Moglegheiter for ein digital teikneserie

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Moglegheiter for ein digital teikneserie"

Transkript

1 Moglegheiter for ein digital teikneserie av Olaf Moriarty Solstrand Dette essayet var opphavleg mi eksamensoppgåve i DOK-1010: Dokument- og medieteori fra humanistisk perspektiv ved Universitetet i Tromsø, det humanistiske fakultet, våren Med unntak av at forsida er endra og at ein skrivefeil er retta, er denne teksten identisk med det originale essayet. Innhaldet er altså ikkje oppdatert etter mai Samandrag: Introduksjonen av hypertekststrukturar skaper ein ny måte å skrive på. Det gjelder òg teikneseriar. I dette essayet ser eg på nokre av moglegheitene som opnar seg for teikneserien som dokumentasjonsform når den skal tilpassast til nye elektroniske media, og korleis desse moglegheitene blir brukt i praksis og eventuelt kvifor dei ikkje blir brukt i praksis.

2 Innleiing Bruk av bilete er ein dokumentasjonsmåte som har eksistert i tusenvis av år til dømes har dei eldste holemaleria vi kjenner til blitt datert til å vera år gamle 1. På eitt tidspunkt tok nokon denne ideen eitt steg vidare, og formidla det dei ønska å dokumentere med ein sekvens på fleire bilete. Dette er ein teknikk som gjennom historia har blitt gjenteke stadig oftare, og som no utførast fleire tusen gonger dagleg over heile verda. Lund skriv at når ein distinktiv måte å dokumentere noko på blir gjenteke, oppstår det ein dokumentasjonstradisjon som vi kan kalle ei dokumentasjonsform 2. Å formidle eit bodskap ved å plassere fleire bilete etter kvarandre, det vi kallar teikneseriar, er altså ei dokumentasjonsform. Teikneserien blir, som andre dokumentasjonsformer, påverka av den teknologiske utviklinga. I følgje McCloud spelte oppfinninga av boktrykkarkunsten ei like stor rolle for teikneseriar som for tekst 3, og når Bolter i samband med verdsvevens suksess skildrar korleis presentasjon av hypertekststrukturar skaper ein ny måte å skrive på, 4 omfattar den utviklinga òg teikneseriar. I dette essayet vil eg sjå på nokre av moglegheitene som opnar seg for dokumentasjonsforma når ein skal tilpasse teikneseriane til nye elektroniske media, og korleis desse moglegheitene blir brukt i praksis og kvifor dei eventuelt ikkje blir brukt i praksis. Den digitale teikneserien McCloud definerer teikneseriar som «[j]uxtaposed pictorial images in deliberate sequence, intended to convey information and/or to produce an aesthetic response in the viewer». 5 Dette er ein definisjon som seier lite kanskje overraskande lite om kva dokumenta innanfor dokumentasjonsforma har felles. Definisjonen seier ingenting om media og middel eit rådande paradigme i det tjuande hundreåret har vore at teikneseriar er trykksverte på papir, men ein vil òg kunne finne teikneseriar produsert med andre middel det vera seg alt frå broderi eller veggmaleri 6 til millionar av pikslar på ein dataskjerm. 1 Wikipedia, oppsøkt , s.v. «Cave painting». 2 Niels Windfeld Lund, «Documentation in a complementary perspective» i DOK 1010 Dokument- og medieteori fra humanistisk perspektiv: Vår 2006, red. av Roswitha Skare (Tromsø: Universitetet i Tromsø, Det humanistiske fakultet, 2006), 6. 3 Scott McCloud, Understanding comics (New York: HarperPerennial, 1994), 9. 4 Jay David Bolter, Writing space: Computers, hypertext and the remediation of print, 2. utg. (Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum associates, 2001), McCloud, Understanding comics, 9. 6 Døma er henta frå McCloud, Understanding comics,

3 Det einaste McClouds definisjon seier om teikneseriens fysiske aspekt, er at han skal bestå av meir enn eitt bilete, desse bileta skal ha eit biletleg innhald 7 og dei skal vera sidestilte 8. Det eksisterer rettnok fleire tradisjonar for korleis ein teikneserie skal sjå ut, der teikneseriestriper, teikneserieblad og teikneserieromanar kanskje er dei mest framtredande, men dokumentasjonsforma slik eg ser på ho i dette tilfellet vil omfatte dei alle, i tillegg til dei seriane som måtte falle utanfor alle desse tradisjonane. Sosiale og mentale aspekt ved ein teikneserie er definisjonen heller ikkje veldig avgrensande. Når det gjeld innhald, set McClouds definisjon berre eitt krav, og det er at ein teikneserie skal formidle informasjon eller skape ein estetisk respons. Formidling er rettnok eit så elementært krav at ein finn det att i dei fleste definisjonar på kva eit dokument er 9. Levys talking things er gjenstandar vi har gitt taleemne 10 fordi vi ønskjer å formidle eit bodskap gjennom dei, medan Briet seier at dokumentet skal vera bevart med det føremål å representere, attskape eller bevise eit fenomen 11. Det kravet denne definisjonen set til teikneseriens innhald er altså berre det som normalt krevjast av alle dokument. Ein digital teikneserie vil vera eit digitalt dokument som fyller krava til å kunne kallast ein teikneserie. Buckland skrive i si utreiing om kva eit digitalt dokument er at å definere dokumentet basert på funksjon vil vera meir fruktbart enn ein definisjon basert på form, format eller medium. 12 Den digitale teikneseriens funksjon kjenner vi frå teikneseriens definisjon, den er å formidle informasjon eller framkalle estetisk respons i tilskodaren noko eg har argumentert for at eg meiner er underforstått i uttrykket dokument. Denne prosessen skal dessutan skje gjennom sidestilte bilete i sekvens at den lagra digitale representasjonen skal bestå av dette blir derimot umogleg, ettersom denne eksisterer berre som binærkode. Denne koden kan derimot, som Levy skriv, få ei sansbar form, ein perseptibel kopi 13, som kan 7 Om ein reknar kvar bokstav som eit bilete vil denne teksten og vera ein teikneserie, men ettersom bokstavane representerer lydar og ikkje har eit eiget meiningsinnhald, fell dei ikkje inn under McClouds pictorial images. McCloud, Understanding comics, Med «sidestilte» meinast at bileta blir presentert som enkeltbilete i rom i staden for augeblikk i tid, som når ein til dømes presenterer 24 bilete i sekundet i ein film 9 Dette føresett rettnok at ein bruker ein dokumentdefinisjon som godtar estetisk formidling som dokumenter eit døme på ein definisjon som ikkje gjer det, er Scott, som skriv om oljemaleri at dei «might be regarded as aesthetic remains rather than documents». John Scott, A matter of record: Documentary sources in social research (Cambridge: Polity press, 1990), David M. Levy, Scrolling forward: Making sense of documents in the digital age (New York: Arcade Publishing, 2001), Suzanne Briet, Qu est-ce que la documentation?, overs. av Ronald E. Day og Laurent Martinet (nettkjelde: Wayne State University, 200? [1951]). 12 Michael Buckland, «What is a digital document?» (nettkjelde: School of information management and systems, University of California, 1998). 13 Levy, Scrolling forward,

