FORGLEMMEGEI. Ei KUNNSKAPSBASERT RETNINGSLINJE FOR DEMENSOMSORG I GULEN KOMMUNE

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "FORGLEMMEGEI. Ei KUNNSKAPSBASERT RETNINGSLINJE FOR DEMENSOMSORG I GULEN KOMMUNE 2011-2015"

Transkript

1 FORGLEMMEGEI Ei KUNNSKAPSBASERT RETNINGSLINJE FOR DEMENSOMSORG I GULEN KOMMUNE

2 aüü xz äxüà wxåxçà Når eg vert dement, skal livet mitt vere enklare, oversiktleg og forutseieleg. Slik at eg gjer det same kvar dag og på same tid, og det vil ta tid for meg å lære og akseptere det. Når eg vert dement, då må du snakke roleg til meg, elles vert eg utrygg og trur du er sint på meg. Du skal fortelje meg kva du gjer og kvifor, og du skal gi meg enkle val og respektere det eg vel. Når eg vert dement, har eg vanskar for å forstå andre. Senk stemma og sjå på meg, då lyttar eg best. Bruk korte ord og enkle setningar. Stopp opp og finn ut om eg har forstått det. Spør meg ikkje om meir enn ein ting om gangen. Unngå lange instruksar, eg kan ikkje hugse dei. Sjå på meg, rør ved meg og smil før du snakkar. Og hugs at eg gløymer så fort. Så lær meg å stenge av vatnet, lær meg å kose meg utan stearinlys, og ta en røyk saman med meg. Når eg vert dement og seier at du er slem, er det fint om du svarar at du forstår at livet er vanskeleg for meg i dag. Når eg vert dement og seier at eg vil heim, er det fint om du svarar at du forstår at eg føler med utrygg akkurat no. Når eg vert dement og skjeller deg ut, så ta et steg attende, så eg kan føle at eg fortsatt kan gjere inntrykk. Utdrag av dikt av Jenny Hjort-Hansen (oversett frå dansk av Eva Anfinnsen) (oversett til nynorsk av OddnyTrædal) 2

3 INNHALD Side 1. Forord 4 2. Innleiing Bakgrunn for retningslinja 2.2 Målsetting med retningslinja 2.3 Kva er demens? 6 3. Sammenfatning av anbefalingane 8 4. Informasjon 9 5. Utredning og diagnostisering Oppfølging av personar med demens og deira pårørande gjennom sjukdomsutviklinga Personsentrert omsorg 6.2 Heimebuande personar med demens 6.3 Institusjon Pårørande Pårørandeskule 7.2 Støttekontakt Dagtilbod 7.4 Avlastning i heimen 7.5 Avlastning i institusjon 8. Personell og kompetanse Ord og omgrepsavklaring Implementering, evaluering og oppdatering 23 Referansar Vedlegg 1a Framskriving av folkemengden og forkomst av demens 1. MMSE test og klokketest 2. Observasjon av sikkerhet i hjemmet 3. Spørreskjema til pårørende 4. Cornell skala for depresjon 5. ADL vurdering 6. Belastningsskala pårørende 7. Summary of the ADAPTE process 8. Sammenligningsmatrise NCPG42(2007) og NRD (2010), kan fåes ved å henvende seg til prosjektleiar. 9. Metode og gradering av anbefalingar, kan fåes ved å henvende seg til prosjektleiar. 3

4 Forord Ei prosjektgruppe har utarbeida denne kunnskapsbaserte retningslinja for demensomsorg hausten Prosjektgruppa besto av: Oddny Trædal: Geriatrisk sjukepleiar, HTV Norsk sykepleierforbund, demensteam Tommy Norman: Fastlege, HTV den Norske legeforening Irene Mongstad: Omsorgsarbeidar open omsorg sone Eivindvik Ann Helen Andersen: Hjelpepleiar Gulen sjukeheim Therese K. Asheim: Sjukepleiar, einingsleiar pleie- og omsorg sone Dalsøyra Bjørg Andersen: Brukarrepresentant Petra Hjartholm: Leiar i Nasjonalforeningen for folkehelsen, Brekke helselag Miek Norman: Geriatrisk/ psykiatrisk sjukepleiar, demensteam, prosjektleiar Ei kunnskapsbasert retningslinje er ei av fleire verkemidlar i arbeidet med å bidra til god kvalitet på helsetenestene våre. Det er vesentleg med ei effektiv implementering av retningslinja for at den vert tatt i bruk. Vidare bør retningslinja evaluerast og oppdaterast med jamne mellomrom. Dette for å sikre at retningslinja er relevant, rett og med oppdatert kunnskap. Kunnskapsgrunnlaget til anbefalingane i denne retningslinja finn ein i ulike kapittel i følgjande to retningslinjer: 1. Dementia, the NICE-SCIE guideline on supporting people with dementia and their carers in health and social care (The British Psycholigical Society & the Royal College of Psychiatrists, 2007). Denne kan nedlastas frå: 2. Nationella riktlinjer för vård och omsorg vid demenssjukdom (Socialstyrelsen, 2010). Denne kan lastast ned frå: I tillegg er det brukt følgjande norske nasjonale rettleiarar/ retningslinjer: 1. Utredning i kommunehelsetenesta ved mistanke om demens (Demens, Nasjonalt kompetansesenter & Helsedirektoratet, 2009). Denne kan lastast ned frå: 2. Retningslinjer for retningslinjer (Statens helsetilsyn, 2002). Denne kan lastast ned frå: slinjer_for_retningslinjer_ Individuell plan (Helsedirektoratet, 2010). Denne kan lastast ned frå: Fordi retningslinja for demensomsorg er ment for en utkantkommune i Noreg er det de norske lover og forskrifter som gjelder Prosjektgruppa vil takke dei som kom med verdifulle innspel i forbindelse med høyringsrunde, særlig dei frå Nasjonalt kompetansesenter for aldring og helse. 4

5 Innleiing Bakgrunn for retningslinja Demografiske tal frå både Norge og utlandet viser ei kraftig auke i tal på eldre. Ei slik auke medfører mange utfordringar for helsevesenet. For eksempel har eldre ofte meir samansette sjukdommar og uklare, atypiske sjukdomsteikn (Helsedirektoratet, 2010). I tillegg er høg alder den største risikofaktoren for å få ein demenssjukdom (Brækhus et al., 2009). Frå å vere ein sjeldan sjukdom hos personar rundt 50 år, aukar tal på sjukdomstilfelle til over 20 prosent hos dei over 80 år og til over 40 prosent hos dei over 90 år (Sosial og helsedirektoratet, 2007). Går ein ut frå at førekomsten av demenssjukdommar held seg på dagens nivå, vil tal på personar med demens være dobla innan 2040, den største veksten forventar ein om ca 10 år. Den årlege kostnad vil stige til 18 milliardar kroner i Demens er den største diagnosegruppa i omsorgstenesta. Demografien og sjukdomsbilde truar samfunnet si økonomiske bereevne (Helse og omsorgsdepartementet, 2009). Det er kommunen som er ansvarleg for pleie- og omsorgstenestene. Myndigheitene seier klart frå om at framtidas omsorgsutfordringar skal stå på dagsorden i det kommunale planarbeidet, med særleg fokus på eit tenestetilbod til eit aukande tal personar med demens og deira pårørande Gulen Kommune har, som mange andre kommunar, knappe økonomiske ressursar, og bruker 50 prosent av sitt budsjett på helse- og sosialtenester. Samtidig registrerar demensteamet at eit aukande tal pasientar med demens treng eit tilbod. Tall frå SSB viser at i 2010 er det rekna til 52 personar med demens i kommunen, sjå vedlegg 1a: Framskriving av folkemengden og forekomst av demens. Dette er i samsvar med tala frå demensteamet. Det kommunale tilbodet til personar med demens består i hovudsak av institusjonsplassar. Tal på institusjonsplassar er avgrensa og det er ei hard prioritering om plassane. Gulen sjukeheim har ei skjerma avdeling som er tilrettelagt for pasientar med demens, og der det er plass til åtte pasientar. Her får pasientane eit godt, fagleg og tilrettelagt tilbod, men når det er sagt, bur dei fleste pasientar med demens heime eller på andre avdelingar ved sjukeheimen. Det er eit stort behov for å auke og utvikle tilbodet til desse pasientane og deira pårørande. Det er særleg to offentlege dokument som har mykje å seie for utforming av demensomsorga i vår kommune, slik at vi kan møte framtida førebudde. Det første dokumentet er ei stortingsmelding som beskriv omsorgsutfordringar i framtida og langsiktige mål, strategiar og konkrete tiltak fram til år 2015 (Helse- og omsorgsdepartementet, 2006). Det andre dokumentet, er ein heilskapleg plan for å styrke demensomsorga, Demensplan 2015, Den gode dagen (Helse- og omsorgsdepartementet, 2007). Kommunestyret ønskte i 2009 ei vurdering av demensomsorga i Gulen kommune (Budsjett for 2010 og økonomiplan for ). Rådmannen ga sin tilslutning til at det skulle utarbeidast ei retningslinje for demensomsorg, som skulle være ferdig i desember

6 Målsetting med retningslinja Formålet med denne kunnskapsbaserte retningslinja for demensomsorg er: Å gi råd og anbefalingar om korleis Gulen kommune kan gi personar med demens og deira pårørande eit godt og tilrettelagt tenestetilbod. Delmål: Å auke openheit, inkludering og forståing i forhold til personar med demens og deira pårørande gjennom informasjon til alle innbyggjarane. Å auke tilgang til tidlig utredning og diagnostikk ved mistanke om demens. Å få i stand eit heilskapleg omsorgstilbod for pasientar med demens gjennom heile sjukdomsutviklinga. Å få fleire tilrettelagte bueiningar for pasientar med demens. Å legge til rette for støtte og avlasting for pårørande til personar med demens. Å auke kompetanse om demens blant helsepersonell som til daglig arbeider med personar med demens. Målgruppa for denne kunnskapsbaserte retningslinja er politikarar, leiarar og personell innan pleie- og omsorg som har ansvar for å planlegge, gjennomføre og evaluere tenester til personar med demens. Kva er demens? Demens er eit fellesnamn på ein tilstand (syndrom) som kan vere forårsaka av ulike sjukdommar. Kjenneteikn for demens er intellektuell svikt, sviktande evne til å utføre aktivitetar i dagleglivet, og svikt av emosjonell kontroll, motivasjon eller sosial åtferd (Engedal & Haugen, 2009). Tilstanden er kronisk og sjukdommen er dødeleg. Demens med Alzheimers* sjukdom er den vanlegaste forma for demens. Nest hyppigast er vaskulær demens*. Antakeleg er demens med Lewylegeme* og frontotemporallappsdemens* den tredje og fjerde hyppigaste demenstilstanden. Ettersom demenstilstanden utviklar seg vil dei ulike sjukdommane presentere seg meir og meir likt. Demenssjukdommane utviklar seg til vanleg over ein tiårs periode, men det kan variere frå person til person. Utviklinga av demens er avhengig av fleire faktorar. Som alle andre, har også personar med demens ulik evne til å meistre sjukdom, sjå figur 1, (Engedal, 2009). Stress og samtidig somatiske sjukdommar kan Figur 1. Faktorar som er svært viktige for symptoma ved demens. Personlegdom Grad av demens Personen si meistrings evne Symptom Samtidig somatisk sjukdom Samtidig Psykiatrisk sjukdom Stressnivå i miljøet 6

