dei endrar seg, kanskje gjennom medisinering: dei har «minka ned til alt det vanlege» («Det vanlege», s. 37). I nokre av dei avsluttande dikta anar vi at diktaren er far, ikkje son, der han held ei hand på veg til ein institusjon, og er fylt av «den einsame tanken på deg, det leikande barnet stengt inne i deg». Det er hjarteskjerande: «Eg ville takka deg for / no. Det var ikkje noko / å takka for / sa du.» («Til institusjonen», s ). Desse biografiske spora er tydelege, og dei er viktige. Det merkar vi også på teksten, som aukar i intensitet i desse enkle scenene: på veg inn i institusjonen, avskilsstunda som blir vond og taus, vegen attende til bilen, erkjenninga av at «Eg vart fråtatt deg / Eg tok deg frå meg sjølv» («Rørslene», s. 72). Dette er nok viktige fakta for forfattaren, og har sin plass i genesen til desse dikta. Men som litteratur peikar dei ikkje primært mot biografien eller opphavet. Dei peikar snarare mot språkproblematikken, og i neste omgang mot viktige trekk i Vaages diktekunst. Det handlar om språk. «Eg tok i bruk / språket til institusjonen alt / før han hadde lukka seg rundt oss. / Forklaringane sette seg / fast i meg.» («Til institusjonen», s ). «Eg mista språket mitt på institusjonen / Eg fekk nye ord av institusjonen» («Avskil», s. 68). Dei nye orda fylgjer med han ut: «Korleis kan eg skildra institusjonen med ord / som ikkje er godkjende av institusjonen» («På veg til bilen», s. 69). Det nye språket gjer at han ikkje greier å sjå institusjonen «med dine augo» «eg tagde for eg måtte ikkje / plumpa ut med sanninga» («Møterommet», s. 70). Han og den kjære er språklause på kvar sin måte. Han sjølv fordi han har overteke ord som han ikkje er heime i, den andre er utan språk. «Mitt hjarta var / meir stengt enn ditt», skriv han(«lunsj», s. 73). Det var den tause pårørande som «skreiv med hjarta». Samlinga sluttar med eit ynske om å få livet utanfor skildra med det språklause språket som institusjonsbuaren har, hjartespråket, for der finst det ein innsikt om livet utanfor, som vi ikkje har sjølv. Vi er nær det språklause, men også nært poesiens utgangspunkt, som alltid har freista å gje det namnlause namn, med ei formulering av Olav Aukrust. Den siste setninga i samlinga lyder slik: «Syng den gamle songen / din / stumt» (s. 74). Dette diktet peikar mot grensene for kva som kan seiast, og det er heile tida ein problematikk i Vaages forfattarskap. Diktsamlinga frå 2011 heiter rett og slett Den stumme. Men sitatet viser også til ein annan tematikk som Vaage uavlateleg skriv om; nemleg musikken, som er utspent mellom lyd og togn, og mellom det verbale og det ikkje-verbale. Også dette temaet har biografiske undertonar, i og med at Vaage sjølv er ein skolert og habil pianist. Men når han gjer musikken til tema, er det ikkje primært for å fortelja oss om livet sitt, og kva slags stykke han har øvd inn. Det handlar snarare om grensene for språket, om å skriva seg fram til det punktet i språket der meininga trer tilbake, og musikken er det som peikar vidare, inn mot det som ikkje kan seiast, i alle fall ikkje forklarast, men som likevel kling oss i møte. I Utanfor institusjonen møter vi dette på fleirfaldig vis. Det er eit eksplisitt tema: Du sit og spelar piano klamrar deg til planeten Fingertuppane rører ved elfenbein Ein frå eit anna solsystem ville aldri forstå det Du reiser deg går mot det svarte holet ved utgangsdøra («Elfenbein», s. 12) Så store dimensjonar er det i ein kvardagsleg scene: ein person spelar piano. Er det same «du» som i dikta før, er det ein person med sviktande språk. Då er musikken igjen; eit språk forbi kvardagsspråket, eit språk utan påstandsinnhald, men fylt av meining, og elegant knytt saman med andre solsystem. Men også svarte hol: lys og meining, mørke og språkløyse. Det diktaren observerer her, er ikkje biografisk, det er noko som omgir språket og musikken heile tida. Vi er på den møteplassen mellom språk og ikkje-språk, mellom forståing og togn, Foto: Torunn Nilsen som Foucault etterlyser. I andre dikt blir musikken demonstrert, utan å bli tematisert. I diktet «Arv» er det ein streng struktur: Ei linje seier kva eg-et arva (ei stripe