Klimaskifte kva skjer? Om blindvegar og utvegar. Trygve Refsdal. Godt folk! Kjekt at de er så mange i salen! Eg er litt nervøs.

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Klimaskifte kva skjer? Om blindvegar og utvegar. Trygve Refsdal. Godt folk! Kjekt at de er så mange i salen! Eg er litt nervøs."

Transkript

1 Klimaskifte kva skjer? Om blindvegar og utvegar. Trygve Refsdal Godt folk! Kjekt at de er så mange i salen! Eg er litt nervøs. Eg skal tala om klimaskiftet. - Det som skjer. Eit stort tema! Så om klimapolitikk. Om blindvegar og utvegar. Store tema! Eg prøver å sjå nye innfallsvinklar. Utan dagens slagord, men med konkrete døme og tal. Ja KVA SKJER? Eg startar med nokre tal. Våre utslepp av drivhusgassen CO 2 vert i år om lag millionar tonn. Mest frå brenning av fossil energi, kol, olje og naturgass. - Ei firedobling frå 1958! Plansje 1: Dette viser veksten i utsleppa, med størst vekst etter år Størst vekst etter at Kyotoavtalen kom! Vel halvdelen av utsleppa, 54 prosent, vert tatt opp i verdshava og på landjorda. Dei står begge for ei netto binding på vel millionar tonn per år. Kvart år tek norske skogøkosystem opp millionar tonn, eller 60 prosent av norske CO 2 -utslepp. Ei fullskala månelanding på Mongstad kunne ha bunde vel 1 million tonn CO 2 per år. Eit CCS-anlegg i Grenland kan dekka fire store punktutslepp, i alt 2,2 millionar tonn. Plansje 2: Her er tala. Dei viser at naturen er sentral! Me bør samarbeida med naturen, ikkje kjempa mot den. Her trengs kunnskap. Biologi er like viktig som teknologi! Naturen er dynamisk, ikkje statisk. Ivar Aasen sine ord er sentrale: Mange Bekkar smaa, gjev ei stor Aa. I naturen er det dei diffuse opptaka og utsleppa som dominerer, ikkje punktutslepp, som er i fokus i dag. Våre utslepp er altså firedobla dei siste 55 åra. Det er dramatisk. Men opptaka i verdshava og i biosfæren på landjorda, har auka like dramatisk. Det skuldast at når CO 2 - mengda i lufta veks, så gjev det: Auka absorbsjon i verdshava. Auka fotosyntese. Eg trur at den er undervurdert. Eit ikkje-tema i norske medium. Frå i vår og til no, midt i september, i vekstsesongen i nord, har CO 2 -mengda i lufta gått ned, trass alle våre utslepp i denne perioden. Plansje 3: Dette illustrerer styrken i fotosyntesen i nord. Den syg ut CO 2 frå lufta. Frå aptil til september. Ikkje minst gjeld dette dei boreale eller nordlege skogøkosystema. Lyrikaren Rolf Jakobsen skriv: Fra Ånestadkrysset til Vladivostok, Jordklodens grønne skjerf om halsen.

2 Det skjer mykje også på andre frontar. Ny energi. Sol, vind. Men det i særklasse viktigaste ligg i sparing, i effektivisering og i økonomisering. I Danmark seier dei: Den grønneste energi er den, der ikke bruges. Eit symbol er namnet Negawatt opprinneleg ei trykkfeil for Megawatt, no eit symbol for spard energi. Me ser det i industrien. Meir effektiv forbrenning, produksjonsflyt, nye legeringar og nye prosessar, ny teknologi. Det gjev oss lettare kjøleskåp, betre isolerte, dei treng mindre straum, mindre ureining. Også her gjeld Ivar Aasen sine ord: Mange Bekkar små,..! Utan slik innsparing dei siste 40 åra, og med dagens aktivitetsnivå og forbruk, så ville energibruken no vore 65 prosent høgare enn den er. Sekstifem prosent! Me kan òg sjå det på ein annan måte. Med stabil energibruk dei siste 40 åra så kunne me ha auka vårt aktivitetsnivå og forbruk med 65% frå Det ville gjort dette seminaret uaktuelt. Plansje 4: Negawatt er eit ord som sjeldan vert brukt i Noreg. I staden ser me, i alle meldingar: Verden er umettelig på energi. Meir energi. Meir energi. Men det er vel vår totalt energibruk som er problemet? Ny energi er i framgang. Her er eit stort potensial, truleg størst for solenergi, og spesielt i sør. Der er sol, og mykje energi går til kjøling - når sola skin. Produksjon og forbruk går då hand i hand. Det gjev òg kortreist straum, viktig i land med usikre kraftlinjer. Vasskraft har vore og er viktig for Noreg. Vår el-kraft er stabil og fleksibel, og kan lagrast, i magasin. Eit felt der me bidreg med spisskompetanse, verda over. Elles er elektrisk kraft ei ferskvare. Ei utfordring og ein kostnad er lagring. Det trengs for innfasing av vind- og solenergi. Året har 365 døgn, og kvart døgn 24 timar. Plansje 5: Produksjon / kapasitet. Vasskraft med magasin utnyttar typisk 50-60% av installert kapasitet. Flaumkraft kanskje 30-40%. Og vindkraft typisk berre 25% av installert kapasitet. Det er, også, langt fram. Veldig langt. Plansje 6: Diagrammet viser auken i globalt energibruk frå 1990 til Her er eit stort dilemma. Så lenge den totale energibruken aukar så sterkt, så kjem me stadig meir på etterskot. Diagram av Rune Likvern, bygt på BP Statistical Review Plansje 7: Her er eit anna diagram, prosentvis framstilt, der vasskraft og kjernekraft også er inkludert. Trass det dominerer fossil energi. Så: Over til Sheik Yamani! Ahmed Zaki Yamani, oljeminister i Saudi-Arabia, er nok den som har mest ære for økonomisering og sparing dei siste 40 åra. Yamani var strategen for OPEC under den såkalla oljekrisa i Med lågare produksjon, fyrst 10 prosent, så gradvis meir. Det virka. Prisen på råolje var, i starten, 3 dollar per fat. Den steig til dollar etter fem månader. Me kan seia: OPEC starta ENØK.

