Klimaskifte: Deltakar eller tilskodar? Foredrag på Skjervheimseminaret 2014 Thorvald Sirnes og Rasmus T. Slaattelid

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Klimaskifte: Deltakar eller tilskodar? Foredrag på Skjervheimseminaret 2014 Thorvald Sirnes og Rasmus T. Slaattelid"

Transkript

1 Klimaskifte: Deltakar eller tilskodar? Foredrag på Skjervheimseminaret 2014 Thorvald Sirnes og Rasmus T. Slaattelid RS: På eit seminar om klimaskifte og ansvar høver det godt å gripe til Skjervheim. Eit gjennomgåande tema i forfattarskapen er vilkåra for å handle rett "adekvat" som han plar seie på den måten som situasjonen krev. I dag er dette også eit grunnleggande spørsmål i klimadebatten. Kunnskap om kva som skjer med klimaet på jorda har vi etter kvart mykje av, kunnskap om kva som må til for å endre eller reversere utviklinga har vi og, men sjølv om vi veit kva stoda er, og sjølv om vi meiner at vi bør handle; likevel gjer vi som samfunn og som enkeltpersonar lite. Ei form for handlingslamming pregar forholdet vår til klimaendingane, og den pregar liva våre i større og større grad. Utgangspunktet for dette foredraget er at Skjervheim i nokre av sine essays peikar på filosofiske ressursar som kan visa vegar ut av handlingslamminga. TS: Skjervheim var filosof og vismann. Han var ein av dei to viktigaste lærarane mine då eg var student i filosofi, og eg følgte absolutt alle seminara hans i den tida eg var på faget. Sjølv om han kunne ha sine strie oppheng, var det to ting som prega han som tenkar: han relaterte seg alltid til dei heilt sentrale samfunnsproblema. Han hadde ein stor intuisjon i forhold til kva som var viktig og påtrengande. Filosofien brukte han til å skjerpa denne intuisjonen. Sjølv om han også var sterk på det formale, var det aldri formale faglege problem som var utgangspunktet hans. Dette gjorde at han kunne få ein sterk relasjon til alle slags folk, inkludert politikarar. 1

2 Men endå viktigare var det at tilnærmingane hans til dei store problema alltid var prega og styrt av ein grunnleggande klokskap. Dette gjør at han var like mykje vismann som fagfilosof, eller kanskje ein kan seia at han var ein ekte filosof. Dette gjelder langt fra alle fagfilosofar. Her er det fristande å bruka det bioetiske feltet som eg har lang erfaring fra - som eksempel. Dette feltet er til dels dominert av filosofar som konstruerer søkte problemstillingar, lar seg forføra av smarte resonnement og endar opp med konklusjonar som i beste fall er irrelevante, og i verste fall manglar heilt vesentlege sosiale og kulturelle dimensjonar. Ein kan sitta igjen med kjensla av at vanlege folk og politikarar er langt klokare. Dette er stikk motsatt av korleis Skjervheim var. Først og framst blir ein fascinert av klokskapen hans. Og dette har ikkje falma med åra. RS: Thorvald og eg skal altså halde dette foredraget saman. Det har me tenkt å gjera på den måten at me først snakkar litt om korleis foredraget er relatert til Skjervheims arbeid, så presenterer me kort to viktige arbeid med direkte relevans for temaet på dette Skjervheimseminaret Klimaskifte, og diskuterer deretter kva me oppfattar som viktigast hjå Skjervheim sett i lys av nokre store utfordringar på klimafeltet. Først altså til korleis me brukar Skjervheims arbeid i dette foredraget. 1 Kva skreiv han direkte om klimaskifte/forureining 2 Kva slags implikasjonar har det han elles skreiv for korleis klimaproblemet vert konfigurert? 3 Korleis kan hans generelle filsofiske innstilling vere relevant for den debatten som vi fører her? Hans Skjervheim skreiv to tekstar med direkte relevans for spørsmålet om menneskeskapte klimaendringar. Den første er "Naturvern og politikk" frå 1971, 2

