Den store koleraepidemien

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Den store koleraepidemien"

Transkript

1 Den store koleraepidemien Av Sverre Halleraker I Bergen tok koleraen livet av over 600 menneske i løpet av tre månadar. I Finnås prestegjeld, som utgjer heile Bømlo og det meste av dagens Sveio kommune, døydde minst hundre personar av den grufulle koleraepidemien. Dei aller fleste av desse døydde i løpet av tre veker. Sjukdommen spreidde frykt og panikk. Det meldtes om kolerasjuke som låg døyande og jamra seg i smerter på brygger og i båtar på stader som Espevær, Tjernagel og Mølstrevåg, utan at nokon ville hjelpe dei. Om bord i båtar låg koleralik saman med sjuke personar i fleire dagar utan at nokon var villige til å ta affære. Legane kjende ikkje til kolerabakterien, og sjukdommen blei blant anna behandla med årelating, blodigler, klyster og brennevin. I denne artikkelen skal me sjå nærare på den store koleraepidemien som ramma Sveio i Kva er kolera? No veit me at kolera skuldast ein farleg tarmbakterie, og me veit at smittekjelda er avføring som kjem i kontakt med mat og drikke. Med andre ord er ureinslegheit viktigaste årsak til at kolera spreier seg. Bakterien trives best der det er fuktig og varmt, og kan overleve i kroppsvæske i fleire dagar. Kolerabakterien greier seg ikkje lenge der det er tørt. Inkubasjonstida til sjukdommen er frå eitt til to døgn, men ein kan vere smitteberar utan å bli sjuk sjølv. Sjukdommen utviklar seg raskt med kraftig oppkast og diare. Ein pasient kan tape så mykje som 15 liter av kroppsvæska på eitt døgn. Dei sjuke døyr av væsketapet. Dei som ikkje døyr i løpet av dei to første døgna med sjukdom, overlever som regel. Dei sjuke er og plaga av skjelvingar og krampe i heile kroppen. Sterke smerter i underlivet og sterk hovudverk er vanleg. Pasienten har sterk hjertebank og pulsen blir svært høg. Huda blir klam og kald, og augo blir senka inn i hovudet. Ein lege på eit kolerasjukehus i Bergen skildrar sjukdommen slik: Opkastelserne gaae oftest for sig med megen Lethed der, hvor de vedblive af sig selv, og med en saadan Force, at Udstrømningen naaer flere Fod henad Gulvet, som fra en Fontaine."... "Diarrhoe indtræder sædvanlig samtidig med Brækningen, hvis den ikke har viist sig som Forløber. Ud-

2 tømmelserne per anum ere særdeles hyppige,... De have aldrig excrementøs Lugt eller Farve. Lugten er ganske egen, vammel, som det forekommer mig noget lig Lugten av Frugtvandet. Undertiden blive disse Udtømmelser farvede røde i alle Nuancer ligefra svagt Anstrøg af rødt til reen Blodfarve, hyppigst have de da Udseende som Viinbærme eller Chocolade; de have altid en yderst stinkende næsten raadden Lugt. I 1849 kjende ein ikkje til kolerabakterien, og ein visste difor heller ikkje korleis sjukdommen smitta. Alle som hadde litt kjennskap til sjukdommen forsto likevel at det dreidde seg om smitte i ein eller annan form. Forsking antyda at smitten kunne overførast frå ein sjuk til ein frisk person via eit smittestoff. Denne teorien møtte sterk motbør. Dei fleste meinte at smitten dreidde seg om ein gass som kom frå lika av dei kolerasjuke. Denne misoppfatninga førte til at folk var livredde for å kome i kontakt med dei døde, medan dei ikkje visste korleis dei skulle verne seg mot dei farlige bakteriane som helst smitta mellom levande personar. Eg kan kome med eit døme frå mi eiga slekt som heldt til på garden Halleråker i Bremnes sokn. Ole Størksen var ein velståande mann, så då kona hans Marthe Halvorsdatter døydde av koleraen den 25. februar, berre 39 år gammal, trossa han alle instruksar om å unngå forsamlingar, og baud slekt og naboar til eit skikkeleg gravøl. På denne tida gjekk gravølet føre seg på den måten at ølbolla blei sendt rundt frå person til person. Det gjekk som ein kunne frykta etter dette drikkelaget. Dei næraste dagane blei mange sjuke i nabolaget, og koleraen spreidde seg vidare. I dagane mellom 6. og 21. mars døydde så mange som 11 personar av kolera berre på garden Halleråker. Frå storbyen til fiskeværa Koleraen herja fleire stader i Europa frå 1847 og utover. Styresmaktene var så realistiske at dei rekna med at Noreg og ville bli råka, og som frykta så slo koleraen til like før jul i I Skivebakken, like over Domkyrkja i Bergen, budde ei ung og fattig vektarkone med familien sin. Rykta ville ha det til at ho dreiv med prostitusjon medan mannen hennar var ute som vektar om nettene. Tidleg søndags morgonen den 10. desember blei lege tilkalla. Ho viste alle dei typiske symptoma på kolera, og ho døydde i heimen sin same dag. Seinare kom det for dagen at naboar hadde observert ein utanlandsk sjømann som kom ut frå huset hennar tidleg om morgonen nokre dagar tidlegare. Truleg var denne utanlandske sjømannen smittekjelda som sette i gong koleraepidemien. I Bergen spreidde sjukdommen seg raskt. Over 1000 personar var råka av sjukdommen, og over 600 bergensarar døydde av kolera denne vinteren.