4 innehalde alt frå rein tekst til digitale musikkfiler, og det er i denne forma vi må etterspørja bilete i sekvens. Ein digital teikneserie er altså eit dokument som presenterer sitt innhald gjennom ein sekvens av enkeltbilete i digitale media. Som alltid ved remediering vil dette medieskiftet føre til ei reorganisering av eigenskapane til teikneserien, og skape nye moglegheiter. Nye moglegheiter? Når ei dokumentasjonsform blir ført inn i eit nytt medium det fenomenet Bolter omtaler som remediering 14 vil det nye mediet jf. Bolter ta det gamles stad ved å låne og reorganisere skrivekarakteristikken og attskape det gamle mediets kulturelle rom, ved å imitere eigenskapane til det gamle mediet, men samtidig implisitt eller eksplisitt hevde å forbetre det 15. Mediet skal altså ikkje berre skape endring dette skal vera ei fordelaktig endring for at remedieringa skal vera nyttig. Dette verker openbart, men er det tilfelle i praksis når det gjelder teikneseriar? At ein digital teikneserie er ulik ein papirteikneserie er veldig tydeleg, den mest openbare endringa er nettopp at serien er framstilt i eit anna medium men er denne endringa positiv? Om ein ser på Dagbladet.nos teikneseriesider 16, vil ein ved første augekast finne lite som skil seriestripene her frå stripene i papirutgåva. Med det unntaket at dei fysiske aspekta er endra slik at ein ser teikneserien som pikslar på ein monitor i staden for som trykksverte på papir, verkar kvart dokument nesten identisk med sin papirtvilling, og dei små skilnadane vi legg merke til treng ikkje gagne nettserien papirteikneserien er mellom anna skarpare, den bruker inga tid i det heile tatt på å laste, og den stiller ingen krav til nettlesar og operativsystem den krev ikkje eingong at du har ei datamaskin 17. Når ein tar konteksten i omsyn, vil ein derimot sjå at seriane på Dagbladet.no har fleire moglegheiter ein ikkje finn i papirutgåva. At netteikneserien består av ein kodestreng i motsetning til blekk på papir, gjer at serien er langt lettare å handtere. Teikneserien er ikkje lenger ein fysisk ting, men ein kode ein idé som datamaskina klarer å omdanne til ei visuell oppleving. Dette gjer at teikneserien er lettare å få tak i dersom eg ønskjar å finne ei papirutgåve av den, må eg fysisk dra til ein butikk der teikneserien er i sal, og serieheftet eller avisa der min serie står på trykk må ha blitt 14 Bolter, Writing space, Ibid. 16 Dagbladet.no: Tegneserie (nettkjelde: DB medialab, 2006). 17 For fleire grunnar til fordelar ved papirteikneseriar, sjå Scott McCloud, Reinventing comics (New York: HarperCollins Perennial, 2000),