3 basert på eit foredrag på eit seminar han sjølv var med og arrangerte i 1969 på Voss. Den andre er "Økologi og normalpolitikk" frå 1991 basert på eit foredrag på seminaret "Filosofi og miljøkrise" ved Christian Michelsens institutt tidlegare same år. Dei to tekstane vart publiserte med 20 års mellomrom, og sjølv om grunnstrukturen liknar er det siste essayet tydeleg ein utdjuping og utvikling av temaet frå det første, 20 år etter med alt det inneber av ny kunnskap og nye diskusjonar. Det er mange måtar å lese Skjervheim på, mange spørsmål ein kan stille til ein tekst 20 år etter, 40 år etter. Spørsmåla du stiller set grenser for kva teksten kan gi deg av svar. På kva måtar kan Skjerveheims to essay og resten av det han skreiv og lærde, hjelpe oss til å skjøne klimaskiftedebatten? Det er ramma for vår lesing av Skjervheim den neste halvtimen. Ånd heller enn bokstav. Å snakke om klimaskiftedebatten som om den var noko gripbart i seg sjølv er eigentleg misvisande. Det er berre eit aspekt ved diskusjoen me skal fokusera på her, det faktum at mykje kunnskap er arbeidd fram, men lite vert gjort som monnar. Me har lenge hatt rimeleg solide prognosar som tilseier at me kan avgrensa verknadane av drivhuseffekten til maksimalt 2 graders temperaturstigning globalt dersom me får redusert utsleppa til eit visst nivå. Det kan vera mange ulike grunnar til denne handlingslamminga. Psykologiske, økonomiske, politiske, historiske, sosiale. TS: Skjervheim hadde stor tro på vanlege folks fornuft og evne til å forstå, og på den politiske samtalen og offentlegheten. Dette fekk fleire konsekvensar. Tekstane hans er ikkje diagnostiserande, men dialogiske. Han taler ikkje om oss, men til oss. Derfor blir dei filosofiske analysane begrunnelsar for råd han gir oss, både om korleis me bør tenka og leva. Og dette er det meininga me skal reagera og respondera på. Hensikta er at tekstane skal få praktiske, subjektive konsekvensar 3

4 hos lesaren. Skjervheim har ikkje nokon påtrengande, men heller inntrengande stemme når han taler til oss. I tillegg fungerer tekstane på minst to nivå samtidig. Dei er forståelege og gir meining for den alment opplyste og interesserte lesaren. Samtidig har han respekt for den filosofiske dannelsen, og gir interessante utgangspunkt for utdjupningar og utbyggingar. HS: Både Thorvald og eg har hatt Skjervheim som forelesar og for min del er det ein ting eg hugsar godt frå den tida. Han meinte at eit vellukka essay eller artikkel berre burde ha eitt poeng, ikkje meir. Men heller ikkje mindre sjølvsagt. Mange av essaya hans har denne eigenskapen, som skriv seg frå ei evne til å redusere samansette og innfløkte problem til ei grunnleggande problemstilling. Fordelen med det er at problemet vert handterbart, at me kan gripe fatt i det, i alle høve intellektuelt, ulempa kan vere at nokre nyansar som kunne vere viktige, vert strokne ut i prosessen. Spørsmålet etter nyansar er alltid eit relevant når store spørsmål skal reduserast til menneskeleg storleik. Noko av det som gjer Skjervheim til ein av dei viktigaste og mest lesne tenkjarane i etterkrigstida er denne evna til å forenkla, utan at drøftinga dermed vart banal. Det grunnleggande spørsmålet i begge essaya drøftinga av forholdet mellom politikk og vitskap, med utgangspunkt i naturvernspørsmålet og økologisk krise. Dette er dei orda Skjervheim brukar, og dei er ikkje restlaust omsettbare til klimaskifte. Filosofen Knut Erik Tranøy refererer i samme seminar til rapporten Verdas tilstand frå 1990, som peika på klima som den sentrale utfordringa saman med luftforureining og fattigdom. Klimaendringar var heilt klart er ein del av biletet i 1991, men på langt nær så dominerande som i dag. Likevel meiner vi at ein med godt utbytte kan lese Skjervheim relatert til klimaskiftespørsmålet. For det er tydeleg at Skjervheim aldri er i tvil om radikaliteten i krisa økosystemet som totalitet som er truga. Eg vil gjerne lesa første avsnittet frå essayet han skreiv i Det er ikkje tvil om at problemstillinga er unik. 4

5 Me spolar 45 år tilbake, til det første essayet, som hadde tittlen "Naturvern og politikk". I 1969 var klimaskifte ikkje eit tema i den allmenne debatten. Her argumenterer Skjervheim for at ei adekvat tilnærming til forureiningsproblemet krev ei omdefinering av vår forhold til naturen. Ikkje noko mindre, ei omdefinering av vår forhold til naturen. Dette må vera ei omdefinering som ikkje berre finn stad i teorien og som uttrykk for den gode vilje, men som "samstundes er med å redefinere dei forståingshorisontane ein handlar politisk ut i frå". Strippa for filosofisk sjargong betyr det at me er komne til eit punkt der me ikkje kan halde fram å argumentere for politisk handling på same måte som før. Ein forståingshorisont er det rammeverket som gir meining til påstandane våre, argumenta og andre oppfatningar. Når vi står overfor eit problem er det forståingshorisonten som bestemmer kva vi oppfattar som relevante problemstillingar og løysingsframlegg. Dersom forståingshorisonten for politisk handling i utgangspunktet definerer økonomisk vekst og lønsemd som dei beste midla for å nå målet for samfunnsutviklinga, kjem vil til å halde fram på vegen mot miljøkrise. Ein forståingshorisont som er adekvat (eit av Skjervheims favorittord) 5