7 påverke sjukdomsbildet. Forvirring kan opptre som følgje av samtidig akutt somatisk sjukdom. Demens utviklar seg med ulik hastigheit, og er til ein viss grad avhengig av kva for ein demenssjukdom som ligg føre. Det er tre hovudfasar i utviklinga. Desse fasane er: Mild grad av demens: Dei første teikn er ofte sviktande hukommelse, særleg for hendingar i nær fortid. Tidsorienteringsevna sviktar, det vert vanskeleg å vite kva dag og dato det er. Nokon får språkvanskar i form av leiting etter ord og manglande taleflyt, spesielt ved Alzheimers* 1 sjukdom. I startfasen klarer dei fleste å bruke sine meistringsevner og kan skjule symptoma viss dei ønskjer det. Moderat grad av demens: Hukommelsesevna, språkevna, tidsorienteringsevna og orienteringsevna vert svekka endå meir. Pasientane mister grepet på tilværet. Dei mister lett fatninga når dei skal løyse oppgåver, føreta val eller opplever stress. I denne fasen ser ein ofte psykotiske symptom som vrangførestellingar, synshallusinasjonar og avvikande åtferd. Det er vanleg med angst, depresjon, passivitet og rastløyse. Det er i denne fasen at dei fleste pasientane kjem i kontakt med helsevesenet. Alvorlig grad av demens: Denne fasen er prega av betydeleg handlingssvikt og hjelpeløyse. I denne fasen er dei fleste pasientar med demens avhengige av fysisk pleie og treng å bu i institusjon fordi pleiebelastninga vert meir enn pårørande kan klare. Ved hjelp av Berger-skalaen kan ein dele inn utviklinga av demens i seks trinn. Hensikta med skalaen er å kunne gi eit rett omsorgstilbod på ulike stadier. Den kan brukast i praksis, spesielt med tanke på planlegging av omsorg frå den kommunale omsorgstenesta, sjå figur * Visse ord og utrykk blir forklart i kapittelet: Ord og begrepsforklaring. 7

8 Sammenfatning av anbefalingene Råd og anbefalingar for auka informasjon om demens: Ein anbefalar at opplysningar og informasjon om demens vert spreidd via Internet, kommunal informasjonsavis og informasjonsbrosjyrar. Vidare at helsepersonell med kompetanse om demens aktivt bruker si informasjonsplikt. Anbefaling 1 Råd og anbefalingar for utredning av personar med demens i primærhelsetenesta: Ein rår til at utredning ved mistanke om demens vert utført av fastlege, i samarbeid med personell frå helse- og omsorgstenesta. Det er ein føremon at eit demensteam* koordinerar utredninga og følgjer pasient og pårørande med omsyn til hjelpetiltak. Anbefaling 1. Råd og anbefalingar for oppfølging av pasientar med demens: Gi personar med demens ei personsentrert omsorg. Anbefaling 1 Det bør utarbeidast ein tiltaksplan/pleieplan* for kvar einskild pasient, både for dei i open omsorg, og dei i institusjon. Anbefaling 1. Der det er behov for det, bør det utarbeidast ein individuell plan*. Anbefaling 1. Gi personar med mild til moderat demens eit dagtilbod med tilrettelagde aktivitetar tilpassa demens. Anbefaling 2 Råd og anbefalingar for sjukeheimsplassar til pasientar med demens: Tilby personar med demens små bugrupper i eit oversiktleg fysisk miljø med få (6-8) plassar. Anbefaling 1. Sørgje for eit roleg lydnivå. Anbefaling 2. Høve for uteareal tilknytt avdelinga. Anbefaling 2. Rett bruk av fargar og utforming av det fysiske miljøet for å gjere orientering lettare. Anbefaling 4. Råd og anbefalingar for støtte til pårørande: Ein anbefalar å gje eit tilbod i form av fagleg informasjon og undervisning, i tillegg til gruppesamtalar til pårørande med demens. Anbefaling 2. Ein anbefalar å gi ulike former for avlasting til pårørande til personar med demens. Anbefaling 2. Råd og anbefalingar for kompetanseheving blant personell i demensomsorg: Gi personell som arbeider i demensomsorg, høve til opplæring som går over ein lengre periode, i kombinasjon med trening, rettleiing og tilbakemelding. Anbefaling 1. 8

9 Informasjon Demens angår heile samfunnet, og er framleis forbunde med lite kunnskap og kan gi skamkjensle. Nokre av dei som har ein demenssjukdom og deira familiar, forsøker å halde sjukdommen skjult og trekker seg unna sosiale samanhengar. Det trengs difor opplysning og informasjon til pasientane sjølve, pårørande og til alle i samfunnet, (Helse- og omsorgsdepartementet, 2007). I februar 2010 starta informasjonskampanjen Leve med demens i regi av Helse- og omsorgsdepartementet. Målet med informasjonskampanjen er å spreie kunnskap og auke openheit om ein av våre største folkesjukdommar. Auka informasjon og kunnskap kan også bidra til at menneske med teikn på demens kjem tidligare til undersøking og får ein diagnose. Rett diagnose kan bidra med å få rett og tilpassa hjelp på eit tidlegare tidspunkt. Auka informasjon om førebygging av demens. Det er mange risikofaktorar for å utvikle ein demenssjukdom som ikkje kan påverkast. Blant dei risikofaktorane som kan påverkast i dag er behandling av høgt blodtrykk. Det som er bra for hjarta er bra for hovudet, sunt kosthald, auka fysisk aktivitet og helsekontroll. Råd og anbefalingar for auka informasjon om demens: Ein anbefalar at opplysningar og informasjon om demens vert spreidd via Internet, kommunal informasjonsavis og informasjonsbrosjyrar. Vidare at helsepersonell med kompetanse om demens aktivt bruker si informasjonsplikt. Anbefaling 1 Prosjektgruppa anbefalar at følgjande media vert brukt: Gulen si nettside, Gulen si informasjonsavis Infonytt og informasjonsbrosjyrar utarbeidd av Nasjonalforeningen for folkehelsen. Vidare bør det henvisast til Helsedirektoratet sin nettstad: Nasjonalforeningen for folkehelse og Nasjonalt kompetansesenter for aldring og helse Kunnskapsgrunnlaget: Pasientrettighetsloven (2010) Lov om pasientrettigheter av 2.juli 1997 nr. 63. Helsepersonelloven (2010) Lov om helsepersonell av 2. juli 1999 nr 64. Department of Health, 2009, Living well with dementi: A National Dementia Strategy. S Socialstyrelsen, (2010, Behandling av högt blodtryck för att förebygga demenssjukdom s ). NICE. Dementia. A NICE SCIE Guideline on supporting people with dementia and their carers in health and social care (2007) Prevention, early identification, assessment and diagnosis of dementia s

10 McGuinness, B, Todd, S, Passmore, P, Bullock, R. The effects of blood pressure lowering on development of cognitive impairment and dementia in patients without apparent prior cerebrovascular disease. Cochrane Database Syst Rev. 2006; (2):CD Utredning og diagnostisering Det fins personar med demenssjukdom som ikkje er utreda og diagnostisert. Undersøking i Norge viser at det på landsbasis berre er halvparten av personar med sikre teikn på demens som er blitt diagnostisert (Demens, Nasjonalt kompetansesenter, 2008). Det er difor eit behov for å få gode rutiner for utredning og diagnostikk, på eit så tidleg stadium som mogeleg. Føremålet med utredning og diagnostisering: Er å fastslå om personen har ein demenssjukdom eller det er anna årsak til symptoma. For dei som har kognitiv svikt på grunn av andre årsaker enn begynnande demens, kan det vere mogeleg med effektiv behandling. Er å få vite meir om kva for konsekvensar demenssjukdommen fører med seg. Er nødvendig for å kunne fatte vedtak, iverksette rette hjelpetiltak og bidra til god oppfølging av personar med demens og deira pårørande. Er viktig for dei fleste, for å kunne innrette sine liv etter sjukdomsutvikling og delta og medvirke i dei avgjerder som påverkar behandling og tilrettelegging av tenester. Er å gi personar med demens høve til å bestemme viktige disposisjonar sjølve, medan dei fortsatt har samtykkekompetanse*, (Nygaard, 2003). Råd og anbefalingar for utredning av personar med demens i primærhelsetenesta: Ein rår til at utredning med mistanke om demens, vert utført av fastlege i samarbeid med personell frå helse- og omsorgstenesta. Det er ein fordel at eit demensteam* koordinerar utredinga og følgjer pasient og pårørande med omsyn til hjelpetiltak. Anbefaling 1. Under utredninga hos demensteam og fastlege bør ein nær pårørande eller annan person som kjenner pasienten godt (under føresetnad at pasienten samtykker) vere med. Om pasienten manglar samtykkekompetanse* skal dette vere grunngjeve og nedteikna skriftleg. 1. Demensteamet avtalar heimebesøk med pasient og pårørande for: Felles samtale. Kognitiv testing av pasient, ved hjelp av MMSE og klokketest. Se vedlegg 1. Sjekking av tryggleik i bustad. Se vedlegg 2. Spørjeskjema pårørande. Se vedlegg 3. Cornell, skala for depresjon. Se vedlegg 4. Aktivitetar i dagleglivet Se vedlegg 5. Belastningsskala pårørande. Se vedlegg 6. Demensteamet lager en konklusjon av utredninga og dokumenterer alt i journalen. Fastlege vert informert. 2.Time hos fastlege: Anamnese. Somatiske undersøkingar Blodprøvar 10

11 Vurdering av delirium Henvising CT / MR Caput Ved klinisk mistanke, ta prøvar for neuroborreliose, hiv, eller neurosyfilis. Fastlege informerar pasient og pårørande om diagnosen og dokumenterer i journalen. Demensteamet vert informert. 3.Dersom denne basale utredinga ikkje fører fram til ein diagnose, bør pasienten henvisast til spesialisthelsetenesta. I tillegg bør utredning av unge pasientar og pasientar der det ligg føre mistanke om sjeldne degenerative hjernesjukdommar som medfører demens, henvisast. Spesialisthelsetenesta er i denne samanheng fagområda nevrologi, psykiatri og geriatri. 4. Pasienten og pårørande bør oppfølgjast minst 1 x for året, eller ved behov, ved ein demensdiagnose. Kunnskapsgrunnlaget: Nasjonalt kompetansesenter & helsedirektoratet, (2009) Veileder, demensutredning i kommunehelsetjenesten. The British Psychological Society & The Royal College of Psychiatrists, (2007 Kap :Diagnosis and assessment). Socialstyrelsen, (2010, Utredning s ). Department of Health, 2009, Living well with dementi: A National Dementia Strategy. 11

12 Oppfølging av personar med demens og deira pårørande gjennom sjukdomsutviklinga Demens fører til varig svikt med eit aukande behov for hjelp frå nettverket rundt personen som vert ramma, og frå kommunen. Personsentrert omsorg Personsentrert omsorg vil seie at individet står i fokus og ikkje demenstilstanden. Kitwood meiner at gjennom ei kritisk vurdering av den omsorgskulturen som rår på ei avdeling, har ein høve til å utvikle ei alternativ haldning til personar med demens, som set den einskilde sitt behov i fokus. Målet med personsentrert omsorg er å få omsorga og miljøet meir personleg, og å prøve å forstå pasienten si åtferd og psykologiske symptom (Kitwood, 1999). Personsentrert omsorg tyder at helsepersonell: Ser heile menneske. Legg til rette for at pasienten skal kunne bruke ressursane sine maksimalt. Vernar pasienten sitt sjølvstende så lenge som mogeleg. Respekterer pasienten sin identitet gjennom heile sjukdomsutviklinga. Arbeide for å involvere pasienten sitt sosiale nettverk i eit konstruktivt samarbeid. Prøver å forstå kva som er best for pasienten ut frå hans perspektiv. Personsentrert omsorg tyder også at omsorg og tenester gjenspeilar behova knytt til at folk har ulik kulturell eller språkleg bakgrunn. Personsentrert omsorg gjeld både i open omsorg og i institusjon. Føremonar: Ei personsentrert omsorg kan auke integritet, sjølvstende, initiativ, ferdigheiter og redusere negativ åtferd hos pasientar med demens. Ei personsentrert omsorg kan redusere bruk av psykofarmaka hos personar med demens. Råd og anbefalingar for oppfølging av pasientar med demens Gi personar med demens ei personsentrert - omsorg. Anbefaling 1 Heimebuande personar med demens Minst halvparten av personar med demens bur i eigen heim, (Sosial- og helsedirektoratet, 2007). Dei fleste vil vere avhengig av tilrettelagde tenester. Det er ei utfordring å tilrettelegge tenestene for personar med demens, slik at den enkelte og dei pårørande opplever tryggleik og sikkerheit. På grunn av sviktande funksjonsevne i dagleglivet, har personar med demens problem med å hugse og tilpasse seg rutiner i heimetenesta. Mange bur åleine og er overlatne til seg sjølve dei fleste timane i døgnet. 12