3 Prisen på råolje hadde i lang tid vore 2-3 dollar per fat. Nesten gratis, sett frå dagens hundre dollar per fat. Spesielt i USA var samfunnsliv og økonomi bygd på nesten gratis olje. Med høg energibruk, bilar som brukte nær to liter per mil. Ein kultur med kjøp og kast, stor arealbruk, store volum. Urban sprawl utflytande byar, store avstandar, svære kjøpesenter, transport, asfalt, stål, betong. Ja, USA har stått for billeg energi. Endå meir i gamle Sovjet og Aust-Europa. Der skulle billeg energi vera eit sosialistisk basisgode. Det gav store volum, låg kvalitet og eit skittent miljø. Vest-Europa har hatt doble USA-prisar på energi, med våre skattar og avgifter. Det gjev oss ei meir europeisk byutvikling. Krava om meir energi og billeg energi er til skade. Stor skade. Kåre Willoch forstod det tidleg. I 1995 skreiv han boka En ny miljøpolitikk : Meir skatt på energi, mindre skatt på arbeid! Noreg nærmar seg no USA på 1970-talet. Då køyrde Exxon ein kampanje: Take to the Road for fun! Ut på asfalten og mor deg! - Ser me i dag på NRK Super, så er me der på nytt. Burning er no ein norsk kultfilm. Ford Mustang, 450 hestar. Svidde dekk frå Oslo til Nordkapp. Her er no eit frislepp: Segway, snøscooter og sjøscooter, auka fartsgrenser, taxfree. På Jæren står samferdsleareal for 90% av nedbygginga av dyrka jord. På svenskekysten seier folk: Nordmenn treng så stor plass. Mange dyrkar USA-modellen. Kina satsa på billige bilar. Med subsidiar, i iveren etter å modernisera. Dei fekk trafikksystem stappfulle av bilar - i kø og med dårleg sikt. Drivstoffsubsidiar er vanleg i mange land. Kvart år trengs meir enn eit halvt norsk oljefond til det. Mest i land med økonomisk vanstyre, som Venezuela og Iran, Egypt, Argentina. Er det så lurt? Indonesia brukar 20% av statsbudsjettet til slike subsidiar, og manglar pengar til helse og utdanning. Midt-Austen er ein region med ekstrem auke i energibruk og med auke i den ekstreme fattigdomen. Ja, oljeprisen har auka, i dag 100 dollar per fat. Men tenkinga vår, status og ære er knytt til fart, volum og mobilitet. - Ei dagsavis veg no snart eit kilo. Hundre gram er vel nok? Kvifor er fjell-landsbyen så pompøs? Grand Prix, fotballen og klimakonferansane? Treng me nye bruer med fleire felt inn til Bergen, når berre ein av fem setar er i bruk? Dette vart mykje om CO 2 og energi. Eg burde ha nemnt også andre klimagassar. Metan - ein joker i klimasamanhang. Vassdamp, skyer og skydanning. Jorda si refleksjonsevne Albedo. Svart sot. Men det går ikkje på 45 minutt. Men også her dominerer det diffuse. Mange Bekkar smaa, gjev ei stor Aa! Ja KVA SKJER? Lufttemperaturen nær jorda har auka. Med om lag 0,7 grader Celsius. - Ikkje så mykje, kanskje? I Bronsealderen var det varmare og då var Hardangervidda skogkledd. Men me er på veg. Skoggrensa kryp oppover mot vidda. Fyrst vier og bjørk. Grensa stig med om lag 170 høgdemeter for kvar grad auka varme. Norsk natur er i endring!

4 Verdshava dempar oppvarminga. Over 90 prosent av den ekstra tilførsla av energi vert tatt opp i dei. Temperaturen i havet stig med om lag 0,1 grad Celsius kvart tiår. Her er enorme volum som bind varme. Også is og brear seinkar oppvarminga, men i mindre grad. Med ein annan klode, med meir land og mindre hav og is, ville nok lufttemperaturen ha stige betydeleg raskare. Tal frå bakkestasjonar viser ei utflating i lufttemperatur dei siste femten åra. Dette er debattert, men her finst òg forklåringar. Så HAVET kva skjer der? Veldig kort: Verdshava er ein stabilisator. Også når det gjeld CO 2. Med store netto opptak kvart år, milliardar av tonn reint karbon. Opptaket av CO 2 i havet gjer det surare. Eller rettare sagt: Mindre basisk. Kapasiteten for binding minskar i varmare vatn. I dag betyr det lite. (Plansje 8) (lager opptak) Havet har enorm kapasitet for binding og lagring av karbon. Mest i djuphavet og botnsedimenta. I dag flytter me fossilt karbon til verdshava, via atmosfæren, over tid. Med dagens tempo kan det ta år før våre estimerte fossile reservar er tømde og ligg i havet. Og det er plass til dei der. (Plansje 9) HAV-atmosfære utveksling. Og her er ei stor utveksling av CO 2 mellom hav og luft: ved absorbsjon og desorbsjon, ved fotosyntese og respirasjon. Fotosyntesen er viktig i også i verdshava den står for om lag 30% av global fotosyntese. KVA SKJER i ATMOSFÆREN? CO 2 -konsentrasjonen var om lag 280 ppm i førindustriell tid. I vinter vil den passera 400 ppm. Gassen er ein viktig drivhusgass, men er også grunnlaget for fotosyntesen og alt liv på jorda. Her er ein fin balanse. Både for låg og for høg konsentrasjon er ein risiko. (Plansje 10 Vostok data) Ser me oss attende i tid, så var det eit lågt innhald av karbon i atmosfæren i fire hundre tusen år. Innhaldet svinga mellom 180 og 300 ppm. I halve denne perioden var det så lågt som 230 ppm, eller lågare. Med så låge verdiar ville me i dag knapt kunna fø sju milliardar menneske på jorda. Det er min påstand. Den låge konsentrasjonen medvirka til istider som kunne vara i 80 tusen år. Og til reduserte avlingar, uår. For høg konsentrasjon bidreg til oppvarming. Som sagt, her er ein fin balanse. Eg ser på karbon som ein ressurs. Ein livsviktig ressurs som me bør økonomisera med, ved moderate uttak frå våre fossile lager.