land, eit flygel, herregardar osv.), medan linja etterpå dementerer det: Eg arva ikkje noko land. Påstandane blir sette fram og dregne tilbake, i ei duvande rørsle. Det stig fram eit landskap, element i eit liv, men dei blir svevande i setningane, arven er til stades i den eine setninga, og blir trekt tilbake i den neste. Påstandsinnhaldet blir borte, musikken heng igjen. Desse gjentakingane kjenner vi att frå prosaen til Vaage, og dei pregar også dikta i Den stumme. Han får språket til å syngja, samtidig som det opnar seg både mot solsystem og svarte hol; mot lys og mot tap av meining. Foucault leitar seg tilbake til det punktet i galskapens historie der galskap og rasjonalitet skil heilt lag, og blir utilgjengelege for kvarandre. Vaage skildrar på sett og vis det same, når han misser sitt eige språk på veg inn døra til institusjonen. Men svært mykje av samlinga hans handlar også om det motsette: om livet saman med «dei galne», som han kallar dei. I halvt mytiske, halvt kvardagslege bilete skildrar han eit liv nært innpå, der dei galne hjelper han med å laga frukosten, dei myldrar inn i huset, fyrer opp i omnen, set fram teskeier og serviettar («Oppfostring»). Det er ikkje heilt innlysande kva diktet viser til, men det kan kanskje avspegla arbeid på ein institusjon, der pasientane hjelper til med det daglege stellet. Men i dette og andre dikt glir forfattaren og dei galne inn i kvarandres verd; dei møtest, samhandlar, skil lag, møtest på ny. Det pregar mange av dikta: dei galne kjem tilbake til bygda, galskapen er brent ut av dei på ikkje namngjevne måtar, dei flytter inn att i hus og hagar. Eller dei blir verre og reiser tilbake. Dikt-eget har kontakt med dei i alle fasar; dei kjem med bøker til han, dei les for han, han snakkar med dei. Det verkar som ei slags draumeverd, der Midt i boka er det eit langt dikt om bilkøyring, som samstundes er eit slags livsløpsdikt: «Eg vrei på tenningsnøkkelen og barndommen var over» (s. 46). Diktet handlar, gjennom si reise gjennom halvt draumeaktige landskap, om overgangen frå «born til stille menn». Det som bind diktet til resten av boka, er, om noko, den sterke vekta på mobilitet, rørsle, reise. Det ligg også sterkt inne i skildringa av galskapstemaet. Dei galne er ikkje statiske, dei er på veg ein stad, til institusjonen eller frå den, til husa sine eller frå dei, og dei er på veg til og frå oss, og vi til og frå dei. Misser dei denne mobiliteten, skjer det noko uendeleg trist: «Dei galne har / sitt eige rom, ein stor sal / openberrar seg / ei stove der dei sit / forpuppa. Rullestolar / har dei okkupert, men / køyrer ingen stad» («Det vanlege», s. 38). Stoppar rørsla, stoppar også utvekslinga av språk. Då får vi aldri skildra vårt tilvære gjennom språket frå innsida, og vårt språk får aldri skildra deira hus og vindaugsrekkjer. Det framstår i Vaages bok som ein dystopi, som diktet gjennom heile sitt vesen set seg imot. Diktet har berre eit stykke på veg påstandsmeining, diktet kan like godt gje seg over til musikken. Dermed blir meininga flyktig og fluktuerande; dei flyt vidare. Så lenge det skjer, finst det poesi og musikk. Stansar rørsla opp, og språket blir til nomenklatur, så blir dei galne frosne fast i sine rullestolar, dei reiser ikkje lenger, verken i språket eller i verda. Det er eit tap for dei, men det er også eit tap for oss. For det språket dei representerer heng på underleg vis saman med musikken, poesien og erkjenningane av grensene for kva som kan seiast. På denne måten liknar det språket i kunsten, som utforskar dei same grensene. Difor blir også kunsten den møtestaden for ulike språk som Foucault etterlyser, den staden der delinga mellom gale og normale enno ikkje har skjedd. Vaages bok gir glimt av ein slik stad. Jan Inge Sørbø l Denne artikkelen viser til Michel Foucault: Galskapens historie i fornuftens tidsalder (Oslo: Gyldendal, 1999) og Tingenes Orden (Oslo: Aventura, 1996) og Lars Amund Vaage: Utanfor institusjonen (Oslo: Forlaget Oktober, 2006). l Artikkelen er henta frå Hanne Bramness og Jahn Holljen Thon (red.): Ti lesninger i Lars Amund Vaages forfatterskap (Oslo: Forlaget Oktober, 2012) Norsk Tidend nr