3 Styresmaktene frykta at koleraen ville spreie seg til distrikta rundt Bergen. Særleg frykta ein at koleraen skulle spreie seg under det store vårsildfisket som kvar vinter fann stad i området mellom Skudeneshamn i sør og Brandasund i nord. På det meste deltok over personar i dette eventyrlege fiskeriet. Fiskarane flytta seg etter silda, men svært mange samla seg på stader som Røvær, Espevær og Mølstrevåg. Dei som var med på fisket gjekk som regel i dei same kleda fleire veker i strekk, utan å vaske dei. Ferskvatn var mangelvare, og det var ikkje snakk om å bruke opp vatnet til vasking. Det var heller ikkje snakk om å bruke nokon form for toalett. Dette skriv distriktslegen etter å ha vore på Espevær under fisket: En kan ofte møde paa det modbydelige Syn af Excremente overalt, endog i umiddelbar nærhed til Brønde. Fiskarane breidde over seg og la seg til å sove i båtane sine, eller så fekk dei overnatte i sjøbuene på land. Med andre ord så levde fiskarane like tett innpå kvarandre som sild i tønne. Det er lett å forstå at eit kolerautbrot kunne få katastrofale følgjer under slike tronge og uhygieniske tilhøve. Allereie rundt juletider blei det meldt om godt sildefiske ved Skudenes, og sildestimane flytta seg på vanleg måte nordover utover vinteren. I midten av januar slo fisket til ved Røvær, og 17. januar blei det første koleratilfellet konstatert blant vårsildfiskarane. Fiskaren som kom frå Strilalandet hadde nok smitten med seg frå Bergenstraktene. Den 19. januar døydde denne fiskaren, og i løpet av dei neste dagane vart fleire fiskarar sjuke. Innan utgongen av januar hadde koleraen kravd 20 menneskeliv i traktene rundt Røvær og Haugesund. Mange fiskarar avslutta fiskesesongen og reiste heim i frykt for å bli smitta, medan mange fiskarar valde å reise nordover til Mølstrevåg, Tjernagel eller Espevær for å få med seg sildefisket der. Koleraen kom til Sveio Koleraen kom til Sveio første veka i februar, til tross for at ein gjorde kva ein kunne for ikkje sleppe smitten i land i hamnene kor fiskarane samla seg for. Den første kolerasjuke var fiskaren Isak Olsen Bruntveit frå Tysnes. Han blei sjuk i Mølstrevåg 7. februar. Det kan sjå ut som om han og resten av mannskapet på båten hans blei nekta å kome i land, og at dei nærast blei jaga frå Mølstrevåg og over til Espevær. På Espevær var ein i ferd med å opprette eit lasarett for kolerasjuke, men ein venta framleis på at koleralegar, naudsynt utstyr og medisinar skulle kome frå Bergen. Isak Olsen døydde i båten sin om kvelden den 8. februar, på veg over til Espevær. På det tidspunktet var tre andre av mannskapet og smitta. Samstundes var ein garnbåt med ein

4 kolerasjuk komen over til Espevær frå Smørsund. To andre fiskarar på denne båten skal plutseleg ha blitt angripne av same sjukdom då dei kom til Espevær. Nokre dagar seinare fekk styraren ved lasarettet på Espevær melding om kolera om bord i eit fartøy som låg ved Tjernagel. Meldinga kom frå landhandlar Enerstvedt. Fartøyet høyrde heime på Tysnes. Då Ole Madsen Vernøe blei råka av koleraen torsdag 8. februar, blei han og mannskapet hans nekta å kome i land på Tjernagel. Det var heller ingen frå Tjernagel som var villige til å yte nokon form for hjelp til dei om bord på fartøyet. Fredag kveld døydde Ole Madsen om bord i fartøyet sitt. På dette tidspunktet var resten av mannskapet og kolerasjuke. Det var brørne Johannes og Sjur Engelsen frå Tysnes. Framleis var det ingen på Tjernagel som ville hjelpe, men etter fire dagar greide lasarettet å hyre ein mann til å føre fartøyet over til Espevær. Dei sjuke var sperra inne i kahytta saman med den døde i fleire dagar. Når me veit kor sterke smerter koleraen førte med seg, og korleis dei sjuke blei råka av oppkast og diare, kan me sjå for oss kva scener som må ha utspela seg om bord i dette fartøyet. Den innhyra føraren av fartøyet returnerte til Tjernagel straks etter at fartøyet var levert. I styraren av lasarettet sin protokoll kan me lese at føraren kontant avviste førespurnaden om å hjelpe til med å få den døde og dei to sjuke brørne i land og inn i lasarettet. Dette var ikkje dei einaste døma på at kolerasjuke blei nekta hjelp i hamnene i Sveio. Om formiddagen den 24. februar skriv styraren av lasarettet om eit nytt fartøy som kom til Espevær. Dette kom frå Mølstrevåg og blei ført av Peer Hansen Kjøn. Han hadde ein død og to kolerasjuke om bord. Desse døma viser kor redde folk var for å bli smitta av sjukdommen. Det kan virke hjerterått å la døde og alvorleg sjuke liggje i båtane utan hjelp fleire dagar i strekk. Det var og vanskeleg å få folk til å gravleggje dei døde. Eit anonymt innlegg i ei avis i Bergen skildrar tilhøva på Espevær i starten av koleraepidemien. I avisinnlegget heiter det: I Espevær, det viktigste Fiskevær i Amtet, skal Tilstanden især have været ynkelig ( ) og de Syge, der befandtes paa Land, henlaa uden Lægehjelp og omkom paa den Sørgeligste maade. Soknepresten i Finnås skildrar og tilhøva på liknande måte i eit anna avisinnlegg, samstundes som han klagar på at styresmaktene viser liten vilje til å yte distrikta den assistanse dei hadde behov for. Før kolerakyrkjegarden på Espevær var klargjort, blei likkistene plasserte på ein holme. Det sto seks likkister på denne holmen før gravplassen var klar.