5 fysisk frakta til den aktuelle butikken innan eg kom dit. Bestiller eg abonnement på bladet eller avisa kan eg minske denne avstanden for min eigen del, men framleis må nokon frakte teikneserien til meg. For å få tak i den digitale teikneserien trenger eg berre å trykke på nokre knappar, og så kjem serien rett heim til meg 18. Denne fleksibiliteten har fleire fordelar. At ein teikneserie består av bits i staden for atomar 19, kan òg gjera at ein kan lagre fleire andre teikneseriar i nærleiken av den daglege og gjera dette arkivet tilgjengeleg via hypertekst ein vil til dømes på Dagbladet.nos «Pondus»- side kunne finne eit arkiv der alle stripene frå dei siste to vekene ligger tilgjengeleg 20, andre nettseriar legger ut atskillig større arkiv 21. Til samanlikning har ingen av butikkane i mitt nærområde to veker gamle aviser på lager. Denne forenkla leveringsprosessen gjer òg at dørene blir vidare for kven produsenten av serien kan vera. Rettnok kan nesten kven som helst lage ein papirteikneserie, men det vil ofte vere sterkt avgrensa kven mottakaren av dokumentet kan vera. Dersom målet med teikneserien er å nå ut til eit større publikum, gjer høge trykke-, frakt- og reklameutgifter gjerne at marknaden er førehaldt dei få store aktørane. I motsetning kan kven som helst med tilgong til ein vevtenar fritt publisere sine digitale teikneseriar der, og vevhotell og domenenamn er ein ressurs som berre blir billigare. 22 Desse fordelane er ting alle digitale teikneseriar har felles, men remedieringa gir òg ei rekke moglegheiter som ikkje alle veljar å bruke. Det er ikkje tilfeldig at ei digital Pondusstripe ved første augekast er identisk med papirutgåva av same stripe stripa er laga for å stå på trykk på papir, og den digitale framstillinga av dette blir rekna som ein kopi av dette. Serieskaparar som lager sine seriar spesielt for digital levering, vil derimot ha eit breiare utval av moglegheiter å velja mellom. Teikneserien Questionable content av J. Jacques 23 har alle dei same fordelane som seriane ein finn på Dagbladet.no, og det er òg normalt nok for nemnte serie, ettersom seriens presentasjon ikkje krevjar så mange moglegheiter som ein ikkje har på papir. Ved minst eitt 18 Dette er strengt talt ikkje bokstavleg talt riktig for alle digitale teikneseriar ein kan sjå for seg at eg lagar ein digital teikneserie utelukkande for eiget bruk, og så lenge eg ikkje legger denne ut på nettet, vil den heller ikkje vera tilgjengeleg for andre. Serien vil heller ikkje vera like raskt tilgjengeleg dersom den seljast/distribuerast via CD-ROM, ettersom produsenten då veljar å transportere serien som ein fysisk gjenstand i staden for som rein maskinkode. Derimot vil alle digitale teikneseriar ha moglegheita til å vera så lett å få tak i, ei moglegheit ein ikkje har for fysiske teikneseriar. 19 Samanlikninga er henta frå McCloud, Reinventing comics, Frode Øverli, «Pondus» i Dagbladet.no: Tegneserie (nettkjelde: DB medielab, 2006). 21 Til dømes har PVP av Scott Kurtz eit arkiv som går tilbake til 4. mai Scott Kurtz, PVP (nettkjelde: Scott Kurtz, 2006). 22 For meir informasjon om dette aspektet ved digitale dokument anbefaler eg kapitlet om digital levering i Reinventing comics: McCloud, Reinventing comics, J. Jacques, Questionable content (nettkjelde: J. Jacques, 2006). 5

6 høve har derimot denne serien nytta seg av ei moglegheit dei færraste som lager papirteikneseriar ville hatt. Ei Questionable content-side er normalt 600 x 1418 pikslar stor, og består av fire like store ruter, men på sida som blei lagt ut 23. februar 2006, skjedde eit stort høgdepunkt i den pågåande historia, som gjorde at forfattaren følte at han trengte meir plass, og han ønska ikkje å strekke den pågåande historia inn i nok ei side for å nå dette høgdepunktet. Difor innehaldt denne sida, i motsetning til normalen, seks ruter, og formatet var 600 x 2118 pikslar. 24 Dette høyrast i utgangspunktet ikkje veldig revolusjonerande ut, men prinsippet bak dette er eit svært viktig konsept i digitale teikneseriar. Når ein lager seriar på papir, har ein eit avgrensa format ein må halde seg til. Lager ein seriestriper for aviser, har ein eit areal til disposisjon, og kan ikkje gå utanfor dette. Lager ein seriar for blad eller teikneserieromanar, har ein litt større kontroll over plassen, men ein er likevel inneslutta av papirformatet. Enkelte kompenserer for dette ved å blåse opp formatet til det mangedobbelte av kva som er normalt 25, men dei færraste har i det heile tatt moglegheit til slikt, og ein vil likevel framleis ha ei grense for kor stor serien kan vera. Når ein teikneserie er trykt på papir, vil det alltid vera ei storleik i midlet som set grenser for dokumentets fysiske aspekt. Ein digital teikneserie vil ikkje ha slike grenser 26, og storleiken på dokumentet er utelukkande bestemt av dokumentet. Den digitale teikneserien har, som McCloud omtaler det, eit «uendelig lerret» 27, og medan Jacques held seg til å leggja til nokre ekstra ruter ein sjeldan gong, bruker andre serieskaparar langt meir av lerretet. Serieskaparen Demian 5 lager eksperimentelle teikneseriar med varierande men ofte veldig høg breidde 28, og PoCom-UK , eit samarbeidsprosjekt mellom tjue serieskaparar, utnytter lerretet til det fulle 30 og er dessutan eit døme på det Bolter kallar interaktiv fiksjon, 24 J. Jacques, «Number 564: If you need me I can always be found» i Questionable content (nettkjelde: J. Jacques, 2006). 25 Eit døme på dette er Art Spiegelman, In the shadow of no towers (New York: Pantheon books, 2004). 26 Dette tyder naturleg nok ikkje at ein kan vise heile teikneserien på skjermen samtidig. Akkurat som når ein jobber eit Word-dokument eller viser ei nettside, vil dokumentet vera alt for stort til at det er fordelaktig å vise heile dokumentet på skjermen samtidig, difor fokuserer ein på å vise den delen ein jobber med, og har høve til å bla seg fram og tilbake i dokumentet når ein får bruk for det. 27 McCloud, Reinventing comics, Demian 5, When I am king (nettkjelde: Demian5.com, 200?). 29 Nick Abadzis et.al., PoCom-UK-001 (nettkjelde: E-merl.com, 2003). 30 Sjølv om det skal innrømmast at PoCom-UK-001 i utgangspunktet var ein fysisk teikneserie, var den ikkje eit produkt som blei vist fram på papir, derimot var den stilt ut på ein vegg under Comica-festivalen på The Institute for contemporary arts i London, i juni Teikneserien dekkja då eit område som var 2,5 meter høgt og 17 meter langt. 6