6 for ein type problem kan vere inadekvat for andre typar problem. Spørsmålet er kva for endring Skjervheim såg som nødvendig. I essayet frå 91 seier han det slik: me må gå frå ei utnyttande innstilling til naturen, som er er knytt til eit vitskapleg-tenknologisk og økonomisk vekstparadigme og til det han kallar normalpolitikk, til ei vernande innstilling. Den økologiske situasjonen som han kallar den her, krev, dersom den skal vere handterbar, ei ny innstilling. Tiltak for å motverka økologisk krise innanfor den normale politiske tenkjemåten med samfunnsøkonomisk lønsemd og vekst som premissar, hjelper kanskje eit stykke på veg. Internalisering av eksterne effektar, miljøeffektar, i modellane, samt reguleringar vert nemnt som døme på det. Men slike partielle tiltak kan ikkje løysa problemet. Grunnen til det er at den økologiske situasjonen er eit problem av ein annan orden. Det er totaliteten av det økologiske systemet som er truga, og "..det økologiske systemet er ein føresetnad for at det kan finnast menneske som kan utnytta naturen." Det økologiske systemet er ikkje berre ein ting mellom andre ting, men ein føresetnad for alle menneskelege ting. Dei verktøya som fungerer godt for ei utnyttande innstilling til naturen er ikkje adekvate for den vernande innstillinga som no trengst. Homo economicus som har gjevne eintydige preferansar som er stabile over tid og maksimerer nytte for seg sjølv vil ikkje klare å kome seg ut av denne situasjonen. Regulering og prissetting av miljøeffektar vil hjelpe eit stykke på veg, men slike tiltak er partielle seier Skjervheim. Alternativet til homo economicus finn Skjervheim i innsikter frå dei gamle stoikarane som han seier. Han nemner ikkje namn, men den einaste stoikaren i litteraturlista, Epiktet, er av dei yngre så me kan gå ut frå at det er romersk stoisisme han siktar til. Epiktet var fødd som slave i Hierapolis i Frygia, nær det som no er Pamukkale i Tyrkia. Han vart kjøpt av ein romersk oppkomling som sjølv var frigjeven slave og som seinare vart sekretær for Nero. Etter at han vart frigjeven underviste han i 6

7 Roma, fram til Domitian forviste filosofane frå byen og han sette seinare opp ein skule i Nicopolis, nær det som i dag er Preveza på den greske vestkysten. Skjervheim tek dei gamle stoikarane sine moralsk-politiske innsikter til hjelp for å visa korleis samfunnsøkonomi som styringsreidskap berre er til begrensa hjelp, og korleis Homo stoicus er eit alternativ til Homo economicus som kan setja grenser for den økonomisk-teknologiske veksttankegangen. TS: I den over 20 år gamle artikkelen skriver Skjervheim om den økologiske utfordringa ikkje spesifikt om klima, dette var før klima havna øverst på den økopolitiske dagsordenen. Men dei generelle argumenta hans er like viktige i forhold til klimaspørsmålet. Her trekker han fram stoikarane som etisk og politisk holdepunkt. Det er moglig at dette skjer etter inspirasjon av Arne Næss sin bruk av austlege filosofiar. Men i så fall leiter han etter paralellar i vår eigen tradisjon. Han hentar argumenta heim og gjør dei nærmare og på det viset blir dei sterkare. Det første argumentet hans i samband med stoikarane gjelder folks preferansar. Som fornuftsvesen har mennesket alltid mogligheten til å overprøva og endra dei. Dette bruker Skjerveheim til ein kritikk av økonomien som styringsvitskap og politisk premissleverandør. Men minst like viktig er den etiske apellen, som både er individuell og politisk på same tid. Me er ikkje fanger av dei overdrevne materielle behova våre og eksessane i forbruk. Dei bygger ikkje på nokon som helst nødvendighet, enten denne blir tenkt som natur eller kultur. Dei kan overprøvast av fornuften. På eit vis handlar dette om å ta tilbake autoriteten over oss sjølv, både individuelt og kollektivt. Det andre argumentet gjelder forholdet mellom det indre og det ytre, mellom det vesentlege og uvesentlege og mellom det som står i vår makt og det som ikkje gjør det. Dette argumentet har nok mange sider og dimensjonar. Men det handlar om prioritering - både etisk, psykologisk og politisk. Aller først vil eg setta det i ein 7