5 Korleis blei dei sjuke behandla? Som eg allereie har vore inne på, så kjende ein på midten av 1800-talet ikkje til bakterien som var årsaka til koleraepidemien. Penicillin eller andre antibiotika var heller ikkje teken i bruk på denne tida. Dei fleste behandlingsmetodane var heilt utan verknad, medan andre var direkte skadelege for pasientane. Det var om å gjere å få sjukdommen ut av kroppen. Difor framkalla ein brekningar hos pasienten. I tillegg nytta ein ulike avføringsmiddel og klyster. Huda blei smurd inn med eddik og brennevin, og ein nytta såkalla sennepskaker, altså sennep pakka inn i kalde beslag. Dessutan blei pasientane bada i varme dampbad. Medisinar ein nytta var opium, kamferdråpar og kvikksølvklorid. Den mest groteske behandlinga var årelatinga. Ein kunne tappe fleire koppar med såkalla ureint blod frå ein pasient. I tillegg nytta ein blodigler. Desse blei sette i tinningen på begge sider av hovudet og i nakken. Blodigler blei og brukt rundt endetarmsopninga. Alt dette skulle drive sjukdommen ut or kroppen, men dei fleste av behandlingsmetodane gjorde vondt verre. Pasientane fekk ikkje drikke vatn, men søt byggsuppe blei flittig brukt. Byggsuppa gjorde godt for pasientane. Gjennom suppa fekk dei i seg både væske og næring. Pasientane måtte og drikke store mengder saltvatn. Saltløysinga skulle framskunde brekningar, men saltet viste seg å ha positiv effekt, fordi saltet gjorde kroppen i stand til å ta opp væske. Omfanget av koleraen i Sveio Sigurd Tveit har skrive om koleraen i Sveio i boka Vandring i nærmiljøet. Han skriv at 22 personar døydde av koleraen i Sveio i Ei gransking av presten sine protokollar over døydde og gravlagde avslører eit mykje høgare tal. Når eg her snakkar om Sveio, held eg meg til det området som i dag utgjer Sveio kommune. I 1849 låg dagens Sveio kommune under fire ulike kyrkjesokn i tre ulike prestegjeld. Dei døde er lista opp i kronologisk rekkefølgje etter dødsdato i tabellen under. Eg har teke med fiskarane frå andre prestegjeld som døydde i Sveio i ein eigen tabell. Dei to tabellane viser at heile 41 personar døydde av kolera i Sveio i tidsrommet mellom 10. februar og 10. mars Ni av desse var fiskarar frå andre prestegjeld. Når me veit at om lag 60 % av dei kolerasjuke døydde, må me rekne med at det var over 70 kolerasjuke personar i Sveio. Ein greidde som kjent ikkje å halde sjukdommen borte frå Sveio. Koleraepidemien råka Sveio i tre bølgjer. Den første bølgja starta 8. februar og varte til 14. februar, og det var fiskarane som hadde oppsøkt Mølstrevåg, Eltravåg og Tjernagel som blei råka. I løpet av denne første veka av epidemien døydde 12 personar i Sveio. Ser me bort frå liket som blei

6 sendt over til Espevær, blei dei tre første dødsfalla rapporterte 10. februar. Dei omkomne var to fiskarar som ikkje budde i Sveio og ein 43 år gammal fiskar frå Vestvik. Av dei som døydde dei neste dagane, var det 6 fiskarar frå andre prestegjeld. Dei tre siste var fiskarar frå Valestrand. Desse tre blei gravlagde på kolerakyrkjegarden ved Valevåg. Koleraen spreidde seg raskt til fleire av gardane i Sveio. Den andre bølgja av koleraepidemien tok og livet av kvinner, barn og eldre. Desse blei smitta av fiskarane som i panikk reiste heim frå fisket då koleraen braut ut. Frå 16. til 25. februar tok koleraen livet av 17 personar i Sveio. Gardane Eltravåg og Skiftestad blei hardt råka med tre koleradødsfall kvar. På Eltravåg døydde to brør på 1 ½ og 13 ½ år, og på Skiftestad døydde eitt eldre ektepar. Personar frå Sveio som døydde av kolera i 1849 Dødsdato Gravlagd Jordfesta Namn Gard Alder Sokn Sjur Gundersen Westvigsætre 43 år Moster Gunder Nilssen Flaadene 23 år Valestr Erik Farteinsen Ulverager 41 år Valestr Knud Olsen Brokenæs 45 år Valestr Jørgen Johan Olsen Eltravaagnæs 13 ½ år Sveen Thore Haggensen Næset 59 år Sveen Aaseline Olsd. Vixøe 1 ½ år Sveen Kari Perersd. Eltravaag 65 år Sveen Gottschalck Endresen Aarstadleite 50 år Sveen Knud Larsen Afløbet 78 år Sveen Borgvilde Mattiasd. Fagerland 53 år Valestr Tosten Gjertsen Skiftestad 81 år Sveen Anna Christensd. Skiftestad 67 år Sveen Jacob Jacobsen Waage (sør) 48 år Sveen Stephen Olsen Eltravaagnæs 1 ½ år Sveen Marthe Gregoriusd. Westvig 84 år Moster Gjert Tostensen Kind 55 år Sveen Peder Pedersen Qvalvaag ½ år Sveen Gunvor Johannesd. Skiftestad 45 år Sveen Rasmus Johannesen Aase 48 år Sveen Knud Endresen Tvedte 45 år Sveen Jacob Pedersen Øvre Valen 39 år Valestr Randi Knutsd. Framnæs 60 år Vikeb Martha Osmundsd. Framnes 57 år Vikeb Haldor Haldorsen Fagerland 18 år Valestr Berge Størckersen Lie 53 år Sveen Aliz Rasmusd. Aase 39 år Sveen Martha Olesd. Framnes 68 år Vikeb Britha Halvorsd. Qvalvaag 70 år Sveen Anna Johannesd. Lie 60 år Sveen Marie Danielsd. Rødmyhr 1 mnd. Sveen Britha Baltzersd. Grimstvedt 27 år Sveen Kjelde: Ministerialbok for soknepresten i prestegjelda Finnås, Stord og Fjellberg.