18 Fotballforbundet speler på lag med nynorsken Trass i at det er hundrevis av nynorskbrukande fotballklubbar, er bokmålet totalt dominerande i Noregs Fotballforbund. Eit initiativ frå Sogn og Fjordane kan gje språkleg heimesiger. Sogn og Fjordane fotballkrets står bak eit initiativ for å lage brosjyrar og infomateriell på nynorsk, og fyrst ut er fair playreglementet og foreldrevett-reglane. Dette er noko klubbane har spurt etter ei god stund. Vi er landets einaste nynorskspråklege krets. Det vil seie at vi utgjer eit mindretal på tre prosent i norsk fotball som brukar nynorsk som målform, seier Svein Olav Myklebust, dagleg leiar i Sogn og Fjordane fotballkrets, til NRK Sogn og Fjordane. Jamvel om kretsen er liten i fotballforbundet, er det mange medlemer: Nesten er medlemer i fotballkretsen, og Ynge Hallén frå Sogndal har sidan 2010 vore president i Noregs Fotballforbund. Det er heller ingen Med lov skal laget byggjast Jostein O. Mo frå Ørsta har fått stipend på kroner frå Noregs Mållag for å utvikle lagslover til organisasjonslivet på nynorsk. Gratulerer med stipend! Kvifor denne veldige interessa for lagslover? Eg har vore med i mange lag og organisasjonar i meir enn 40 år. Heime i Ørsta har det vore god vane å bruke nynorsk også i lagslivet. Dei fleste av oss skriv nynorsk til vanleg. Etter kvart som åra har gått, har det kome til nye tillitsvalde, ofte innflyttarar, og haldningane til nynorsk har endra seg. Eg har også fått vere frivillig tillitsvald på fylkes- og landsplan. Då har eg sett at slike organisasjonsledd for ofte ikkje har god nok forståing for at dei lokale laga treng tilgjenge til lagslover og mønstervedtekter også på nynorsk. Landsorganisasjonar bør difor også ha parallelle nynorske mønstervedtekter som tilbod til lokallaga sine. Dette kan eg no hjelpe til med. Eg har allereie lukkast i å få Norges Idrettsforbund til å ha lovnormer for idrettslag og idrettsråd i kommunane på nynorsk. Å ha nynorsk versjon som alternativ til bokmål-standard sikrar at lovpraksisen kan vere konsekvent også for lag som vel nynorsk. Alternativet med å omsetje til nynorsk kvar for seg kan gje ulike formuleringar. Mange års røynsle Jostein O. Mo er tidlegare styreleiar i Møre og Romsdal Idrettskrins og har i over 15 år vore med i lovutvalet i Noregs Idrettsforbund. Han har tidlegare omsett lovnormene for idrettsråd og idrettslag, og burde med andre ord vere vel skikka for arbeidet. Mange lag har lovene sine på bokmål. Kva konsekvensar får det for språkbruken i laget? Eit lag som har lovene sine på bokmål, gjer at det lettare kan bli akseptert at årsmeldingar og annan informasjon også vert på bokmål, sjølv i nynorsk-land. Laga sine heimesider er også ein viktig arena for god nynorsk. I arbeidet ser vinnaren føre seg at han skal kontakte eit utval frivillige organisasjonar på landsplan med tilbod om å hjelpe fram nynorsk omsetjing av møtevedtekter. Planen er å gjere dette for minst ti organisasjonar. Mo vurderer òg å utarbeide allmenne lagsvedtekter på nynorsk som skal formidlast gjennom Noregs Mållag sine heimesider. Mo vil lage ei juridisk ordliste for frivillige organisasjonar der vanlege formuleringar frå organisasjonslivet på bokmål blir jamstilte med nynorske. Han ser for seg å kunne vere litt rådgjevar for dei som vil arbeide fram lagsverktøy på nynorsk. Stipend 1: Jostein O. Mo haustar applaus frå landsmøtelyden. Trur du det er noka interesse for å endre språket i lagslover? Korleis kan vi skape ei slik interesse? Det viktigaste er at det finst alternativ som er like tilgjengelege. Nye lag må velje mønstervedtektene i samband med opptak i organisasjonen. Dersom det då berre finst bokmålsvedtekter, blir det for lettvint å bruke bokmål også i andre høve. Språkleg jamstelling er viktig for eit nytt lokallag. Då kan årsmøtet eller skipingsmøtet velje nynorsk lovtekst, og bruke dette trygt vidare. Interessa kan skapast gjennom informasjon om at det finst nynorske mønstervedtekter. Korleis kan prosjektet ditt få langsiktige verknader? Foto: Berit Rekve Når eit lokallag først har fått hjelp til nynorske lover, vil dette vere der vidare. Det vil då vere greitt også å ta lovendringar på nynorsk. Nynorske mønstervedtekter må sjølvsagt oppdaterast samtidig med endra lover på bokmål. Nasjonal interesse I det gjeldande arbeidsprogrammet for Noregs Mållag står det at mållaget i perioden skal «arbeida andsynes store organisasjonar som til dømes fagrørsla og idretten for å få inn nynorsk på vevsidene deira». Prosjektet til Mo går med andre ord rett inn i eit prioritert arbeidsfelt for samskipnaden. Trur du det kan finnast landsdekkjande organisasjonar som vil ta det store spranget og framstå i nynorsk lovdrakt? Eg kontaktar minst ti landsdekkjande organisasjonar med oppmoding om å ta inn nynorske mønstervedtekter som del av organisasjonsbygginga. Det kan godt vere at dette ikkje har kome opp som framlegg før. Eg gir tilbod om å få dette til gjennom motivering, omsetjing og oppfølging. Eg ventar svar tidleg i haust, men for mange er dette kanskje landsmøtesak i samband med andre lovframlegg. Då vil det gå lengre tid til avklaring og resultat. Eg har forventningar til at dei som får tilbodet, handsamar det vidare med respekt og entusiasme for å skape god organisasjonskultur. Det vil også hjelpe om lokallag også vender seg til landsorganisasjonen med melding om at det er behov for nynorske tekstalternativ. Har du eit drøyme-lag du vil skal gå over til nynorske lover? Lokalt vil det hjelpe mykje om til dømes Sunnmøre Fotballkrets også tek nynorsken på alvor i høve til medlemslaga. Det viktigaste er likevel at alternativet med nynorske mønstervedtekter skaper reelle val for dei som vil ha nynorsk som ein organisasjonsmessig ressurs i laget sitt, og det gjeld heile landet. Jens Kihl Stipend 2: Merete Bratsberg Aae saman med mållagsleiar Håvard B. Øvregård. Foto: Mållaget Visuelt 18 Bloggar fram nynorskgleda Norsklærar Merete Bratsberg Aae vil bruke blogging til å fremje kreativ skriving på nynorsk. No har ho stipendkroner frå Noregs Mållag å hjelpe seg med. Bratsberg Aae er eigentleg frå Skien, men bur på Averøy på Nordmøre. Jamvel om ikkje nynorsken er skulemål korkje her eller der, har ho funne gleda i språket og vil gjerne dele den Godt tiltak: Merete Bratsberg Aae saman med mållagsleiar Håvard... då ho fekk stipend for ideen om å fremje kreativ skriving på nynorsk. Foto: gleda med kreative ungdomar på Nordmøre ved hjelp av blogging. Kva gjorde at du kom på denne ideen? Eg hadde allereie jobba med nynorsk i bloggformat, men streva litt med å bruke metoden på vanlege elevar. Gruppa med ungdommar på kurset i kreativ skriving er glad i å skrive, glad i språk, og eg tenkte at det måtte vere spennande å prøve nynorskblogg med dei. Det er opna for andre å vere med også, men første kvelden var det berre ungdommar frå skrivekurset. Ungdommane seier at dei veit om fleire som vere med, men som ikkje kunne første gongen. I tillegg driv eg bloggen blogspot.com, så eg har ei viss trening i blogging. Kva er bakgrunnen for prosjektet? Eg har hatt ein nynorskblogg før og fleire kurs i kreativ skriving i privat regi. Eg driv også undervisning på kveldane, gjennom firmaet Meretes språktenester. Allereie har ei gruppe på sju ungdommar delteke i eit kurs som heiter «Kreativ skriving for ungdom». Kurset går for andre gong, og båe gongene er det knytt til EU-utveksling med kreativ skriving som tema. EU-utvekslinga i fjor var i Galway i Irland med ungdommar frå Spania, Irland og Noreg. Eg var der med seks ungdommar frå år. I år er det vi på Averøy som skal vere vertar for EU-utveksling, og temaet er kreativ skriving og kulturarven. I vinter hadde vi boklansering av ein antologi med Norsk Tidend nr