8 samenheng som ofte dominerer klima-diskursen. Det ser ut til å vera overveldande og nesten uavvendelege systemeffektar ute og går når det gjelder forbruk, vekst og utslipp både økonomisk, teknologisk og politisk, og både nasjonalt og globalt. Den sterke økonomiske veksta i Kina, India, Brasil og andre stader utanfor den såkalte vestlege verda, har ført til ein ny og intensivert forbrukerisme i dei store middelklassane, og det har skjedd ei global forskyvning av klimautslipp. Mykje fatalt ser derfor ut til å ligga utanfor rekkevidda vår. Men dette må ikkje få lov til å dominera tenkinga og holdningane våre, og føra til paralysert handlingslammelse. Utan å bli naive, må me prioritera både mentalt og politisk det me faktisk kan gjøra noko med, eller det som står i vår makt. Det er vår relasjon til klimaspørsmålet som er det vesentlege. Også dette handlar om å ta tilbake autoritet. Den andre delen av argumentet tolkar eg individual-etisk. Slike ting som rikdom, sosial posisjon og ære er noko ytre. Kva som skjer med oss på dette planet, er for ein stor del utanfor vår innflytelse. Men som står i vår makt, og som me kan styra, er forholdet vårt til dette ytre. Relasjonen vår til rikdom er viktigare enn rikdommen. Dette betyr å setta oss sjølv i sentrum på ein radikalt annan måte enn den moderne individualismen. Ein kan seia at det dreier seg om å slippa taket i det materielle og institusjonelle, slik at det ikkje lengre får dominera oss. Og har me først satt denne relasjonen i sentrum, seier Skjervheim, så vil me oppdaga at det ytre og materielle faktisk ikkje betyr så mykje. Det blir ikkje borte, men får ein meir moderat og adekvat plass. Dette vil, slik eg ser det, gi ein ny frihet og større spillerom for fornuften ikkje minst til å endra alle dei individuelle preferansane som driver forbrukerismen. Slik Skjervheim seier, handlar det verken om askese eller eremitt-tilværelse, men om å leva midt i samfunnet og det materielle på ein annan måte. Det stoiske argumentet kan koblast til det klassiske Skjervheim-temaet om relasjonen mellom deltakar og tilskodar. Meir spesifikt kan ein seia at han prøver å 8

9 visa korleis det er moglig å gå over fra å vera tilskodar til å bli deltakar i dei økonomiske, teknologiske og politiske dynamikkane i klimaspørsmålet. Slik eg tolkar det, mobiliserer Skjervheim stoikarane mot ei dobbel paralysering som hindrar oss i å bli aktive, handlande subjekt både på det individuelle og politiske nivået: ei paralysering i forhold til vårt eiget, overdrevne forbrukarbegjær, og ei paralysering i forhold til dei store, tunge systemdynamikkane. Kanskje er ikkje problemet at me ikkje har forstått alvoret i det økologiske spørsmålet kanskje har me sett dei dystre, mørke og illevarslande skyene nesten altfor tydeleg - men at me er brakt i ein posisjon som makteslause objekt, eller tilskodarar. Me trenger ikkje fleire søvnlause netter eller ytterlegare forsterka sjokktilstand, men å ta tilbake den menneskelege autoriteten. Det var denne situasjonen eller tilstanden som Skjervheim intuitivt skjønte for over 20 år sidan, og som han adresserte direkte og ga råd mot. Det er dette som gjør han til ein vismann. Rådet hans virkar både radikalt og realistisk på same tid. Det mest imponerande ved stoikarane, seier han, var at dei realiserte dei filosofiske holdningane i sine eigne liv. Dei var altså eit eksempel, i dobbel forstand ikkje berre teoretisk, men også praktisk. Skjervheim peiker på at dei økologiske problema (og den globale oppvarminga) ikkje berre representerer ein krise. Det er like mykje ein priviligert sjanse til å læra. Og det dreier seg om ei moglig læring på eit grunnleggande nivå. Slik han ser det, bygger den teknisk-industrielle utviklinga med koblingar til naturvitskapen på ei utnyttande innstilling til naturen. Det er denne me nå kan sjå implikasjonane av. Tekniske og økonomiske del-løsningar på det økologiske problemet kan vera nyttige, men vil til sjuande og sist ikkje strekka til. Det er sjølve innstillinga til naturen som må endrast, til noko han kaller ei vernande holdning. Filosofisk tolkar eg dette på to vis. For det første strekker han ut ei hånd til djup-økologien. Men han radikaliserer også sin eigen subjektsfilosofi. I forfattarskapet sitt skreiv 9

10 Skjervheim aller mest om relasjonar mellom mennesker - individuelt, gjennom vitensdisiplinar og politisk. Utnytting og instrumentell bruk av mennesker bygger på og forutsetter objektivering som ein grunnleggande mental operasjon. Reduksjon av menneskelege subjekt til objekt-status var det han mest konsekvent og inntrengande advarte mot, i mange ulike kontekstar. Kanskje utvider han denne advarselen til også å gjelda forholdet vårt til naturen. Kanskje handlar læringa om å oppdaga, eller kanskje gjenoppdaga, ein annan type subjektivitet enn den menneskelege, i naturen. 10