5 Svante Arrhenius, Nobelpristakar og forskar på drivhuseffekten, heldt eit foredrag i Då var uttaka små, berre ½ milliard tonn kol per år. Han sa: Med aukande innhald av karbondioksid i atmosfæren, kan me vona på tidsbolkar med eit meir stabilt og betre klima, serleg i kaldare regionar, - tider då jordkloten vil velsigna oss med betre avlingar enn no. KVA SKJER på LANDJORDA? Her er dynamiske endringar på landjorda. Meir CO 2 i atmosfæren verkar som ei gjødsling, ved fotosyntesen. Meir nitrogen i nedbøren gjødslar òg. Plansje 11 Fotosyntesen. Her er kjemien bak det som skjer i grøne plantar. Vatn og CO 2, pluss energi frå sola, gjev oksygen og glukose. Det gjev mat, energi, materialar. Eit samnamn for alt organisk materiale i jord og i plantar er biomasse. Alt danna ved fotosyntese. Meir biomasse i jorda vil ofte gjera ho meir fruktbar. Organisk materiale, humus, har ei evne til å halda på vatn og næring, og kan betre jordstrukturen. Her er ein vinn-vinn situasjon: Karbon i jorda er bra for dyrking av mat, og auka karbonlager i jord betyr mindre CO 2 i lufta! Plansje 12 Agroforestry, Etiopia Her er ulike former for samdyrking, såkalla agroforestry. Eit foto frå Etiopia, Akasietre over teff, eit kornslag. Akasietrea tek opp næringsemne frå djupare jordlag, og gjev skugge. Plansje 13 Yavello. Arbeid, vatn og gode såfrø er viktig. Her kviler presten Konse ut etter ei økt i frukthagen sin. Papaia over kaffi. Fyrst haustar han papaya, så kaffi etter 2-3 år. Eg vitja Yavello i Då var her utarma jord, erosjon og svolt. Dei grov då halvmåneforma groper i bakken, med hakke. Små basseng som kvar kan ta vare på ei tønne regnvatn. Fyrst litt, så i stor skala. To millionar i alt. Her er no mat og trevyrke, skugge og eit bra lokalklima, der det før var nakne landskap og svolt. Og lageret av karbon i jord og plantar er mangedobla. Her er bufaste folk, og dei får leva i fred frå mobile bandittar. Skog og myr er særs viktige karbonlager. Tropisk regnskog har stor levande biomasse, men mindre i skogbotnen, med rask nedbryting. I nordleg skog, mest bartre, er det motsett. Sakte nedbryting gjev akkumulering, år for år. Skugge har ei nøkkelrolle, både i nord og sør. Viktig for myrdanning er ymse Sphagnum-arter, torvmose. I varme periodar minska volumet av mange myrar i Noreg, og det vart frigjort CO 2. I våtare og kaldare periodar har dei auka i volum, og dei tek då opp CO 2. Når skogareal vert dyrka eller tatt til beite, minskar karbonlageret og det vert frigjort CO 2. Med tilgroing skjer det motsette, ei gradvis oppbygging av karbonlageret. Lageret av karbon i vegetasjon, i jord, myr og våtmark er om lag GtC milliard tonn karbon, av dette står levande plantar for 600 GtC. Plansje 14: - Det er betydeleg meir karbon i biomassen på landjorda enn i alle våre utvinnbare fossile ressursar, kol, olje og naturgass mot 1400 mrd tonn reint karbon!

6 Netto lagring får me berre når karbonlageret i jord og vegetasjon aukar. Så enkelt, men så få vil forstå det! - Fleire norske klimastrategar trur på stor omsetning. Det gjorde dei òg på Island i si tid. I finans, i Glitnir, Icesave og i Landsbanki. Plansje 15: Biosfæren på landjorda tek opp om lag like mykje som verdshava! Plansje 16: Og omsetninga er veldig stor, som for verdshava! I Noreg bør me arbeida for å få meir virkesrike skogar. Ved forlenga omløpstid, og ved å ta godt vare på dei beste bestanda, og på våre store areal med naturleg forynging og tilgroing. Hogsten bør då aukast i dårleg skog, glissen, vind- og råte-utsett. - Dagens hogstføring er sjeldan i tråd med målet om meir virkesrik skog, diverre. Like vel - dagens fotosyntese og tidlegare tiders skogkultur gjev oss medvind. - Men medvinden har også ei anna side: Den kan overskygga det at me ofte mishandlar jorda med tunge maskiner, med jordpakking, erosjon og jordtap. I jord- og skogbruk, og i anlegg. Her er utfordringar og viktige oppgåver. Me treng sårt meir av god agronomi og god skogskjøtsel. Og her kjem utfordringar i tida framover når det gjeld brann og vind. Eg har skrive om dette for eit masterkurs ved Handelshøgskolen. To notat om det eg kallar Carbon Management. Eg nærmar meg no Kyoto, norske klimamål og norsk klimapolitikk. Fyrst litt bakgrunn. Eg har hatt stor nytte av diskusjonar med frie fagfolk. I 2007 skreiv Hans Goksøyr eit innlegg i Teknisk Ukeblad. Olav Norem las det og tok kontakt med han og med meg. Slik byrja me 3 å utveksla tankar og idear. Me såg irrasjonelle føringar i Kyotoavtalen, og useriøse CO 2 -utspel. Hans Goksøyr har bakgrunn frå Shell og var forskningsdirektør ved Norsk Petroleumsinstitutt, Olav Norem var samferdslesjef, er ekspert på analyser, på energi og skog. Eg har arbeidt med jord- og skogbruk, nordisk og tropisk. I 2010 skipa me til eit fagseminar her på Stalheim, i regi av Skjervheimseminaret: Norsk klimapolitikk og Kyoto. Hit kom Jon Bojer Godal og Eli Heiberg, som begge tenkjer langsiktig om ressursar, og Gunnar Eskeland, klimaprofessor ved Norges Handelshøgskole i Bergen, no i Verdsbanken. Dei kjem med innspel. Me har drøfta alt frå energi til Albedo, frå CCS til G14, skydanning, havstraumar, karbon i jord. Samferdsle, massivtre, el-bilar, biokol og biodrivstoff. Så har eg hatt mykje kontakt med Rune Likvern og son min, Ivar, om norsk oljeutvinning. For meg har det vore seks lærerike år. Mange takk til alle! * * * Hvor udgangspunktet er galest, blir tidt resultatet originalest skriv Henrik Ibsen i Peer Gynt. Det same kan seiast om norske klimamål i Kyotoavtalen. Plansje 17. Dei byggjer på våre utslepp av klimagassar i 1990, om lag 50 millionar tonn CO 2 - ekvivalentar. I 2008 vedtok Stortinget eit nytt klimamål, utsleppa skulle gå ned til millionar tonn i år 2020.