7 der hypertekst «offers the reader a new literary experience in which she can share control of the text with the author» 31. Ei anna moglegheit er å leggja inn ein tredje dimensjon i serien. McCloud skildrar korleis ein kan la kvar rute i serien vera innebakt i den førre slik at ein når ein klikkar seg innover i historia vil ein få ei kjensle av å dykke djupare inn i serien 32, eller korleis ein kan stille opp bileta i serien i rette vinklar slik at ein aldri veit kva som venter rundt neste hjørne. 33 Desse verkemidla vil ikkje berre gi ein uendelig med plass å lage teikneserien på dei vil òg forandre heile måten ein leser på. Nye alternativ, konservative val Det finst altså ei rekke nye moglegheiter som opnar seg for korleis ein teikneserie kan sjå ut i eit digitalt medium. Då må ein spørja seg kvifor ein ikkje ser slike verkemiddel i bruk oftare. Dette er eit område som er ganske uutforska, så her kan eg berre kome med teoriar. Når ei dokumentasjonsform trer inn i eit nytt medium, er det heilt vanleg med ein periode der det nye mediet imiterer det gamle, til dømes var dei første bøkene var så godt som identiske med handskrivne manuskript 34. Ein viktig grunn til at digitale teikneseriar tar med seg mange aspekt frå først og fremst avisseriane, er at mange av desse seriane er laga for aviser, der den digitale publiseringa blir sett på som ein tilleggsgeskjeft. Det finst rettnok òg teikneseriar i «avisformat» som ikkje publiserast andre stader enn på nettet, men ein kan tenkja seg at dette for mange gryande serieskaparar kanskje er eit utstillingsvindauge der ein publiserer sine seriar, men utan å seie frå seg sjansen til å bli «oppdaga» av avisene. Når det er framstilt slik, får ein eit inntrykk av at papirteikneseriar har høgare status enn nettseriar. Dette kan vera riktig i så fall kan grunnen kanskje vera at papir har vore det rådande paradigmet for teikneserien i over hundre år men ein langt enklare grunn kan vera at det ikkje er så enkelt å tene pengar på digitale teikneseriar enno. Dersom ein lager striper berekna på papir, vil ein kunne selja trykkerettar til serien og tene pengar på dette, medan det enno ikkje eksisterer noko slikt som teikneserieforlag som satsar på digitale seriar 35. Det er 31 Bolter, Writing space, Dette første punktet har McCloud òg prøvd ut i praksis: Scott McCloud, The right number (nettkjelde: Scott McCloud, 2004). 33 McCloud, Reinventing comics, Bolter, Writing space, Så vidt meg bekjent. Med forbehold om at eg kan ta feil på dette punktet. 7

8 fullt mogleg å tene pengar på digitale teikneseriar 36, men i motsetning til papirseriar er denne bransjen ikkje så etablert enno, og då er det færre som våger å satse på den. Det krevjar òg eit kunnskapsløft å kunne produsere meir avanserte seriar. For å remediere ein enkel papirteikneserie er det nok å kunne bruke ein skanner for å kopiere teikneserien til digital kode. Skal ein derimot endre på serien ved å leggja inn aspekt som berre kan opplevast digitalt og som må skapast digitalt må ein eige og meistre den nødvendige programvaren for å lage desse. Å la lesaren dykke innover i historia slik McCloud gjer med The right number 37 er ikkje så vanskeleg med eit program som Flash Professional, men det krevjar at ein bruker 699 $ på å skaffe programmet, og at en lærer seg å bruke det. Dette kunnskapsløftet vil i beste fall kome av seg sjølv når dei nye media blir utbreidde nok, men om dette ikkje skjer, og vi går ut frå at slik kunnskap tilfører den digitale teikneserien noko positivt, oppstår i verste fall eit uheldig klasseskilje blant serieskaparane ein situasjon som kan samanliknast med den Manuel Castells skildrar når han seier at multimedieverda vil bli busett av brukarar og forbrukarar, dei som klarer å velja sine kommunikasjonsstiar og dei som må ta til takke med å velja mellom førehandsinnstilte alternativ 38. Ein siste grunn til at dei nye moglegheitene ikkje i så stor grad blir teke i bruk, kan vera at mange serieskaparar og -lesarar synest at teikneserien er bra nok som den er, og at ein difor ikkje treng å ønskje noko betre. Dette er ein situasjon som både er forståeleg og sannsynleg men den vil neppe vare. Vi har berre skrapa i overflata av kva ein kan gjera med digitale teikneseriar, og på same måte som boktrykkarkunsten etter nokre generasjonar gjekk bort frå å etterlikna handskrift for å gjera tekstrommet lettare å lese 39, vil digitale teikneseriar sannsynlegvis ein dag for fullt ta til seg dei moglegheitene mediet kan by på. Vegen framover Lund skriv at eitkvart dokument er eit 100 % fysisk fenomen, eit 100 % mentalt fenomen og eit 100 % sosialt fenomen 40. Den digitale teikneserien har problem på alle desse områda. Som eit sosialt fenomen er den eit dokument det ikkje finst ein klar kultur for, noko som gjer den til eit usikkert yrke få tør å satse på. Som eit mentalt fenomen er vi framleis så tidleg i paradigmeskiftet at mange ikkje ser at det kan kome skilnadar ut av å satse på desse moglegheitene. Som eit fysisk fenomen blir digitale seriar ofte feilaktig tillagt dei fysiske 36 For meir informasjon om korleis dette er mogleg anbefalast McCloud, Reinventing comics, McCloud, The Right Number. 38 Manuell Castells, The rise of the network society, 2. utg. (Oxford: Blackwell Publishing, 2000), Bolter, Writing space, Lund, «Documentation in a complimentary perspective», 3. 8

9 aspekta til sin forfar papirteikneserien. Det desse punkta har felles, er at dei alle skuldast at digitale teikneseriar framleis er ein ny teknologi. Eg meiner difor at desse problema er for startvanskar å rekna og vil forbetra seg over tid, og ein kan sannsynlegvis sjå fram til at digitale teikneseriar om få generasjonar tar i bruk langt fleire moglegheiter enn dei gjer i dag, og at dokumentasjonsforma går ei spennande framtid i møte. Den digitale teikneserien har eit hav av moglegheiter framfor seg, og vi har berre så vidt skrapa i overflaten. 9