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Metodiske verktøy ved kursleiing

Metodiske verktøy ved kursleiing Metodiske verktøy ved kursleiing Lærings- og Meistringssenter Helse Fonna 30.03.2015 Metodiske verktøy - LMS Helse Fonna 1 Runde Enkel måte å få alle til å delta: Gi ei enkel oppgåve som er mogeleg for

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Innledning Eg valde å tolke oppgåva slik at ein skulle framstille ein «historie» kun ved hjelp av bilete. Eg tolka det òg slik

Detaljer

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform Godt Lokaldemokrati ei plattform Godt lokaldemokrati ei plattform Norsk lokaldemokrati er godt men kan og bør bli betre. KS meiner ei plattform vil vere til nytte i utviklingsarbeidet for eit betre lokaldemokrati.

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

Historie ei ufarleg forteljing? Historiebruk, historieforståing og historiemedvit som tilnærming i historieundervisninga. Ola Svein Stugu 15.10.

Historie ei ufarleg forteljing? Historiebruk, historieforståing og historiemedvit som tilnærming i historieundervisninga. Ola Svein Stugu 15.10. Historie ei ufarleg forteljing? Historiebruk, historieforståing og historiemedvit som tilnærming i historieundervisninga Ola Svein Stugu 15.10.2009 Min tese: Historie er viktig Historia ikkje er nøytral

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Namn: Klasse: 1. Gjennomgang av skjemaet «Førebuing til elev- og foreldresamtale» 2. Gjennomgang av samtaleskjemaet 3. Gjennomgang av IUP og skriving av avtale

Detaljer

Ungdom i klubb. Geir Thomas Espe https://www.youtube.com/watch?v=1zryggrwesa

Ungdom i klubb. Geir Thomas Espe https://www.youtube.com/watch?v=1zryggrwesa Ungdom i klubb Geir Thomas Espe https://www.youtube.com/watch?v=1zryggrwesa CASE - FORGUBBING SSFK hadde i lengre tid merka ei «forgubbing» i trenar, leiar og dommarstanden i SFFK. Etter fleire rundar

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

8 tema for godt samspel

8 tema for godt samspel PROGRAM FOR FORELDRERETTLEIING BUF00032 8 tema for godt samspel Samtalehefte for foreldre og andre vaksne PROGRAM FOR foreldrerettleiing Dette heftet inngår i ein serie av materiell knytta til foreldrerettleiings

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Difor vil eg no snakka vidare om samtalen vi alle kjenner til frå våre kvardagsliv.

Difor vil eg no snakka vidare om samtalen vi alle kjenner til frå våre kvardagsliv. Solrun Samnøy: Samtale om vanen og viljen til å lytta. Skjervheimseminaret 2015 Evna til å delta i samtalar er grunnlaget for eit levande og sunt demokrati, der det breie lag av folket deltek og deler

Detaljer

Innbyggjarundersøking Kommunereforma

Innbyggjarundersøking Kommunereforma Innbyggjarundersøking Kommunereforma Undersøkinga er gjennomført for kommunane Fjell, Øygarden og Sund Spørsmål 6 (koda/kategorsiert): «Har du noko du med eigne ord du vil seia om ein ny kommune?» Overlevert

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 12.10.2015 SAKSHANDSAMAR: Erik Sverrbo SAKA GJELD: Variasjon i ventetider og fristbrot ARKIVSAK: 2015/2228 STYRESAK: 107/15 STYREMØTE: 10.11.

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

INTERNETTOPPKOPLING VED DEI VIDAREGÅANDE SKOLANE - FORSLAG I OKTOBERTINGET 2010

INTERNETTOPPKOPLING VED DEI VIDAREGÅANDE SKOLANE - FORSLAG I OKTOBERTINGET 2010 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Organisasjonsavdelinga IT-seksjonen Arkivsak 201011409-3 Arkivnr. 036 Saksh. Svein Åge Nottveit, Birthe Haugen Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 23.02.2011-24.02.2011

Detaljer

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Kvifor kan ikkje alle krølle tunga Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Innhaldsliste: Framside med problemstilling Hypoteser Plan Spørjeskjema Arbeid med prosjektet Kjønn Trening Alder

Detaljer

Husleige / Fellsekostnader i interkommunale samarbeid i Hallingdal.

Husleige / Fellsekostnader i interkommunale samarbeid i Hallingdal. Notat Husleige / Fellsekostnader i interkommunale samarbeid i. Dette notatet kan vera eit diskusjonsgrunnlag for vurdering av fordeling av utgifter til husleige og drift i interkommunale samarbeid. Oversikt

Detaljer

Det nödvendiga samtalet hur ger vi vi allvarliga besked til patienter och närstående?