7 skog. Her mangla mykje. Her er ingen verdi på to sentrale sektorar, norsk vasskraft og norsk Plansje 18. I 1990 produserte me 120 TWh vasskraft. Det tilsvarar utslepp på MtCO 2 ved produksjon i gass- eller kolkraftverk. Norsk skog står for MtCO 2 per år. I sum er her store verdiar som ikkje er verdsett. Betydeleg meir enn dei 50 som er med i avtalen. Dette kan gje kreativ bokføring og skeiv prioritering. I mandatet for Klimakur 2020 heiter det: All elektrisitet er antatt å ha null utslipp av CO 2 i beregningene. - Ved å overføra el-kraft til oljeinstallasjonar på norsk sokkel kan me då pynta på vårt klimarekneskap. Verdien av krafta går då frå å vera usynleg til å verta synleg i Kyoto. Det same med norsk skog. Det viser eit innspel til Klimakur 2020 frå Statens Vegvesen, om innfasing av biodrivstoff fram mot år Deira høgste alternativ krev så store volum biomasse at nettobinding i norsk skog ville gå mot null om råstoffet skulle hentast der. Det ville gje ein gevinst på 7,7 millionar tonn i vårt klimarekneskap, og eit tap i norsk skog si binding på kanskje 25 millionar tonn. Eit tiltak som gjev store tap totalt vert til gevinst i Kyoto. I si tid skreiv miljøguruen Barry Commoner om ressursbruk, som ei åtvaring: There is no such Thing as a free Lunch! Denne åtvaringa gjeld framleis, både for el-kraft og skog. Her er ingen gratis lunch! Lavutslippsutvalget kom med si innstilling i Dei problematiserte ikkje premissa for Kyotoavtalen. Det låg kanskje ikkje i deira mandat. Men kven elles skulle sjå kritisk på dette og på mykje anna? Stortinget? Konsulentar? Forskarar? Kritisk tenking kring dette gjev ikkje pengar og karriere. Det enklaste er å kasta seg på alle agn og gå dit pengane er. Eg trur dette har ført oss inn i ymse blindvegar. Om skogen si rolle skriv Lavutslippsutvalet: Innholdet av karbon i en skog er tilnærmet konstant over tid... tilveksten i boreale skoger bør holdes utenfor klimaregnskapet. Naturen er, med dette, fråkopla. Det passar godt med Kyotoavtalen, men ikkje med røyndomen. I rapporten er ordet fotosyntese berre nemnt ei gong, då knytt til teknikk. Utvalet legg, i staden, stor vekt på teknologi og gjev ei god oversikt over tiltak som kan gje energisparing og minska utslepp, mest knytt til store punktutslepp. Men eg synest utvalet går for langt i si tru på teknologi. Orda biodiesel, biodrivstoff eller bioetanol er nemnt 116 gonger i rapporten. - Om denne type drivstoff skriv Hans Goksøyr: Vi skal ikke bruke enorme ressurser på å kopiere produkter som allerede finnes fossilt. Plansje 19: Trass dette er bioenergi ofte bra, dobbelt så bra til oppvarming som til drivstoff. Her frå Østerdalen. Ved frå tynning, som vil gje varme i ovnen til ein pensjonert skogskar, i kuldeperiodar. Det avlastar linjenett og kraftproduksjon når det trengs som mest.

8 Til slutt: Få land har lukkast i sin klimapolitikk. Gobalt sett er den feilslått. Plansje 20. Her er resultatet. På nytt: Eg trur at den enorme utsleppsauken skuldast: Ei tru på at at me løyser problema ved å lyfta dei opp til eit globalt plan. Me ser at auken starta nokre år etter Riokonferansen (1992) og Kyotoavtalen (1997). Trua på at fornybar energi vil løysa alle problem, som spesielt ZERO og Bellona har stått for. Med det trur mange at me kan fortsetja som før, med vår tut-og-køyr-politikk. (Spesielt stor auke etter år 2000). Det kan innvendast at land i vekst ut av fattigdom, som Kina og India, står for mykje av auken, og at fleire vestlege land har minska utsleppa. Men dei har ofte flagga ut produksjon til Kina og India, slik at utslepp som før kom i Noreg og Tyskland no gjev auka utslepp i Kina. Me når kanskje våre norske klimamål om me sender laks frå Måløy til Kina for filetering eller når me tek jolehandelen i London. Eller når høgskular og universitet flaggar ut sine seminar frå Finse, Os og Stalheim til Bali, Brasil og Spania. Våre fjerne og høge utslepp er usynlege i Kyoto. I åra bak oss har her vore ei rekkje satsingar med høg profil: Gasskraftreinsing på Kårstø, Månelanding på Mongstad, prosjektet Just Catch Bio med Aker og Bellona, Biowood på Averøya, Biofuel AS i Ghana, ymse prosjekt i Sahara. - Det er i ruinar no, bortsett frå teknologisenteret på Mongstad. Det er satsa milliardar, og det har vore ein bonanza for konsulentar og ymse organisasjonar. Berre på utgreiingar kring gasskraftreinsing på Kårstø vart det brukt 620 millionar. Enova ytte 97 millionar til Biowood. - Som Rune Likvern skriv om konsulentar i olja: Det er håp og optimisme som selger, realismen kommer uansett. Ja, det er langt mellom dei gode resultata. Men det må nemnast at norsk skatte- og avgiftspolitikk har gjeve gode resultat, som CO 2 -avgifta på mineralolje og CO 2 -avgift for våre utslepp på norsk sokkel. Kanskje også regnskogsatsinga, men eg synest det er for tidleg å seia noko sikkert om den. Om me no meiner alvor, bør me ta nokre skikkelege grep. Me må bremsa når det gjeld utviklingstrekk som er i ferd med å ta heilt av. Det gjeld dagens veldig ekspansjon i trafikk, grenselaus mobilitet, migrasjon, auka fart og fri flyt. Dagens globalisering er neppe berekraftig. Transport er for billig når me fraktar same skinka frå Spania til Noreg, frå Noreg til Spania og så til slutt frå Spania til Noreg. Her er nokre punkt: Me treng eit realistisk klimarekneskap. I eit lite land som Noreg er det viktig å få med effekten av import og eksport, og av internasjonal transport og reiser. Det må leggjast meir skatt på energi og mindre skatt på arbeid, slik Kåre Willoch skreiv i Det kunne ha ført oss inn i gode sirklar i staden for vonde sirklar. Me må retta merksemda mot totalt ressursbruk og lågare energibruk. Lat oss heller kutta ut dagens CO 2 -akrobatikk. Me må ta betre vare på våre naturressursar, som til dømes dei store tilgroingsareala me finn i Noreg.

9 Me bør tenkja langsiktig i vår oljepolitikk. Noreg står i dag for 1,6 prosent av global oljeproduksjon, og me har 0,4 prosent av reservane. Såleis tømer me våre kjende reservar fire gonger raskare enn globalt gjennomsnitt. Eit føredøme synest eg er Jon Godal, som i si tid var sekretær i eit utval som såg på Hardangervidda som Nasjonalpark. I eit foredrag i startfasen, der byråkratar, politikarar, journalistar og grunneigararar var samla, sa han: Når me skal planleggja eit område som Hardangervidda, så må me ha eit skikkeleg tidsperspektiv.. Minst fem tusen år! Eg synest eit slikt perspektiv er like naturleg for Barentshavet som for Hardangervidda. * * * Plansje 22: For dei som er spesielt interessert i norsk oljeproduksjon og verknaden på norsk økonomi. Her er oljeprisen sett i høve til gjeldsopptak i Noreg.