10 Bibliografi Abadzis, Nick, Matt Abbiss, Patrice Aggs, Sarnath Banerjee, Brad Brooks, Faz Choudhury, Malcy Duff, Tom Gauld, Daniel Goodbrey, Paul Gravett, Daniel Johnstone, Roger Langridge, Simone Lia, Gary Northfield, Paul Peart-Smith, Barnaby Richards, Dave Shelton, Mark Stafford, Chris Ware og Zeel. PoCom-UK-001. Nettkjelde: E-merl.com, 2003, (oppsøkt ). Bolter, Jay David. Writing space: Computers, hypertext and the remediation of print. 2. utgåve. Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum associates, Briet, Suzanne. Qu est-ce que la documentation? Oversatt av Ronald E. Day og Laurent Martinet. Nettkjelde: Wayne State University, 200? [1951], (oppsøkt ). Buckland, Michael. «What is a digital document?» Nettkjelde: School for information management and systems, University of California, 1998, (oppsøkt ). Castells, Manuell. The rise of the network society. 2. utgåve. Oxford: Blackwell Publishing, Dagbladet. Dagbladet.no: Tegneserie. Nettkjelde: DB medialab, , (oppsøkt ). Demian 5. When I am king. Nettkjelde: Demian 5, 200?, (oppsøkt ). Jacques, J. Questionable content. Nettkjelde: J. Jacques, , (oppsøkt ).. «Number 564: If you need me I can always be found». I Questionable content. Nettkjelde: J. Jaques, , (oppsøkt ). Kurtz, Scott. PVP. Nettkjelde: Scott Kurtz, , (oppsøkt ). Levy, David M. Scrolling forward: Making sense of documents in the digital age. New York: Arcade publishing, Lund, Niels Windfeld. «Documentation in a complementary perspective». I DOK 1010 Dokument- og medieteori fra humanistisk perspektiv: Vår 2006, redigert av Roswitha Skare. Tromsø: Universitetet i Tromsø, Det humanistiske fakultet, Opphavleg utgitt på Internett, 10

11 (dokumentet er ikkje lenger tilgjengeleg (oppsøkt )). McCloud, Scott. Understanding comics. New York: HarperPerennial, Reinventing comics. New York: HarperCollins Perennial, The right number. Nettkjelde: Scott McCloud, 2004, (oppsøkt ). Scott, John. A matter of record: Documentary sources in social research. Cambridge: Polity press, Spiegelman, Art. In the shadow of no towers. New York: Pantheon books, Øverli, Frode. «Pondus». I Dagbladet.no: Tegneserie. Nettkjelde: DB medialab, , (oppsøkt ). 11

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

1: Kva er ein teikneserie? Teikneserie som samansett tekst. 2: Arbeid med teikneseriar i norskfaget. Døme frå praksis

1: Kva er ein teikneserie? Teikneserie som samansett tekst. 2: Arbeid med teikneseriar i norskfaget. Døme frå praksis 1: Kva er ein teikneserie? Teikneserie som samansett tekst 2: Arbeid med teikneseriar i norskfaget. Døme frå praksis Dette er ikkje ein teikneserie Kva er ein teikneserie? «sidestillede billedlige og andre

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen.

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Spørjegransking Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Anne Grete, Kristin, Elisabet, Jørgen i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 1 2 Innhaldsliste

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Lotteri- og stiftingstilsynet

Lotteri- og stiftingstilsynet www.isobar.no Isobar Norge Org.nr. 990 566 445mva Pilestredet 8 / N- 0180 Oslo. hello@isobar.no Lotteri- og stiftingstilsynet - Vurdering av publiseringsløysingar basert på open kjeldekode Utarbeida for:

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 Fag: Norsk Klassetrinn: 2. Lærar: Linn Merethe Myrtveit Veke Kompetansemål Tema Læringsmål Vurderings- kriterier Forslag til Heile haust en Fortelje samanhengande om opplevingar

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016 Hovudområda i norsk er munnleg kommunikasjon, skriftleg kommunikasjon og språk, litteratur og kultur. Kvart av kompetansemåla er brotne ned i mindre einingar. Vi sett

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under :

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under : Excel som database av Kjell Skjeldestad Sidan ein database i realiteten berre er ei samling tabellar, kan me bruke eit rekneark til å framstille enkle databasar. I Excel er det lagt inn nokre funksjonar

Detaljer

Omdømme Helse Vest. Resultat frå beslutningstakarundersøkinga 2008 Helse Vest RHF. www.sentio.no

Omdømme Helse Vest. Resultat frå beslutningstakarundersøkinga 2008 Helse Vest RHF. www.sentio.no Omdømme Helse Vest Resultat frå beslutningstakarundersøkinga 2008 Helse Vest RH Om undersøkinga I Respondentar: Politikarar i stat, fylke og kommunar, embetsverk for stat, fylke og kommunar, og andre respondentar

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Søk regionale miljøtilskudd elektronisk

Søk regionale miljøtilskudd elektronisk Søk regionale miljøtilskudd elektronisk I 2015 er det endå enklare å levere søknaden om regionalt miljøtilskot på internett. Me vonar du søkjer elektronisk. I denne folderen er det ei skildring av korleis

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Rapport om marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Rapport om marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto Rapport om marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto - ei evaluering frå januar til og med juni 2006 Førde, 16. oktober 2006 Innhald 1. Innleiing 3 2. Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE

TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE I pasient- og pårørandeopplæringa som vert gjennomført av avdelingane i sjukehusa i Helse Møre

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Samandrag Om lag 46 400 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 2. kvartal 2007. Dette er ein nedgang frå 1. kvartal i år då 69 700 hushaldskundar skifta leverandør.

Detaljer

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Dato: 29.02.2012 Ansvarlig: TSH Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Unge funksjonshemmede takkar for høvet til å kommentera departementet sitt framlegg

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 12.10.2015 SAKSHANDSAMAR: Erik Sverrbo SAKA GJELD: Variasjon i ventetider og fristbrot ARKIVSAK: 2015/2228 STYRESAK: 107/15 STYREMØTE: 10.11.