Det nödvendiga samtalet hur ger vi vi allvarliga besked til patienter och närstående? Det nödvendiga samtalet hur ger vi vi allvarliga besked til patienter och närstående? Carl-Johan Fürst, Karolinska Institutet og Krisepsykologi ? Når pasienten kjem til legen har han kanskje fleire bekymringar

Detaljer

19.03.15. Konkret arbeid med psykisk helse i skulen. Kva seier opplæringslova? Kvifor arbeide systematisk og målre9a med psykisk helse?

19.03.15. Konkret arbeid med psykisk helse i skulen. Kva seier opplæringslova? Kvifor arbeide systematisk og målre9a med psykisk helse? Konkret arbeid med psykisk helse i skulen Fagnettverk i psykisk helse, Sogn regionråd 19. mars 2015 Solrun Samnøy Hvem sa at dagene våre skulle være gratis? At de skulle snurre rundt på lykkehjulet i hjertet

Detaljer

Eit lærande utdanningssystem?

Eit lærande utdanningssystem? 07.Mai 2015 Øyvind Glosvik: Eit lærande utdanningssystem? 1 http://www.utdanningsnytt.no/magasin/2015/mysteriet-i-vestsogn-og-fjordane-er-fylket-som-forundrar-forskarane/ Mitt prosjekt: Kva er «annleis»

Detaljer

Danning, retorikk og rådgjeving

Danning, retorikk og rådgjeving Ove Eide Danning, retorikk og rådgjeving Rådgjevarsamling 2013 Våre handlinger det vi faktisk gjør er bærere av budskap. Alt vi gjør i forhold til en annen, er kommunikasjon, også det å ikke gjøre noe

Detaljer

Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet. Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12

Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet. Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12 Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12 Frivillig arbeid/ Organisasjonsarbeid har eigenverdi og skal ikkje målast etter kva statlege

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 200903324-51 Arkivnr. 520 Saksh. Farestveit, Linda Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 17.09.2013 EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER

Detaljer

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Sentralt gitt eksamen NOR0214, NOR0215 og NOR1415, 10. årstrinn Våren 2015 Åndalsnes 29.06.15 Anne Mette Korneliussen

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Rapport konferanse og tilhørande studietur til Hamamatsu, Japan - 2010

Rapport konferanse og tilhørande studietur til Hamamatsu, Japan - 2010 1 Rapport konferanse og tilhørande studietur til Hamamatsu, Japan - 2010.ar 29.oktober til 07.november 2010 Bakgrunn Stord kommune har vore pilotkommune for universell utforming frå 2005 til 2008, og frå

Detaljer

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Dato: 29.02.2012 Ansvarlig: TSH Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Unge funksjonshemmede takkar for høvet til å kommentera departementet sitt framlegg

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar.

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. Vårt ynskje: Alle barn skal ha eit trygt miljø i barnehagen utan mobbing.

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Fra Forskrift til Opplæringslova:

Fra Forskrift til Opplæringslova: Fra Forskrift til Opplæringslova: 5-1. Kva det kan klagast på Det kan klagast på standpunktkarakterar, eksamenskarakterar, karakterar til fag- /sveineprøver og kompetanseprøve, og realkompetansevurdering.

Detaljer

PSYKOLOGISK FØRSTEHJELP OVE HERADSTVEIT PSYKOLOG, PPT ØYGARDEN 16.08.2013

PSYKOLOGISK FØRSTEHJELP OVE HERADSTVEIT PSYKOLOG, PPT ØYGARDEN 16.08.2013 PSYKOLOGISK FØRSTEHJELP OVE HERADSTVEIT PSYKOLOG, PPT ØYGARDEN 16.08.2013 BAKGRUNN Mange barn strever psykisk Ca 20% har psykisk problemer som forstyrrar dagleg fungering Vanlege problemer: angst, depresjon

Detaljer

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012 Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012 Innhold Om rapporten... 2 Forklaring til statistikken... 2 Resultat... 2 Nettsider... 2 Statistikk... 2 Korte tekstar 1 10 sider og tekstar over 10 sider...

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS.

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Stryn 06.11.14 1 Det eg vil snakka om er: Sone inndeling av vassnettet på Bømlo for å få lekkasjekontroll Stryn 06.11.14 2 Påstandar

Detaljer

Referat frå møte i Internasjonalt forum

Referat frå møte i Internasjonalt forum Referat frå møte i Internasjonalt forum Når: Tysdag 31.januar kl.12 Stad: Foss, stort møterom Til stades: Terje Bjelle, Bjarne Gjermundstad, Kari Thorsen, Åge Wiberg Bøyum, Ane Bergersen, Erik Kyrkjebø,

Detaljer

1. Krav til ventetider for avvikla (behandla) pasientar skal i styringsdokumenta for 2015 vere:

1. Krav til ventetider for avvikla (behandla) pasientar skal i styringsdokumenta for 2015 vere: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 16.01.2015 SAKSHANDSAMAR: Baard-Christian Schem SAKA GJELD: Differensierte ventetider ARKIVSAK: 2015/1407/ STYRESAK: 012/15 STYREMØTE: 04.02.