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Olav Akselsen. Leiar av utvalet

Olav Akselsen. Leiar av utvalet Olav Akselsen Leiar av utvalet Men først litt om Mandat Energi- og kraftbalansen Ytre forhold 2030 2050 klimaendringar internasjonal utvikling Verdiskaping sysselsetting kompetanse/teknologiutvikling Mandat

Detaljer

Vinst ved foredling av skogstre. Harald H Kvaalen Skog og landskap, Ås

Vinst ved foredling av skogstre. Harald H Kvaalen Skog og landskap, Ås Vinst ved foredling av skogstre Harald H Kvaalen Skog og landskap, Ås Tema Foredling og frøplantasjar Auka vekst Betre kvalitet Auka karbonbinding Utvalg 20 25 % Evaluering Genetisk tynning Foredling Frøplantasjer/arkiver

Detaljer

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar «Alt kveg bør ut å beite i utmarka», skriv Torbjørn Tufte. Foto: Mariann Tvete Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar Jordbruksnæringa no må samle seg og velje kva kampar dei vil ta til fulle,

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Bedre klima med driftsbygninger av tre

Bedre klima med driftsbygninger av tre Bedre klima med driftsbygninger av tre Skara Sverige 09.9.-11.9.2009 Ved sivilingeniør Nedzad Zdralovic Verdens klima er i endring Årsak: Menneskelig aktivitet i de siste 100 år. Brenning av fossil brensel

Detaljer

Skyss, Bergen 5.6.2013. Adm. direktør Bernt Reitan Jenssen, Ruter As. Ruter sine strategiar på miljøområdet - kva fungerer?

Skyss, Bergen 5.6.2013. Adm. direktør Bernt Reitan Jenssen, Ruter As. Ruter sine strategiar på miljøområdet - kva fungerer? Skyss, Bergen 5.6.2013. Adm. direktør Bernt Reitan Jenssen, Ruter As Ruter sine strategiar på miljøområdet - kva fungerer? Fyrst og viktigast: Auka marknadsdel Bilbruk har i snitt fire gångar kollektivtrafikken

Detaljer

Skog som biomasseressurs

Skog som biomasseressurs Skog som biomasseressurs WWF seminar - tirsdag 13. desember Audun Rosland, Klima- og forurensningsdirektoratet Internasjonal enighet om å holde den globale oppvarmingen under 2 grader IPCC: Globalt må

Detaljer

Lønnsomhetsvurderinger ved investering i skogplanteforedling! Harald Kvaalen, Skog og landskap

Lønnsomhetsvurderinger ved investering i skogplanteforedling! Harald Kvaalen, Skog og landskap Lønnsomhetsvurderinger ved investering i skogplanteforedling! Harald Kvaalen, Skog og landskap Lønsamt for kven? Skogeigar Skogbasert industri Samfunn Herunder CO2 binding Føresettnader for analyser Auka

Detaljer

Skogen, bioenergi og CO 2 -balansen. Fra skog til bioenergi Bodø 29.-30. november 2011. Jon Olav Brunvatne Seniorrådgiver

Skogen, bioenergi og CO 2 -balansen. Fra skog til bioenergi Bodø 29.-30. november 2011. Jon Olav Brunvatne Seniorrådgiver Skogen, bioenergi og CO 2 -balansen Fra skog til bioenergi Bodø 29.-30. november 2011 Jon Olav Brunvatne Seniorrådgiver CO 2 C Karbonbalansen CO 2 flux (Gt C y -1 ) Sink Source europa og tilsv. tropene

Detaljer

Skog og klima 29.03.2010 NORGES SKOGEIERFORBUND 1

Skog og klima 29.03.2010 NORGES SKOGEIERFORBUND 1 Skog og klima NORGES SKOGEIERFORBUND 1 Klimautfordringen og skog Velstandsutvikling har vært basert på en økende bruk av ikke fornybare olje-, gass og kullressurser Utslippene ved bruken av disse fossile

Detaljer

Landbruk og klimagasser. Arne Grønlund

Landbruk og klimagasser. Arne Grønlund Landbruk og klimagasser Arne Grønlund Bioforsk Jord og miljø Møte i landbrukets energi- og klimautvalg 30.11.2007 Landbrukets bidrag til reduserte klimagassutslipp Redusere egne utslipp Lagre karbon i

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

Noreg som bærekraftig energinasjon

Noreg som bærekraftig energinasjon Noreg som bærekraftig energinasjon Klima- og miljøutfordringa etter København Mads Løkeland 17. Februar 2010 København eit steg attende? Alle løfte om utsleppskutt fjerna siste natta både dei kortsiktige

Detaljer

Vika skogsveg i Åkra, bygd i 1999 Foto: Anbjørn Høivik. Hovedplan skogsveier 2013-2025 Kvinnherad kommune

Vika skogsveg i Åkra, bygd i 1999 Foto: Anbjørn Høivik. Hovedplan skogsveier 2013-2025 Kvinnherad kommune Vika skogsveg i Åkra, bygd i 1999 Foto: Anbjørn Høivik Hovedplan skogsveier 2013-2025 Kvinnherad kommune 2.2 Planstatus Hovudplanen er ikkje juridisk bindande, den bestemmer ikkje kva tiltak som skal/ikkje

Detaljer

Uten skog intet liv. Av forstkandidat Trygve Refsdal

Uten skog intet liv. Av forstkandidat Trygve Refsdal Uten at skogen blir tatt med i dette arbeidet spesielt i alle relasjoner for nasjonene i Afrika og Asia, men også i Vesten, blir store summer kastet bort til CO2 satsing og u-hjelp i kampen mot et varmere

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Fornybar energi: hvorfor, hvordan og hvem? EBL drivkraft i utviklingen av Norge som energinasjon

Fornybar energi: hvorfor, hvordan og hvem? EBL drivkraft i utviklingen av Norge som energinasjon Fornybar energi: hvorfor, hvordan og hvem? EBL drivkraft i utviklingen av Norge som energinasjon Steinar Bysveen Adm. direktør, EBL Campusseminar Sogndal, 06. oktober 2009 Innhold Energisystemet i 2050-

Detaljer

Klimatiltak i landbruket. Svein Skøien Bioforsk Jord og Miljø Landbrukshelga Hurdal 23.01.11

Klimatiltak i landbruket. Svein Skøien Bioforsk Jord og Miljø Landbrukshelga Hurdal 23.01.11 Klimatiltak i landbruket Svein Skøien Bioforsk Jord og Miljø Landbrukshelga Hurdal 23.01.11 Hva er klima? Gjennomsnittsværet på et bestemt sted. Enkeltobservasjoner bearbeidet statistisk Normaler Ekstremer,

Detaljer

Hvordan kan bioenergi bidra til reduserte klimagassutslipp?