7 Personar frå andre prestegjeld som døydde av kolera i Sveio Dødsdato: Jordfesta: Namn: Alder: Prestegjeld: Johannes 56 Kvinnherad Lars Hansen 29 Vik Anders Olsen 38 Lærdal Hans Hansen 49 Flekkefjord Jacob Hansen? Egersund Jens Knudsen Møller 51 Flekkefjord Ole Olsen 21 Etne Hans Jansen 28 Eid Lars Sørensen 37 Askvold Kjelde: Ministerialbok for soknepresten i Finnås prestegjeld. Mange torde nok å håpe på at epidemien var over då det ikkje kom fleire koleradødsfall i dagane etter den 25. februar. Men etter tre dagars pause, starta den tredje og siste bølgja av kolerasjuke. Den siste bølgja tok livet av 11 personar i løpet av dei seks første dagane i mars. Det var personar av begge kjønn i alle aldrar. På Lie døydde eit ektepar, og på garden Framnes, som var ein del av Vikebygd sokn i Fjellberg prestegjeld, tok koleraen livet av tre personar. Det siste koleradødsfallet i Sveio fann stad den 10. mars 1849, men etter det var det heldigvis heilt slutt. Korleis skulle koleralika takast hand om? Folk var livredde for å kome i kontakt med koleralika. Ein trudde som tidlegare nemnt at smitten kom frå lika. Ein trudde at lika kunne smitte lenge, faktisk og etter at dei var komne i grava. Det var som me veit svært vanskeleg å få folk til å ta seg av alle dei døde og sørgje for at dei kom i jorda. Samstundes så var folk naturleg nok redde for å ha dei døde kroppane liggjande slik at dei spreidde den farlege smitten. Difor stilte nok folk motvillig opp og sørgde for at koleralika blei gravlagde djupt nede i jorda. I starten av 1830-åra blei Oslo sterkt råka av kolera. Epidemien fekk styresmaktene til å setje i gong fleire tiltak i heile landet. Tiltaka skulle gjere alle distrikta i heile landet i stand til å handsame nye koleraepidemiar. Alle kyrkjesokn fekk i oppdrag å opprette såkalla sunnheitskommisjonar. Desse skulle tre i kraft og setje ut i live dei naudsynte tiltaka dersom katastrofen trua. Styresmaktene kom og med nye forskrifter for korleis koleralika skulle takast hand om. Kista skulle lagast av tjukke bord og måtte vere heilt tett. Dessutan skulle kista smørjast med tjære på innsida. Det var viktig at lika kom i kista straks etter at dei var døde, og kista måtte lukkast med ein gong. Alle seremoniar i samband med gravferda var forbodne. I forskriftene for koleragravferder står det: Sørgestue forbys, og til Begravelsen må ikke tillades andre eller flere end behøvedes for at bringe Liket til Graven og deri nedsænke det. (...) Ei heller maa Likene underveis til deres Gravsted føres ind i eller gjennom Kirke

8 eller anden Bygning. Likene bør i Regelen kjøres og kun i nødstilfelle bæres til Graven." Slik vegsituasjonen var i Sveio, var det ikkje mogleg å unngå å bere likkistene til gravplassen. Koleragravplassane Koleralika skulle gravleggjast på eigne avskjerma avdelingar på kyrkjegarden, og det måtte vere minst 50 alen mellom gravene og kyrkja eller mellom gravene og bustadhus. Kykjegarden måtte og ha nok tørr jord. Dessutan skulle koleragravene vere minst fire alen, altså 2,5 meter, djupe. Dersom desse krava ikkje kunne oppfyllast, måtte det lagast eigne koleragravplassar. Kyrkjegarden i Sveio var så godt som full i 1848, og det var ikkje mogleg å leggje koleragravene langt nok vekke frå kyrkja. Dessutan var jorda ingen stader på kyrkjegarden djup nok til å grave ei grav som var fire alen djup. Det måtte med andre ord lagast nye kyrkjegardar for å imøtekome styresmaktene sine krav. Sigurd Tveit har funne ut mykje om koleragravplassane i Sveio. Han skriv om tre slike gravplassar i boka Vandring i nærmiljøet. Alle tre ligg ved sjøen på vestsida av Sveio, og alle tre ligg i nærleiken av viktige hamner for vårsildfiskarane. Plasseringa er neppe tilfeldig. Sunnheitskommisjonane var så framsynte at dei såg for seg at det var i desse hamnene koleraen ville bryte ut under vårsildfisket. Den mest kjende av kolerakyrkjegardane i Sveio ligg i Leirvåg innerst i Valevågen. Dette er gravplassen som gav Fartein Valen inspirasjon til å skrive det kjende musikkstykket Kirkegården ved havet. Her ligg fem av dei seks personane frå Valestrand som mista livet under koleraepidemien. Denne gravplassen er restaurert, og han blir teken godt vare på. Flyttar me oss sørover, så finn me neste koleragravplass i Auklandshamn. Denne gravplassen er ikkje vigsla, og han blei aldri teken i bruk. Av presten sine protokollar ser me at Økland-gardane så å seie blei spart for koleraen. Berre to personar frå dette området døydde, og ein av desse døydde nok under vårsildfisket lengre sør. Kyrkjegarden i Mølstrevåg Den neste koleragravplassen ligg ikkje uventa i Mølstrevåg, som var ei av dei viktigaste hamnene for vårsildfiskarane. Sigurd Tveit skriv at eldre folk han snakka med fortalde at ingen frå Sveio var gravlagde i Mølstrevåg, men at eit utanlandsk skipsmannskap på 30 mann som omkom under koleraepidemien ligg gravlagde her. Etter å ha granska fleire ulike kjelder, kan eg ikkje finne noko som er nedskrive om eit slikt skipsmannskap. Presten var nøye med å