19 andre kretsar som kan skilte med ein høgare andel av alle barn og unge i nedslagsfeltet som aktive fotballspelarar. Det er spørsmål frå klubbane sjølve som no gjev meir nynorsk i materiellet frå NFF. Særleg har skilt, brosjyrar og andre synlege tekstar vore etterspurde. Noko av dette kan vi kanskje vere med på å innfri, seier Myklebust. Han meiner det er viktig at folk i Sogn og Fjordane kan få lese informasjonsmateriell på si eiga målform. Det er ikkje fotballkretsen sjølv som har stått for omsetjing av diverse materiell, men Ivar Aasen-tunet i nabokretsen Sunnmøre. Om ikkje lang tid kjem både foreldrevett-reglar i redigert, ny nynorsk versjon, samt ein del Fair play-bodskap på nynorsk. Då snakkar vi plakatar og tekst, men også det som ligg ute på nettet. Det er eit stort framsteg, og vi tykkjer det er flott at vi får dette til, seier Myklebust til NRK Sogn og Fjordane. Jens Kihl Løft for laga: Snart skal det bli råd å fylgje reglane også på nynorsk, her frå NM i bryting for ungdom i Foto: Molde Atletklubb tekstar frå førre års skrivekurs og reise til Irland. 300 eksemplar skal seljast. Ungdommane er no meir eller mindre for forfattarar å rekne. Det er ein del av desse ungdommane eg vil ha med i dette prosjektet. Kva er det du håpar å oppnå med bloggen? Planen er å møtast ti kveldar frå april til september. Kveldane vil ha eit program som inneber idéutveksling, planlegging, stunt i n ærmiljøet, fotografering og skriving på bloggen. I løpet av vekene kan ungdommane bruke bloggen vidare innanfor dei rammene vi har lagt under planlegginga. Nokre av emna vi tenkjer å arbeide med, er i kva grad talemålet i Averøy er nær nynorsk, kvifor Averøy brukar bokmål, kor er nynorsken kring ungdomane og kor er han ikkje. Elles vil eg at dei skal skrive om alt mellom himmel og jord! Eg vil lage blest rundt tema som språk, dialekt og identitet. Eg laga for artig ei gruppe på Facebook, Ord og uttrykk frå Averøy. Der går folk nærmast amok med å hive ut kommentarar og halvgløymde ord og uttrykk frå dialekten. No er det nesten sju hundre medlemmer, så interessa er stor. Det er utruleg at alle her skriv bokmål, for dialekten på Averøya er så mykje nærmare nynorsk. Dialekten har verkeleg eit flott særpreg. Eg håpar sjølvsagt at dei ungdommane som er med får eit anna syn på nynorsk, og at dei vil merke det gjennom at dei brukar nynorsk meir enn i norsktimane på skulen. Ja, kva er det med ungdom? Ungdommen er framtida, så dei er viktige. Eg håpar at dei som les bloggen, ikkje heng seg opp i nynorskfeil. Bloggen er ein stad dei skal øve seg. Ein er ikkje perfekt i sidemålet når ein så vidt har starta å bruke det. Eg håpar altså at nynorskpolitiet ikkje rykkjer ut i tide og utide. Blogginga har allereie starta. Kva er efaringane så langt? Vi har hatt éin kveld. Dei som er med, er ivrige, gode og engasjerte, og eg reknar med å få til mykje artig med dei. Når vi samlast neste gong, får vi ein journalist på besøk. Det er god interesse frå samfunnet på Averøy og i Kristiansund, næraste by. Mange ser rart på meg, når dei kommenterer stipendet som overraskande mange har fått med seg at eg har fått. Nokre synest det er veldig bra, mens mange lurar på kva eg driv på med no, eg som er austlending. Nynorsk er noko mange ser på som noko dei driv på med på Sunnmøre, så litt av grunnen til at nynorsk ikkje er så populært, er kanskje fogderistrid, for alt eg veit. Du er eigentleg vikværing. Kva tilhøve hadde du sjølv til å lære nynorsk på skulen i Skien? Eg hadde ikkje noko imot å lære nynorsk, men eg var nok heller ikkje så entusiastisk. På høgskulen i Bø måtte eg skrive ein del på nynorsk, men då var eg usikker, så eg kjenner meg nesten sjølvlærd. Eg hugsar at norsklæraren min på grunnskulen meinte at dialekten vår låg nær nynorsk. Det trur eg nok at vi lo av, men vi seier «bilær, bilane» og så bortetter. No skriv eg ein del nynorsk på facebook, og eg har starta ei nynorskspalte i ei lita avis som heiter Nordmørsavisa. Du seier sjølv at mange gutar tenkjer at blogg må handle om «muffins og interiør». Korleis fungerer det no? Typisk nok har ingen gutar meldt seg på prosjektet, ikkje enno. Men eg vurderer å ta ein rekrutteringsrunde, om eg får lov, på ungdomsskulen. Det gjorde eg før det første kurset i kreativ skriving, som har fått eit godt omdøme, så eg håpar på å få dei til å tru meg, at det eg driv på med er gøy og spennande. Jens Kihl 19