13 Av og til kan terskelen for å ta mot kommunale tenester vere høg. Då tek demensteamet og heimesjukepleia oppgåva med å følge opp og motivere, noko som i blant tek tid. Kommunen brukar ei såkalla omsorgstrapp. Det vil seie: Hjelpemidlar i heimen. Heimehjelp. Heimesjukepleie. Heimesjukepleie og dagtilbod. Heimesjukepleie og korttidsplass. Omsorgsbustad Sjukeheim Rekkefølgja er ikkje fast, og i mange tilfeller vert det hoppa over ein del tilbod, eller det vert stokka om på rekkefølgja. Det er pasienten sitt behov som styrer. Personar med demens har problem med å vurdere eigne behov. Det kan gå ut over mellom anna ernæring, administrering av medisin, hygiene, tryggleik og liknande. Personar med demens må få tenester og hjelp som er tilrettelagde i forhold til behova deira. Både pasienten og pårørande må takast med på råd når tenester skal planleggast. Det er nødvendig med gode tiltaksplanar for den einskilde. Råd og anbefalingar for oppfølging av pasientar med demens Det skal utarbeidast ein tiltaksplan/pleieplan* for kvar einskild pasient, både for dei i open omsorg og dei i institusjon. Anbefaling 1. Individuell plan (IP) kan vere eit svært nyttig hjelpemiddel for personar med demens. Det føreset ein aktiv brukar / pårørande medverknad. I tilfeller der pasienten manglar samtykkekompetanse*, får pårørande høve til aktiv medverknad og innsikt i dei tiltaka som vert iverksett. Prosjektgruppa tilrår at yngre personar med demens får utarbeida ein individuell plan. Råd og anbefalingar for oppfølging av pasientar med demens Der det er behov for det, skal det utarbeidast ein individuell plan*. Anbefaling 1. Eit tilrettelagt dagtilbod gir personen med demens høve til sosialt samvær, struktur og innhald i dagen, og aktivisering og sysselsetting. I tillegg gir det avlastning for pårørande. Eit dagtilbod er gratis viss det vert brukt som avlasting, elles kan kommunen ta ein eigenandel både for dagtilbod og transport. Eksempel: Dagsats Aktivitetstilbod for heimebuande eldre inkl. middagsmat kr. 100,- Aktivitetstilbod for heimebuande eldre, inkl. middag og transport kr. 150,- Transport for heimebuande eldre tur/retur dagtilbod kr. 50,- Råd og anbefalingar for oppfølging av pasientar med demens Gi personar med mild til moderat demens et dagtilbod med tilrettelagde aktivitetar tilpassa demens. Anbefaling 2 13

14 Institusjon Som tidlegare nemnt, har Gulen kommune ei skjerma avdeling som er tilrettelagt for pasientar med demens. Det er plass til åtte pasientar, der ein av plassane vert brukt til korttidsopphald. Her får pasientane eit godt og fagleg tilrettelagt tilbod, men når det er sagt; dei fleste pasientar med demens bur heime eller på andre avdelingar ved sjukeheimen. Det er eit stort behov for å auke og utvikle tilbodet til desse pasientane. I mange høve er det ugunstig å ha pasientar med demens integrert i andre avdelingar. Det er lett at pasientar med demens får for lite merksemd frå personalet, fordi personalet er opptatt med t.d. rehabilitering eller pleietiltak til andre pasientar. Vidare er det ikkje uvanleg at andre pasientar sine private rom vert invadert. Tenk deg ein person med demens som skal flytte frå eigen bustad til ei vanleg sjukeheimsavdeling. Han ser ein lang korridor, mange dører, mange pasientar, og mange tilesette (alle jobbar deltid). Når han ser ut av vindauget er alt ukjent. Han klarer ikkje å orientere seg eller å få oversikt. Han hugsar ikkje kva som har skjedd dei siste vekene og månedane, og han har ikkje evne til å tenke framover eller å planlegge. Ein slik situasjon utløyser angst og panikk, og pasienten kan ikkje nytte dei ressursane som endå er intakte. Engedal og Haugen meiner at små bueiningar med stabilt personell og eit oversiktleg fysisk miljø gjev høve til å bruke langtidsminnet, som framleis er intakt. Det er viktigare å bygge på gamal kunnskap enn å satse på ny læring (Engedal & Haugen, 2009). I Husbanken sin rettleiar for Utforming av omsorgsboliger og sykehjem kan vi lese om følgjande: Krava frå dei fysiske omgivnadane må senkast gjennom forenkling og reduksjon av informasjon. Det må vere enkelt å finne fram, og omgivnadane må opplevast som kjende og trygge (Husbanken, 2009). Prinsipp: Planløysing; kommunikasjonslinjer bør vere så korte som mogeleg med få retningsforandringar. Haldepunkt som bilete, gjenstandar eller fargar kan vere nyttige hjelpemidlar for å finne fram. Utforming; små bugrupper med 6 8 personar vert tilrådd. For å få oversikt, kunne orientere seg og unngå uro, må det leggast vekt på lys - og støyforhold. Det bør vere korte kommunikasjonslinjer mellom private rom og fellesrom. Det er gunstig å ta fokus bort frå utgangsdører. Erfaringsmessig ønskjer personar med demens å opphalde seg i nærleiken av personale. Det vil seie at kontor og personalrom bør ligge så nær fellesrom som mogeleg. Dette gir tryggleik for pasientane og høve til oversikt med tanke på bistand, frå personalet. Private bueiningar; private møblar og ting bør kunne takast med, slik at pasienten føler seg heime. Felles opphaldsrom; romma bør vere store nok til at pasientane kan delta eller sjå på daglege aktivitetar som å lage mat eller rydde opp etter måltid. I stove og kjøkken bør det vere nok sitjeplassar for både pasientar og personalet, for å bidra til at måltid vert ein hyggeleg, sosial situasjon. I tillegg skal personalet legge til rette, rettleie og vere rollefigurar under måltidet. Tronge rom fører lett til irritasjon og uro. Det er ein fordel å ha høve til å dele pasientgruppa i to under visse aktivitetar. Uteareal; i tilknyting til avdelinga bør det vere eit tilrettelagt uteareal, der pasientar kan gå ut utan følgje, og utan fare for å gå seg bort. 14

15 Føremonar med ei avdeling som er tilrettelagd for pasientar med demens: Eit rett fysisk miljø kan bidra til å auke samvær mellom pasientar seg imellom, og personalet og pasientar. Vidare viser pasientar mindre uro og negativ åtferd. Eit rett fysisk miljø kan bidra til betre orientering og auka velvære. Roleg lydnivå kan bidra til mindre uro og aggresjon. Rett bruk av fargar kan gi betre orientering. Rett fysisk miljø og tydeleg skilting kan bidra til mindre uro og aggresjon. Høve til bruk av uteareal tilknytt avdelinga kan bidra til ei normalisering av døgnrytme, bidra til mindre uro og aggresjon og auke velvære. Råd og anbefalingar for sjukeheimsplassar til pasientar med demens Tilby personar med demens små bugrupper i eit oversiktleg fysisk miljø med få (6-8) plassar. Anbefaling 1. Sørgje for eit roleg lydnivå. Anbefaling 2. Høve for uteareal tilknytt avdelinga. Anbefaling 2 Rett bruk av fargar og utforming av det fysiske miljøet for å gjere orientering lettare. Anbefaling 4 Prosjektgruppa tilrår at det vert oppretta ei prosjektgruppe som ser på mogelege utvegar for å få til ei dementavdeling til, ved Gulen sjukeheim. Ei dementavdeling i tillegg til den som er der frå før, bør kunne verte realisert innanfor tal plassar som er ved Gulen sjukeheim pr i dag. Prosjektgruppa bør vere tverrfagleg samansett av personar med ulik kompetanse. Gruppa bør ha kompetanse om: Personar med demens Forhold knytt til staden som arbeidsplass. Planlegging, prosjektering og framdrift i byggetekniske saker. Økonomi i forhold til den fysiske tilrettelegging samt driftsøkonomi. Demenserfaring/ brukarmedverknad. Kunnskapsgrunnlaget: Socialstyrelsen, (2010, Dagverksamhet och särskilt boende, s.39). Socialstyrelsen, (2010, Personcentrerad omvårdnad s ). Socialstyrelsen, (2010, Den fysiska miljön i det särskilda boendet, s ). Husbanken, Rom for trygghet og omsorg. Veileder for utforming av omsorgsboliger og sykehjem, The British Psychological Society & The Royal College of Psychiatrists, (2007. Design of living and care environments. S ). Helsedirektoratet (2010, Individuell plan). 15

16 Pårørande Ein demenssjukdom omfattar, alt frå starten, langt fleire enn den som vert sjuk. Det er dei pårørande som oftast observerar dei første symptoma på demens, og vert konfrontert med den sjuke sin angst og usikkerheit. Pårørande er i dei fleste tilfella ektefelle og vaksne barn. Majoriteten av familieomsorgsgivarar er kvinner (Helsedirektoratet, 2008). Pasientar med demens vert, ettersom sjukdomen utviklar seg, stadig meir avhengig av pleieog omsorg (Engedal & Haugen, 2009). Det er eit mål i norsk helsepolitikk at desse pasientane, slik som andre, kan bu i sin eigen bustad så lenge som mogeleg og motta individuelt tilrettelagde tenester (Berentsen & Nilsen, 2009). Leon et al. (2000) har funne ut at livskvalitet for pasientar med demens er signifikant betre blant dei som bur heime enn dei som bur på institusjon. I tillegg er det kostnadssparande for samfunnet at pasientane bur heime i staden for på institusjon (Ulstein, 2009). Å vere omsorgsgivande pårørande for ein pasient med demens er krevjande, og kan ha uheldige fysiske, psykiske, sosiale og økonomiske konsekvensar (Brodaty & Green, 2002). For å førebygge desse negative konsekvensane, bør kommunen tilby avlastingsordningar og andre tiltak, for om mogeleg å redusere omsorgsbelastninga deira (Sosial- og helsedirektoratet, 2007). Den kommunale omsorgstenesta må tilrettelegge for samarbeid med den familiebaserte omsorga, og ta vare på pårørande. Utan deira innsats hadde mange pasientar ikkje klart å bu så lenge heime som dei gjer. Den omsorga pårørande gjev er faktisk på størrelse med den kommunale omsorgstenesta, og pårørande har spart samfunnet for store utgifter (Helse- og omsorgsdepartementet, 2007). Råd og anbefalingar for støtte til pårørande: Ein anbefalar å gje eit tilbod i form av fagleg informasjon og undervisning, i tillegg til gruppesamtalar til pårørande med demens. Anbefaling 2. Målsettinga for informasjon og undervisning er å auke kunnskapen om demenssjukdomar slik at pårørande betre skal kunne takle situasjonen i forhold til familie og venner, og betre kvaliteten på samværet med personen med demens. I tillegg skal pårørande få eit betre utgangspunkt for å stille krav om tenester. Målsettinga med samtalegrupper er å møte andre i same situasjon og at desse kan danne eit nettverk for støtte og utveksling av råd og erfaringar. Ein kombinasjon av undervisning og samtalegrupper har vist seg å førebygge helseskader og gitt auka livskvalitet hos pårørande til personar med demens. Pårørandeskule Hausten 2010 har det vore gjennomført en såkalla pårørandeskule på Dalsøyra, der pårørande frå heile kommunen deltok. Pårørandeskulen var eit samarbeid mellom demensteamet i kommunen og Nasjonalforeningen for Folkehelsen i Sogn og Fjordane/Brekke. Pårørandeskule innebar både undervisning og gruppesamtalar. Tilbakemeldingar frå kursdeltakarane var: Godt til svært godt i forhold til tema som vart tatt opp. 16