9 skrive ned alle døde i ministerialboka, så eg ser det som heilt usannsynleg at det ligg utanlandske sjøfolk på koleragravplassen i Mølstrevåg. Kven er det då som ligg gravlagde på denne gravplassen? Me veit heilt sikkert at gravplassen blei laga tidleg på nyåret i 1849, og me veit at gravplassen blei nytta under koleraen. Eit notat frå 1884 i presten si kallsbok stadfestar dette. I dette notatet står det at kolerakyrkjegarden låg i kaptein Simonsen si utmark. Gravplassen sin lengde var 19 meter, og breidda var 9,45 meter. I kallsboka står det at gravplassen blei nytta så lenge koleraepidemien herja i soknet. Det står ikkje noko om kor mange som vart gravlagde her, eller kven det var som vart gravlagde her. Vidare står dette i kallsboka: Denne Gravplads var først hegnet med en Grøft, men da denne paa den ene Side paa Grund af et Fjeld ikkje fredede, lod Kaptain J. Simonsen for egen Regning opføre et tilstrækkeligt høit Stengjerde paa den ene Side og de andre tre Sider beplante med 2 Rader Hvidtorne, som han senere har Aarligt tilseet ved Vanding og Gjødsling. Den er dyb og tør. Simonsen skal og ha sett opp ein jernport i inngongen til kyrkjegarden. I følgje Sigurd Tveit var det Kaptein Simomsen si kone, Gurine, som sto for stellet av kolerakyrkjegarden. Kolerakyrkjegarden i Mølstrevåg ligg på ein gammal husmannsplass med namnet Brattestøtreet der den opphavlege Paddevegen endar ved sjøen. Steingarden i øvre kant av kyrkjegarden er i relativt god stand, og det er ennå tydelege merke etter grøfta rundt resten av kyrkjegarden. Grøfta skulle halde husdyra som beita i utmarka borte. Me finn og restar av hagtornhekken som blei planta for å verne gravplassen enda betre. Den gamle kyrkjegarden ligg i eit område som er prega av naust og fritidsbustadar og ein traktorveg passerar steingarden faretruande nær. Det som likevel uroar meg mest, er at kyrkjegarden ligg i eit område som på kommunen sin reguleringsplan er regulert til fritidsbustadar. Her må ein vere på vakt og sikre at dette verneverdige kulturminnet ikkje går tapt. Me veit at koleraen tok livet av 30 personar i Sveio sokn. Då har me reknar med dei ni fiskarane frå andre prestegjeld som omkom. Sidan den gamle kyrkjegarden i Sveio ikkje tilfredsstilte styresmaktene sine krav til å gravleggje koleralik, skulle ein tru at alle som døydde av koleraen i Sveio ligg gravlagde i Mølstrevåg. Slik er det ikkje. Folk viste sterk motstand mot å bruke dei nye koleragravplassane. Dei ville helst bruke dei ordinære kyrkjegardane. Kolerakyrkjegardane måtte lagast til på svært kort tid, og som me les i kallsboka så var det ikkje så mykje som ein steingard rundt kyrkjegarden i starten. På Espevær viser protokollane frå lasarettet at det i hovudsak var dei tilreisande fiskarane som blei gravlagde på koleragravplassane. Dei som høyrde heime i Bømlo sokn blei stort sett gravlagde på kyrkjegarden i Langevåg. Instruksen frå styresmaktene sa at koleralika ikkje skulle fraktast så langt.

10 Enda ein kolerakyrkjegard Soknepresten i Finnås skreiv ikkje i protokoll kvar dei døde blei gravlagde, men dei ni tilreisande fiskarane blei heilt sikkert gravlagde i Mølstrevåg. Det er lite sannsynleg at gardane som låg langt borte frå Mølstrevåg bar kistene med koleralika heilt til Mølstrevåg. Kor ligg så dei 21 personane frå Sveio sokn som døydde av koleraen? Svaret finn me i kallsboka. Der skreiv sokneprest Aal i 1884 om ein annan kolerakyrkjegard i Sveio, nemlig kyrkjegarden i utmarka like vest for garden Sveio sitt bøgjerde. Denne kyrkjegarden ligg i nedre kant av Fjellstad, like vest for riksvegen. I kallsboka står det at denne kyrkjegarden blei teken i bruk under koleraen i 1849, og at kyrkjegarden blei nytta heilt til den nye kyrkjegarden på Bjelland sto ferdig i Sidan kyrkjegarden ved Fjellstad gjekk over til å bli soknet sin nye gravplass etter koleraepidemien, er det ingen som har snakka om denne kyrkjegarden som kolerakyrkjegard. Det var på denne nye gravplassen dei fleste av offera for koleraepidemien i Sveio blei gravlagde, men blei ikkje dei døde som kom frå gardane i nærleiken av Mølstrevåg gravlagde i Mølstrevåg? Presten sin protokoll over døde og gravlagde tyder ikkje på det. Det er lite truleg at presten utførte såkalla jordfestingar på meir enn ein kyrkjegard same dag. Derfor ligg nok alle med same jordfestingsdato på same kyrkjegard. Soknepresten jordfesta koleraoffera i Sveio sokn på fem ulike dagar. Den 22. mars blei dei tilreisande fiskarane jordfesta på kolerakyrkjegarden i Mølstrevåg. Tre dagar seinare blei 8 nye koleragraver jordfesta. Mange av desse var frå gardar langt borte frå Mølstrevåg, derfor ligg dei truleg på kolerakyrkjegarden ved Fjellstad. Mange av dei fem som blei jordfesta 9. april og dei sju som blei jordfesta 29. april høyrde og heime i dei indre delane av Sveio. Derfor ligg truleg heller ingen av desse gravlagde i Mølstrevåg. Den siste jordfestinga av koleralik fann stad så seint som 22. juni. Denne dagen blei Knud Larsen frå Avløpet jordfesta. Dette var same dagen som koleragravplassen i Mølstrevåg blei vigsla av soknepresten. Som me veit så er Avløpet nabogarden til Mølstrevåg. Derfor er det mykje som tydar på at Knud Larsen var den tiande og siste som vart gravlagd på kolerakyrkjegarden i Mølstrevåg. Oppsummering I denne artikkelen har eg prøvd å sjå nærare på kva som hende i løpet av dei dramatiske vekene koleraepidemien herja i Sveio. Eg har prøvd å bruke historiske kjelder som