20 Nynorsk-leksikon på mobilen Det nynorske nettleksikonet Allkunne kjem no med eigne småprogram for iphone og Android. Programma er blant dei første mobilprogramma på nynorsk. Småprogramma skal gjere det lett å slå opp i det digitale gratisleksikonet på mobilen. Dagleg leiar Audhild Gregoriusdotter Rotevatn i Allkunne seier at det er viktig å nå folk på dei plattformene dei nyttar. I fjor lanserte Allkunne ei mobiltilpassa nettside, og no følgjer vi opp satsinga på mobilplattformer med applikasjonar, seier ho. Allkunne rommar no rundt 5000 artiklar, der hovudtemaet er nynorsk kul- turhistorie. Målet er at verket skal bli eit fullverdig, kvalitetssikra leksikon. (NPK) Tunkatten Lurivar i ny nettdrakt Ivar Aasen-tunet har fornya nettstaden til tunkatten Lurivar. Sidan opninga i 2006 har nettstaden Tunkatten.no vore svært populær blant borna. Sida skal formidle nynorsk språk og litteratur til born i alderen 5 10 år på ein aktiviserande måte. Nettstaden er i dag aktivt i bruk hos både barnehagar og skular. Mengda av innhald på nettstaden har vakse kraftig, og ei opprydding og omstrukturering var nødvendig. Vi har først og fremst lagt vekt på å gjere nettstaden enklare å bruke for borna, seier dagleg leiar Gaute Øvereng i Ivar Aasen-tunet. Den nye nettstaden har mellom anna eit heilt nytt spel, og fleire nye innslag vil kome etter kvart. (NPK) Mobilisering for kulturarven Kulturdepartementet har sendt ut ei høyring på ny stadnamnlov, som i praksis vil privatisere retten til å fastsetje stadnamna i Noreg. Departementet går nemleg inn for at eigar eller festar skal ha «det avgjerande ordet i saker som gjeld bruksnamn». Det var 13. januar 2009 at Stortinget handsama innstillinga frå familie og kultur-komiteen om eit representantframlegg frå Høgre-representantene Øyvind Halleraker og Olemic Thommessen. Dei ynskte at gjeldande rettskrivingsprinsipp ikkje skulle gjelde sjølve gards- eller bruksnamnet. Ein gjorde framlegg om å oppheve kravet om einsarta skrivemåte i ulike funksjonar, og Stortinget meinte vidare at synspunkta frå grunneigaren «burde bli tillagt særskilt vekt». Sidan den gong har Kulturdepartementet brukt over tre år på å kome fram til eit utkast. Kjelder i regjeringsapparatet fortel at usemje med liberaliseringslina i stortingsvedtaket er bakgrunnen, og dette avspeglar seg òg i den teksten departementet no har sendt ut til høyring. Her har departementet nemleg gått inn for at ein skal opprette eit skilje mellom gards- og bruksnamn, og at det berre er på bruksnamna grunneigaren skal få større påverknad. Ola Stemshaug, tidlegare fyrsteamanuensis og mangeårig namneforskar ved NTNU, meiner framlegget vil vere til skade: Feilaktige premissar Konklusjonane i stortingsvedtaket er trekte på feilaktige premissar. Høgre-representantane Thommesen og Halleraker legg til grunn at det normale er samanfall mellom gards- og slektsnamn, men dette er slett ikkje tilfelle. Dette er meiner alle fagfolk, fortel Stemshaug. Eg er veldig skuffa over Høgre i denne saka, ettersom dei frå gamalt av har hatt ein tradisjon for å målbere kulturkonservatismen. Her får vi i det stille eit skifte frå det almennrettslege til det privatrettslege, påpeikar namneforskaren. Men kvifor er det så viktig å ha ei lov om stadnamn? Vi bør ha éi namneform per plass, og denne forma bør ha éin skrivemåte. Dette handlar òg om å ta ansvaret for den kulturelle ENGASJEMENT: Dei som skal ta avgjerd i denne saka, må få oppleve at det ikkje berre er engasjement på liberaliseringssida, meiner Aud Søyland. Foto: Cathrine Dokken arven stadnamna er, men det har ikkje minst blitt aktualisert dei siste åra: Med GPS og annan elektronisk bruk av kart og stadnamn kan vi ikkje ha med alle slektsformene, meiner han. På mange måtar er dette den mest alvorlege sida ved saka ei endring av stadnamnlova kan faktisk få uheldige konsekvensar i spørsmål om liv og død, til dømes ved at utrykkingstenester som ambulanse eller politi køyrer til feil stad. Trur du politikarane er klare over dei kulturpolitiske konsekvensane? Nei, det har dei ikkje ein idé om. Det vil sjølvsagt ta nokre år, men med tida vil vi få alt mellom himmel og jord, påpeikar Ola Stemshaug. Bør aksjonere Aud Søyland er tidlegare nestleiar i Noregs Mållag og har i lang tid vore oppteken av stadnamnsspørsmål. Ho meiner det er viktig at lokale mållag handlar i denne saka: Stadnamnspørsmål har i sin natur eit lokalt perspektiv, og mange av liberaliseringstilhengarane tek utgangspunkt i stoda ENDRINGAR I STADNAMNLOVA Kulturdepartementet har sendt ut høyring på endringar i stadnamnlova. Høyringa har frist 1. august. Informasjon om høyringa og kva Noregs Mållag meiner, finn du på under «Stadnamnlova» i venstremenyen. lokalt. Til dømes har konflikten på Toten mellom det opphavlege Kvem og det danskklingande Hveem vore utslagsgjevande for at saka kom opp i Stortinget, meiner Søyland. Nettopp dette gjer at det er bra om lokalsamfunn engasjerer seg òg for å verne om vår felles kulturarv. Det er flott om lokale mållag sender inn fråsegner, men det er kanskje endå viktigare om historielag, stadnamnnemnder eller kommunestyre sender inn høyringssvar, meiner ho. Aud Søyland fortel at det er høyringssvar på trappene frå den kommunale stadnamnnemnda i hennar eigen heimkommune Nord-Aurdal. Dersom du ynskjer å fremje eit høyringssvar, kan du til dømes bruke landsmøtefråsegna og bakgrunnsmaterialet frå Noregs Mållag, fortel stadnamnaktivisten. I tillegg vil eg oppmode målfolk om å ta kontakt med stortingsrepresentantar frå heimfylket, og særleg dei som sit i familie- og kulturkomiteen. Det er viktig at dei opplever at folk brenn for denne saka, og at det ikkje berre er engasjement på liberaliseringssida. Vedtaket blei fatta av det førre stortinget, og det er difor all grunn til at det sitjande stortinget bør sjå på saka på nytt, avsluttar Aud Søyland. JENS KIHL Illustrasjon: Statens Kartverk 20 NORSK TIDEND NR