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 8 trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 8 trinn Jobbskygging side 1 ELEVARK 8 trinn Jobbskygging Innhald Yrke og utdanning i familien min Nettverk og kompetanse. Kva betyr omgrepa? Slektstreet mitt Yrkesprofil Stilling og ansvarsområde. Kva betyr omgrepa?

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Møteinnkalling. Utval : Jostedalsbreen nasjonalparksty re - AU Møtesta d: Telefonmøte Dato: 02.05.2013 Tidspunkt : 10:00

Møteinnkalling. Utval : Jostedalsbreen nasjonalparksty re - AU Møtesta d: Telefonmøte Dato: 02.05.2013 Tidspunkt : 10:00 Møteinnkalling Utval : Jostedalsbreen nasjonalparksty re - AU Møtesta d: Telefonmøte Dato: 02.05.2013 Tidspunkt : 10:00 Eventuelt forfall må meldast snarast. Vararepresentantar møter etter nærare beskjed.

Detaljer

Riksregulativet for ferjetakstar - høyring

Riksregulativet for ferjetakstar - høyring Ansvarleg sakshandsamar sign. for utført handling: Saka er godkjend av fylkesrådmannen: Dokumentoversyn: Tal prenta vedlegg: * Tal uprenta vedlegg: * Riksregulativet for ferjetakstar - høyring Fylkesrådmannen

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

Vurdering for læring - prosjektsamarbeid mellom skulane i Jærnettverket

Vurdering for læring - prosjektsamarbeid mellom skulane i Jærnettverket Vurdering for læring - prosjektsamarbeid mellom skulane i Jærnettverket OB Starta med å besøkja alle ressursgruppene 25 stk Skulebesøk Ca 1 2 timar på kvar plass Skulane hadde svært ulikt utgangspunkt

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv):

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): VEDLEGG 1 I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): 2-12 tredje ledd skal lyde: For private grunnskolar

Detaljer

Fylkesmannen i Hordaland, Utdanningsavdelinga. Omtale av og kravspesifikasjon til evaluering av prosjektet: NETTSTØTTA LÆRING INNANFOR KRIMINALOMSORGA

Fylkesmannen i Hordaland, Utdanningsavdelinga. Omtale av og kravspesifikasjon til evaluering av prosjektet: NETTSTØTTA LÆRING INNANFOR KRIMINALOMSORGA Fylkesmannen i Hordaland, Utdanningsavdelinga Omtale av og kravspesifikasjon til evaluering av prosjektet: NETTSTØTTA LÆRING INNANFOR KRIMINALOMSORGA Evaluering 0207 1 Kort omtale av prosjektet; Nettstøtta

Detaljer

EasyPublish Kravspesifikasjon. Versjon 1.0

EasyPublish Kravspesifikasjon. Versjon 1.0 EasyPublish Kravspesifikasjon Versjon 1.0 Endringshistorie Dato Versjon Kommentarar Person 12.04.2005 1.0 Første utkast Jesro Christoffer Cena Innhald 1 Innleiing...4 1.1 lsetjing... 4 1.2 Omfang... 4

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

Strategiplan for Apoteka Vest HF

Strategiplan for Apoteka Vest HF Strategiplan for Apoteka Vest HF 2009 2015 Versjon 0.91 03.09.2008 Strategiplan for Apotekene Vest HF 2009 2015 Side 1 Innleiing Det har vore nokre spennande år for Apoteka Vest HF sida reforma av helseføretaka

Detaljer

Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013. I sak Ud-6/12 om anonym retting av prøver gjorde utdanningsutvalet slikt vedtak;

Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013. I sak Ud-6/12 om anonym retting av prøver gjorde utdanningsutvalet slikt vedtak; saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 14.08.2013 49823/2013 Sverre Hollen Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013 Anonym retting av prøver våren 2013 Bakgrunn I sak Ud-6/12 om anonym

Detaljer

Saksnr Utval Møtedato Samferdselsutvalet 01.06.2016 Fylkesrådmannens tilråding Fylkesutvalet 27.06.2016 Fylkestinget 12.10.2015

Saksnr Utval Møtedato Samferdselsutvalet 01.06.2016 Fylkesrådmannens tilråding Fylkesutvalet 27.06.2016 Fylkestinget 12.10.2015 saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 18.05.2016 35308/2016 Åge Ødegård Saksnr Utval Møtedato Samferdselsutvalet 01.06.2016 Fylkesrådmannens tilråding Fylkesutvalet 27.06.2016 Fylkestinget 12.10.2015

Detaljer

POLITISKE SAKSDOKUMENT:

POLITISKE SAKSDOKUMENT: POLITISKE SAKSDOKUMENT: FRÅ PAPIR TIL PC Installasjons- og brukarrettleiing Politikar-PC Surnadal kommune 1 2 Innhald 1 Last ned PDF-XChange Viewer... 4 2 Installere PDF-XChange Viewer... 5 3 Anbefalt

Detaljer

Sporing og merking. Merking

Sporing og merking. Merking Sporing og merking Mange forbrukarar i vår del av verda blir meir og meir bevisste på kva dei et og drikk. Dei veit kva næringsstoff dei treng, og ønskjer enkelt og raskt å få nødvendig informasjon anten

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Storleiken på brevet avg jer prisen. Prisar 2013. Les meir på: posten.no

Storleiken på brevet avg jer prisen. Prisar 2013. Les meir på: posten.no Storleiken på brevet avg jer prisen Prisar 2013 Les meir på: posten.no 8 3............ Brev Pakker Frimerker til samling Hvordan motta post Bank og finans Billetter Adresseendring Fortolling og kort Frimerker

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din.

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din. Skal skal ikkje Har du ein draum om å driva Inn på tunet verksemd? Gjennom dette kapittelet i netthandboka får du tankehjelp og praktisk hjelp i dei første fasane mot etablering; frå draum til forretningsplan.