17 Prosjektgruppa meiner at ein pårørandeskule, slik den vart gjennomført på Dalsøyra, er ein god måte å dekke ein del av behovet for undervisning og støtte til pårørande, på. Ein pårørandeskule bør gjennomførast kvart 2. eller 3. år og gjerne i samarbeid med nabokommunar. Vidare bør pårørandeskule vere eit tilbod til alle som er interessert i demens. Råd og anbefalingar for støtte til pårørande: Ein anbefalar å gi ulike former for avlasting til pårørande til personar med demens. Anbefaling 2. Det finst ulike former for avlasting; Støttekontakt, dagtilbod, avlasting i eigen heim, og avlastingsopphald. Det er viktig at eit tilbod om avlasting kjem tidleg i demensutviklinga, slik at pasienten framleis kan tilpasse seg ein ny situasjon. Støttekontakt: Støttekontaktordninga er nedfelt i sosialtenestelova og gjeld for alle, også dei med demens. Støttekontaktordninga kan vere eit viktig ledd i ei heilskapleg omsorgskjede i demensomsorga. Eit tiltak som både er eit aktivitetstilbod tilrettelagt etter den enkelte sitt funksjonsnivå og behov, og eit tilbod som gir avlasting for pårørande. Utfordringa med støttekontaktar i demensomsorga er mellom anna å få tak i personar som ønskjer å vere støttekontakt, og å sørgje for god opplæring og regelmessig rettleiing. Gulen kommune har ei støttekontaktordning, men manglar opplæring og rettleiing tilpassa demens, for dei som er eller ønskjer å vere støttekontakt. Dagtilbod: Nasjonale og internasjonale undersøkinga viser at spesielt tilrettelagde dagtilbod både er eit godt tilbod for personar med demens, kan vere ein kostnadseffektiv måte å tilrettelegge tenester på, og ikkje minst gi hensiktsmessig avlasting for pårørande, (Demens nasjonalt kompetansesenter (2010). Gulen kommune har inn til vidare eit aktivitetstilbod i kvar sone, som er ope ca 4 timar for veka. Tilbodet er ikkje spesielt tilrettelagt for personar med demens. Vidare er det eit avlastingstilbod på dagbasis ved dementavdelinga ved Gulen sjukeheim. Prosjektgruppa tilrår at det vert oppretta dagtilbod spesielt tilrettelagt for personar med demens. Transport til og frå dagsenter er svært viktig for at tilbodet skal fungere for den enkelte brukar. Transporten må opplevast som trygg og stabil. Avlastingstilbod i heimen; føremålet er fleksibilitet i tenesta og individuell tilrettelegging. Grunngjevinga er at dagsenter ikkje passer for alle. Prosjektgruppa tilrår eit tilbod innanfor heimesjukepleia. Vidare kan det vere aktuelt å trekke inn frivillige. Ulike former for økonomisk støtte som tildømes; omsorgsløn, grunnstønad eller hjelpestønad. Avlasting i institusjon; Gulen kommune har 1 korttidssplass tilrettelagd for pasientar med demens ved dementavdelinga, som mellom anna kan brukast til avlastingsplass. Ordninga fungerer etter si hensikt. I 2009 vart ein langtidsplass ved dementavdelinga omgjort til dette føremålet, men det medfører eit endå større press på dei 7 langtidsplassane som er att. Kunnskapsgrunnlaget: The British Psychological Society & The Royal College of Psychiatrists, (2007, Interventions for carers of people with dementia. S ). 17

18 Socialstyrelsen, (2010, Stöd til anhöriga, s ). Personell og kompetanse Det er ei stor utfordring for demensomsorga å sikre tilgang på kompetent og kvalifisert personell (Helse- og omsorgsdepartementet, 2007). Profesjonell kompetanse er ein føresetnad for å kunne gi personar med demens eit kvalitativt godt tilbod. Skau har presentert ein modell for samla profesjonell kompetanse, som ho kallar for kompetansetrekanten (Skau, 2005). Kompetanseomgrepet i modellen vert delt inn i tre aspekt; teoretisk kunnskap, yrkesspesifikke ferdigheiter og personleg kompetanse. Desse tre aspekta kjem til uttrykk i alle yrkesrelaterte handlingar. Personleg kompetanse er den siste sida i kompetansetrekanten. Denne kompetansen er ikkje yrkesspesifikk, den er ein kombinasjon av menneskelege kvalitetar og ferdigheiter som vert brukte i profesjonelle samanhengar. Det er særleg i yrke der samspelet mellom menneske er framtredande, slik som i demensomsorga, at personleg kompetanse er av stor verdi. Kunnskapsforma vert utvikla gjennom dei erfaringane ein gjer i livet og tolking, samt gjennomarbeiding av desse. Personleg kunnskap er unik og knytt til ein bestemt person, men den kan delast med andre, til dømes ved bruk av tilbakemeldingar. I demensomsorga er evna til empati, samarbeid, sjølvstende og evna til å halde hovudet kaldt i kritiske situasjonar, eksempel på personleg kompetanse. Det er først og fremst dei som arbeider direkte med personar med demens og har mest kontakt med dei, som treng å vere kompetent og oppdatert. Føremoner med kompetanseutvikling innanfor demensomsorg: Den kan bidra til at kompetanse blant personalet aukar og at deira åtferd overfor personar med demens vert positivt påverka. Den kan føre til at åtferdsproblematikk og psykiske symptom hos personar med demens minkar, og at livskvaliteten deira aukar. Praktisk rettleiing i kombinasjon med teoretisk kunnskapsutvikling har ein positiv verknad på personalet si oppleving av arbeidet sitt. Opplæring som er kombinert med praktisk trening, rettleiing og feedback viser seg å ha best effekt. Råd og anbefalingar for kompetanseheving blant personell i demensomsorg: Gi personell som arbeidar i demensomsorg høve til opplæring som går over ein lengre periode, i kombinasjon med trening, rettleiing og tilbakemelding. Anbefaling 1. Prosjektgruppa meiner at kommunen bør sørgje for at alt personell i pleie- og omsorg får opplæring i grunnleggande demensomsorg. Til dømes ved bruk av eit internt, kommunalt opplæringsprogram i demens, slik som ABC demensomsorg (2009, Nasjonalt kompetansesenter for aldring og helse). Det bør i tillegg verte gitt eit opplæringstilbod om kapittel 4A i lova om pasientrettar som tredde i kraft den Kapittel 4A handlar mellom anna om tvangsbruk overfor personar med demens. Kunnskapsgrunnlaget: The British Psychological Society & The Royal College of Psychiatrists, (2007, Dementia care mapping, and staff training. S ). Socialstyrelsen, (2010, Utbilding kombinerad med praktisk träning, handledning och feedback. S. 23). 18

19 Ord - og omgrepsavklaringar, i alfabetisk rekkefølgje Det vert brukt enkelte ord og omgrep som treng ei nærare forklaring. Alzheimers sjukdom: Omlag 60 prosent av dei som vert ramma av demens, meiner ein har Alzheimers sjukdom. Sjukdomen er oppkalla etter den tyske legen Alois Alzheimer, som i 1906 skildra endringar i hjernen hos personar med demens. Sjukdomen er knytt til feil i nedbrytinga av protein, med påfølgande danning av såkalla plakk og nevrofibrillere flokar i hjernen. Det fører til at cellene sluttar å verke som dei skal og etter kvart dør. I tillegg manglar det kjemiske substansar som trengs for å knytte kontakt mellom hjernecellene. Ein deler opp denne type demens i ein tidleg debut (før fylte 65 år) og ein sein debut (etter fylte 65 år). (Nasjonalforening for folkehelsen, 2010). Demens med Lewylegeme (DLL) Demens med Lewy-legeme er forårsaka av såkalla Lewylegeme i hjernen og ofte knytt til Parkinsons sjukdom.. Cirka 15 prosent får denne diagnosen. Diagnosen vert stilt på bakgrunn av dei typiske symptoma: stivheit i armer og bein, tregheit i bevegelsane, periodevise synshallusinasjonar (innbiller seg å sjå personar etc.), vrangførestillingar (mistru etc.) og hukommelsesvikt. Symptoma kan likne både på Alzheimers sjukdom og på Parkinsons sjukdom, og varierer ofte frå dag til dag, (Nasjonalforening for folkehelsen, 2010). Demensteam: Demensteamet er eit kommunalt team som i vår kommune består av to spesialsjukepleiarar. Demensteamet sin funksjon er å utrede og kartlegge pasientar ved mistanke om demens, i samarbeid med fastlegen (Helsedirektoratet, 2009). Ettersom dei fleste demenssjukdommar har ei progredierande utvikling over fleire år, er det naudsynt at pasient og pårørande vert følgt opp, for å vurdere hjelpe- og omsorgsbehovet deira. Demensteamtilbod er eit lågterskeltilbod. Det er ikkje naudsynt med henvising frå lege for å ta kontakt, eller bli utreda ved mistanke om demens. Dersom det ikkje er lege henvisinga kjem frå, tek demensteamet alltid kontakt med fastlegen. Arbeidsoppgåver er å: Samarbeide med fastlegen om utredning Utføre heimebesøk for å kartlegge kognitivt funksjonsnivå og eventuelt hukommelsesstøttande hjelpemidlar Kartlegge tryggleik i heimen Tilby pårørandesamtalar Gi råd og rettleiing Hjelpe til med å finne dei rette hjelpemidla saman med ergoterapeut Arrangere Pårørandeskule og samtalegrupper for pårørande Spreie kunnskap om demens Informere om kommunen sitt tenestetilbod Hjelpe til med å søke om ulike tenester Ta mot telefonar vedrørande demens alle kvardagar frå klokka