Fråsegn om norskfaget og nynorsken

Fråsegn om norskfaget og nynorsken Fråsegn om norskfaget og nynorsken På landsstyremøtet i helga vedtok SV ei rekkje innspel til korleis ein kan styrkje nynorsken både som hovud- og sidemål i arbeidet med ny læreplan i norsk. Denne gjennomgangen

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Tiltak frå regjeringa for styrking av nynorsk

Tiltak frå regjeringa for styrking av nynorsk Tiltak frå regjeringa for styrking av nynorsk Kunnskapsdepartementet: Læremiddel i tide Kunnskapsdepartementet vil vidareføre tiltak frå 2008 og setje i verk nye tiltak for å sikre at nynorskelevar skal

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

IKT-kompetanse for øvingsskular

IKT-kompetanse for øvingsskular Notat / Svein Arnesen IKT-kompetanse for øvingsskular Spørjeundersøking ved Vartdal skule VOLDA Forfattar Ansvarleg utgjevar ISSN Sats Distribusjon Svein Arnesen Høgskulen i Volda -7 Svein Arnesen http://www.hivolda.no/fou

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

VIDARE SAMARBEID MELLOM FYLKESKOMMUNANE PÅ VESTLANDET MED TANKE PÅ Å FREMJE NYNORSKE LÆREMIDDEL

VIDARE SAMARBEID MELLOM FYLKESKOMMUNANE PÅ VESTLANDET MED TANKE PÅ Å FREMJE NYNORSKE LÆREMIDDEL Strategi- og næringsavdelinga Arkivsak 200800581-42 Arkivnr. 027 Saksh. Fredheim, Ingeborg Lie, Gjerdevik, Turid Dykesteen, Bjørgo, Vigdis, Hollen, Sverre Saksgang Møtedato Vestlandsrådet 02.12.2008-03.12.2008

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

13. Sendetida på TV aukar

13. Sendetida på TV aukar Kulturstatistikk 2004 Radio og TV 3. Sendetida på TV aukar Dei siste fire åra ser det ut til at folk brukte mindre tid på radiolytting og fjernsynssjåing. Samstundes har sendetida i TV auka, medan sendetida

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Spørjegransking om leselyst og lesevanar ved Sunnylven ungdomskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen

Spørjegransking om leselyst og lesevanar ved Sunnylven ungdomskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen Spørjegransking om leselyst og lesevanar ved Sunnylven ungdomskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen Anette, Jarl Vegard, Ola Tobias i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 1 2 Innhaldsliste 1. Innleiing

Detaljer

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære?

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Innlevert av 6. og 7. ved Marvik Skule (Suldal, Rogaland) Årets nysgjerrigper 2015 Det er første gong både lærar og elevar i 6. og 7. ved Marvik skule

Detaljer

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen.

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Spørjegransking Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Anne Grete, Kristin, Elisabet, Jørgen i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 1 2 Innhaldsliste

Detaljer

SPRÅKRÅDET REF. VÅR REF. DATO 200200633-2 JG/SIG/ER 13.1.2006. Endringar i forskrift til opplæringslova 28. juni 1999 nr. 722 Fråsegn frå Språkrådet

SPRÅKRÅDET REF. VÅR REF. DATO 200200633-2 JG/SIG/ER 13.1.2006. Endringar i forskrift til opplæringslova 28. juni 1999 nr. 722 Fråsegn frå Språkrådet SPRÅKRÅDET Utdanningsdirektoratet Postboks 2924 Tøyen 0608 OSLO REF. VÅR REF. DATO 200200633-2 JG/SIG/ER 13.1.2006 Endringar i forskrift til opplæringslova 28. juni 1999 nr. 722 Fråsegn frå Språkrådet

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

21.08.2012 28.08.2012

21.08.2012 28.08.2012 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Kultur- og idrettsavdelinga Arkivsak 201200217-6 Arkivnr. 644 Saksh. Skaar, Ronny/Haugland, Tone Stedal Saksgang Kultur- og ressursutvalet Fylkesutvalet Møtedato 21.08.2012 28.08.2012

Detaljer

FORELDREMØTE 10. TRINN ONSDAG 22.02.10. Elevvurdering, eksamen og klagebehandling

FORELDREMØTE 10. TRINN ONSDAG 22.02.10. Elevvurdering, eksamen og klagebehandling FORELDREMØTE 10. TRINN ONSDAG 22.02.10 Elevvurdering, eksamen og klagebehandling Elevvurdering Opplæringslova Forskrift til Opplæringslova Kunnskapsløftet 06 læreplanen Desse dokumenta bestemmer korleis

Detaljer

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår?