Detaljer

VESTNES KOMMUNE HELLAND SKULE 6390 VESTNES

VESTNES KOMMUNE HELLAND SKULE 6390 VESTNES Eksamen nærmar seg, og då vil Helland skule med dette skrivet gje informasjon til elevar og foreldre/føresette om korleis eksamen både skriftleg og munnleg blir gjennomført. Vil også informere om klagerett

Detaljer

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Innledning Eg valde å tolke oppgåva slik at ein skulle framstille ein «historie» kun ved hjelp av bilete. Eg tolka det òg slik

Detaljer

Vurdering av allianse og alternativ

Vurdering av allianse og alternativ Leiinga Høgskulen i Volda Kunnskapsdepartementet Postboks 8119 Dep 0032 OSLO Postboks 500 6101 Volda Telefon: 70 07 50 00 Besøksadresse: Joplassvegen 11 6103 Volda postmottak@hivolda.no www.hivolda.no

Detaljer

Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel

Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel Å aktivere ein leverandør krev i det minste tre steg, og aller helst fire: 1. Kontakt med leverandør, s. 1 2. Oppdatere informasjon i Visma, s. 2

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Lærarrettleiing 1. Kornartane

Lærarrettleiing 1. Kornartane Lærarrettleiing 1. Kornartane Om modulen Modulen skal gje elevane oversikt over kva slags kornartar vi dyrkar i Noreg, kva dei blir brukt til, og kva rolle korn har i kosthaldet vårt. Kornartane ris og

Detaljer

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmeldinga frå Austevoll maritime fagskule gjev ein oppsummering av dei viktigaste funna i student

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret. Forvalting av særavtalekraft og konsesjonskraft

Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret. Forvalting av særavtalekraft og konsesjonskraft Vinje kommune Økonomi, plan og utvikling Arkiv saknr: 2015/2106 Løpenr.: 18241/2015 Arkivkode: 150 Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret Sakshandsamar: Gry Åsne Aksvik Forvalting av særavtalekraft

Detaljer

Følgjande tabell viser fylkesrådmannen si rapportering på forvaltninga av ledig likviditet og andre midlar berekna for driftsføremål:

Følgjande tabell viser fylkesrådmannen si rapportering på forvaltninga av ledig likviditet og andre midlar berekna for driftsføremål: Side 1 av 5 VEDLEGG 3 Rapportering på finansporteføljen per. 31.august 2014 Gjeldande finansreglement seier at fylkesrådmannen 3 gonger i året legg fram for fylkestinget rapport for finansforvaltninga.

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A Skriftlig eksamen i Matematikk 1, 4MX15-10E1 A 15 studiepoeng ORDINÆR EKSAMEN 19. desember 2011. BOKMÅL Sensur faller innen onsdag 11. januar 2012. Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag

Detaljer

Høringsuttalelse Høring - Fagerbergutvalgets utredning NOU 2011:6 Et åpnere forskningssystem - KD Kunnskapsdepartementet

Høringsuttalelse Høring - Fagerbergutvalgets utredning NOU 2011:6 Et åpnere forskningssystem - KD Kunnskapsdepartementet 1 2 3 4 5 6 7 8 Lakkegata 3 / 0187 Oslo T: 22 04 49 70 F: 22 04 49 89 E: nso@student.no W: www.student.no 9 10 11 12 13 Høringsuttalelse Høring - Fagerbergutvalgets utredning NOU 2011:6 Et åpnere forskningssystem

Detaljer

Ny Giv. Namn: Elin Vestre Røkke. e-post: elin.vestre@stordal.kommune.no. telefon: skule: Stordal barn- og ungdomsskule

Ny Giv. Namn: Elin Vestre Røkke. e-post: elin.vestre@stordal.kommune.no. telefon: skule: Stordal barn- og ungdomsskule Ny Giv Namn: Elin Vestre Røkke e-post: elin.vestre@stordal.kommune.no telefon: skule: Stordal barn- og ungdomsskule kommune/fylke: Stordal, Møre og Romsdal Kort introduksjon av opplegget: Film, verkemiddel

Detaljer

VINJE SKOLE SOM MUSEUM. Notat om tilpassing av Vinje skole til museumsformål

VINJE SKOLE SOM MUSEUM. Notat om tilpassing av Vinje skole til museumsformål VINJE SKOLE SOM MUSEUM Notat om tilpassing av Vinje skole til museumsformål Vinje skole som museum Innleiing Dette notatet er laga etter at eg på vegne av Sparbyggja fortidsminnelag (av Fortidsminneforeninga)

Detaljer

Valdres vidaregåande skule

Valdres vidaregåande skule Valdres vidaregåande skule Organiseringa av skriftleg vurdering på vg3 Kvifor prosesskriving? Opplegg for skriveøkter Kvifor hjelpe ein medelev? Døme på elevtekst Kva er ei god framovermelding? KOR MYKJE

Detaljer

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 200903324-51 Arkivnr. 520 Saksh. Farestveit, Linda Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 17.09.2013 EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER

Detaljer

ÅRSPLAN I NORSK FOR 3 TRINN 2015/2016 Hovudlæreverk: God i ord.

ÅRSPLAN I NORSK FOR 3 TRINN 2015/2016 Hovudlæreverk: God i ord. ÅRSPLAN I NORSK FOR 3 TRINN 2015/2016 Hovudlæreverk: God i ord. Veke TEMA MÅL (K06) LÆRINGSMÅL INNHALD (Lærebøker..) 33 og 34 Tre på rad kap.1 Finna stoff til eigne skrive- og biblioteket og internett.