20 Frontotemporal demens: Frontotemporaldemens, kjem av endringar i panne- og tinninglappane i hjernen. Frontotemporal demens er ei sjeldan demensform som rammar ca. 5 prosent av dei som får demenssjukdom, og rammar oftast personar frå femti til sytti år. Sjukdomen fører gjerne til ein reduksjon i sosiale hemningar. Det skjer ei kjenslemessig avflating med sløvheit og manglande evne til å leve seg inn i andre sin situasjon og kjensle. Pasienten oppfører seg egosentrisk, synest først og fremst opptatt av å tilfredsstille eigne behov og kan verke omsynslaus. Tilbaketrekking, passivitet, likegyldigheit med eiga hygiene, og problem med talen, er vanlig. Pasienten har som regel ikkje sjukdomsinnsikt. Frototemporal demens er spesielt belastande for pårørande. Pårørande vil ha behov for personleg rådgiving, avlasting og praktisk hjelp, (Nasjonalforening for folkehelsen, 2010). Individuell plan: Pasientar med behov for langvarige og koordinerte helsetenester har rett til å få utarbeida ein plan for behandlingsopplegget sitt. Pasienten må samtykke til at planen vert utarbeidd, og har rett til å delta i arbeidet med utarbeidinga av planen (Helsedirektoratet, 2010). Individuell plan skal bidra til at pasienten får ei heilskapleg, koordinert og individuelt tilpassa tilbod. Planen skal mellom anna opplyse om kva slag behandling pasienten kan forvente å få, når behandlinga skal gjevast, kven som har ansvar for dei ulike tiltaka og kven som har ansvar for å koordinere arbeidet med den individuelle planen. Planen skal også synleggjere pasienten sine mål, ressursar og behov for tenester på ulike område. Den er òg meint som eit verktøy for å førebu koordineringa mellom blant anna kommunehelsetenesta, spesialisthelsetenesta og sosialtenesta. Det er kommunen eller helseføretaket (sjukehus og liknande) som pasienten er i kontakt med, som har ansvar for å utarbeide den individuelle planen. Dersom pasienten har behov for tenester frå andre tenesteytarar eller etatar, skal kommunen og helseføretaket samarbeide med desse. For pasientar som er til behandling i det psykiske helsevernet, har institusjonen ansvar for å utarbeide den individuelle planen. Det er vedteke ei eiga forskrift om individuell plan. Det er også laga ein rettleiar for individuelle planer. Pasienten kan klage til Helsetilsynet i fylket dersom han/ho meiner retten til individuell plan ikkje er innfridd. Kunnskapsbasert praksis: Kunnskapsbasert praksis (KBP) er å ta faglege avgjerder basert på systematisk innhenta forskingsbasert kunnskap, erfaringsbasert kunnskap og pasienten sine ønskjer og behov i ein gitt situasjon, (Jamtvedt, 2007). Kunnskapsbasert retningslinje: Ei kunnskapsbasert retningslinje er ei retningslinje som baserer seg på vitskapleg dokumentasjon som er systematisk samla inn og kritisk vurdert (Statens helsetilsyn, 2002). Ei retningslinje gjev anbefalingar og råd som er knytt til alle ledd i behandlingskjeda. Den skal beskrive kva arbeid som skal gjerast og av kven. Samtykkekompetanse: Samtykke til helsehjelp (Grude & Aadland, 2009). I helseretten er utgangspunktet at helsehjelp berre kan gjevast med pasienten sitt samtykke. For at helsehjelp skal kunne gjevast, må det normalt ligge føre eit informert samtykke. Det vil seie at pasienten skal ha fått nødvendig informasjon om helsetilstanden sin og innhaldet i helsehjelpa, og ha forstått kva dette inneber. Hovudregelen sler fast at myndige personar har kompetanse til å ta avgjerd i helsemessige spørsmål. For at pasienten skal bli fråteken samtykkekompetanse, er kravet at vedkommande tydeleg ikkje er i stand til å forstå 20

21 grunngjevinga for at helsehjelpa vert gitt, kva samtykket omfattar, samt kva det vil innebere å avslå slik hjelp. Kravet om at pasienten åpenbart ikke er i stand til å forstå inneber at helsepersonellet må vere overtydde. Lova stiller også krav til årsak for bortfall av samtykkekompetanse. Det er berre dersom pasienten på grunn av fysiske eller psykiske forstyrringar, senil demens eller psykisk utviklingshemming ikkje er i stand til å forstå grunngjevinga, at samtykkekompetansen fell bort. Det er den som gjev helsehjelp som avgjer om pasienten manglar kompetanse til å samtykke. Dette vil vere den som har det faglege ansvaret for tiltaket. Avgjerda om manglande samtykkekompetanse skal vere grunngjeve og skriftleg. I grunngjevinga skal det gå fram kva for faktiske forhold avgjerda bygger på. Avgjerda skal om mogeleg straks leggast fram for pasienten og den næraste pårørande. Dersom helsehjelpa er av lite inngripande karakter med omsyn til omfang og karakter, er det den som yt helsehjelpa som tek avgjerda på vegne av myndige personar utan samtykkekompetanse, jamfør lov om pasientrettar 4-6 første ledd. Dette kan berre gjerast under føresetnad av at helsepersonellet antek at pasienten ville gitt samtykke, dersom han var i stand til det. Helsepersonellet må difor konkret vurdere og ta stilling til kva pasienten ville ha ønska om han sjølv hadde hatt evne til å avgjerde spørsmålet. Også helsehjelp som inneber eit alvorleg inngrep for pasienten, vert avgjort av helsepersonell. Føresetnaden for å gi slik helsehjelp er at ein meiner hjelpa er i pasienten si interesse, og det er sannsynleg at pasienten ville ha tillete slik hjelp. Det skal også hentast inn informasjon frå pasienten sin næraste pårørande, der dette er mogeleg. Det er den som er fagleg ansvarleg for tiltaket, som fattar avgjerd om helsehjelp som inneber eit alvorleg inngrep. I dei tilfella der helsehjelpa inneber eit alvorleg inngrep, skal ansvarleg også rådføre seg med anna kvalifisert helsepersonell. Dette inneber at det alltid skal vere minst to fagpersonar som skal vurdere om helsehjelpa skal gjevast. Tiltaksplan: Tiltaksplan (sjukepleiefagleg dokumentasjon med vurdering) skal skrivast ut frå ei pasientkartlegging, med vektlegging på pasienten sine problem og ressursar (Betanien diakonale høgskolen, 2010). Problem- og behovsidentifisering med relevante vurderingar, grunngjevingar, mål og tiltak. Problem/behov vert formulert med utgangspunkt i opplysningar som kjem fram i pasientsituasjonar. Det pasienten sjølv opplever som problem/behov, eller det som tenesteutøvarane ut frå eigen fagkunnskap vurderer at pasienten er utsett/står i fare for å få. Vurderinga skal gje ei grunngjeving for mål og tiltak. Vurderinga av problema tek utgangspunkt i data som underbygger påstanden om at dette er eit reelt problem/behov for pasienten eller fare for problem. Vurderinga må baserast på pasienten sine data, inklusiv pasienten sine utsegn, resultat frå prøvar, undersøkingar og behandling. Ein tek også omsyn til pasienten sine ressursar i vurderingane. 21

22 Vurderinga skal vidare innehalde: Årsaker til at problemet oppstår. Kva skjer når pasienten har problem. Kva for konsekvensar det eventuelt vil ha for pasienten. Faktorar som kan forverre/forbetre problemet. Formulering av mål. Måla bør vere konkrete og realistiske og skal beskrive ein tilstand som ein ønskjer når målet er nådd. Måla skal vere pasientorienterte, og laga i samarbeid med pasienten/ pårørande. Tiltaka skal formulerast konkret og skal beskrive det som skal setjast i verk for å nå måla. Tiltaksplanen skal evaluerast og ajourførast. Vaskulær demens: Om lag 20 prosent av demensramma meiner ein har vaskulær demens; demens som er forårsaka av redusert blodforsyning til deler av hjernen. Årsaka som ligg bak, kan vere ein eller fleire tilstoppa blodårar som har ført til hjerneinfarkt, eller det kan vere annan skade eller sjukdom i blodårane i hjernen. Det kan også vere andre årsaker til at deler av hjernen får for lite oksygen. (Folkehelseinstituttet, 2009). 22

23 Implementering, høyring, evaluering og oppdatering For å kunne ta i bruk retningslinja for demensomsorg effektivt, er det utarbeida ein implementeringsplan. Først og fremst bør retningslinja distribuerast slik at alle som skal bruke den får kjennskap til den. Høyring; Ein høyringsrunde er ikkje berre ein del av implementeringsstrategien, den vil samtidig kunne auke sikring av fagleg kvalitet og brukarmedverknad (Statens Helsetilsyn, 2002). Retningslinja for demensomsorga er sendt til: Einingsleiarar innanfor pleie- og omsorg: Therese K. Asheim, Mona Hjartholm, Nina H. Sleire, og Eva Vågheim. Ergoterapeut/ kommunalkoordinator Wenche Leite og Ergoterapeut Bjørg S. Nordgulen Ansvarleg for det kommunale hjelpemidlarlager, Reidun Eide Kommunelegane: Tom Bache Wiig, Anita Pettersen og kommunelege/ HTV Tommy Norman Fysioterapeut Thomas Stølen Aktivitør Margrethe Skåden NAV- Gulen ved Asgeir Heimly Norske kvinners sanitetsforening; i Eivindvik ved Kari Øvstedal, på Dalsøyra ved Trude Lihaug, i Nordgulen ved Bjørg Haveland, i Ytre Gulen ved Liv Jorun Stendal og Eidsbotn ved Irene Wergeland. Nasjonalforeningen for Folkehelsen i Brekke ved Petra Hjartholm LIONS i Gulen ved Kari Øvstedal Pensjonistlaga: i Gulen ved Gjertrud Eide, i Brekke ved Bjarne Dåe, i Ytre Gulen ved Berit Alisøy Fagforeiningane: NSF ved Oddny Trædal, Fagforbundet ved Solfrid Oppedal og Delta ved Hall Midthun. Eldrerådet i Gulen ved Gunhild Mongstad Helsetilsynet i Sogn og Fjordane ved Eli Anne Wangen Merete Dale. Høgskulelektor / Kompetanse innan demensomsorg (Nasjonalforeningen for Folkehelsen). Nasjonalt kompetansesenter for aldring og helse ved K. Hotvedt. Vidare distribuering av retningslinja vil skje via Gulen si nettside og Infonytt. Prosjektdeltakarane vil ta opp retningslinja som tema, på møter der den naturleg høyrer heime. Demensteamet har eit særleg ansvar for implementering og distribuering av retningslinja. Demensteamet i lag med administrasjonen får ansvar for tilrettelegging av kompetanseheving. Fleire kommunar i landet har fått statstilskot ved bruk og gjennomføring av det kommunalt interne opplæringsprogrammet: ABC demensomsorg. Rådmannen oppfordrar til at det blir danna ei administrativ prosjektgruppe som skal utarbeide forslag til ei ny dementavdeling innanfor noverande tal på sjukeheimsplassar. Evaluering Meininga med ei retningslinje for demensomsorg er å oppnå forbetringar i omsorga der det er nødvendig. For å vite meir om eventuelle kvalitetsforbetringar er det nødvendig å måle effekten av retningslinja. Det vil i første omgang skje ved å samanlikne demensomsorga i kommunen med seg sjølv over tid, i forhold til visse objektive kriterium. En del av desse 23

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

TILDELING AV HELSE-OG OMSORGSTENESTER.

TILDELING AV HELSE-OG OMSORGSTENESTER. TILDELING AV HELSE-OG OMSORGSTENESTER. Odda kommune har eit tildelingskontor som skal sikra lik tilgang på helse-og omsorgstenester for innbyggjarane, uavhengig av alder,tenestebehov og bustad. Søknader

Detaljer

Korleis organisere demensomsorga i heimebaserte tenester? Britt Sørensen Dalsgård Einingsleiar heimebaserte tenester i Stord kommune

Korleis organisere demensomsorga i heimebaserte tenester? Britt Sørensen Dalsgård Einingsleiar heimebaserte tenester i Stord kommune Korleis organisere demensomsorga i heimebaserte tenester? Britt Sørensen Dalsgård Einingsleiar heimebaserte tenester i Stord kommune Visjon: Målsetting frå bygging av ny sjukeheim (Backertunet) 2005-2006:

Detaljer

1. Mål med samhandlingsreforma

1. Mål med samhandlingsreforma 1. Mål med samhandlingsreforma I april 2010 vedtok Stortinget Samhandlingsreforma, som var lagt fram som Stortingsmelding 47 i juni 2009. Meldinga hadde som undertittel Rett behandling på rett sted til

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 026 G00 Arkivsaksnr.: 12/572-2

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 026 G00 Arkivsaksnr.: 12/572-2 SAKSFRAMLEGG Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 026 G00 Arkivsaksnr.: 12/572-2 Prosjekt Sogn lokalmedisinske senter, Lærdal. Rapport forstudie og vidareføring TILRÅDING: Leikanger kommunestyre gjer

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge KPI-Notat 2/2006 Kven skal bera børene? Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Ca. 65000 menneske er i

Detaljer

Forord. Vår visjon: Alle har rett til eit meiningsfylt liv. Vårt mål: Alle skal ha ei god psykisk helse og kunne meistre eiget liv.