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Innlevert av 7B ved Bergsøy skule (Herøy, Møre og Romsdal) Årets nysgjerrigper 2015 Vi i klasse 7B har mange ulike ting vi lurer på, og synes det høyrdes spanande

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

FORELDREMØTE 8. TRINN TORSDAG 22.03.12 VURDERING, FRÅVER M.M

FORELDREMØTE 8. TRINN TORSDAG 22.03.12 VURDERING, FRÅVER M.M FORELDREMØTE 8. TRINN TORSDAG 22.03.12 VURDERING, FRÅVER M.M Elevvurdering Opplæringslova Forskrift til Opplæringslova Kunnskapsløftet 06 læreplanen Desse dokumenta bestemmer korleis me skal drive skulen

Detaljer

Idear og råd til foreldre med barn på 5. Og 7. trinn. Framleis rom for lesing heime

Idear og råd til foreldre med barn på 5. Og 7. trinn. Framleis rom for lesing heime Idear og råd til foreldre med barn på 5. Og 7. trinn Framleis rom for lesing heime Leseutviklinga held fram Dei første skuleåra lærte barnet ditt å lese. Men lesedugleik er ikkje noko som blir utvikla

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE

SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE SPØRJEGRANSKING Om leselyst og lesevanar blant unge SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE Irene, Terese, Sigurd, Lars i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 INNHALD Innleiing... 3 Diagram og Kommentarar...

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

TENESTEOMTALE FOR STORD KULTURSKULE. Sist redigert 15.06.09

TENESTEOMTALE FOR STORD KULTURSKULE. Sist redigert 15.06.09 TENESTEOMTALE FOR STORD KULTURSKULE Sist redigert 15.06.09 VISJON TILTAK Stord kulturskule skal vera eit synleg og aktivt kunstfagleg ressurssenter for Stord kommune, og ein føregangsskule for kunstfagleg

Detaljer

LM15-12 Fråsegner. Kva gjeld saka. Saksutgreiing. Framlegg til vedtak. Landsmøtet handsamar innkomne fråsegner.

LM15-12 Fråsegner. Kva gjeld saka. Saksutgreiing. Framlegg til vedtak. Landsmøtet handsamar innkomne fråsegner. LM1-1 Fråsegner Kva gjeld saka Landsmøtet handsamar innkomne fråsegner. Saksutgreiing Det har kome inn ni fråsegner innan fristen: Kvifor bokmål, Møre og Romsdal? (frå Studentmållaget i Nidaros) Kvifor

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Nynorsk i nordisk perspektiv

Nynorsk i nordisk perspektiv 1 Nynorsk i nordisk perspektiv Språk i Norden I dei nordiske landa finn vi i dag desse språka: 1. Grønlandsk 2. Islandsk 3. Færøysk 4. Norsk (bokmål og nynorsk) 5. Dansk 6. Svensk 7. Samisk 8. Finsk Av

Detaljer

Fra Forskrift til Opplæringslova:

Fra Forskrift til Opplæringslova: Fra Forskrift til Opplæringslova: 5-1. Kva det kan klagast på Det kan klagast på standpunktkarakterar, eksamenskarakterar, karakterar til fag- /sveineprøver og kompetanseprøve, og realkompetansevurdering.

Detaljer

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv):

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): VEDLEGG 1 I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): 2-12 tredje ledd skal lyde: For private grunnskolar

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

Valdres vidaregåande skule

Valdres vidaregåande skule Valdres vidaregåande skule Organiseringa av skriftleg vurdering på vg3 Kvifor prosesskriving? Opplegg for skriveøkter Kvifor hjelpe ein medelev? Døme på elevtekst Kva er ei god framovermelding? KOR MYKJE

Detaljer

Overordna leseplan for barnehagane og skulane i Luster kommune

Overordna leseplan for barnehagane og skulane i Luster kommune Overordna leseplan for barnehagane og skulane i Luster kommune 23.07.2014 Side 1 av 8 Forord Dette er ein plan som skal vere forpliktande for alle barnehagane og grunnskulane i Luster kommune. Den skal

Detaljer

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 200903324-51 Arkivnr. 520 Saksh. Farestveit, Linda Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 17.09.2013 EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER

Detaljer

Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes. AUD-notat nr. 1-2015

Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes. AUD-notat nr. 1-2015 Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes AUD-notat nr. 1-2015 Bakgrunn og metode Undersøkinga er utført på oppdrag frå Næringsseksjonen i Hordaland fylkeskommune Bakgrunnen

Detaljer

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Namn: Klasse: 1. Gjennomgang av skjemaet «Førebuing til elev- og foreldresamtale» 2. Gjennomgang av samtaleskjemaet 3. Gjennomgang av IUP og skriving av avtale

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Ditt val! Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering

Ditt val! Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering Ditt val! Vidaregåande opplæring 2007 2008 Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering Bygg- og anleggsteknikk Design og handverk Elektrofag Helse- og sosialfag Medium og kommunikasjon Naturbruk

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN OG UNGDOM SINE REAKSJONAR I denne brosjyra finn du nyttige tips for deg som er innlagt, og har barn under 18 år. Når ein i familien vert alvorleg

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

Vurderingsrettleiing 2011

Vurderingsrettleiing 2011 Vurderingsrettleiing 2011 ENG0012 Engelsk 10.trinn Til sentralt gitt skriftleg eksamen Nynorsk Vurderingsrettleiing til sentralt gitt skriftleg eksamen 2011 Denne vurderingsrettleiinga gir informasjon

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen!