Detaljer

AKTUELL NYNORSK LITTERATUR FOR SKULEN B A R N E L I T T E R A T U R E N O V E R L E V E M Å H A N V E R E B E S T

AKTUELL NYNORSK LITTERATUR FOR SKULEN B A R N E L I T T E R A T U R E N O V E R L E V E M Å H A N V E R E B E S T AKTUELL NYNORSK LITTERATUR FOR SKULEN S K A L D E N N Y N O R S K E B A R N E L I T T E R A T U R E N O V E R L E V E M Å H A N V E R E B E S T EI GOD BOK FOR DEN DET GJELD Men da den egentlige bruker

Detaljer

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 2

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 2 Rolf Lystad 18.09.14 Oklavegen 4 6155 Ørsta Utdanningsavdelinga v/ståle Solgard Møre og Romsdal fylkeskommune Fylkeshuset, Julsundvegen 9 6404 Molde Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen

Detaljer

Fråsegn om norskfaget og nynorsken

Fråsegn om norskfaget og nynorsken Fråsegn om norskfaget og nynorsken På landsstyremøtet i helga vedtok SV ei rekkje innspel til korleis ein kan styrkje nynorsken både som hovud- og sidemål i arbeidet med ny læreplan i norsk. Denne gjennomgangen

Detaljer

KOMPETANSEHEVING FOR NYE FRUKT- OG BÆRDYRKERE

KOMPETANSEHEVING FOR NYE FRUKT- OG BÆRDYRKERE SLUTTRAPPORT FOR PROSJEKT: KOMPETANSEHEVING FOR NYE FRUKT- OG BÆRDYRKERE Prosjektet starta opp i 2012 som eit samarbeidsprosjekt mellom Hjeltnes vgs, Sogn jord og hagebruksskule, Norsk fruktrådgiving Hardanger

Detaljer

Med spent forventning... Sjekkliste for ein god barnehageslutt og ein god skulestart

Med spent forventning... Sjekkliste for ein god barnehageslutt og ein god skulestart Med spent forventning... Sjekkliste for ein god barnehageslutt og ein god skulestart Med spent forventning... Skulestart er ei stor hending for alle barn. Dei aller fleste barn og foreldre ser fram til

Detaljer

KEV tilbod: - Kurs - kroppsøvingsfaget - Kurs fysisk aktiv skulekvardag - Kurs fysisk aktivitet og måltid - Kurs uteskule

KEV tilbod: - Kurs - kroppsøvingsfaget - Kurs fysisk aktiv skulekvardag - Kurs fysisk aktivitet og måltid - Kurs uteskule KEV tilbod: - Kurs - kroppsøvingsfaget - Kurs fysisk aktiv skulekvardag - Kurs fysisk aktivitet og måltid - Kurs uteskule Kroppsøvingsseksjonen og kunnskapsløftet Kroppsøving - Fysisk aktiv skulekvardag/fysisk

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving.

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving. Engelsk Kompetansemål: Når du er ferdig med denne perioden, skal du kunna: forstå hovedinnhold og detaljer i ulike typer muntlige tekster om forskjellige emner uttrykke seg med flyt og sammenheng tilpasset

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Legge til brukar. Legge til ein lærar Då det er lite utskifting på lærarar så legg eg til dei manuelt 1. Klikk Kontoredigering Legg til Manuelt

Legge til brukar. Legge til ein lærar Då det er lite utskifting på lærarar så legg eg til dei manuelt 1. Klikk Kontoredigering Legg til Manuelt Legge til brukar Legge til ein lærar Då det er lite utskifting på lærarar så legg eg til dei manuelt 1. Klikk Kontoredigering Legg til Manuelt 2. Skriv inn Fornamn, Etternamn og Klasse. Dersom programmet

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under :

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under : Excel som database av Kjell Skjeldestad Sidan ein database i realiteten berre er ei samling tabellar, kan me bruke eit rekneark til å framstille enkle databasar. I Excel er det lagt inn nokre funksjonar

Detaljer

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 -------------------------------------------------------------------------------- DATO: LOV-1950-12-08-3 OPPHEVET DEPARTEMENT: AID (Arbeids- og inkluderingsdepartementet)

Detaljer

Mors friluftsliv - nyttig og naturleg

Mors friluftsliv - nyttig og naturleg 5. JANUAR 2016 Mors friluftsliv - nyttig og naturleg Friluftslivsseminar Sogndal 5. januar 2016 Inger Marie Vingdal, HIOA Livslangt liv i natur Kvinne født 1927 Gardbrukar og budeie til1994 Enke, pensjonist