Hvordan kan bioenergi bidra til reduserte klimagassutslipp? Hvordan kan bioenergi bidra til reduserte klimagassutslipp? Status, potensial og flaskehalser Arne Grønlund Bioforsk, Jord og miljø Workshop Tromsø 13. mai 2008 Bioenergi Energi utvunnet fra biologisk

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Berekraftig eller berre kraftig mobilitet?

Berekraftig eller berre kraftig mobilitet? Berekraftig eller berre kraftig mobilitet? Innlegg på Vegkonferansen «Grøn transport» Hyen samfunnshus 27.08.2015 Carlo Aall Vestlandsforsking Innhald Kva er «berekraft»? Den kraftige mobiliteten Den berekraftige

Detaljer

FNs klimapanels femte hovedrapport DEL 3: Tiltak og virkemidler for å redusere utslipp av klimagasser

FNs klimapanels femte hovedrapport DEL 3: Tiltak og virkemidler for å redusere utslipp av klimagasser Foto: Señor Hans, Flickr FNs klimapanels femte hovedrapport DEL 3: Tiltak og virkemidler for å redusere utslipp av klimagasser Dette faktaarket oppsummerer de viktigste funnene fra del 3 i FNs klimapanels

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Avfallshandtering - korleis bidra til eit betre miljø?

Avfallshandtering - korleis bidra til eit betre miljø? Avfallshandtering - korleis bidra til eit betre miljø? Annegrete Bruvoll forskar Vista Analyse As www.vista-analyse.no Kva miljøproblem er knytte til avfall og kor store er disse? Kva ressursproblem kan

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjon

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Farleg avfall i Nordhordland

Farleg avfall i Nordhordland Farleg avfall i Nordhordland Handsaminga av farleg avfall hjå ulike verksemder i Nordhordland. April, 2004 Samandrag Naturvernforbundet Hordaland (NVH) har gjennomført ei undersøking om korleis 15 ulike

Detaljer

Fremtidige energibehov, energiformer og tiltak Raffineridirektør Tore Revå, Essoraffineriet på Slagentangen. Februar 2007

Fremtidige energibehov, energiformer og tiltak Raffineridirektør Tore Revå, Essoraffineriet på Slagentangen. Februar 2007 Fremtidige energibehov, energiformer og tiltak Raffineridirektør Tore Revå, Essoraffineriet på Slagentangen. Februar 2007 Eksterne kilder: International Energy Agency (IEA) Energy Outlook Endring i globalt

Detaljer

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Frå 1. juli i år vert det innført eit nytt regelverk for regionalstøtte i EØS-området, noko som krev

Detaljer

EID KOMMUNE Finansutvalet HOVUDUTSKRIFT

EID KOMMUNE Finansutvalet HOVUDUTSKRIFT EID KOMMUNE Finansutvalet HOVUDUTSKRIFT Møtedato: 22.01.2015 Møtetid: Kl. 13:00 14:15 Møtestad: Kommuenstyresalen Saksnr.: 001/15-005/15 Forfall meldt frå følgjande medl. Parti Følgjande varamedl. møtte

Detaljer

Gruppemøter. Stasjonær energibruk

Gruppemøter. Stasjonær energibruk Gruppemøter Stasjonær energibruk Unytta energikjelder - bio Trevirke (bio) er den mest aktuelle lokale energikjelda Skogsvirke største kjelde, men også rivings- og industriavfall Grunnlag for næringsutvikling

Detaljer

Aschehoug undervisning Lokus elevressurser: www.lokus.no Side 2 av 6

Aschehoug undervisning Lokus elevressurser: www.lokus.no Side 2 av 6 5G Drivhuseffekten 5.129 Om dagen kan temperaturen inne i et drivhus bli langt høyere enn temperaturen utenfor. Klarer du å forklare hvorfor? Drivhuseffekten har fått navnet sitt fra drivhus. Hvorfor?

Detaljer

Avfallspolitikk og miljøeffekter

Avfallspolitikk og miljøeffekter Avfallspolitikk og miljøeffekter Annegrete Bruvoll forskar Vista Analyse As www. Kva miljøproblem er knytte til avfall og kor store er disse? Kva ressursproblem kan gjenvinning bidra til å løyse og kva

Detaljer

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn Dans meg Lat meg sjå deg utan andlet, lat meg gå med deg i skogen utan klede. Vis meg dit du aldri før har vore, sei meg det du aldri før har tenkt. Våg meg utan sko og utan pust. Dans meg dit du vil Hudsong

Detaljer

CO2-reduksjoner og virkemidler på norsk

CO2-reduksjoner og virkemidler på norsk CO2-reduksjoner og virkemidler på norsk kontinental t sokkel Oljedirektoratet, seminar Klimakur 20.8.2009 Lars Arne Ryssdal, dir næring og miljø Oljeindustriens Landsforening 2 Mandatet vårt - klimaforlikets

Detaljer

Klimapolitiske virkemidler overfor skogsektoren

Klimapolitiske virkemidler overfor skogsektoren Klimapolitiske virkemidler overfor skogsektoren Hanne K. Sjølie Institutt for naturforvaltning, Norges miljø- og biovitenskapelige universitet Østerdalskonferansen, 6. mars 2014 Disposisjon CO 2 -opptak

Detaljer

SAMLET SAKSFRAMSTILLING

SAMLET SAKSFRAMSTILLING SURNADAL KOMMUNE SAMLET SAKSFRAMSTILLING LOKAL FORSKRIFT OM SPREIING AV GJØDSELVARER M.V. AV ORGANISK OPPHAV I SURNADAL Saksbehandler: Mona Rosvold Arkivsaksnr.: 05/02177 Arkiv: V33 &00 Saksnr.: Utvalg

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Tiltak 1 side 12 Fjerne til privat bruk. Tiltaket får då fylgjande ordlyd: Ikkje subsidiera straum.

SAKSFRAMLEGG. Tiltak 1 side 12 Fjerne til privat bruk. Tiltaket får då fylgjande ordlyd: Ikkje subsidiera straum. SAKSFRAMLEGG Sakshandsamar: Inger Moe Arkivsaksnr.: 08/361 Arkiv: 143 K21 Miljøplan for Luster Kommune Rådmannen si tilråding: Luster kommunestyre vedtek miljøplan (plan for energi, klima og ureining)

Detaljer

Effekt på CO2-binding i skog ved hogst versus å la skogen stå? Jørgen Randers Professor Senter for klimastrategi Handelshøyskolen BI

Effekt på CO2-binding i skog ved hogst versus å la skogen stå? Jørgen Randers Professor Senter for klimastrategi Handelshøyskolen BI Effekt på CO2-binding i skog ved hogst versus å la skogen stå? Jørgen Randers Professor Senter for klimastrategi Handelshøyskolen BI WWF Seminar om skog som klimapolitisk redskap Oslo 13. november 211