Detaljer

www.hordaland.no Nytt HFK Intranett

www.hordaland.no Nytt HFK Intranett Nytt HFK Intranett Vår digitale kvardag Gode medarbeidar! Fylkesrådmann Paul M. Nilsen Både på jobb og privat brukar dei fleste av oss PC til ei lang rekkje oppgåver. Å meistra bruk av digitale verktøy

Detaljer

Bustønad 2008. Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter

Bustønad 2008. Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter Bustønad 2008 Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter 2 Denne brosjyren gir eit oversyn over bustønadskontoret. Brosjyren byggjer på gjeldande reglar per 1. januar 2008. Vi gjer

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Radiologi i Noreg. - fylkesvis fordeling av radiologiske undersøkingar per 2002. StrålevernRapport 2006:6B

Radiologi i Noreg. - fylkesvis fordeling av radiologiske undersøkingar per 2002. StrålevernRapport 2006:6B StrålevernRapport 2006:6B Radiologi i Noreg - fylkesvis fordeling av radiologiske undersøkingar per 2002 Ingelin Børretzen Kristin Bakke Lysdahl Hilde M. Olerud Statens strålevern Norwegian Radiation Protection

Detaljer

Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning

Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning Av: Jorunn Furuberg Samandrag Dersom framtidige generasjonar vel utdanning og tilpassing på arbeidsmarknaden slik tilsvarande personar gjorde

Detaljer

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema. 1 Oppdatert 16.05.09 Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.) Velkommen til Hordaland fylkeskommune sin portal

Detaljer

Sandeid skule SFO Årsplan

Sandeid skule SFO Årsplan SFO Årsplan Telefon: 48891441 PRESENTASJON AV SANDEID SKULE SIN SFO SFO er eit tilbod til elevar som går på i 1. til 4. klasse. Rektor er leiar av tilbodet. Ansvaret for den daglege drifta er delegert

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Alternative titlar: Vurderingsarbeid: Arbeid med kvalitet i skolen i spenning mellom

Detaljer

Brukarmanual. www.osberget.no

Brukarmanual. www.osberget.no www.osberget.no Brukarmanual Velkomen Takk for at du valde Osberget GO Dette er verktøyet for deg som ynskjer å oppgradere og halde ved like nettstaden din på ein raks og effektiv måte. Osberget GO er

Detaljer

SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE

SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE SPØRJEGRANSKING Om leselyst og lesevanar blant unge SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE Irene, Terese, Sigurd, Lars i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 INNHALD Innleiing... 3 Diagram og Kommentarar...

Detaljer

Brødsbrytelsen - Nattverden

Brødsbrytelsen - Nattverden Brødsbrytelsen - Nattverden 1.Kor 11:17-34 17 Men når eg gjev dykk desse påboda, kan eg ikkje rosa at de kjem saman til skade, og ikkje til gagn. 18 For det fyrste høyrer eg at det er usemje mellom dykk

Detaljer

Skjema for fokusområder bibliotekarvandring

Skjema for fokusområder bibliotekarvandring Skjema for fokusområder bibliotekarvandring Eidskog på studietur til Spydeberg De kan lesa meir om dokumentasjon av vandringar her: http://bibliotekarvandring.wordpress.com/2013/10/07/dokumentasjon-av-vandringa/

Detaljer

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære?

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Innlevert av 6. og 7. ved Marvik Skule (Suldal, Rogaland) Årets nysgjerrigper 2015 Det er første gong både lærar og elevar i 6. og 7. ved Marvik skule

Detaljer

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå.

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå. 13. POLYGONDRAG Nemninga polygondrag kjem frå ein tidlegare nytta metode der ein laga ein lukka polygon ved å måle sidene og vinklane i polygonen. I dag er denne typen lukka polygon lite, om i det heile

Detaljer

Saksframlegg. Sakshandsamar: Einar Nedrelo Arkiv: MTR 21/48 Arkivsaksnr.: 08/1762-32

Saksframlegg. Sakshandsamar: Einar Nedrelo Arkiv: MTR 21/48 Arkivsaksnr.: 08/1762-32 Saksframlegg Sakshandsamar: Einar Nedrelo Arkiv: MTR 21/48 Arkivsaksnr.: 08/1762-32 Christian Frøyd - Søknad om oppføring av ny garasje og fasadeendring, gbnr. 21/48 -Ny handsaming. * Tilråding: Forvaltningsutvalet

Detaljer

Framtidige behov for hjelpemiddel

Framtidige behov for hjelpemiddel Framtidige behov for hjelpemiddel AV SIGURD GJERDE SAMANDRAG Hjelpemiddelformidling er ein stor og viktig del av hjelpetilbodet for alle med funksjonsvanskar. Samfunnet satsar store ressursar på formidling

Detaljer

Eksamen 23.11.2011. MAT1011 Matematikk 1P. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 23.11.2011. MAT1011 Matematikk 1P. Nynorsk/Bokmål Eksamen 23.11.2011 MAT1011 Matematikk 1P Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: Framgangsmåte: 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter 2 timar.

Detaljer

Carl Frode Tiller Innsirkling 3. Roman

Carl Frode Tiller Innsirkling 3. Roman Carl Frode Tiller Innsirkling 3 Roman OM FORFATTEREN: Carl Frode Tiller (f. 1970) er ein av dei fremste forfattarane i norsk samtidslitteratur. For dei fire romanane Skråninga (2001), Bipersonar (2003),

Detaljer

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii KoønnWEK v/sidgr.1- or 11(0I: iii &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. Opplysningar om søkjaren: Namn:Jorun Larsen Adresse: Seimsvegen 73 Postnr./stad: 5472 SEIMSFOSS Telefon: 91398512 Organisasjonsnr:

Detaljer

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune.

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune. Førde, 24.02.2015 NVE Konsesjonsavdelinga Postboks 5091 Majorstua 0301 OSLO Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune. Vi viser til NVE sitt høyringsbrev av 19.11.2014

Detaljer

Halvårsplan, hausten 2011

Halvårsplan, hausten 2011 Halvårsplan, hausten 2011 Skule Straumen skule Rektor e-post Inger Marie Tørresdal imt@tysver.kommune.no Prosjektansvarleg Grete Fjeldheim Vestbø e-post GFVestbo@tysver.kommune.no Skriv kort kva skulen

Detaljer