11 er til å lite på, og ved hjelp av desse har eg etter mi meining funne mange nye opplysningar om kolerasjukdommen, dei som døydde av koleraen og om kolerakyrkjegardane i Sveio. Det er mitt håp at nye opplysningar om denne dramatiske delen av historia vår, kan føre til at kolerakyrkjegarden i Mølstrevåg blir restaurert og gjort tilgjengeleg for folk. Kva med å rydde den gamle gravplassen, setje opp ny jernport og plante ny hekk av hagtorn? Vegen til kyrkjegarden bør skiltast frå riksvegen, og det hadde vore fint med oppslag som fortalde historia om koleraepidemien i Sveio og om kolerakyrkjegarden. Den gamle kyrkjegarden er eit kulturminne me må ta vare på, og gjennom historia om koleraepidemien blir slike kulturminne interessante for folk. Kvittering på skipslasta som blei sendt frå Bergen til lasarettet på Espevær ved utbrotet av epidemien. Me kan sjå at lasta blant anna inneheldt 14 likkister med diverse, 36 tomme likkister, to badekar, såpe, bek og høvla kjøpmannsbord. Teikningane er frå Frankrike og skal førestille same kvinne før utbrotet av kolera og ein time etter utbrotet av kolera.

12 Årelating. Ein trudde at det ureine blodet måtte tappast ut av kroppen. Blodigler blei og nytta til denne reinsinga. Kirkegården ved havet i Leirvåg ligg fint til i skogen, ikkje langt frå sjøen. Her blei fem av dei seks personane frå Valestrand som døydde av koleraen i 1849 gravlagde. Steingarden og jernportane er i god stand. Det går stig frå Nappen ved Valevåg og ut til kyrkjegarden.

13 Steingarden i øvre kant av koleragravplassen i Mølstrevåg. Det var kaptein Johannes Simonsen som laga steingarden ein gong rundt 1870 og fekk sett inn jernport. Kona hans, Gurine, planta hagtornhekk rundt resten av kyrkjegarden. Denne hekken skal ho ha vatna, gjødsla og stelt så lenge ho levde. (Ho døydde i 1901.)

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

SJUKE BARN I BARNEHAGEN

SJUKE BARN I BARNEHAGEN SJUKE BARN I BARNEHAGEN INFORMASJON TIL FORELDRE SOM HAR BORN I SEIM BARNEHAGE BA SJUKE BARN I BARNEHAGEN Du kjem sikkert mange gonger til å stille deg sjølv spørsmålet: Er barnet mitt friskt nok til å

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt Ser du det? Hvordan jobbe med trosopplæring og bibelfortellinger med hovedvekt på det visuelle. Vi lever i en mer og mer visuell tid, og dette bør få konsekvenser for hvordan kirken kommuniserer med og

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 12.10.2015 SAKSHANDSAMAR: Erik Sverrbo SAKA GJELD: Variasjon i ventetider og fristbrot ARKIVSAK: 2015/2228 STYRESAK: 107/15 STYREMØTE: 10.11.

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

Notat om historie og kulturlandskap

Notat om historie og kulturlandskap Notat om historie og kulturlandskap på del av g.nr. 40, br.nr. 1 og 13 Hauge i Kvinnherad planlagt regulert til bustadføremål. Tunet 2012 Hatlestrand november 2012 Karin Rabben Vangdal og Svein-Åge Vangdal

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

RAPPORT ETTER ØVING LYNELD TORSDAG 20. DESEMBER 2012

RAPPORT ETTER ØVING LYNELD TORSDAG 20. DESEMBER 2012 Om Øving Lyneld Øving Lyneld er primært ei varslingsøving som Fylkesmannen i Hordaland gjennomfører med ujamne mellomrom for å teste beredskapsvarslinga til kommunane i Hordaland og Hordaland fylkeskommune.

Detaljer

Noteringshefte. N Y N O R S K Trinn 3 5

Noteringshefte. N Y N O R S K Trinn 3 5 Noteringshefte N Y N O R S K Trinn 3 5 Noteringshefte Personalia: Testpersonens namn:... Fødselsdato:... Norm:.. Skule/Institusjon:... Klasse:.... Testleiar:... Dato:.. Merknadar: 1. Leseflyt og leseforståing

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Plassebakken Barnehage

Plassebakken Barnehage Plassebakken Barnehage Plassebakken Post Austigard Februar 2012 www.plassebakken.no Hei alle sammen! Plassebakken Barnehage BA I januar har vi nytta oss av det fine veret å vøre mykje ute! Sjølv om det

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Maria Parr Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Illustrert av Bo Gaustad Det Norske Samlaget Oslo 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av eboknorden 2013 ISBN 978-82-521-8583-6

Detaljer

Det nödvendiga samtalet hur ger vi vi allvarliga besked til patienter och närstående?

Det nödvendiga samtalet hur ger vi vi allvarliga besked til patienter och närstående? Det nödvendiga samtalet hur ger vi vi allvarliga besked til patienter och närstående? Carl-Johan Fürst, Karolinska Institutet og Krisepsykologi ? Når pasienten kjem til legen har han kanskje fleire bekymringar

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv...

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv... Innhald 1. Fritid og bibliotek... 1 2. Hos legen... 7 3. Høgtider... 12 4. Mattradisjonar... 18 5. Sunnheit og kosthald... 25 6. Arbeidsliv... 30 7. Jobb i sikte... 35 8. Skule og utdanning... 40 9. Familie

Detaljer

nynorsk fakta om hepatitt A, B og C

nynorsk fakta om hepatitt A, B og C nynorsk fakta om hepatitt A, B og C Kva er hepatitt? Hepatitt betyr betennelse i levra. Mange virus kan gi leverbetennelse, og dei viktigaste er hepatitt A-viruset, hepatitt B-viruset og hepatitt C-viruset.

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Tor Arve Røssland. Oslo

Tor Arve Røssland. Oslo Tor Arve Røssland Svarte-Mathilda Oslo Om denne boka Ei ung jente blir funnen knivdrepen i heimen sin. Mordet blir aldri oppklart. Leilegheita som var åstaden for mordet, står tom i 20 år. Når Elisabeth

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

Brannsår, rus eller friheit?