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

MILJØ OG KLIMAENDRING KONSEKVENSER FOR SAMFUNN OG TRANSPORT

MILJØ OG KLIMAENDRING KONSEKVENSER FOR SAMFUNN OG TRANSPORT MILJØ OG KLIMAENDRING KONSEKVENSER FOR SAMFUNN OG TRANSPORT Forum for Nordisk Jernbane Samarbeid Oslo 21. mai 2007 Jørgen Randers Handelshøyskolen BI ENDRING I TEMP OG HAVNIVÅ SIDEN 1850 Avvik fra 1961-1990

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

Elgen og klimaet. Innhald

Elgen og klimaet. Innhald Elgen og klimaet Ivar Herfindal Erling Solberg Bernt-Erik Sæther Reidar Andersen Innhald Klima Klimaeffektar på hjortevilt, generelt Elg og klima, globalt Elg og klima frå siste istid Elg og klima i dag

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

FJORDVARMENYTT. Kjære kundar! Her kjem juleavisa vår! Informasjon om drifta av fjordvarmeanlegget. Statistikk og økonomi:

FJORDVARMENYTT. Kjære kundar! Her kjem juleavisa vår! Informasjon om drifta av fjordvarmeanlegget. Statistikk og økonomi: Nordfjordeid, 23.desember 2014 FJORDVARMENYTT Kjære kundar! Her kjem juleavisa vår! Informasjon om drifta av fjordvarmeanlegget Statistikk og økonomi: Det er no 50 varmepumper i drift i fjordvarmeanlegget.

Detaljer

Geologisk lagring av CO 2 som klimatiltak

Geologisk lagring av CO 2 som klimatiltak Geologisk lagring av CO 2 som klimatiltak Asbjørn Torvanger, CICERO Senter for klimaforsking Renergi-konferansen Energi og miljø: Ja takk, begge deler, Oslo 1. november 2005 Motivasjon for lagring av CO

Detaljer

«Ny Giv» med gjetarhund

«Ny Giv» med gjetarhund «Ny Giv» med gjetarhund Gjetarhundnemda har frå prosjektleiinga i «NY GIV I SAUEHOLDET» som HSG står bak, fått ansvar for prosjektet «KORLEIS STARTA MED GJETARHUND FOR FØRSTE GANG». Prosjektet går ut på

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Intervju med hamnemynde i Stord kommune.

Intervju med hamnemynde i Stord kommune. Intervju med hamnemynde i Stord kommune. 1. Kva er dykkar arbeid hos hamnemynde i Stord kommune, og korleis er dykkar rolle på Eldøyane? Mitt namn er Inge Espenes og eg er Hamnesjef i Stord Hamnestell.

Detaljer

Energi. Vi klarer oss ikke uten

Energi. Vi klarer oss ikke uten Energi Vi klarer oss ikke uten Perspektivet Dagens samfunn er helt avhengig av en kontinuerlig tilførsel av energi Knapphet på energi gir økte energipriser I-landene bestemmer kostnadene U-landenes økonomi

Detaljer

Skogbrann og klimautfordringen. Jon Olav Brunvatne, Landbruks- og matdepartementet

Skogbrann og klimautfordringen. Jon Olav Brunvatne, Landbruks- og matdepartementet Skogbrann og klimautfordringen Jon Olav Brunvatne, Landbruks- og matdepartementet FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations) om skogbrann: Store skogbranner bidrar mer enn ventet til

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Fisken som gjorde Noreg kjent i verda

Fisken som gjorde Noreg kjent i verda Fisken som gjorde Noreg kjent i verda Frå gammalt av er tørrfisk og klippfisk Noregs viktigaste bidrag på den globale sjømatmarknaden. Desse fiskeprodukta var ein effektiv og rimeleg måte å konservere

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 200903324-51 Arkivnr. 520 Saksh. Farestveit, Linda Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 17.09.2013 EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER

Detaljer

FINANSRAPPORT 2. TERTIAL 2012

FINANSRAPPORT 2. TERTIAL 2012 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Økonomiavdelinga Arkivsak 201010513-21 Arkivnr. 160 Saksh. Skeie, Ingvar Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 26.09.2012-27.09.2012 16.10.2012-17.10.2012 FINANSRAPPORT 2.

Detaljer

Karbon i jord hvordan er prosessene og hvordan kan vi øke opptaket? Arne Grønlund, Bioforsk jord og miljø Matforsyning, forbruk og klima 3.

Karbon i jord hvordan er prosessene og hvordan kan vi øke opptaket? Arne Grønlund, Bioforsk jord og miljø Matforsyning, forbruk og klima 3. Karbon i jord hvordan er prosessene og hvordan kan vi øke opptaket? Arne Grønlund, Bioforsk jord og miljø Matforsyning, forbruk og klima 3. Juni 2009 Atmosfæren CO 2 760 Gt C Dyr Vegetasjon Biomasse 560

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Framtiden er elektrisk

Framtiden er elektrisk Framtiden er elektrisk Alt kan drives av elektrisitet. Når en bil, et tog, en vaskemaskin eller en industriprosess drives av elektrisk kraft blir det ingen utslipp av klimagasser forutsatt at strømmen

Detaljer

Energi & Klimaplan. Karlsøy kommune. Innhold VEDLEGG 2. Landbruk og skogbruk i energi- og klimaspørsmål

Energi & Klimaplan. Karlsøy kommune. Innhold VEDLEGG 2. Landbruk og skogbruk i energi- og klimaspørsmål Energi & Klimaplan Karlsøy kommune Korrigert kapittel landbruk, skogbruk og punkter under tiltak kap. 1,4 VEDLEGG 2 Landbruk og skogbruk i energi- og klimaspørsmål Innhold VEDLEGG 2... 1 Landbruk og skogbruk

Detaljer

Høringsuttalelse Høring - Fagerbergutvalgets utredning NOU 2011:6 Et åpnere forskningssystem - KD Kunnskapsdepartementet

Høringsuttalelse Høring - Fagerbergutvalgets utredning NOU 2011:6 Et åpnere forskningssystem - KD Kunnskapsdepartementet 1 2 3 4 5 6 7 8 Lakkegata 3 / 0187 Oslo T: 22 04 49 70 F: 22 04 49 89 E: nso@student.no W: www.student.no 9 10 11 12 13 Høringsuttalelse Høring - Fagerbergutvalgets utredning NOU 2011:6 Et åpnere forskningssystem

Detaljer

Kjell Bendiksen Det norske energisystemet mot 2030

Kjell Bendiksen Det norske energisystemet mot 2030 Kjell Bendiksen Det norske energisystemet mot 2030 OREEC 25. mars 2014 Det norske energisystemet mot 2030 Bakgrunn En analyse av det norske energisystemet Scenarier for et mer bærekraftig energi-norge