Forord. Vår visjon: Alle har rett til eit meiningsfylt liv. Vårt mål: Alle skal ha ei god psykisk helse og kunne meistre eiget liv. HANDLINGSPLAN 2014 Forord Planen byggjer på Mental Helse sine mål og visjonar, og visar kva oss som organisasjon skal jobbe med i 2014. Landstyret har vedteke at tema for heile organisasjonen i 2014 skal

Detaljer

Handlingsplan mot «Vald i nære relasjonar»

Handlingsplan mot «Vald i nære relasjonar» Hå kommune Handlingsplan mot «Vald i nære relasjonar» Hå kommune (Mars 2014) 1. Bakgrunn og formål med planen. Vald i nære relasjonar har mange uttrykk og omfattar fysiske, psykiske, seksuelle og materielle

Detaljer

Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene

Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene Kva når hjelpa ikkje helper? Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene Ansvar! Eit ansvar for samfunnstryggleiken Der er vi kvar dag! Vi kjenner på ansvar, vi har ansvar

Detaljer

TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE

TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE I pasient- og pårørandeopplæringa som vert gjennomført av avdelingane i sjukehusa i Helse Møre

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Jorunn Nyttingnes Arkiv: G10 Arkivsaksnr.: 14/907-1

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Jorunn Nyttingnes Arkiv: G10 Arkivsaksnr.: 14/907-1 SAKSFRAMLEGG Saksbehandler: Jorunn Nyttingnes Arkiv: G10 Arkivsaksnr.: 14/907-1 Vidareutvikling av Sogn frisklivssentral TILRÅDING: 1. Kommunestyret sluttar seg til at Sogn frisklivssentral vert vidareutvikla

Detaljer

Strategiplan for Apoteka Vest HF

Strategiplan for Apoteka Vest HF Strategiplan for Apoteka Vest HF 2009 2015 Versjon 0.91 03.09.2008 Strategiplan for Apotekene Vest HF 2009 2015 Side 1 Innleiing Det har vore nokre spennande år for Apoteka Vest HF sida reforma av helseføretaka

Detaljer

Utviklingsprosjekt ved Nordfjord sjukehus

Utviklingsprosjekt ved Nordfjord sjukehus Utviklingsprosjekt ved Nordfjord sjukehus Analyse av nøkkeltal for kommunane Selje, Vågsøy, Eid, Hornindal, Stryn, Gloppen og Bremanger Deloitte AS Føresetnader og informasjon om datagrunnlaget i analysen

Detaljer

KOMMUNEDELPLAN FOR HELSE, OMSORG OG SOSIAL 2014 26. Desse sakene vil me arbeide med frå 2014-18:

KOMMUNEDELPLAN FOR HELSE, OMSORG OG SOSIAL 2014 26. Desse sakene vil me arbeide med frå 2014-18: KOMMUNEDELPLAN FOR HELSE, OMSORG OG SOSIAL 2014 26. Handlingsplan for 2014 18: Utifrå det som er utarbeidd i kommunedelplanen for Helse, omsorg og sosial er det laga følgjande handlingsplan. Handlingsplanen

Detaljer

Grupperettleiing for turnuslegar i kommunehelsetenesta

Grupperettleiing for turnuslegar i kommunehelsetenesta Til turnuslegane i kommunehelsetenesta i Sogn og Fjordane Grupperettleiing for turnuslegar i kommunehelsetenesta Sosial- og Helsedepartementet har sett i gang tiltak for å betre rekrutteringa til primærhelsetenesta

Detaljer

Praktisk arbeid med Betre Tverrfagleg Innsats (BTI) i Årdal kommune,

Praktisk arbeid med Betre Tverrfagleg Innsats (BTI) i Årdal kommune, Praktisk arbeid med Betre Tverrfagleg Innsats (BTI) i Årdal kommune, ein samarbeidsmodell for å hindra brot i oppfølginga av barn, unge og familiar i risiko Styrarnettverk 04.11.2015 Aktuelt: 1. Bakgrunn

Detaljer

B.10.03/ 01 Medisinsk undersøking og behandling

B.10.03/ 01 Medisinsk undersøking og behandling Styringsdel: Pleie og omsorgstenesta Utarbeida av: Prosjektgruppe Sider: 12 Vedlegg: B.10.03/ 01 Medisinsk undersøking og behandling Godkjent av: hukommelsesteamet v/ Bjørg Fjeldstad Marianne W. Berland

Detaljer

Styresak. Arkivsak 2011/595/ Styresak 032/12 B Styremøte 07.03. 2012

Styresak. Arkivsak 2011/595/ Styresak 032/12 B Styremøte 07.03. 2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 17.02.2012 Sakhandsamar: Hans K. Stenby Saka gjeld: Revidert fastlegeforskrift - høyring Arkivsak 2011/595/ Styresak 032/12 B Styremøte 07.03.

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

SØKNAD OM HJELPETILTAK FOR BORN OG UNGE 0-18 ÅR.

SØKNAD OM HJELPETILTAK FOR BORN OG UNGE 0-18 ÅR. TIME KOMMUNE TENESTEOMRÅDE OPPVEKST Saksbehandlar Hanne Lene Grutle Haara Dato: Arkiv: Vår ref (saksnr.): Løpenr.: Dykkar ref.: 1 SØKNAD OM HJELPETILTAK FOR BORN OG UNGE 0-18 ÅR. SØKJAR Namn på brukar:

Detaljer

PLAN FOR KVALITETSUTVIKLING 2016-2019

PLAN FOR KVALITETSUTVIKLING 2016-2019 PLAN FOR KVALITETSUTVIKLING 2016-2019 BARNEHAGANE OG BARNEHAGESEKTOREN i KLEPP KOMMUNE 1 Klepp kommune Del 1: Grunnlaget Del 2: Område for kvalitetsarbeid Del 3: Satsingsområda Del 4: Implementering Del

Detaljer

Rus og psykiatri - utfordringar sett frå kommunane korleis løyse store utfordringar innan feltet åleine eller saman? v/ Line Glesnes og Monica Førde

Rus og psykiatri - utfordringar sett frå kommunane korleis løyse store utfordringar innan feltet åleine eller saman? v/ Line Glesnes og Monica Førde Rus og psykiatri - utfordringar sett frå kommunane korleis løyse store utfordringar innan feltet åleine eller saman? v/ Line Glesnes og Monica Førde Landro, Sund kommune 1. Sund kommune, organisering rus

Detaljer

Saksnr Utval Møtedato

Saksnr Utval Møtedato Arkivref: 2011/2088-16986/2012 Saksh.: Lars Helge Sørheim Saksframlegg Saksnr Utval Møtedato INTERKOMMUNAL LEGEVAKT OG Ø.HJ. DØGNTILBOD Framlegg til vedtak: 1. Komite for helse, rehabilitering og omsorg

Detaljer

KOMMUNEDELPLAN FOR HELSE, OMSORG OG SOSIAL 2014 26.

KOMMUNEDELPLAN FOR HELSE, OMSORG OG SOSIAL 2014 26. KOMMUNEDELPLAN FOR HELSE, OMSORG OG SOSIAL 2014 26. Handlingsplan for 2014 18: Utifrå det som er utarbeidd i kommunedelplanen for Helse, omsorg og sosial er det laga følgjande handlingsplan. Handlingsplanen

Detaljer

Kvalitetsplan mot mobbing

Kvalitetsplan mot mobbing Kvalitetsplan mot mobbing Bryne ungdomsskule Januar 2016 Kvalitetsplan for Bryne ungdomsskule 1 Introduksjon av verksemda Bryne ungdomsskule ligg i Bryne sentrum i Time kommune. Me har om lag 450 elevar

Detaljer

TENESTESTANDARD OG KVALITETSMÅL

TENESTESTANDARD OG KVALITETSMÅL TIME KOMMUNE TENESTESTANDARD OG KVALITETSMÅL RUSVERNTENESTER 1. FORMÅL Formålet med tenesta er å oppnå rusmeistring hos brukaren og fremja sjølvstende og evne til å meistra eige liv med utgangspunkt i

Detaljer

pressemelding og informasjonstekst til for eksempel bruk på kommunen eller legevaktens hjemmesider

pressemelding og informasjonstekst til for eksempel bruk på kommunen eller legevaktens hjemmesider Vedlegg 4 Informasjonstekster Det ligger ved forslag til pressemelding og informasjonstekst til for eksempel bruk på kommunen eller legevaktens hjemmesider Det er utarbeidet både på bokmål og nynorsk.

Detaljer

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar.

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. Vårt ynskje: Alle barn skal ha eit trygt miljø i barnehagen utan mobbing.

Detaljer

Masfjorden kommune vil gi god smertelindring, også til personer med demens!

Masfjorden kommune vil gi god smertelindring, også til personer med demens! Masfjorden kommune vil gi god smertelindring, også til personer med demens! Masfjorden kommune har eit folketal på 1652 og eit areal på 558 km2. Kommunen er geografisk inndelt i tre soner, der kvar sone

Detaljer

Utval Møtedato Utval Saksnr Oppvekst- og velferdsutvalet Kommunestyret

Utval Møtedato Utval Saksnr Oppvekst- og velferdsutvalet Kommunestyret Vinje kommune Vinje helse og omsorg Arkiv saknr: 2014/516 Løpenr.: 8125/2014 Arkivkode: G10 Utval Møtedato Utval Saksnr Oppvekst- og velferdsutvalet Kommunestyret Sakshandsamar: Kari Dalen Friskliv i Vinje

Detaljer

Tenesteavtale 3. Mellom Ullensvang herad og Helse Fonna HF

Tenesteavtale 3. Mellom Ullensvang herad og Helse Fonna HF Tenesteavtale 3 Mellom Ullensvang herad og Helse Fonna HF Samarbeid om ansvar og oppgåvefordeling i tilknyting til innlegging av pasientar som treng tilbod om behandling og/eller vurdering i spesialisthelsetenesta

Detaljer

Helse Førde. Kompetanse og rekruttering. Næringsreise - 01.10.2013

Helse Førde. Kompetanse og rekruttering. Næringsreise - 01.10.2013 Helse Førde Kompetanse og rekruttering Næringsreise - 01.10.2013 Region Helse Vest Om Helse Førde Helse Førde har ansvar for spesialisthelsetenesta i Sogn og Fjordane Består av Psykisk helsevern, Kirurgisk

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Kva blir gjort? Korleis få vite om det? Korleis samhandle?