Brannsår, rus eller friheit? Brannsår, rus eller friheit? Eg la hendene bak ryggen og kneip meg sjølv i armen. Eg hadde førebudd meg på dette. Førebudd meg for den vonde heksa. Ho sat der, i sofaen, rusa. Alt var gitt opp, og no var

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1 Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 1 Gaular, ein flott kommune i vakre Sogn og Fjordane. 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 2 Gaular, med dei tre ruteområda (2.923 innbyggjarar

Detaljer

Kom skal vi klippe sauen

Kom skal vi klippe sauen Kom skal vi klippe sauen KOM SKAL VI KLIPPE SAUEN Kom skal vi klippe sauen i dag Klippe den bra, ja klippe den bra Så skal vi strikke strømper til far Surr, surr, surr, surr, surr. surr Rokken vår går,

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Kommentar 22.7.2015 frå Naturvernforbundet vedrørande blåsesand i Ulsteinvik

Kommentar 22.7.2015 frå Naturvernforbundet vedrørande blåsesand i Ulsteinvik Kommentar 22.7.2015 frå Naturvernforbundet vedrørande blåsesand i Ulsteinvik (Basert på opplysningane i artikkelen nedanfor.) Brukt blåsesand inneheld komponentar av det som er sandblåst, og er å rekne

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Fakta om hiv og aids. Nynorsk

Fakta om hiv og aids. Nynorsk Fakta om hiv og aids Nynorsk Hiv og aids Aids er ein alvorleg sjukdom som sidan byrjinga av 1980-talet har spreidd seg over heile verda. Aids kjem av eit virus, hiv, som blir overført frå person til person

Detaljer

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette?

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette? Norsk etnologisk gransking Desember 1955 Emne nr. 53 TRESKING II I 1. Kva tid på året var det dei til vanleg tok til å treskja? Var det visse ting dei i så måte tok omsyn til, t. d. om kjølden var komen?

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

Tormod Haugland MØRK MATERIE

Tormod Haugland MØRK MATERIE Tormod Haugland MØRK MATERIE Roman FORLAGET OKTOBER 2015 TORMOD HAUGLAND Mørk Materie Forlaget Oktober AS 2015 Omslag: Egil Haraldsen & Ellen Lindeberg Exil Design hos OZ Fotosats AS Tilrettelagt for ebok

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

OPERASJON I MAGE ELLER TARM

OPERASJON I MAGE ELLER TARM OPERASJON I MAGE ELLER TARM KJÆRE PASIENT Velkommen til avdeling for gastro og akuttkirurgi. Dette er informasjon til deg som er operert på grunn av akutt stopp i fordøyinga. ILLUSTRASJON AV MAGE OG TARM

Detaljer

Psykolog Elin Hordvik Senter for Krisepsykologi, Bergen

Psykolog Elin Hordvik Senter for Krisepsykologi, Bergen Å leve med kreft over tid. Psykososiale utfordringar og hensiktsmessige tiltak ved kreftsjukdom Psykolog Elin Hordvik Senter for Krisepsykologi, Bergen Å leve med kreft Det er mange utfordringar, f.eks:

Detaljer

Informasjonsbrosjyre SOGNDAL STUDENTBARNEHAGE

Informasjonsbrosjyre SOGNDAL STUDENTBARNEHAGE Informasjonsbrosjyre SOGNDAL STUDENTBARNEHAGE SOGNDAL STUDENTBARNEHAGE Sogndal Studentbarnehage er ein privat barnehage, som vert driven av Studentsamskipnaden i Sogn og Fjordane (SISOF), velferdsorganisasjonen

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjon

Detaljer

Eg må kjøpe ei ny grammatikkbok. Eg må kjøpe ei nynorsk ordbok. Eg må kjøpe ei ny grammatikkbok. I tillegg må eg kjøpe ei nynorsk ordbok.

Eg må kjøpe ei ny grammatikkbok. Eg må kjøpe ei nynorsk ordbok. Eg må kjøpe ei ny grammatikkbok. I tillegg må eg kjøpe ei nynorsk ordbok. Å BINDE SAMAN SETNINGAR 1 Kva ordklasse høyrer dei utheva orda til? Då eg var i London, besøkte eg tanta mi. Ein hund beit Leo. Derfor er han redd hundar. Arne går på spanskkurs, for han vil lære spansk.

Detaljer

Stråling frå elektronisk kommunikasjon

Stråling frå elektronisk kommunikasjon Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapte

Detaljer

Pasienthotellet Fss Plassering: 7. etg Kapasitet: 21 sengar fordelt på 7 dobbeltrom/7 enkeltrom

Pasienthotellet Fss Plassering: 7. etg Kapasitet: 21 sengar fordelt på 7 dobbeltrom/7 enkeltrom Pasienthotellet Fss Plassering: 7. etg Kapasitet: 21 sengar fordelt på 7 dobbeltrom/7 enkeltrom Formål med pasienthotelllet: Hovudoppgåva er å vere eit tilbod for at pasientane skal behandlast på beste

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Månadsbrev for Rosa september 2014

Månadsbrev for Rosa september 2014 Månadsbrev for Rosa september 2014 Oppsummering/ evaluering av september Språkutvikling Omsorg Ser at borna no stort sett er trygge både på rutinane, dei andre barna og dei vaksne på avdelinga. Dette fører

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

TEMA. Stryn 05.11.14

TEMA. Stryn 05.11.14 TEMA Erfaring frå beredskapsøving i Bømlo kommune vinteren 2014 Odd Petter Habbestad Bakgrunn for øvinga Bestilling av beredskapsøving frå rådmann i BK, der tema skulle vera straumløyse over lengre tid.

Detaljer

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer leseser ie Nynorsk Julius Cæsar Norsk for barnetrinnet slaget Ved alesia Den mest berømte av motstandarane til Cæsar under gallarkrigen var gallarhovdingen

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Straumen går Vatnet kom som regn frå skyene det kom inn frå havet i tunge mørke skyer dei drog seg lågt inn over kysten og lét dropane falle det

Detaljer

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage!