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Utslepp av klimagassar frå husdyrgjødsel

Utslepp av klimagassar frå husdyrgjødsel Utslepp av klimagassar frå husdyrgjødsel -Tiltak for reduksjon i utslepp Kommunesamling i Loen 22.-23. oktober 2013 Synnøve Rivedal Bioforsk Vest Fureneset Drivhuseffekten 1 karbondioksid (CO 2 ) - ekvivalent

Detaljer

Status og utfordringar. Orientering til heradsstyret Tysdag 16. juni Rådmannen

Status og utfordringar. Orientering til heradsstyret Tysdag 16. juni Rådmannen Status og utfordringar Orientering til heradsstyret Tysdag 16. juni Rådmannen Tertialrapporten viser Eit forventa driftsunderskot på 7 millionar i 2009, om drifta held fram som i dag. Dette kjem på

Detaljer

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,

Detaljer

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11 Konsekvensanalyse Vegomlegging Etnesjøen Juni 2011 AUD-rapport nr. 12-11 Utgivar: Hordaland fylkeskommune, Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) http://www.hordaland.no/aud Tittel: Konsekvensanalyse

Detaljer

St.meld. om landbruk og klimautfordringene Sarpsborg, 23. okt. 08, Avd.dir Ivar Ekanger, LMD

St.meld. om landbruk og klimautfordringene Sarpsborg, 23. okt. 08, Avd.dir Ivar Ekanger, LMD St.meld. om landbruk og klimautfordringene Sarpsborg, 23. okt. 08, Avd.dir Ivar Ekanger, LMD ...alle snakker om været... 2 Global middeltemp som følge av drivhuseffekt: + 15 C Uten drivhuseffekt: -19 C

Detaljer

VISSTE DU AT...? B. Utslipp av klimagasser. Med og uten opptak av CO2 i skog

VISSTE DU AT...? B. Utslipp av klimagasser. Med og uten opptak av CO2 i skog FAKTAHEFTE Klimagassutslippene har ligget stabilt i 10 år Klimagassutslippene i Norge var i 2010 på 53,7 mill. tonn CO 2 -ekvivalenter ekvivalenter. * Dette er 8 prosent høyere enn i 1990. De siste 10

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Terminprøve i matematikk for 10. trinnet

Terminprøve i matematikk for 10. trinnet Terminprøve i matematikk for 10. trinnet Hausten 2006 nynorsk Til nokre av oppgåvene skal du bruke opplysningar frå informasjonsheftet. Desse oppgåvene er merkte med dette symbolet: Namn: DELPRØVE 1 Maks.

Detaljer

HORDALANDD. Utarbeidd av

HORDALANDD. Utarbeidd av HORDALANDD FYLKESKOMMUNE Utflyttingar frå Hardanger Utarbeidd av Hordaland fylkeskommune Analyse, utgreiing og dokumentasjon August 28 INNLEIING: Analysen er utarbeidd som ein del av Hordaland fylkeskommune

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

Er trevirke en klimanøytral energikilde? Gir økt hogst for energiformål en klimagevinst?

Er trevirke en klimanøytral energikilde? Gir økt hogst for energiformål en klimagevinst? Er trevirke en klimanøytral energikilde? Gir økt hogst for energiformål en klimagevinst? Foredrag på WWF-seminar Bjart Holtsmark Statistisk sentralbyrå 13. desember 11 1 Bakgrunn Råd fra en rekke forskere

Detaljer

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære?

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Innlevert av 6. og 7. ved Marvik Skule (Suldal, Rogaland) Årets nysgjerrigper 2015 Det er første gong både lærar og elevar i 6. og 7. ved Marvik skule

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS.

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Stryn 06.11.14 1 Det eg vil snakka om er: Sone inndeling av vassnettet på Bømlo for å få lekkasjekontroll Stryn 06.11.14 2 Påstandar

Detaljer

Kosmos YF. Bærekraftig utvikling: 2 Populasjonsforandringer. Figur s. 24 O 2 CO 2

Kosmos YF. Bærekraftig utvikling: 2 Populasjonsforandringer. Figur s. 24 O 2 CO 2 Bærekraftig utvikling: 2 Populasjonsforandringer Figur s. 24 Ikke-levende del Sol Jord Vann Luft Klima Levende del Planter Dyr Insekter Bakterier Sopp C O 2 CO 2 I naturen er det et komplisert samspill.

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmeldinga frå Austevoll maritime fagskule gjev ein oppsummering av dei viktigaste funna i student

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

Unner du borna det unike? Runde kystleirskule

Unner du borna det unike? Runde kystleirskule Unner du borna det unike? Runde kystleirskule Runde kystleirskule Stupbratte klipper med yrande liv. Grøne bakkar mot djupblått hav. Eit samfunn omkransa av skumsprøyt. Idyllisk busetnad, men også ei dramatisk

Detaljer

Mat, miljø og klima er utviklinga bærekraftig?

Mat, miljø og klima er utviklinga bærekraftig? Mat, miljø og klima er utviklinga bærekraftig? ved Arild Vatn, UMB Innlegg på jubileumskonferansen 28. mai 2009 Innledning Temaene mat miljø klima henger nært sammen Matproduksjonen avhenger av miljøet/klimabetingelsene

Detaljer

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving.

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving. Engelsk Kompetansemål: Når du er ferdig med denne perioden, skal du kunna: forstå hovedinnhold og detaljer i ulike typer muntlige tekster om forskjellige emner uttrykke seg med flyt og sammenheng tilpasset

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Klimagassutslepp frå produksjon og forbruk

Klimagassutslepp frå produksjon og forbruk Klimagassutslepp frå produksjon og forbruk Innlegg på temadag om Fylesdelplan for klima og miljø arrangert av Sogn og Fjordane fylkeskommune Rica Sunnfjord Hotell, Førde 30.9 2008 Carlo Aall caa@vestforsk.no

Detaljer

Forslag frå fylkesrådmannen

Forslag frå fylkesrådmannen TELEMARK FYLKESKOMMUNE Hovudutval for kultur Forslag frå fylkesrådmannen 1. Telemark fylkeskommune, hovudutval for kultur gir Norsk Industriarbeidarmuseum og Vest Telemark Museum ei samla tilsegn om kr

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår?

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Innlevert av 7B ved Bergsøy skule (Herøy, Møre og Romsdal) Årets nysgjerrigper 2015 Vi i klasse 7B har mange ulike ting vi lurer på, og synes det høyrdes spanande

Detaljer

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald Innhald Introduksjon... 1 Teori... 2 Den første beskrivelsen... 2 Den sekundære betydinga... 2 Assosiasjonar... 3 Målgruppa... 4 Kvifor har dei gjort det slik, og kvifor seier bildet kva det seier?...

Detaljer