Kva blir gjort? Korleis få vite om det? Korleis samhandle? Barn som pårørande i Helse Fonna Kva blir gjort? Korleis få vite om det? Korleis samhandle? Ved barneansvarleg Vigdis Espenes, koordinatorar Christense Eileraas Ek og Kari Vik Stuhaug Barne- og familieprogrammet

Detaljer

TENESTESTANDARD RUSVERNTENESTAR

TENESTESTANDARD RUSVERNTENESTAR Omsorg TENESTESTANDARD RUSVERNTENESTAR 1. FORMÅL Formålet med tenesta er å oppnå rusmeistring hos brukaren og fremja sjølvstende og evne til å meistra eige liv med utgangspunkt i brukaren sine ressursar,

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

INFORMASJONSSKRIV OM LEGEMIDDELHANDTERING I PRAKSIS

INFORMASJONSSKRIV OM LEGEMIDDELHANDTERING I PRAKSIS INFORMASJONSSKRIV OM LEGEMIDDELHANDTERING I PRAKSIS Revidert 24.januar 2012 Anny Aasprang Agnes Fotland 1. INNLEIING Forskrift om legemiddelhåndtering for virksomheter og helsepersonell som yter helsehjelp

Detaljer

Samarbeid om førebyggjing

Samarbeid om førebyggjing Framlegg, 16.05.12 Delavtale mellom XX kommune og Helse Førde HF Samarbeid om førebyggjing 1 Avtale om samarbeid om førebyggjing 1. Partar Avtalen er inngått mellom XX kommune og Helse Førde HF. 2. Bakgrunn

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

Oppgradering av eksisterende boligmasse. Husbankens økonomiske verkemidlar v/ Sigbjørn Spurkeland, Husbanken vest

Oppgradering av eksisterende boligmasse. Husbankens økonomiske verkemidlar v/ Sigbjørn Spurkeland, Husbanken vest Oppgradering av eksisterende boligmasse Husbankens økonomiske verkemidlar v/ Sigbjørn Spurkeland, Husbanken vest Husbankens mål og arbeid Oppgradering av eksisterande bustadar Fleire bustadar og bygg skal

Detaljer

Vedlegg 1. Prosjektplan for lindrande behandling i Førde kommune

Vedlegg 1. Prosjektplan for lindrande behandling i Førde kommune Vedlegg 1. Prosjektplan for lindrande behandling i Førde kommune 1 Innhold 1.0 Bakgrunn og behov... 3 1.1 Førde kommune... 4 1.2 Sentrale dokument... 5 1.2.1 Sentrale føringar innan samhandling, kreft,

Detaljer

Ny strategiplan for Høgskulen

Ny strategiplan for Høgskulen Ny strategiplan for Høgskulen Nokre innspel til det vidare arbeidet Petter Øgar Mi forståing av strategisk plan Ein overordna og langsiktig plan for å oppnå bestemte overordna mål for organisasjonen Måla

Detaljer

HJARTEAVDELINGA REHABILITERING ETTER HJARTESJUKDOM

HJARTEAVDELINGA REHABILITERING ETTER HJARTESJUKDOM HJARTEAVDELINGA REHABILITERING ETTER HJARTESJUKDOM VEGEN TIL EIT BETRE LIV For deg som opplever akutt hjartesjukdom kan den første tida etter heimkomst vere vanskeleg å takle åleine. Mange treng hjelp

Detaljer

Felles forståing av ord og omgrep (1.1) Beste praksis (1.2) Fagleg grunngjeving (1.3) Kvaliteten på tilpassa opplæring er god når:

Felles forståing av ord og omgrep (1.1) Beste praksis (1.2) Fagleg grunngjeving (1.3) Kvaliteten på tilpassa opplæring er god når: Prosessplan for arbeidet med standarden Sett inn einingsnamn her Standard: Tilpassa opplæring og tidleg innsats Sist oppdatert: 15.09.2014 Sjå nedst for rettleiing utfylling og frist for innsending. For

Detaljer

Årsrapport Kreftkoordinator ÅLA

Årsrapport Kreftkoordinator ÅLA Årsrapport Kreftkoordinator ÅLA Innhold 1.0 KREFTKOORDINATOR I KOMMUNANE ÅLA... 3 1.1 Stilling som kreftkoordinator... 3 1.2 Organisering av stillinga... 3 1.3 Kreftkoordinator si rolle... 3 2.0 Oppstart

Detaljer

MØTEINNKALLING. SAKLISTE Åpning av møtet og godkjenning av møteprotokoll frå møte 4.7.2007

MØTEINNKALLING. SAKLISTE Åpning av møtet og godkjenning av møteprotokoll frå møte 4.7.2007 MØTEINNKALLING Utval: KONTROLLUTVALET Møtestad: Balestrand rådhus Møtedato: 20.09.2007 Tid: 0930 Varamedlemmer møter berre etter nærare innkalling SAKLISTE Åpning av møtet og godkjenning av møteprotokoll

Detaljer

KVALITETSPLAN FOR SKULEFRITIDSORDNINGA I TIME

KVALITETSPLAN FOR SKULEFRITIDSORDNINGA I TIME KVALITETSPLAN FOR SKULEFRITIDSORDNINGA I TIME Kvalitetsplanen er eit overordna styringsdokument. Det vert utarbeidd lokale handlingsplanar og årshjul på skulane som konkretiserer innhald og form. Organisering

Detaljer

Retningsliner for å sikre heilskaplege og samanhengande helse- og omsorgstenester til pasientar med behov for koordinerte tenester

Retningsliner for å sikre heilskaplege og samanhengande helse- og omsorgstenester til pasientar med behov for koordinerte tenester Framlegg, 16.05.12 Delavtale mellom Balestrand kommune og Helse Førde HF Retningsliner for å sikre heilskaplege og samanhengande helse- og omsorgstenester til pasientar med behov for koordinerte tenester

Detaljer

Når ein skal opprette vergemål diagnosar og krav til legeattest

Når ein skal opprette vergemål diagnosar og krav til legeattest Når ein skal opprette vergemål diagnosar og krav til legeattest Geir Sverre Braut Statens helsetilsyn Trondheim, 11. september 2013 1 Om innlegget Vanskeleg å unngå å falle for freistinga til å vere hobbyjurist

Detaljer

Prosjektgruppa hadde sitt siste møte 14.04. Det er med bakgrunn i

Prosjektgruppa hadde sitt siste møte 14.04. Det er med bakgrunn i Policydokument/ felles strategi t status 09.05.1105 Status Prosjektgruppa hadde sitt siste møte 14.04. Det er med bakgrunn i det som det var semje om der utarbeidd ett utkast til policydokument både til

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Prosjektplan - Samarbeid om etisk kompetanseheving

Prosjektplan - Samarbeid om etisk kompetanseheving Prosjektplan - Samarbeid om etisk kompetanseheving Meland 03. september 2012 1. Bakgrunn Meland kommune er etter søknad teke opp i utviklingsprogrammet Saman om ein betre kommune. Prosjektgruppa i Saman

Detaljer

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN OG UNGDOM SINE REAKSJONAR I denne brosjyra finn du nyttige tips for deg som er innlagt, og har barn under 18 år. Når ein i familien vert alvorleg

Detaljer

Vurdering av samtykkekompetanse -fagdag i regi av fylkesmannen 10.04.15. Psykologspesialist Ingfrid Oppistov Lien Habiliteringstenesten for vaksne

Vurdering av samtykkekompetanse -fagdag i regi av fylkesmannen 10.04.15. Psykologspesialist Ingfrid Oppistov Lien Habiliteringstenesten for vaksne Vurdering av samtykkekompetanse -fagdag i regi av fylkesmannen 10.04.15 Psykologspesialist Ingfrid Oppistov Lien Habiliteringstenesten for vaksne VURDERING AV SAMTYKKEKOMPETANSE Kari er 45 år. Ho bur i

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE GRUNNSKULELÆRARUTDANNINGANE HØGSKULEN I VOLDA STUDIEA RET 2015 2016. www.hivolda.no/glu

INFORMASJONSHEFTE GRUNNSKULELÆRARUTDANNINGANE HØGSKULEN I VOLDA STUDIEA RET 2015 2016. www.hivolda.no/glu INFORMASJONSHEFTE GRUNNSKULELÆRARUTDANNINGANE HØGSKULEN I VOLDA STUDIEA RET 2015 2016 www.hivolda.no/glu 1 2 Innhald Tid til studiar og undervising... 4 Frammøte... 4 Arbeidskrav, eksamen og progresjon

Detaljer

St.meld. nr. 47 (2008 2009) Samhandlingsreforma. Rett behandling på rett sted til rett tid

St.meld. nr. 47 (2008 2009) Samhandlingsreforma. Rett behandling på rett sted til rett tid St.meld. nr. 47 (2008 2009) Samhandlingsreforma Rett behandling på rett sted til rett tid Lagt fram i statsråd 19. juni 2009 Fyresdal kommune, 26. november 2009 Ketil O. Kiland Tidlegare helseminister

Detaljer

Tema: Prosedyre for oppfylging av sjukefråvær. 1. 10.02.2011

Tema: Prosedyre for oppfylging av sjukefråvær. 1. 10.02.2011 Kristin Stray Jacobsen 1. FORMÅL Prosedyren skal sikre: - at den einskilte leiar følgjer opp sitt ansvar for eigenmelde/sjukmelde arbeidstakarar og arbeidstakarar under rehabilitering/attføring. - at arbeidstakarar

Detaljer

BRUKARSTYRT PERSONLEG ASSISTENT

BRUKARSTYRT PERSONLEG ASSISTENT BRUKARSTYRT PERSONLEG ASSISTENT Presentasjon Politisk dag 12.11.13 ved omsorgstenesta Elisabeth Norman Leversund & Anja Korneliussen BAKGRUNN FOR ORDNINGA OG LOVHEIMEL Ideane bak ordninga kjem frå independent

Detaljer

Forvaltningsrevisjon «Pleie og omsorg - årsak til avvik mot budsjett og Kostra-tal»

Forvaltningsrevisjon «Pleie og omsorg - årsak til avvik mot budsjett og Kostra-tal» Notat Til: Kopi: Frå: Kommunestyret og kontrollutvalet Arkivkode Arkivsaknr. Løpenr. Dato 216 13/1449-13 10263/15 28.01.2015 Forvaltningsrevisjon «Pleie og omsorg - årsak til avvik mot budsjett og Kostra-tal»

Detaljer

Team Ørsta aktiv alderdom med velferdsteknologi

Team Ørsta aktiv alderdom med velferdsteknologi Team Ørsta aktiv alderdom med velferdsteknologi Føreord Ørstafjorden forma som eit hjarte Ørsta kommune har sidan hausten 2014 hatt eit prosjekt med spelteknologi i dagtilbod/buavdeling. Spiren til dette

Detaljer

TENESTESTANDARD KORTTIDSOPPHALD I SJUKEHEIM

TENESTESTANDARD KORTTIDSOPPHALD I SJUKEHEIM Omsorg TENESTESTANDARD KORTTIDSOPPHALD I SJUKEHEIM 1. F Ø R E M Å L Sikre heildøgns helsehjelp til brukarar som har eit tidsavgrensa behov for medisinsk behandling, rehabilitering og/ eller sjukepleie.