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! 17. mai er annleis enn alle andre dagar. Ein stor bursdag der alle er inviterte, tenkjer Mina, medan

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Opplæring i kinesisk språk (mandarin) i den vidaregåande skulen i Hordaland

Opplæring i kinesisk språk (mandarin) i den vidaregåande skulen i Hordaland HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 201103360-4 Arkivnr. 522 Saksh. Alver, Inge Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 13.11.2012-14.11.2012 Opplæring i kinesisk språk (mandarin)

Detaljer

8 tema for godt samspel

8 tema for godt samspel PROGRAM FOR FORELDRERETTLEIING BUF00032 8 tema for godt samspel Samtalehefte for foreldre og andre vaksne PROGRAM FOR foreldrerettleiing Dette heftet inngår i ein serie av materiell knytta til foreldrerettleiings

Detaljer

Her starta det. Og her feira dei grunnlova sist helg

Her starta det. Og her feira dei grunnlova sist helg Rundt 1000 var samla på Gulatinget for å feire Grunnlova. Foto: Anne Hovland Her starta det. Og her feira dei grunnlova sist helg Anne Hopland http://www.firda.no/nyhende/article7453154.ece Publisert 01.07.2014

Detaljer

3.2.4 Døme for vidaregåande opplæring: Religiøs, etnisk og kulturell variasjon

3.2.4 Døme for vidaregåande opplæring: Religiøs, etnisk og kulturell variasjon Uansett om elevane skal svare på den individuelle oppgåva skriftleg eller munnleg, kan læraren og elevane avtale når og korleis det kan vere formålstenleg med tilbakemeldingar. Læraren kan bruke undervegsvurderinga

Detaljer

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema. 1 Oppdatert 16.05.09 Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.) Velkommen til Hordaland fylkeskommune sin portal

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Rogaland Mållag. Gode målfolk, Bryne, 5. oktober 2009

Rogaland Mållag. Gode målfolk, Bryne, 5. oktober 2009 Rogaland Mållag Gode målfolk, Bryne, 5. oktober 2009 INNKALLING TIL ROGALAND MÅLLAG SITT HAUSTKURS PÅ Styret i Rogaland Mållag vonar at mange målfolk vil ta seg tid til å møta på haustkurset. Me har sett

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE GRUNNSKULELÆRARUTDANNINGANE HØGSKULEN I VOLDA STUDIEA RET 2015 2016. www.hivolda.no/glu

INFORMASJONSHEFTE GRUNNSKULELÆRARUTDANNINGANE HØGSKULEN I VOLDA STUDIEA RET 2015 2016. www.hivolda.no/glu INFORMASJONSHEFTE GRUNNSKULELÆRARUTDANNINGANE HØGSKULEN I VOLDA STUDIEA RET 2015 2016 www.hivolda.no/glu 1 2 Innhald Tid til studiar og undervising... 4 Frammøte... 4 Arbeidskrav, eksamen og progresjon

Detaljer

Det psykososiale skolemiljøet til elevane. Til deg som er forelder

Det psykososiale skolemiljøet til elevane. Til deg som er forelder Det psykososiale skolemiljøet til elevane Til deg som er forelder Brosjyren gir ei oversikt over dei reglane som gjeld for det psykososiale skolemiljøet til elevane. Vi gir deg hjelp til korleis du bør

Detaljer

Barnehagelærarutdanning med vekt på Kunst, kultur og kreativitet 180 studiepoeng

Barnehagelærarutdanning med vekt på Kunst, kultur og kreativitet 180 studiepoeng Høgskolen i Bergen Bachelorstudium: Barnehagelærarutdanning med vekt på Kunst, kultur og kreativitet 180 studiepoeng Innleiing Barnehagelærarutdanning er ei treårig forskningsbasert, profesjonsretta og

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer

1. Ja til ein debatt om sidemålsundervisninga

1. Ja til ein debatt om sidemålsundervisninga Sak Fråsegner Ei fråsegn kan ha ulike funksjonar i ein organisasjon. Det kan t.d. ha form som ei pressemelding eller ein politisk uttale i ei sak, som blir sendt til ulike instansar. Ei fråsegn kan også

Detaljer

Handbok for minoritetsspråklege elevar i vidaregåande opplæring

Handbok for minoritetsspråklege elevar i vidaregåande opplæring Handbok for minoritetsspråklege elevar i vidaregåande opplæring www.sfj.no Innleiing: side 3 Arbeidskalender: side 5 Søknadsskjema for vidaregåande opplæring side 6 Vedleggsskjema for minoritetsspråklege

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Eit lærande utdanningssystem?

Eit lærande utdanningssystem? 07.Mai 2015 Øyvind Glosvik: Eit lærande utdanningssystem? 1 http://www.utdanningsnytt.no/magasin/2015/mysteriet-i-vestsogn-og-fjordane-er-fylket-som-forundrar-forskarane/ Mitt prosjekt: Kva er «annleis»

Detaljer