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss! Dette heftet er ei samling av ulik informasjon som me håper kan være grei for deg når du skal vær

Detaljer

Rom ved havet, rom i byen

Rom ved havet, rom i byen Frode Grytten Rom ved havet, rom i byen Noveller Oslo 2012 Det Norske Samlaget 2007 www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8441-9 4. utgåva Om denne boka

Detaljer

Møteprotokoll for møte i

Møteprotokoll for møte i Møteprotokoll for møte i Masfjorden Kyrkjelege Fellesråd 27.01. 2015 kl. 1815 i kantina på kommunehuset. Desse møtte: Ragnhild Skuggedal Britt E. Nordland Åse Dyrkolbotn Øyvind Kristoffersen Egil Kvingedal

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Oppsummering/ evaluering av mars/april Mål og innhald april I mars har me hatt fokus på språk. Me har hatt språksamlingar saman med Rosa kvar veke, der har me sett på

Detaljer

ÅRSRAPPORT FRÅ KREFTOMSORG. Årdal kommune

ÅRSRAPPORT FRÅ KREFTOMSORG. Årdal kommune ÅRSRAPPORT FRÅ KREFTOMSORG Årdal kommune 2011 Innhold 1.0 Kreftomsorga i Årdal... 3 1.1 Kreftsjukepleiar... 3 1.2 Nettverk for ressurssjukepleiarar... 3 1.3 Hospitering... 5 2.0 Plan vidare... 5 2.1 Kreftsjukepleiar...

Detaljer

Om HPV-vaksinen i barnevaksinasjonsprogrammet

Om HPV-vaksinen i barnevaksinasjonsprogrammet Nynorsk 2016 Vaksine for å førebyggja livmorhalskreft tilbod til jenter i 7. klasse Informasjon til barn og foreldre Om HPV-vaksinen i barnevaksinasjonsprogrammet 1 Vaksine mot humant papillomvirus (HPV)

Detaljer

Velkomen til minifolkehøgskule i Nordfjord

Velkomen til minifolkehøgskule i Nordfjord Velkomen til minifolkehøgskule i Nordfjord Kjære foreldre, føresette, søsken og vener! I 8 månader har de fått rapport etter rapport frå Nordfjordeleven dykkar. Om flotte fjelltoppar. Store bølgjer. Hav

Detaljer

Det var spådd frå gammal tid at Øyvære skulde gå under. Uti have låg det, og have skulde ta det. Det hadde

Det var spådd frå gammal tid at Øyvære skulde gå under. Uti have låg det, og have skulde ta det. Det hadde Det norske språk- og litteraturselskap 2010. Olav Duun: Menneske og maktene. Utgave ved Bjørg Dale Spørck. ISBN: 978-82-93134-46-6 (digital, bokselskap.no), 978-82- 93134-47-3 (epub), 978-82-93134-48-0

Detaljer

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Innledning Eg valde å tolke oppgåva slik at ein skulle framstille ein «historie» kun ved hjelp av bilete. Eg tolka det òg slik

Detaljer

«Ny Giv» med gjetarhund

«Ny Giv» med gjetarhund «Ny Giv» med gjetarhund Gjetarhundnemda har frå prosjektleiinga i «NY GIV I SAUEHOLDET» som HSG står bak, fått ansvar for prosjektet «KORLEIS STARTA MED GJETARHUND FOR FØRSTE GANG». Prosjektet går ut på

Detaljer

VELSIGNING AV HUS OG HEIM

VELSIGNING AV HUS OG HEIM KR 15.4/12 VELSIGNING AV HUS OG HEIM 1 Denne liturgien kan brukast når folk bed presten eller ein annan kyrkjeleg medarbeidar om å koma og velsigna den nye heimen deira. 2 Dersom presten blir beden om

Detaljer

Hallo i nedslagsfeltet!

Hallo i nedslagsfeltet! Hallo i nedslagsfeltet! Måndag 1.juli starta lillesyster Emma og eg på sykkeleventyret som vi hadde sett fram til i nesten eitt år. Og etter fleire veker med ganske intens planlegging kunne vi endeleg

Detaljer

G A M A L E N G K U L T U R

G A M A L E N G K U L T U R Norsk etnologisk gransking Emne nr. 12 Oktober 1948 G A M A L E N G K U L T U R Den gjennomgripande utviklinga i jordbruket dei siste mannsaldrane har ført med seg store omskifte når det gjeld engkulturen.

Detaljer

Hallo i nedslagsfeltet!

Hallo i nedslagsfeltet! Hallo i nedslagsfeltet! Her i Valdres flyg tida av stad, og eg har det supert! Kvar dag skjer det nye og spanande ting, og eg har storkosa meg dei siste vekene, sjølv med ribbeinsbrudd. Logisk nok har

Detaljer

PRAKSISKONTRAKT. Eg har også jobba eit halvt år som nattevakt og halvannan år på dagtid på avlastningsbolig for barn med ulike behov.

PRAKSISKONTRAKT. Eg har også jobba eit halvt år som nattevakt og halvannan år på dagtid på avlastningsbolig for barn med ulike behov. PRAKSISKONTRAKT Barnehagens forutsetningar Praksislærers forventning til studenten Eige ark Studentens forutsetninger (faglige, personlige, praktiske) Eg har ikkje noko erfaring med barnehage før eg starta

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

PROTOKOLL. Landsmøte Norsk Fyrhistorisk Foreining 2009 Brekstad, Sør-Trøndelag 5. september 2009

PROTOKOLL. Landsmøte Norsk Fyrhistorisk Foreining 2009 Brekstad, Sør-Trøndelag 5. september 2009 1 PROTOKOLL Landsmøte Norsk Fyrhistorisk Foreining 2009 Brekstad, Sør-Trøndelag 5. september 2009 L01/09 Oppnemning av møteleiar, referent, tellekorps og to personar til å skriva under landsmøteprotokollen.

Detaljer