Detaljer

Sogn Lokalmedisinske senter. Status organisering prosess etablering

Sogn Lokalmedisinske senter. Status organisering prosess etablering Sogn Lokalmedisinske senter Status organisering prosess etablering Oppstart fase 2 jan 2013 Nokre rammer Kommunane yte best mulege tenester til innbyggarane våre Folkemengd og folkestruktur avgjerande

Detaljer

LEWY BODY DEMENS (DLB)

LEWY BODY DEMENS (DLB) LEWY BODY DEMENS (DLB) ALDERSPSYKIATRISK POLIKLINIKK OG DØGNPOST Lewy Body Demens (DLB) Demens er ein samlebetegnelse på sjukdomar som rammar fleire av hjernen sine funksjonar, og som kan gje mellom anna

Detaljer

Framtidige behov for hjelpemiddel

Framtidige behov for hjelpemiddel Framtidige behov for hjelpemiddel AV SIGURD GJERDE SAMANDRAG Hjelpemiddelformidling er ein stor og viktig del av hjelpetilbodet for alle med funksjonsvanskar. Samfunnet satsar store ressursar på formidling

Detaljer

PLAN FOR SPESIALUNDERVISNING I FYRESDAL KOMMUNE

PLAN FOR SPESIALUNDERVISNING I FYRESDAL KOMMUNE Kultur og oppvekst PLAN FOR SPESIALUNDERVISNING I FYRESDAL KOMMUNE KAP. 1. SØKNADSRUTINER FOR SPESIALUNDERVISNING FOR SKULEN OG SPESIALPEDAGOGISK HJELP BARNEHAGEN. 1.0 INNLEIING Det er viktig å utvikle

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Styresak. Styresak 014/06 B Styremøte 08.02. 2006

Styresak. Styresak 014/06 B Styremøte 08.02. 2006 Styresak Går til: Styremedlemmer Selskap: Helse Vest RHF Dato: 30.01.2006 Sakbehandlar: Saka gjeld: Hilde Rudlang Fokusområde 2006 Styresak 014/06 B Styremøte 08.02. 2006 Bakgrunn Formålet med fokusområde

Detaljer

Strategiplan for Apoteka Vest HF

Strategiplan for Apoteka Vest HF Strategiplan for Apoteka Vest HF 2009 2015 Versjon 0.7 29.05.2008 Strategiplan for Apotekene Vest HF 2009 2015 Side 1 Innleiing Det har vore nokre spennande år for Apoteka Vest HF sida reforma av helseføretaka

Detaljer

HABILITERINGSTJENESTA FOR VAKSNE (HAVO) Sentralt ressursteam Psykiatrisk Klinikk/Helse Førde. Basert på Helsedirektoratets veileder IS-1739

HABILITERINGSTJENESTA FOR VAKSNE (HAVO) Sentralt ressursteam Psykiatrisk Klinikk/Helse Førde. Basert på Helsedirektoratets veileder IS-1739 HABILITERINGSTJENESTA FOR VAKSNE (HAVO) Sentralt ressursteam Psykiatrisk Klinikk/Helse Førde Basert på Helsedirektoratets veileder IS-1739 KVA ER HABILITERING AV VAKSNE I SPESIALISTHELSETENESTA? Habilitering

Detaljer

Styresak. Ingeborg Aas Ersdal Utgreiing, behandling og oppfølging av pasientar med kronisk utmattingssyndrom CFS/ME i Helse Vest

Styresak. Ingeborg Aas Ersdal Utgreiing, behandling og oppfølging av pasientar med kronisk utmattingssyndrom CFS/ME i Helse Vest Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 11.03.2014 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ingeborg Aas Ersdal Utgreiing, behandling og oppfølging av pasientar med kronisk utmattingssyndrom CFS/ME

Detaljer

Saksnr. Utval Møtedato 010/14 Kommuneplannemnda 10.04.2014

Saksnr. Utval Møtedato 010/14 Kommuneplannemnda 10.04.2014 Aurland kommune Sakspapir Saksnr. Utval Møtedato 010/14 Kommuneplannemnda 10.04.2014 Saksansvarleg: Kari Voldum Arkivsaknr.: Arkiv Sakshandsamar Dato 13/154-16 K1-143, K2-F00 Ingunn Bårtvedt Skjerdal,

Detaljer

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv):

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): VEDLEGG 1 I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): 2-12 tredje ledd skal lyde: For private grunnskolar

Detaljer

Team Sunnmørsgruppa Trygt liv i eigen heim

Team Sunnmørsgruppa Trygt liv i eigen heim Team Sunnmørsgruppa Trygt liv i eigen heim Teamet Teamet- fra venstre mot høyre. Øverst: Ulstein kommune: Gunn Helen Muren Vanylven kommune: Janita Nybø Ålesund kommune: Ann Elin Myklebust Nederst: Herøy

Detaljer

Om vestibularisnevritt

Om vestibularisnevritt svimmel - vestibularisnevritt - langvarig svimmelheit Om vestibularisnevritt Vestibularisnevritt er ein sjukdom i det indre øyret og er ei av dei vanlegaste årsakene til svimmelheit. Tilstanden kan bli

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Innspelsundersøking. Kommunestruktur i Vest-Telemark GUNN KRISTIN AASEN LEIKVOLL

Innspelsundersøking. Kommunestruktur i Vest-Telemark GUNN KRISTIN AASEN LEIKVOLL Innspelsundersøking Kommunestruktur i Vest-Telemark GUNN KRISTIN AASEN LEIKVOLL Innhald 1. Innleiing... 3 1.1 Status og mål... 3 1.2 Vurderingar av mål knytt til kommunesamanslåing... 4 1.3 Haldningar

Detaljer

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 Fag: Norsk Klassetrinn: 2. Lærar: Linn Merethe Myrtveit Veke Kompetansemål Tema Læringsmål Vurderings- kriterier Forslag til Heile haust en Fortelje samanhengande om opplevingar

Detaljer

Melding om sjukefråvær Den tilsette skal gje melding om sjukefråvær til arbeidsgjevar så tidleg som mogleg.

Melding om sjukefråvær Den tilsette skal gje melding om sjukefråvær til arbeidsgjevar så tidleg som mogleg. Interkontrollhandbok Side: 1 av 5 1. FORMÅL Føremålet med dette kapitlet er å kvalitetssikra oppfølginga av tilsette som vert sjukmelde. Kapitlet gjev derfor oversikt over kva rutinar som skal følgjast

Detaljer

Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013. I sak Ud-6/12 om anonym retting av prøver gjorde utdanningsutvalet slikt vedtak;

Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013. I sak Ud-6/12 om anonym retting av prøver gjorde utdanningsutvalet slikt vedtak; saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 14.08.2013 49823/2013 Sverre Hollen Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013 Anonym retting av prøver våren 2013 Bakgrunn I sak Ud-6/12 om anonym

Detaljer

Alversund skule. Systematisk arbeid med eit godt skulemiljø etter 9a. Retningslinjer og Rutineskildring

Alversund skule. Systematisk arbeid med eit godt skulemiljø etter 9a. Retningslinjer og Rutineskildring Alversund skule Systematisk arbeid med eit godt skulemiljø etter 9a Retningslinjer og Rutineskildring Oktober 2015 INNHALD Innleiing... 2 Lovgrunnlag... 3 Opplæringslova... 3 Elevane sitt fysiske skulemiljø...

Detaljer

Fylkesmannen i Oppland. Rapport frå tilsyn med rettstryggleiken ved bruk av tvang og makt overfor psykisk utviklingshemma.

Fylkesmannen i Oppland. Rapport frå tilsyn med rettstryggleiken ved bruk av tvang og makt overfor psykisk utviklingshemma. Fylkesmannen i Oppland Rapport frå tilsyn med rettstryggleiken ved bruk av tvang og makt overfor psykisk utviklingshemma i Skjåk kommune Samandrag Denne rapporten gjer greie for dei avvika og merknadene

Detaljer

Styresak. Bakgrunn. Kommentarar. Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 31.05.2007

Styresak. Bakgrunn. Kommentarar. Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 31.05.2007 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 31.05.2007 Sakhandsamar: Kristine Enger Saka gjeld: Behandlingstilbodet til pasientar i legemiddelassistert rehabilitering i Rogaland Arkivsak

Detaljer

SJUKE BARN I BARNEHAGEN

SJUKE BARN I BARNEHAGEN SJUKE BARN I BARNEHAGEN INFORMASJON TIL FORELDRE SOM HAR BORN I SEIM BARNEHAGE BA SJUKE BARN I BARNEHAGEN Du kjem sikkert mange gonger til å stille deg sjølv spørsmålet: Er barnet mitt friskt nok til å

Detaljer

Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO. Gjeld frå 1. januar 2015

Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO. Gjeld frå 1. januar 2015 Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO Gjeld frå 1. januar 2015 1 Innhald Innleiing... 3 Del 1: Reglar om inhabilitet... 4 1.1. Automatisk

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

«Nordhordland kommune» Forhandlingsutvalet til Lindås, Meland og Radøy sitt framlegg til utgreiing av ny kommune

«Nordhordland kommune» Forhandlingsutvalet til Lindås, Meland og Radøy sitt framlegg til utgreiing av ny kommune «Nordhordland kommune» Forhandlingsutvalet til Lindås, Meland og Radøy sitt framlegg til utgreiing av ny kommune 19. juni 2015 Innhald 1. Føremål 2. Prosessane 3. Verdiar i prosessen 4. Kvifor År 2040

Detaljer

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Alternative titlar: Vurderingsarbeid: Arbeid med kvalitet i skolen i spenning mellom

Detaljer

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 200903324-51 Arkivnr. 520 Saksh. Farestveit, Linda Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 17.09.2013 EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER

Detaljer

SENIORPOLITISK PLAN SAMNANGER KOMMUNE. Vedteken av kommunestyret 24.09.2014. Ajourført 04.02.2016.

SENIORPOLITISK PLAN SAMNANGER KOMMUNE. Vedteken av kommunestyret 24.09.2014. Ajourført 04.02.2016. SENIORPOLITISK PLAN SAMNANGER KOMMUNE Vedteken av kommunestyret 24.09.2014. Ajourført 04.02.2016. Innhald Del I - Innleiing, definisjonar og målsettingar... 4 1 Innleiing... 4 2 Omgrepet seniorpolitikk...

Detaljer

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform Godt Lokaldemokrati ei plattform Godt lokaldemokrati ei plattform Norsk lokaldemokrati er godt men kan og bør bli betre. KS meiner ei plattform vil vere til nytte i utviklingsarbeidet for eit betre lokaldemokrati.

Detaljer

Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune

Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune Gjeld frå august 2015 1. BARN MED NEDSETT FUNKSJONSEVNE Barn med nedsett funksjonsevne kan ha trong for særleg tilrettelegging av fysiske og personalmessige

Detaljer

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT MASFJORDEN KOMMUNE Sosialtenesta Nav Masfjorden Postboks 14, 5987 Hosteland Tlf 815 81 000/47452171 Unnateke for offentleg innsyn Jf. Offlentleglova 13 SØKNAD OM STØTTEKONTAKT Eg vil ha søknaden handsama

Detaljer

Plan for overgangar. for barn og unge

Plan for overgangar. for barn og unge Plan for overgangar for barn og unge Os 2011 Frå Kvalitetsplan oppvekst og kultur Mål Alle born og unge skal oppleva gode overgangar der ein sikrar kontinuitet og heilskap i opplæringa og oppfølginga.

Detaljer

Vinje kommune. Sluttrapport

Vinje kommune. Sluttrapport Vinje kommune Sluttrapport 28.05.2008 Innhold 1. Sammendrag... 3 2. Gjennomføring i henhold til prosjektplanen... 3 3. Målrealisering... 4 4. Prosjektorganisering... 5 5. Erfaringer som samspill kommune...

Detaljer

INFORMASJON OM HEIMETENESTER I FUSA KOMMUNE

INFORMASJON OM HEIMETENESTER I FUSA KOMMUNE FUSA KOMMUNE Eining Heimetenester INFORMASJON OM HEIMETENESTER I FUSA KOMMUNE Eining heimetenester yter heimetenester etter lov om helsetenester i kommunane, lov om sosial omsorg og etter kommunale retningslinjer,

Detaljer

STYRESAK. DATO: 31.08.2015 SAKSHANDSAMAR: Hilde Rudlang SAKA GJELD: Høyring innføring av fritt rehabiliteringsval ARKIVSAK: 2015/2016 STYRESAK: 084/15

STYRESAK. DATO: 31.08.2015 SAKSHANDSAMAR: Hilde Rudlang SAKA GJELD: Høyring innføring av fritt rehabiliteringsval ARKIVSAK: 2015/2016 STYRESAK: 084/15 STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 31.08.2015 SAKSHANDSAMAR: Hilde Rudlang SAKA GJELD: Høyring innføring av fritt rehabiliteringsval ARKIVSAK: 2015/2016 STYRESAK: 084/15 STYREMØTE:

Detaljer

Melding om behov for verjemål (eller endring i eksisterande verjemål)

Melding om behov for verjemål (eller endring i eksisterande verjemål) GA 8029 N Send skjemaet til fylkesmannen i det fylket der personen som treng verje, er folkeregistrert. Melding om behov for verjemål (eller endring i eksisterande verjemål) Dette skjemaet skal brukast

Detaljer