Detaljer

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Framtidas bustadbehov blir i hovudsak påverka av størrelsen på folketalet og alderssamansettinga i befolkninga. Aldersforskyvingar i befolkninga forårsakar

Detaljer

Forsøk på å flytte ein koloss EU/Norge landbruk 1993/94. Presentasjon NILF 1. mars 2007 Alf Vederhus

Forsøk på å flytte ein koloss EU/Norge landbruk 1993/94. Presentasjon NILF 1. mars 2007 Alf Vederhus Forsøk på å flytte ein koloss EU/Norge landbruk 1993/94 Presentasjon NILF 1. mars 2007 Alf Vederhus KVA ER DETTE? Ein analyse av medlemskapsforhandlingane EU/Norge på landbruksområdet 1993/94 Basert på

Detaljer

KappAbel 2010/11 Oppgåver 1. runde - Nynorsk

KappAbel 2010/11 Oppgåver 1. runde - Nynorsk Reglar for poenggjeving på oppgåvene (sjå konkurransereglane) : Rett svar gir 5 poeng. Galt svar gir 0 poeng Blank gir 1 poeng. NB: På oppgåvene 3, 4, 7 og 8 får ein 5 poeng for 2 rette svar. Eitt rett

Detaljer

Klassemøte med tema frå årshjulet, tre fire møte i kvar bolk. Tidsbruk for kvart møte kan variere frå 10 min 40 min. Viktig å ha god kontinuitet.

Klassemøte med tema frå årshjulet, tre fire møte i kvar bolk. Tidsbruk for kvart møte kan variere frå 10 min 40 min. Viktig å ha god kontinuitet. Olweusarbeid i Luster kommune Felles årshjul 2014 2015 Systemarbeid ligg i botnen. Arbeid mot mobbing med gode system og god struktur, vert gjennomført der vaksne er i posisjon inn mot elevane, og har

Detaljer

Evaluering av offentleglova bakgrunn, ramme, tematikk, prosess, erfaringar og status. Vegen vidare?

Evaluering av offentleglova bakgrunn, ramme, tematikk, prosess, erfaringar og status. Vegen vidare? bakgrunn, ramme, tematikk, prosess, erfaringar og status. Vegen vidare? Kst. lovrådgjevar Ole Knut Løstegaard Evalueringskonferansen, Bergen 19. september 2014 Evaluering av offentleglova bakgrunn Prosessen

Detaljer

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1 Rolf Lystad 12.05.14 Oklavegen 4 6155 Ørsta Utdanningsavdelinga v/ståle Solgard Møre og Romsdal fylkeskommune Fylkeshuset, Julsundvegen 9 6404 Molde Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Søking til skuleåret 2013-2014

Søking til skuleåret 2013-2014 Søking til skuleåret 2013-2014 Opplæringsavdelinga, inntak og formidling Rådgjevarkonferansen 2012 Helse og sosialfag er endra til helse og oppvekstfag Korleis søkjer du? Du søkjer og svarar på vigo.no,

Detaljer

SØKNAD OM TILSKOT, REGIONALT PLANSAMARBEID

SØKNAD OM TILSKOT, REGIONALT PLANSAMARBEID SAK 04/12 SØKNAD OM TILSKOT, REGIONALT PLANSAMARBEID Saksopplysning Kommunane i Hallingdal søkjer i brev dat. 2.9.2011 om tilskot til regionalt plansamarbeid. Målet er å styrke lokal plankompetanse gjennom

Detaljer

egevinst Bakgrunn: Dei har kalla tilnærminga egevinst

egevinst Bakgrunn: Dei har kalla tilnærminga egevinst Bakgrunn: Behovet for betre utnytting av IKT investeringar har blitt understreka av fleire og er kommen til uttrykk i nasjonale handlingsplanar som enorge 2009 og KS sin ekommune 2009 På bakgrunn av dette

Detaljer

HiST i Sosiale Medier

HiST i Sosiale Medier HiST i Sosiale Medier Innhald Kvifor skal HiST vere tilstade i sosiale medier?... 2 HiST-tilsette i sosiale medier... 2 Facebook... 3 Korleis bruker HiST den overordna Facebook-sida?... 3 Tips til godt

Detaljer

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge KPI-Notat 2/2006 Kven skal bera børene? Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Ca. 65000 menneske er i

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Valdres vidaregåande skule

Valdres vidaregåande skule Valdres vidaregåande skule Organiseringa av skriftleg vurdering på vg3 Kvifor prosesskriving? Opplegg for skriveøkter Kvifor hjelpe ein medelev? Døme på elevtekst Kva er ei god framovermelding? KOR MYKJE

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer