Frå hav til bre. Refleksjonar. Salsutstilling Geilo kulturkyrkje September Geilo kulturkyrkje

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Frå hav til bre. Refleksjonar. Salsutstilling Geilo kulturkyrkje September 2012. Geilo kulturkyrkje"

Transkript

1 Frå hav til bre Refleksjonar Salsutstilling Geilo kulturkyrkje September 2012 Geilo kulturkyrkje 1

2 Refleksjonar Mye kan utrettes av få ingredienser. Kunstneren skaper det flotteste maleri av tre grunnfarger. La oss glede oss over kunsten, men enda mer over livet. For det er livet som inspirerer til kunsten. Margot Sandsmark Det naturlege Ingen ting er som friluftsmåleriet. Det kom på moten på slutten av det nittande århundre då naturalistar og impresjonistar sa farvel til atelliermåleriet og stilte opp staffeliet i all slags ver. Ein var trøytt av det brune atelliermåleriet i Dûsseldorf, den nasjonalromantiske sentimentaliteten og draumeaktige urealismen. Ein ville søkje det nære og umiddelbare inntrykk. Kanskje Amaldus Nielsen kan stå som ein overgangskunstnar i skjeringa mellom det romantiserande og det naturlege. I ein samtale med Christan Krohg kommenterer han ein liten kjapp studie han gjorde på Hvalerøyene i 1896: «Der er jo ofte den slags stemninger, som er så øyeblikkelige og sjeldne, at de aldri kommer igjen. Da har jeg ofte følt impresjonismens store betydning og at det nettopp gjelder, at det er det allerviktigste å gripe bare inntrykket som man får. Det har ofte hendt meg, når jeg er gått hjem med mine malersaker, at jeg på veien har sett en eller annen ting som har slått meg, da har jeg i hast kastet fra meg allting og revet malerkassen opp; når jeg har hatt en liten lapp inne i lokket, har jeg smurt det opp i en fart uten tegning eller noe - det er ofte blitt mine allerbeste ting.» (Frå Amaldus Nielsen av Gunvald Opstad, Ascheoug forlag) Fritz Thaulow pådrog seg gikt, han sto ute i bitande, rå kulde ved Akerselva og måla dei vakraste elveparti i det milde vinterlyset som spegla seg i ei iskald elv i tjukkaste arbeidarstrok i Oslo. Impresjonistar i Frankrike hadde med spade i tillegg til målarutstyret for å grave seg ned i rett posisjon i høve perspektiv og synsvinkel. Frederik Collet fekk snekra seg eit lite mobilt atellier som han kunne dra på kjelke der motiva var. Fotografiet var i sin barndom den gongen, men dei nytta det om det var mogleg, men det var klart at det var mykje meir ameras når dei skulle bruke den nye teknikken. I dag kan ein ta tre hundre digitale bilete utan andre kostnader enn straumen i batteriet. Den fotografiske snaren Det er ikkje alltid eg har med fotoapparatet når eg finn meg eit motiv i felten. På ein måte er det ein fordel å ha gløymt det, det har ein tendens til å gje ein slags falsk tryggleik. Dessutan forsvinn så mykje i skuggar og høglys, lukt og vindrag fangast ikkje i fotoet. Ute er eg tvinga til strengt fokus og høgt tempo. Dessverre er eg oftare i atellieret enn i naturen. Eg tittar ned på steinane i fjøra. Eg studerer mønstra og formene. Eg ser korleis skummet buktar seg i mellomromma og skaper stadig nye former. Eg ser flate mot flate, farge mot farge, tilslutt har høgre hjernehalvdel tatt heilt over og ser berre abstraksjonar. Eg byrjar på puslespelet, stoler på at det auget mitt sansar og det handa mi gjer, er i samsvar. Ser ikkje lenger steinane, ser berre ein fantastisk vev av farge og form. «Å måle lys» er sjølvsagt umogeleg. Ein kan berre måle former med ulik valør og fargetone som reflekterer lyset. Slik er alt og alle kun refleksar av lys. Ein kallar fram ein illusjon av lys ved å legge flate mot flate, farge mot farge og naturen ligg rett framfor føtene mine med formelen for korleis det skal gjerast. Kunne eg berre få folk til å forstå at dette handlar om meir enn «fotografisk» gjengskaping. Eg blir alltid ukomfortabel når nettopp det blir attesten - det ser ut som foto. Javel, men ser du formen på skuggane? Forstår du kvifor steinen verkar så blank? Veit du kva som må gjerast for å oppnå eit figurativt, kroppsleg resultat som verkar truverdig og autentisk og som «lever»? Abstrakt kontra figurativt? Så er «fortståeleg» kunst, kanskje ikkje så forståeleg likevel. Når eg står framfor naturen er auget mitt like ofte på motivet som på lerretet. Eg tek meg god tid til å sjå kva eg eigentleg ser. Somme tider når oppgåva veks meg litt over hovudet og eg er nær ved «å fortvile», gjer eg haldt og hypnotiserer meg sjølve til å tenkje: Jo vanskelegare, jo betre. 2 3

3 Men - stopp i tide. Dessverre er den abstrakte og figurative kunst blitt plassert i kvar sin bås. Men det er ingen motsetnad i dei. Tvert om. Dei høyrer nøye ihop og får liv frå kvarandre. Eg kjem attende til dette seinare. Gleda og leiken I desse dagane når sommaren hallar mot haust bugnar det av bær og blom i skog og hei. Mengdevis med alt dette gode blir aldri sanka inn, det går attende til jorda, liksom blomane som er strødd utover marka. Blomar som lyser i dunkel skog og ingen har fått glede seg over det. Denne ødsling med skjønnheit må undre oss. Denne rause gåvmildheit med fuglesong og sprudlande bekkar som renner for seg sjølve langt borte i ei li. Kven er det laga for alt dette? For menneska? Jau, det er visst det i følge skapingssoga. Dette skapte som ein gong fekk Guds signatur og logo, han såg på det og konkluderte: Det heile var overmåte godt. Eg las nettopp at om biene forsvann på jorda hadde menneskeslekta kun fire år att av sin eksistens. Er det sant at dette skapte er godt? Det er jo så forgjengeleg, det er jo dødeleg alt i hopes. Oksygenet som vi treng for å puste er i same stund eit av dei farlegaste stoff i verda, det får ting til å oksydere og brytast ned. Jern rustar, treverk morknar og menneskekjøt svinner og går attende til jorda. Korleis er det likevel mogleg å vere glade? For gleda strøymer fram i alt det vakre. Det er som det heng att ei tone frå paradis, ein etterklang som ikkje er til å ta feil av, det er som heile skapningen berer på ein løyndom. Prøver eg å fornekte alt det vonde no, ein slags krampeaktig koseprat i ei verd full av terror og vonløyse? Nei, eg ser den nok, vondskapen. Og mykje verre, eg har den i meg sjølve. Eg må dele denne depressive kjensla som kan kome over nokon og ein kvar. For det er openbart godt observert når ein av Jesu apostlar seier: Verda ligg i det vonde. Denne brutale erkjenning har fått mang ein glup tenkjar å avslutte sin kronikk med at det skapte er sanneleg ikkje godt, vi må finne på noko betre. På tross av fantastiske framsteg, berer vi med oss ein djup uro og ei sorg. Vi må undre oss at kjærleik, skjønleik og glede enno finnast mellom menneska, dei som har så mange vonde påfunn. Det mogne livet All kunst er lek. Når en kunstner slutter å leke, kan han ikke skape kunst. Forbetringsivaren putrar i oss alle. Rynkene skal vekk, fossar må leggast i røyr, skogar må omdannast til papir, vi har jo så mykje å skrive om og rapportar må sendast inn for å kvalitetssikre livet. Midt i denne forbetring blir vi tome og trøytte og vi spør: Kvifor er eg ikkje bra nok som eg er? Kvifor må toget eigentleg gå fortare? Kva er det eg skal rekke eigentleg? Livet er i vokster, men kva legg vi eigentleg i omgrepet utvikling? Ein ting er at livet skal mognast, men kan eg Kolbein Falkeid utvikle meg frå å vere ein hund til å bli ein katt. Eller frå ape til menneske? Det kan umogeleg kallast utvikling, det må kallast forvandling. Men mogning er noko anna. Det umogne vil ikkje godta korkje rynker eller sorger. «Her er både gleder og sorger,» står det på hustavler her og der. Den umogne vil berre ha gleder. Sorg er å sjå på som sjukdom. Misforstå ikkje, her finnast både gleder og sorger. Alderdom er noko forrakteleg i ei umogen kultur. I austen produserer dei meir enn dei forbruker, dei sparer halvparten av løna i motsetnad til vesten som brukar opp alt no og låner til forbruk. «Må ha det, berre må ha det!» Vestlege økonomer kallar det vekst og utvikling. Mon tru kva ein kinesiske vismann hadde kalla det? Visdommen Banale spørmsål, sjølvsagt, utan rot i verkelegheita. Like draumeaktig som då Gud såg på det han hadde skapt og det var overlag godt. Så fekk vi den pussige ide at det var det ikkje likevel, og sidan den dagen har alt liksom trøbla seg til. Menneska ville ha full kontroll på alt. I dag har denne ideen gått oss så til hovudet at vi må finne syndebukkar om det så er ein astroide som treff jorda. Kong Salomo seier ein plass: «Gud skapte menneska slik dei skulle vere, men dei har så mange undarlege påfunn» Salomo diktar slik om visdommen: Eg var der då han grunnfeste himmelen og rissa opp himmelranda over djupet, då han gav kraft til skyene der oppe og kjeldene i djupet fekk styrke, då han sette grense for havet så vatnet stansa der han baud, då han rissa opp grunnvollane under jorda. Eg var byggmeister hos han. Eg var til glede for han dag etter dag og leika meg støtt for hans andlet. Eg leika på hans vide jord og gledde meg med menneska. Ordtøka Leiken var det fyrste, dansen og gleda over livet. Visdommen. Vi vil berre ha kunnskap, men med kunnskap aukar smerte. Nok eit visdomsord av Salomo. Og om ikkje dette er nok - mot domedag skal kunnskapen verte stor. Ånd og materie Visdommen var det fyrste. «Logos», det som har meining, det fornuftige, det som heng saman. Ideen ville gresk filosofi sagt, dei kjende jo godt til kva «logos» tyder. Ja, vi har det jo i fenomenet logo. Ein kvar bedrift med respekt for seg sjølve må ha ein logo. Logoen er ein sum av alt det bedrifta er. Store konsern brukar millionar når dei skal utforme ein slagkraftig logo. Jo enklare, jo betre. Helst bør den vere abstrahert. Den abstrakte ide utforma i enkelt grafisk symbol. Slik blir logoen den åndelege sida av den materielle verksemda. Logos var det fyrste, før alt, før materien. Bak ein kvar skapning finnast ei meining, ein ide. Ideen er fullkomen tenkte grekarane, men stoffet skrøpeleg. Ideen «katt» er fullkomen, men ingen katter er fullkomne. Så gjorde dei det mistak at dei byrja å forrakte det skapte. Det var den åndelege verd som var det fullkomne, det gjaldt å kome laus frå kroppen sin dødelege tregheit, tyngdekrafa si trelldom og driftene si øydande verksemd. Enkelte gjekk så langt å påstå at det måtte vere to skapargudar - ein som var god som har skapt den åndelege, usynlege verda og ein ond, Demiurgen, som hadde skapt det synlege, det sanselege og verdslege. Denne dualisme er svært tydeleg i austleg filosofi, t.d. hinduismen som kjempar for å kome fri frå kroppen og over i den ævelege nirvana som er ein rein åndeleg frelse, det abstrakte paradis. Eller den nyreligiøse varianten som snakkar om nivå av medvit. Den same kroppforakten finn vi og i dataverda som hyllar det grenselause. Vi kan bli fri dei grensene kroppen setter for oss, vi kan via alle slags digitale innretningar vere alle plassar til ein kvar tid. Eg hadde ein kurselev ein gong som tydelegvis hadde fokus på det - eleven hadde laga eit bilete av ein person som kjempa for å kome laus or kroppen sin. Forvridd prøvde sjela og rive av seg kroppen sin traurige tregheit og tyngde. Eg målar liksom i protest mot denne dualisme. Inspirasjon og inkarnasjon Inkarnasjonen har med kjøt å gjere. In-carnie tyder noko slikt som i-kjøting. Kjøtet - «gamaldagse» kristne veit kva det ligg i det omgrepet. Heldigvis har vi fått attende omgrepet i siste bibelomsetjing, omgrepet er heilt vesentleg nettopp for å forstå kor radikalt det kristne inkarnasjonsdogmet er. Det er berre kristendommen som talar om dette. Kunst har med inkarnasjon å gjere. Og inspirasjon. Den ævelege Visdom, Guds Logos, Den udødelege, uendelege og uskapte Gud som stig ned som menneske og blir kjøt, dvs. dødeleg, avgrensa og svak. Det er den abstrakte ide og visjon som sakte vert til figurar på eit lerret, dyr og menneske, trær og steinar og vi seier om den slags kunst, slik Adam sa då han såg Eva: Ho er kjøt av mitt kjøt, bein av mine bein. Endeleg fann vi nokon som var i slekt med oss og vi kan kjenne oss att i. «Dette er kunst eg forstår». Jo, eg forstår vel utsegna, men eg trur det er rettare å seie: Dette kjenner eg igjen, dette er også mi forståing av verda. Når kunsten blir rein abstraksjon, er dette som ein slags rein åndelegheit. Det abstrakte biletet er ganske så uhandterleg, det er kun formelle prinsipp som enno ikkje er materialisert. På den andre sida, det figurative biletet kan mangle nettopp denne formelle, åndelege inspirasjon og 4 5

4 dermed heng det utallige platte figurasjonar utan sjel i mange heimar, alt frå elgar i solnedgang til koselege hytter i soloppgang. Men lat meg no passe meg at eg ikkje blir elitær og demonstrerer min forrakt nettopp for det enkle, det folkelege og det heilt alminnelege. Vi må alltid hugse at det var både vismenn og enkle hyrder som tilba mysteriet i Betlehem julenatt. For at det kjøtelege skal få liv må det inspirerast. Ein kunstnar er jo avhengig av inspirasjon, den åndelege kraft han må ha for å gje liv til kunstverket. Det er ikkje nok å vere teknisk god, ikkje nok å kjenne dei kunstnariske knepa som får ting til å sjå flott ut, ein må i løpet av prosessen finne ein samanheng og meining i det ein gjer. Ein må finne fram til sjela i det ein ser, karakteren, mønsteret bak den synlege flata, til den opprinnelege ide. Når kunstverket er ferdig vil bildet ha usynlege punkt og liner som kunstnaren har lagt opp i komposisjonen. Han har gjort sine val i høve lys og skugge, han kjenner den indre samanhengen i det han ser og utfører og som gjev bildet åndeleg kraft. Ein kunstnar må vere sjåar, ein som ser det usynlege og maktar å gjere det synleg. Inkarnasjonen handlar altså om at det åndelege vil ha felleskap med det kroppslege. Det handlar om ein Gud som har lagt sin elsk på stoffet og har villet det. Her finnast ingen Demiurg som skapte det materielle ved ein feiltaking som vi skal frigjerast frå. Inkarnasjonen handlar om ein Gud som stig ned i det som vi her nede reknar for skrot og skrap. Og når han har steget ned i «det lave», «i-åndast» det og blir vakkert og skjønt og gleda strålar fram frå heile skapningen, tross rust og irr og råte. Christian Krohg sa noko slikt ein gong: - Om det så er ei hestepære på brosteinen, så er det fargen og klangen det kjem ann på. Men det kan ta tid før ånda vaknar. Det er tull at ein kunstnar må vente på inspirasjon. Då kjem han seint i gong. Noko anna er at han må ha ro i kroppen. Stress er døden for kreativiteten. I stilla er det kunsten fødast. Han må arbeide og mens han arbeider kjem «spiriten». Fyrst skapte Gud eit menneske av mold, så blåste han sjela inn i det. Etter fire timar, når kunstnaren har kjempa med fargar og penslar og blandemiddel har biletet fått liv. Løyndomane Skapningen ber på ein løyndom. Skapningen sukkar under døden sitt trykk. Skapningen snappar etter veret, her har blitt så gudlaust, så åndlaust på jord. Var det ikkje slik indianarane på prærien klaga då dei såg den kvite mann sin griske haldning til naturen? Desse spirituelle naturmenneska som hadde så god innsikt i kva ånd er. Skogane, fjella, elvane og havet, dei stinkar av gift, dei harkar og hostar av osen frå ein feberheit menneskeheit som må skunde seg å nå ei ferje som ingen veit kvar skal. Der Anden trekker seg attende, der vert stoffet «av-ånda» og dødt. Slik og med kulturen, det kjem alt ann på kva ånd som kulturen er inspirert av. Ikkje all kultur er nødvendigvis positiv kultur. Eg har aldri hatt tru på verdinøytralitet. Rein materialisme hjelper like lite som rein åndelegheit. Dei lengtar etter kvarandre som to elskarar - ånda vil ha materie og materien må i-åndast. Ein dag skal fjella juble, skogane danse og elvane løysast ut or trelldomen. Då skal det skapte setjast fri, den dag lekamen åt Guds born skal løysast frå døden sitt grep. Det er altså ikkje snakk om at sjela skal løysast frå lekamen sitt fengsel, men motsatt, det er lekamen som skal frigjerast frå dødslenkjene. Det er løyndomen skapningen ventar på. Det er dette som går som ei håpefull summing gjennom tidarverva, som ei medvete eller umedvete bøn frå heile skapningen til Skaparen. For alt kjøt skal sjå Guds frelse. Lukta av terpentin og olje Ein ting har gjort det mogleg å drive friluftsmåleri. Fargetubene. Dei vart introdusert på 1800-talet. Inntil då måtte kunstnaren rive fargen sin sjølve. Oppskrifta og framgangsmåten er ikkje komplisert. Godt pigment og rå linolje er alt som skal til. Ein treng ein porselensmortar, ei glasplate, ein glasløpar og eit par palettknivar. Nokre pigement er vanskelegare å få jamne enn andre. Det gjeld t.d. ultramarine blå. I gamle dagar var denne klåre blåfargen dyrare enn gull. Berre dei med best råd hadde høve å bruke dette pigmentet som vart laga av smykkesteinen lapis lazuli. Så blei den kjemiske formelen oppdaga og i dag er french ultramarine eit fast inventar i dei fleste målarar sin målarkasse. Nokre pigment er dødeleg giftige. Det gjeld t.d. cadmiumfargane. Ein sjekkar kvaliteten på ein tubemaling, cadmiumgul t.d., ved å kjenne på tyngda. Cadmium er eit metall og er fargen tett av pigment, vil den vere tung. Blykvit blir vel knapt produsert. Dei som har nytta pigmentet seier det har overlegne kvalitetar i høve andre kvite pigment, men blykvit er underlagt strenge restriksjonar i produksjonen sidan det er så giftig. Det er ein eigen lov som regulerer kven som får lov å ha med blykvit å gjere. Når pigmentene er bunde i bindemiddel er det ikkje lenger farleg på den måten som når dei støver rundt i rommet. Men, obs, det var ei ku som døde då ho slikka i seg cadmiumgult på ein palett i ei eng. Livet fungerte før vi fann reglane for det Ein skal ikkje bekymre seg for mykje over dei såkalla formelle reglane i eit bilete. Alt som har med komposisjon og fargeharmoni å gjere ligg nedfelt i mennesket sjølve. «Det gyldne snitt» er ikkje ein kunstig konstruksjon, men ein proporsjon som vi finn igjen overalt i naturen og mennesket sjølve. Vi er sosiale vesen som alltid søkjer samfunn med andre menneske. Når vi står overfor eit bilete som er komponert over Det gyldne snitt vil vi kjenne igjen vår eigen kropp og våre eigne proporsjonar i dette biletet. Det er denne gjenkjenning som sannsylegvis grip oss. «Kjøt av mitt kjøt, bein av mine bein». Det er noko heimekjært å kome inn i arkitektur som har Det gyldne snitt sin proporsjon og det har det meste. Vi fornemmer mennesket der. Tempel, sæl, stavkyrkjer, vikingskip og moderne hus, dei byggjer på menneskekroppen sin pussige desimal: 1,62. Ein til to, to til tre, tre til fem, fem til åtte osb. denne talrekkja som startar i symmetri og endar i asymmetri. Mennsket er ein slik syntese av symmetri og asymmetri. Eg forstår lite av det, men ein fysiker kan følgje opp med fenomenet materie og anti-materie. Materien oppsto ved ein asymmetri i anti-materien. Så stansar eg framfor motivet. Det er noke som grip meg i det eg ser. Kjenner berre at det er vakkert. Eg monterer staffeliet, legg ut nokre fargar på paletten og er klar. Nei, må visst flytt meg litt til eine kanten, kanskje eg må litt høgare opp? Kva skal eg ha med, kvar skal augehøgda ligge? Eg fomlar og famlar litt på og faller tilslutt til ro med det eg ser. Liner og former veks fram på lerretet, held meg til enkle fargeklangar i starten. Kanskje berre ultramarine og brent sienna. Smakar på skuggetoner og lysare valørar. Oppdagar nokre kraftige liner og finn nokre kontraliner som verkar som motkrefter. Så høyrer eg teoretikaren i meg byrje å stadfeste det eg gjer. Jau, det var jo rett slik. Sjølvsagt måtte det vere den forma der osb. Poenget mitt med dette er at den umiddelbare observasjon og den meir formelle analyse vil gå hand i hand i ein slik prosess. Aleine er desse faktorane hjelpeslause i å skape levande bilete, men saman maktar dei å få til den heilskapen som kjenneteiknar eit kvart kunstverk, ein kvar bok, eit kvart musikkstykke med kvalitet. Den kalde, analytiske konstruksjon etter faste reglar og den umiddelbare oppleving og spontane flyt av impulsar må få lov å samhandle under heile prosessen. Dogme og ontologi Kunsten har sine dogme, men dogma har alltid sitt opphav i ein langtekkeleg konsensus der eit utall kunstnarar stadig har kome attende til noko felles, noko allment, noko som gjeld på alle plassar og til alle tider. Som t.d. Det gyldne snitt som gjennostrøymer handverk, arkitektur og kunst heilt frå dei fyrste kulturar i Mesopotamia, Egypt og Kina til oss småkunstnarar i ein avkrok av Norden. Ein må vel kallast litt oppblåst om ein påstår å ha kome på noko betre. Prinsippet var tilstades lenge før menneska oppdaga det, slik og den naturlege moral finnast i oss alle. Det var korkje Kristus eller Konfusius som fann på eller konstruerte Den gyldne regel som eit pussig, interessant påfunn for å demonstrere kor kloke dei var. Lova var tilstades før lovene ble formulert. Konfusius formulerte oppdaginga, Kristus stadfesta han, saman med Buddha og andre store åndar i historia. 6 7

5 Det slo meg ein dag eg gjekk i fjellet. Eg følgde ei sti som hadde grave seg djupt ned i lyngen. Sjølvsagt kunne eg ha vore litt av «skal-ikkj-gå-iopptråkka-fotspor»-typen. Finne min eigen veg som det heiter. Sjølvsagt, men stigen eg følgde gjekk i den himmelretning eg skulle, eg ville kome heim på denne råsa, og her hadde både dyr og menneske gått i nokre tusen år... så skulle eg finne på noko betre? Jau, her er rom for avstikkarar, her er rom for forbetringar og mogning men det som pregar vår tid er kanskje av eit ganske fundamentalt slag: Ein veit ikkje kvar ein skal hen. Ein vil kaste om på sjølve ontologien, altså slik ting er sett saman. Å bruke ordet «naturleg» er litt riskibalet for ingen kan eller har rett til å definere kva som er naturleg. Ein slags kollektiv tomleik der verdiar som utvikling og framsteg og grenselaus vekst er noko vi trur på som absolutte dogme, men ingen veit når vi er ferdig utvikla. Dei som voktar over desse dogma i dag er ikkje prestar og prostar, men gigantar i markedet, i laboratoria og media. Av og til høyrer eg at det «finnast ingen fasit». Korkje i kunsten eller i livet generelt. «Livet er ikkje sort-kvitt» er ei anna utsegn som ligg i same gata. Denne relativisme er som hand i hanske med individualismen og redselen for at noko faktisk er sant. Indvidualismen krev å definere sanninga for seg sjølve, det finnast ingen autoritet som kan fortelje meg sanninga. Individualisten sin angst for det absolutte er forståeleg. Individualisten har jo berre seg sjølve å tru på i alle store og små spørsmål. Han er i seg sjølv den siste garantist for at noko er sant eller lygn. Skulle noke vere absolutt sant og eg må ta kampen opp mot alle dei andre som ikkje er samd med meg, kan det jo ende med sosial ruin. Det pussige blir då at indivualismen «gjer som alle dei andre», sidan det blir for tøft å stå for noke som går på tvers av det populære og aktuelle. Det er soleis kort veg frå individualismen til kollektivismen der alle går i flokk. Individualitet er noko anna. Det er å få vere seg sjølve i ein samanheng, ei meining. Det er ikkje vanskeleg å måle detaljar. Det som er vanskeleg er å få detaljane til å klinge i hop med heilskapen. Vi leitar etter meininga med vårt liv, det kan synast som det er fort å misse den. Vi låg ein gong i ei vogge og alle stimla saman om det vesle barnet, for ei meining var født. Etter kvart blei dette meir og meir diffust for omgjevnadene, ein gløymde kor stort under som låg og skreik og underet mista etter kvart kjensla av å vere sjølve meininga. Meininga byrja å leita etter meininga, men fann han ikkje for ein kom stadig lenger vekk frå seg sjølve og kvarandre. Jordfargane og dei reine kjeldene No er det flest jordfargar i livet. Det veit sjølv den mest fargerike kunstnar. Det finnast ein heilag sektor på paletten, det er der dei reine fargane ligg. Kjeldene kan ein seie. Utan desse usmitta absoluttane er ein hjelpeslaus når ein skal gje gråtonane rette temperaturen, finne den eksakte jordfargen som skal samhandle med andre jordfargar ved sidan av. Kanskje vi ser parallellen til livet. Det finnast utallige menneskeskjebner, berre nokre få vil vi kalle helgenhistorier. Dei fleste av oss har det vi skammar oss over, det vi helst såg ugjort. Mørke flekkar og stygge parti som, om desse dystre flatene blir det einaste flata vi har, kallar på fortviling og angst. Men no er det slik at kvart liv kan bli eit kunstverk. Det som for oss på nært hald ser ut som ein einaste stor fiasko, vil på lenger sikt, når nye fargar og former skal kome til, bli til det vakraste av alle bilete. Meistaren ventar til rette tida då han kan legge på det siste høglys, det siste blink av det ævelege lyset som får biletet til å skine. Dei gamle meistrar kjende dette «knepet» der ein tolmodig måtte halde ut store flater «utan liv», lange vintrar der kulda rår, men så tilslutt hente fram frå dei reine kjeldene den vesle, sprakande flekken som forvandlar livet frå svart fortviling til glede. Havet der alt starta Kven kan motså det svalande havet som rislar over føtene ein varm sommardag. Den fine lyse sanda som ligg i eit flimmer av bølgelys, bårene som roleg kommer mot ein og ein høyrer borna litt lenger borte skrike av fryd når bylgja er større enn dei trudde. Dei har gått ut så langt dei vågar, så gispar dei etter luft når det salte vatnet dusjar dei opp i nasa. Inkje menneske var tilstades då det berre fantes hav, i opphavet, då heile jorda var dekt av berre vatn. Langt der ute ligg horisonten som ein blå brem, det ser så stilt ut, så flatt. Men det er eit bedrag. Ut av inkje kjem bylgjene, dei reiser seg når dei når grunna, faller saman, men kjem på nytt litt lenger inne, med litt mindre kraft. Så flatar krafta ut på ein kvit strand. Ein har sagt: «Det opprinnelge er det friskaste». Denne kjensla av det friske og det sunne kan overvelde ein når ein står på ei strand ein dag med frisk vind og sjøsprøyt inn etter strendene. «-det siste sunne i den syke verden» som Kielland seier. Havet er eit gamalt symbol på livet, ja livet oppsto i havet trur vi. Vi tenkjer oss at livet er ei reise på havet. Ein gong var det berre hav, før det tørre landet kom til synes. Å vandre på dei kvite strendene mellom steile klipper er ei lise for kropp og sjel. Ein høyrer havduren, ein kjenner saltet når ein stikk tunga utanfor, snusar inn lukta av taren. Havet er og symbol på det kaotiske, dei farlege og mørke kreftene som menneska alltid har måtte kjempe i mot. Havet, ein ven men og fiende. Spiskammers og gravplass. Når det reiser seg i raseri blir dei fleste nokså spake, men når det legg seg igjen er det like forlokkande som før. Før i tida, den gongen vi var vikingar, trudde vi verda sin ende var ute ved kanten i det djupaste avgrunnsdjup mot nordpolen. Det norrøne folket hadde si overtru, men det er ei myte at folk i gamal tid trudde jorda var flat. Ein av antikken sine matematikarar, Erathostenes som levde ca. 250 f. Kr., rekna ut jorda sin omkrins til km, altså ein feilmargin på kun 757 km. Det dei krangla om i mellomaldaren var om sola gjekk rundt jorda eller omvendt. Som vi veit sigra fakta til slutt i den saka, sjølv om det gjekk hardt ut over den som våga seg frampå med nye teoriar. Men kvar tid har sine dogme, anten dei er kyrkjelege eller verdslege. Eg undrast av og til over kva ettertida vil seie om oss? Kva dumheiter er det vi heng fast i? Kva vil overleve tida sin tann når det gjeld musikk, kunst, etikk og teologi? Kva høyrer til dei ævelege sanningane og kva er ei flyktig skumskavl på bylgjetoppane? Ingen lever så lenge at ein får sjå. Når har eg kontakt med det opprinnelege og når er eg mest oppteken av å vere tidsriktig? Eg avsluttar denne bolken med Alexander L. Kielland sin velkjende skildring av havet i «Garman & Worse» Kiellands skildring er like tidlaus som havet sjølve - vi kan lese den opp att og opp att og bli like gripne kvar gong. 8 9

6 Intet er så rommelig som havet, intet så tålmodig. På sin brede rygg bærer det lik en godslig elefant de små puslinger som bebor jorden; og i sitt store kjølige dyp eier det plass for all verdens jammer. Det er ikke sant at havet er troløst; for det har aldri lovet noe: uten krav, uten forpliktelse, fritt, rent og uforfalsket banker det store hjerte - det siste sunne i den syke verden. Og mens puslingene stirrer utover, synger havet sine gamle sanger. Mange forstår det slett ikke; men aldri forstår to det på samme måte. For havet har et særskilt ord til hver især som stiller seg ansikt til ansikt med det. Det smiler med blanke, grønne småbølger til de barbente unger som fanger krabber; det bryter i blå dønninger mot skibet og sender ut den friske, salte skumsprøyt langt inn over dekket; tunge, grå sjøer kommer veltende mot stranden, og mens trette øyne følger de lange, hvitgrå brenninger, skyller skumstripene i blanke buer henover den glatte sand. Og i den dumpe lyd, når bølgen faller sammen for siste gang, er det noe av en hemmelig forståelse; hver tenker på sitt og nikker utover - som havet var en venn, der vet det hele og gjemmer det trofast. Men hva havet er for dem der bor langs stranden, får ingen vite; for de sier ingenting. De lever hele sitt liv med ansiktet vendt mot sjøen. Havet er deres selskap, deres rådgiver, deres venn og deres fiende, deres erverv og deres kirkegård. Derfor blir forholdet uten mange ord, og blikket som stirrer utover, veksler efter den mine havet setter opp - snart fortrolig, snart halvt redd og trossig. Men ta så en av disse strandboere, flytt ham langt inn i landet mellom fjellene i den yndigste dal du kan finne; gi ham den beste mat, og de bløteste senger. Han vil ikke røre din mat, ikke sove i sengene; men uten å se seg om, vil han klatre fra fjell til fjell, inntil han langt - langt ute skimter noe blått han kjenner. Da går hans hjerte opp; han stirrer mot den lille blå stripe som glitrer derute, inntil det begynner å glitre blått alt sammen; men han sier ingenting.» Fra «Garman & Worse» av Alexander L. Kielland. Nr 1. En gang fantes bare havet. Olje på lerret x 55 cm. Ein del av bileta heng på utstilling på Sandane til den 31. aug. Denne katalogen er printa nokre dagar før det. Ved evt. sal på Sandane kan det vere nokre bilete som er presentert i katalogen som ikkje er med på utstillinga

7 Nr 2. Myke toner, Flø.Olje på lerret x 75 cm. Vi lengtar til våren når vinteren har sett tolemodet vårt på prøve i veke etter veke med mørke og kulde. No runder jorda punktet då dagane med eitt blir lengre enn nettene. Då skumringen og den blå timen slår døra opp på vid vegg og byd oss lyset og livet. Storhavet uteanfor Ulsteinvik og Flø tek i mot vårlyset med sin opne, rause famn. Som ein reinsa sjel som på nytt har fått attende evna til refleksjon. Det er noko merkeleg som skjer ved vårjamndøger. Inntil då har lyset vore gjerrig morgon og kveld. Seint, seint lysnar det mot sommarnatt. Men så, ved Marimess skjer det - det er som dei lyse kveldane no legg inn eit nytt gear og raskar på mot sommar. Astronomane har jo sine heilt logiske forklaringar på fenomenet. Sidan jorda går i elliptisk bane rundt sola er auken i dagslengda størst nettopp ved vår og haust. I gamal tid undra historikaraen Pytheas seg over Thule, øya mot nord, der det var ei lang natt og ein lang sommar. Folka var lukkelege og friske, sjølv om det var snaut kva naturen kunne gje dei. Den antikke verden hadde sine fantastiske idear om folket som budde ovanfor nordavinden - «hyper boreas». Thule er ei gåte og kvar øye eigentleg låg, men neste stopp var den æveleg is og skoddeheim der ingen kunne overleve. Hyperboreernes land var eit lykkeland. Den romerske geografen Pomponius Mela som levde i det første århundre e. Kr skriver følgjandande: Nr. 3. Vårjamndøger, Flø. Olje på lerret x 92 cm. «Der (hos hyperboreerne) går kkje sola opp kvar dag, som hos oss, men fyrst ved vårjamndøger for så å gå ned att ved haustjamndøger. Difor har dei samanhengande dag i seks månader og deretter natt like lenge. Landet er trangt, men solrikt, og grøda spirer fram av seg sjølve. Innbyggarane er ytterst rettsindige, og lever lenger og lukkelegare enn alle andre menneske. Sidan dei alltid er uverksame og tilfreds med det, kjenner dei korkje til krigar eller tretter. Dei bur i lundar og skogar, og når dei har levd lenge nok, før dei er blitt lei av livet, styrtar dei seg sjølve glade og omkransa av blomar frå ein bestemt klippe og ut i havet.» (Levende Historie nr ) Motiva ovanfor er frå same plassen og same kvelden. Ute på Flø er strendene vide og flate, fulle av rullestein. Sola perlar seg enno litt på byljgekammane før ho dukkar ned i skybanken ute i havet. Så blir skummet liksom blått medan havet enno speglar den lyse, gule himmelen

8 Nr. 5. Furet, værbitt. Hoddevika. Olje på lerret x 65 cm. Nr. 4. Varme reflekser, Hoddevika. Olje på lerret x 70 cm. Refleksjon er både fysisk og mental. Refleksjon er eit svar på eit ytre lys som omfamnar landskapet eller sjela. Inkje har evna til refleksjon som vatn. Om yta er heilt stille får ein eit symmetrisk spegel av omgjevnaden, men så fort det kjem vind og rørsle i vatnet brytast spegelen opp og refleksjonen blir abstrakt kan vi vel seie. Nok ein gong er vi i spenninga mellom det abstrakte og det figurative. Når havet uroast oppstår stadig nye plan og flater. Dei ulike plana vinklast ulikt mot terrenget rundt og fangar inn dei fargane og det lyset som fell inn i desse vinklane. Ser ein Stadlandet ovanfrå er det som ein knytta neve som trossig trugar storhavet i vest. Havstykket er for det meste frykta, sjølv av dei som har levd her ute gjennom generasjonar. Dei veit kva krefter dei har og hanskast med om havet tek på seg den sure mina. Biletet er måla etter foto. Men her er likevel viktig å merke seg rytmen, retningane og plana. Som eg skriv i ein annan kommentar lenger ut i heftet så kjem fantasien til kort om ein skulle prøve dikte opp alt det som skjer i ei slik havflate. Det er naturen som suverent er mest fantasifull når det gjeld variasjonar og kombinasjonar. Å måle naturalistisk er å forstå naturen sin anatomi og ontologi. Forstå så langt som eit avgrensa menneske kan forstå. Mykje er større enn ein sjølve. Når penselen har starta si rørsle så må medvetet liksom ta plass i busta og verte eitt med elementa ein skildrar, følgje den naturleg vegen, sjølv om ein avviker frå den fotografiske referansen

9 Nr. 7. Veret frisknar på. Hoddevika. Olje på lerret x 70 cm. Nr. 6. Skum i blått hav, Hoddevika. Olje på lerret x 85 cm. Litt lenger sør for dette motivet er Ytre Fure. Den rikaste garden på Stad i gamal tid. Spiskammerset lå rett utanfor stoveglaset. Litt strevsamt med jordbruket når vinterstormane tok med seg matjorda ned i fjøra, men den kunne alltids berast opp att i bytte og spann. Havbuarane her veit kven grannen er der ute. Slær han seg vrang må dei ta tida til hjelp og høyrer dei han knurre får dei kome seg til land. Men ikkje alltid er han forutseigbar. Ein må ta seg i vare, sjølv på havbleik. Eg fekk fortald denne historia av ein etterkomar av ein slik havbuar: «Fiskarane låg utpå Staden i opne båtar og blank sjø. Bruka var komne i sjøen og himmelen var blå. Då fekk oldefar min sjå èi lita kvit sky fare over himmelen. Han ropa til grannane og sa dei måtte kutte alt som var av tau til bruka og kome seg til land. Nokon høyrde på karen, medan andre ville berge nøtene. Dei siste rakk ikkje inn før stormen var over dei. Dei fyrste berga livet.» Det faste og det som let seg røre. Det absolutte og det relative. Sjølv i det som synest berre vere eit kaos er det fullt av lovmessigheit. Det lovløse er kun ein illusjon. Bårene er underlagt strenge fysiske lover, sjølv om det kan sjå ut som dei er i vilt opprør. Dei bygger seg opp når dei kjem inn på grunnene, når ei viss høgde, så fell dei saman og misser krafta si. Lengst inne på stranda kan eit barn leike i den tynne stripa som sklir pent opp på sanda. Ein flat rest av eit troll av ei båre lenger ute. «Det er også andre ting som det her kunne ha vært på sin plass å si om tidevannsstrømmen som skifter to ganger i døgnet. Dette er et stort mysterium for alle, ja, selv de som er naturforskere og undersøker naturens hemmeligheter, blir usikre når det gjelder dette forhold som de ikke kjenner bakgrunnen for. Macrobius og Beda sier ikke noe om dette, Lukan derimot innrømmer at han ikke vet noe om det. Forskjellige forfattere har motstridende oppfatninger, men alle ender de med usikre forklaringer.» Adam av Bremen. Erkebiskop og historikar i det 11. århundre i Hamburg stift 16 17

10 Nr. 8. Kvit sand, Grotle. Olje på lerret x 60 cm. Det er så godt å gå på ei slik aude strand ein gråversdag. Denne uendelegheita av mjuk sand, den grøne vika der det yrar med badegjester når sola glitrar i blå bylgjer. Men no er alt stilt, endå det er juni. I dei mørke svaberga har vinden dekorert det mørke fjellet med kvit, fin sand. Om ein stannar og held pusten kan ein høyrer havduren langt ute og kjenne sitt eige hjarteslag i tinningen. Det er tungt å gå i slik mjuk sand som gjev så lite attende til foten når den spenner frå, så då får ein gå roleg då. Så roleg at sjela følgjer med. Menneskehjartet slår og vi tenkjer ikkje over det. Havet stiger og synker og vi tek det og som ein sjølvsagd ting, det og

11 Nr. 9. Fjørestein I. Olje på lerret x 50 cm. Attende til refleksane. Å vere reflekterande gjev ein ny dimmensjon til personen. At eg kan spegle noko anna enn meg sjølve, som jo ikkje er anna enn narissisme, tyder at eg lever nært, friskt og levande og i samspel med mine medmenneske. Eg forblir meg sjølve også når eg tenkjer over andre sin idear om livet. Ein slipt stein har lagt seg tilrette att med andre unike steinar med si form og farge. Vel er det ein her som er litt meir fargerik enn andre. Den har fått i fødselsgåve eit mønster og ein farge som tek merkesemda, likevel er den mest interssant nettopp her blant alle dei andre. Å verte eit heilagt menneske, seier den kristne tradisjonen, er ikkje å blir mindre seg sjølv, det er og blir meir menneske, blir meir slik eg var tenkt. År med skuring og rulling i fjøra har slipt steinen om til ein juvel. Vi lev ikkje for oss sjølve. «Now man is an island» heiter ein filmtittel. Nr. 10. Fjørestein II. Olje på lerret x 50 cm. C.S.Lewis har ein finurleg tankjerekke når det gjeld samspelet mellom menneske. Vi framkallar ulike sider hos kvarandre. Det er ikkje slik at vi får meir ut av ein ven om vi har han for oss sjølve. Tvert om, jo fleire eg har å dele mine ven med, dess meir del får eg i venen. Person A vil framkalle ting i person B, som person C aldri kan makte. Difor vil C si oppleving av B verte rikare når A også er tilstades. Skulle A døy, ville ein stor bit av B også døy og C ville ha mista både A og ein stor bit av B

12 Nr. 11. Forløsning, Tystigen. Olje på lerret x 60 cm. Det er som eit under kvar vår, eller skal vi seie sommar. Fyrst ute i juli har sommaren i enkelte fjellstrok funne veien ned til dei iskalde elvane som fossar grøne og friske fram frå meterdjupe snøfonner. Eg kunne jo ha satt meg ned og prøvd å fantasert meg fram til alle desse fantastiske skulpturane som ligg i elvedalen. Eg kunne ha prøvd å dikte opp alle desse spranga i dei ulike flater, plan og valørar, og jeg kunne sjølvsagt ha konstruert eit landskap ut i frå mi svært så avgrensa minne og livserfaring. Eg ville sannsynlegvis ha gjenteke meg sjølve i dei same tema og fargetonar. Surra rundt i mine fattige skjema. Men så er det altså berre å oppsøke ei elv i vårløysing, ta for seg av rikdomen som min magre fantasi aldri kan konkurrere med. Nr. 12. Skjønnheten, Bødalen. Olje på lerret x 60 cm. «Skjønnheten» har eg kalla dette biletet. Vi synes det er vakkert, men om eg spør, kva er det som er så vakkert? Nokon svarar kanskje vatnet eller steinane eller lyset. Kvifor stansa eg nett ved denne kulpen som blunka så forførerisk til meg og fanga mitt blikk? Den skjønne kontrasten mellom den rustraude brent sienna og den isblå viridian, den mørke mosen som dannar abstrakt mønster på glattslipt stein og sva. Flatene og dei runde formene, alt som krusar seg nede i kulpen og perlene som dansar på overflata. Så trøytnar eg, observasjonen slakkar av og eg har falle for freistinga å måle lettvint det eg trur eg ser, ikkje det eg eigentleg ser. Eg må sjå på nytt - «re-spectare». Atter og atter sjå med friske auge og ikkje la noko overlatast til slakk rutine og respektlaus fusking med motivet. Spesielt ha respekt for den abstrakte utfordringa om eg meiner alvor med å måle figurativt

13 Nr. 13. Renhet, Tystigen.Olje på lerret x 55 cm. Å setje tittel på biletet kan vere litt tilfeldig. Samstundes har tittelen evne til å utkrystallisere seg i løpet av prosessen. Det er sagt at Volvo sel ikkje bilar, dei sel tryggleik. Ikea sel ikkje møbel, dei sel famiiehygge. Kanskje dette og kan applikerast på biletet over: Eg målar ikkje fyrst og fremst vatn, eg målar reinheit. Ikkje fyrst og fremst ei scene frå Strynefjellet, men ein lengsel etter det friske, den leskande kjensla av å supe i seg vatn frå reine kjelder

14 Nr. 15. Stille kveld, Sandsøya. Olje på lerret x 45 cm. Nr. 14. Tang, Bryggja. Olje på lerretsplate x 41 cm. Nokre bilete nesten slengast på lerretet. Slik som denne stemninga på Bryggja i Nordfjord. Medan prosessen står på verkar alt så kaotisk, det er nesten så eg vil avslutte før tida i eit mislukka forsøk på å fange ein augneblink. Men biletet får leve på nåde. Det er som menneske som vinner seg etter kvart. Ein blir meir og meir glad i det. Her er ingen jålete effektar eller tilgjorte knep. Bare rett på, farger rett frå levra, ingen intellektuelle analyser eller krampeaktige morsomheiter. Eit bilete som berre er seg sjølve. Eit ordentleg ruskebilete, slik som «Tang». Vi nærmar oss jonsok, då natta ikkje lenger ha pust til å halde tritt med dagen. Ein stein ligg der med sin nesten vulgære gule og irrgrøne lav i ein intens time då sola held fram med nachspiel eller vorspiel alt etter på kva side av midnatt ein er

15 Nr. 16. Langt inne i ein dal, Bjorli. Olje på lerret x 60 cm. Det er nesten som i eventyret. Då han hadde reist langt og lengre enn langt kom han tilslutt til ein herregard. Langt inne i ein dal i øvre Romsdalen, nærare bestemt Bjorli parkerte eg og rigga meg til med lerretet. Ikkje akkurat nokon herregard, men ei harmonisk perle. Sein ettermiddag i august. Lyset varar ikkje æveleg no, dessutan kan gråveret snart slukke siste rest av det sparsommelege skinet som ligg florlett over garden. Kvart einaste bilete er ei slags øving. Ein kjenner seg aldri utlært. Korleis kan eg bli endå betre i presisjonen både i fargeval og penselføring? Nr. 17. Siste glød av haust, Hennebygda. Olje på lerret x 60 cm. August er ein ting, sist i september eller byrjinga av oktober er enno meir gjerrig på tid om kvelden. Om ikkje november, eg hugsar ikkje, men lauvet har fare, så vi er vel lengre komne enn fyrst antyda. Eg har kanskje ein, toppen to timar på meg. Eg må bestemme meg for kva punkt i solnedgangen eg vil sirkle rundt, for det mørknar fort på denne tida. Men det ligg glød over fjorden og landskapet. Djervt legg eg i veg, tvunget til forenkling og stilisering. Finn eg rytmen, treffer eg fargane eller skal eg misse den tekniske balansen? Vemodig seier eg farvel til siste rest av hausten

16 Nr. 18. Blåner mot vest, Bergsetnakken. Olje på lerret x 95 cm. Nr. 19. Glera, Skjeringsdalen. Olje på lerret x 70 cm. Ei blåne skjuler så uendeleg mykje. Ja, nettopp no står eg på ei slik blåne. Kanskje den sjuande, kva veit eg. For der ute på ein fjern topp står ein annan draumar og skimtar ein liten disig haug langt inne i dimma. Kanskje, tenkjer han, mon tru om det finnast eit slott der, ei prinsesse og eventyrlege skattar. Og han som står på den bittelille haugen her inne er jo korkje konge eller prins, berre ein svett fjellklatrar som må skuffe draumaren der ute med lite nytt når det gjeld livet. Han gjekk turen for å kaste av seg dagens strev og dei trivielle trasigheitene som kvardagen er så full av. Han slenger seg ned i lyngen, rispar av noko krekling og lesker seg med emmen saft. Spyttar ut steinane og tenkjer ikkje på nokon ting. Og ikkje er det søndag heller, berre ein heilt vanleg dag blant mange heilt alminnelege dagar. Det slår han at kanskje livet i all sin allminnelegheit er det største av alle eventyr. Ikkje tvil om at folk blir som landskapet dei strevar mot og strevar med. Det finnast ikkje èin bakke vestlendingen kvider seg på. «Glera» er eit steinhardt prov på nettopp det. Før bøndene på Hjelle sprengde ut den smale stigen mellom Skåre og Skjeringsdalssetra, måtte dei drive bølingen opp Glomsdalen og over høge fjell før dei kunne finne sommarbeitene i Skjeringsdalen. To dagar tok den turen. Så sprengde dei ut ei rås så kyr og menneske kunne kome seg opp på setra i løpet av ein dag. Brei nok for ei ku, skummel om ein våga seg å gå dyr og menneske i breidda. Elvesletta ligg der grøn og vid, elva renn grunn over grus og rullestein, før ho finn vegen ned gjennom jølet i Hjelledalen

17 Nr. 20. Lauvet sprett, Olden. Olje på lerret x 60cm. Nr. 21. Vårbekk, Gamle postvegen, Markane. Olje på lerretsplate x 61 cm. Ein dag kjem varmen. Den gråbleike våren skifter frå den brune kjedsommelegheita til mjukt grønskjer i kjerr og kratt. Nokre gamle kvennhus har opplevd dette i hundreår. Kva veit eg når dei vart lafta saman av harde never. Tause kan dei stå i hundre år til om ein passar på at taket er tett og syllstokken er klar av den råe jorda. Nordfjordingen har sjela si i slike hus. Ein dag ser ein kanskje nokon i den vesle glugga, eit lite smil og ei dør går opp. Ein dag kjem våren berre ein ventar tolmodig. Og då kjem han og. Gløymd er novemberskodde, gløymd er surt ver. «Det viktigste er ikke å nå ut til folk, men å nå inntil dem» Enno ligg dei opprinnelege furustokkane nede i elvegrusen som berer steinfundamentet i denne gamle brua frå den tid då kongen i København ville ha betre vegar og raskare postgang i dette uframkommelege landet. Vi er vel attende på 1700-talet. Slike kulturelle monument kan rase saman, hadde det ikkje vore for lokale entusiastar som organiserer redningsaksjon så murane kan stå hundre år til. Per Larsen 32 33

18 Nr. 22. Lote mot Skjerdalen. Olje på lerret x 75cm. Nr. 23. Isvann, Briksdalen. Olje på lerret x 95 cm. Skjerdalen, ein av dei siste veglause grender. Og veg kjem det vel knapt, har folk sagt så ofte før om så mange grender. Men veg kom. Likevel, det har skjedd ein haldningsendring hos dei politiske myndigheiter. Skal det vere eit mål at alle grender skal ha veg? Den sentralistiske tankegang vil ikkje utan vidare halde liv i grender med to bruk og femten sjeler. Paradokset er at før, då det verkeleg var tungvint å bu slik, då budde det folk på slike plassar. I dag då vi har all verda sin kommunikasjonmiddel er det meir og meir umogeleg. Og dei som bur i Skjerdalen er slett ikkje bakstrevarar, dei har sitt eige kraftverk, sin småindustri og sitt småbruk. Subsidiert sa du? Det er jo i fjord og dal og på fiskebankar og åkrar på dei mest utenkjelege plassar verdiane skapast. På Aker brygge skifter verdiane berre hender. Det er enno mykje is i breen, tross at bretunga i Briksdalen har gått av på midten og ligg langt oppe i skaret. For femten år sidan låg den heilt fram på elveosen. Den vokste 80 m. i året og stå starta ein rask retur. Ingen kan gje eksakt svar på klimaspørsmålet. Menneskeskapt, naturleg syklus? Ja, kanskje det. Turistnæringa må i alle høve gjere raske omstillingar. Kiimaskifte er dramatisk når det skjer på så kort tid som no. Når dei økonomiske ideane handlar om å ta opp gjeld for å auke forbruket og så kalle det vekst, så kan vi kanskje ikkje vente noko anna enn at dette jaget føler til ein viss feber i jorda sin kropp. Enno renn smeltevatm fram frå tusenårig is. Det vil renne slik lenge enno, kanskje breen vil overleve dei hysteriske økonomiske dogma, den åndlause innstillingen til naturen og vesten sin overdrevne tru på sin eiga allmakt

19 Nr. 24. Lite bekkefar, Kjenndalen. Olje på lerret x 50 cm Nr. 25. Sommer som svinner, Sunndalen. Olje på lerret x70 cm. På vegen inn til breane går vi forbi dei bortgøymde perlene. Etter kvart som vi nærmar oss brekanten aukar vinden på, buskene blir færre og graset skrinnare. Tilslutt står vi i ein ørken av grus og aur, morene og kampestein. Men vi skal ikkje veldig langt attende før mose og lav har festa seg der breen har vore. Ein reknar vel knappe 8000 år eller noko slikt sidan heile landet var dekka med is. Alt vi har av jordsmonn, botanikk og fauna har etablert seg etter det. Ein kvist skyter opp frå grusen. Suger vatn, suger lys og suger karbon frå lufta. Tek nitrogen frå jorda. Så dannast det cellulose som i utgangspunktet er bygd opp av gassar. Hydrogen, oksygen, nitrogen og karbon. Biomassen er så og seie teke ut av lufta og grusen. Pussig saker. I ein annan dal som heiter Sunndalen vandrar vi langs den trange dalbotnen ein varm septemberdag. Det er kaldt i skuggane, men i sola kan vi sitje lenge utan å bli steikt. Berre kjenne den gode haustvarmen, sånn passeleg varmt. Elva boltrar seg på kryss og tvers mellom små og store steiner. Her og der finn sola veg og lagar lysflekkar i vatnet og skuggepartia, elles skummar elva grøn og blåkald. Ein supar inn klår haustluft. Fortsatt står tyrihjelmen og gjer seg lekker på fuktig jord. Den er ikkje etande, tvert om, den er dødeleg giftig

20 Nr. 27. Snøvinter. Olje på lerret x 120 cm. Nr. 26. Vår, Teieskogen. Olje på lerret x 125 cm. Det er eit stykke frå frodige Sunndalen i Stryn med sine iskalde bekkar, til varme og fruktbare Nøtterøy med sine lunkne grøver. Nei, ein seier jo ikkje grov på Nøtterøy, der heiter det bekk. Og ein bekk i Nordfjord er det ein vestfolding vil kalle ein brønn. Minna frå barndomen er gyldne, sjølv om det nye landskapet kallar på ein med både idyll og barskheit. Det er jo umogeleg å samanlikne noko som er så langt frå kvarandre topografisk. Og dei kulturelle ulikskapene finnast, sjølv om det kan vere vanskeleg å eksakt seie kva dei kulturelle forskjellane er. Dialekten er jo lett å skilje og ikkje har eg behov for å seie at det eine er likare enn det andre. Det har kvart sitt særpreg. Det avgjerande for at ein skal trivast er til slutt menneska ein har rundt seg. Barndomen sin einfaldige ekstistens og leik fri for sorger er kanskje det vi alle dagar lengtar attende til. Då ein hadde tillit til menneska og ein trudde med si enkle tru. Så kjem den kalde vinteren. Snøtung. Kvar? Tja, sei det. Eg har ikkje sagt kvar «Snøvinter» er henta frå enno. Det er vel ikkje så viktig om motivet er godt i seg sjølve. Det kan vere kor som helst akkurat denne scena. Kanskje i Kittelsen sitt skogsrike i Sigdal. Ingen kunne måle snø som han. Snø har lett for å bli noke tungt og deigete, men stoffet er jo så lett og så tørt når kulda set inn. Scena kan vere frå Nøtterøy. Dei tunge snøvintrane er blitt meir sjeldnen dei siste åra, sjølv om det går i syklusar der og. Grana er jo ein typisk austlending, dvs ho er vel meir universell enn det. Taigaen byrjar på Kongsvinger og strekker seg over det svenske, finske og russiske riket heilt til Beringsstredet. For to-tre generasjonar sidan byrja dei å plante gran på vestlandet, men der har ho ein tendens til å verte litt fortvoksen og lett og sprø. Furua stiller seg sjarmerande opp i lier og skogsteigar overalt på vestlandet. Ho kan vere slank som ein austlandsfuru eller krokete og skeiv om ho får leve to-tre hundre år på ein skrinn rabb. Ho slær rot i blanke berget om ho finn det for godt

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn Dans meg Lat meg sjå deg utan andlet, lat meg gå med deg i skogen utan klede. Vis meg dit du aldri før har vore, sei meg det du aldri før har tenkt. Våg meg utan sko og utan pust. Dans meg dit du vil Hudsong

Detaljer

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR ALLSONG Blott en dag Bred dina vida vingar Deg være ære Eg veit ei hamn Ein fin liten blome Han er oppstanden Han tek ikkje glansen av livet Hjemme

Detaljer

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR ALLSONG Blott en dag Bred dina vida vingar Deg være ære Eg veit ei hamn Ein fin liten blome Han er oppstanden Han tek ikkje glansen av livet Hjemme

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

VELSIGNING AV HUS OG HEIM

VELSIGNING AV HUS OG HEIM KR 15.4/12 VELSIGNING AV HUS OG HEIM 1 Denne liturgien kan brukast når folk bed presten eller ein annan kyrkjeleg medarbeidar om å koma og velsigna den nye heimen deira. 2 Dersom presten blir beden om

Detaljer

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Straumen går Vatnet kom som regn frå skyene det kom inn frå havet i tunge mørke skyer dei drog seg lågt inn over kysten og lét dropane falle det

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3 Nynorsk Leite etter mat Her er tre prosjekt som handlar om kva små skapningar et, og korleis dei leiter etter mat. Først må du finne verkelege maur,

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 1. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 1. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 1 Nynorsk Lundefuglnettene av Bruce McMillan Hvert år besøker svarte og hvite fugler med orangefarget nebb den islandske Kvart år besøkjer øya Heimøy.

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Lundefuglnettene av ruce McMillan Kvart år får den islandske øya Heimaøy besøk av svartkvite fuglar med oransjefarga nebb som kjem for

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7 Bønn «Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet: «I ein by var det ein dommar som ikkje hadde ærefrykt for Gud og ikkje tok omsyn til noko menneske.i same byen var det

Detaljer

Kom skal vi klippe sauen

Kom skal vi klippe sauen Kom skal vi klippe sauen KOM SKAL VI KLIPPE SAUEN Kom skal vi klippe sauen i dag Klippe den bra, ja klippe den bra Så skal vi strikke strømper til far Surr, surr, surr, surr, surr. surr Rokken vår går,

Detaljer

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź marit kaldhol det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź roman Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2014 ISBN 978-82-521-8437-2 Om boka

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

Brannsår, rus eller friheit?

Brannsår, rus eller friheit? Brannsår, rus eller friheit? Eg la hendene bak ryggen og kneip meg sjølv i armen. Eg hadde førebudd meg på dette. Førebudd meg for den vonde heksa. Ho sat der, i sofaen, rusa. Alt var gitt opp, og no var

Detaljer

Carl Frode Tiller Innsirkling 3. Roman

Carl Frode Tiller Innsirkling 3. Roman Carl Frode Tiller Innsirkling 3 Roman OM FORFATTEREN: Carl Frode Tiller (f. 1970) er ein av dei fremste forfattarane i norsk samtidslitteratur. For dei fire romanane Skråninga (2001), Bipersonar (2003),

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

Rom ved havet, rom i byen

Rom ved havet, rom i byen Frode Grytten Rom ved havet, rom i byen Noveller Oslo 2012 Det Norske Samlaget 2007 www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8441-9 4. utgåva Om denne boka

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B

2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B ORDNING FOR Vigsel Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå bryllaupsfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda, og det kan vera tillegg til handlinga

Detaljer

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,

Detaljer

NOEN BØNNER TIL LIVETS MANGFOLDIGE SITUASJONER

NOEN BØNNER TIL LIVETS MANGFOLDIGE SITUASJONER NOEN BØNNER TIL LIVETS MANGFOLDIGE SITUASJONER ET TAKKNEMLIG HJERTE Du som har gitt meg så mye, gi enda en ting: et takknemlig hjerte. Ikke et hjerte som takker når det passer meg; som om din velsignelse

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Er Jesus den einaste vegen til frelse?

Er Jesus den einaste vegen til frelse? 1 Er Jesus den einaste vegen til frelse? Innleiing på opningsseminaret på Misjonsveka, MF, 5. Februar 2008 Munntleg form, Anne Anita Lillebø Takk for invitasjonen! Er Jesus den einaste vegen til frelse?

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Det Norske Samlaget 2015 www.samlaget.no. Omslagsillustrasjon: Christian Fjeldbu Omslagsdesign: Laila Mjøs

Det Norske Samlaget 2015 www.samlaget.no. Omslagsillustrasjon: Christian Fjeldbu Omslagsdesign: Laila Mjøs Om denne boka kvar sommar reiser Ea og mora til campingplassen Frøppeldunk for å fiske, bade og ikkje minst treffe alle dei andre feriegjestane igjen. Men denne sommaren skjer det noko uventa: fargane

Detaljer

Trude Teige. Lene seg mot vinden. Roman

Trude Teige. Lene seg mot vinden. Roman Trude Teige Lene seg mot vinden Roman Om forfatteren: Trude Teige (f. 1960) har jobbet som politisk reporter, nyhetsanker og programleder i TV2. I 2002 debuterte hun med Havet syng, oppfølgeren Lene seg

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Velkomsthelsing. Leiar: Forsamlinga skal i dag ta imot dette barnet (bruk gjerne namnet). Vi gjer dette med glede og i bevissthet om det ansvaret dette legg på

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Månen som ville lyse som ei sol (2012) av Elin Grimstad - og bruk av læringsvenn på 1. trinn PRESENTASJON AV BOKA: Kvifor er eg ikkje meir som sola?

Detaljer

Treeiningssøndag. Ståle Aklestad. Preike Molde Domkirke 31.05.2015

Treeiningssøndag. Ståle Aklestad. Preike Molde Domkirke 31.05.2015 Ståle Aklestad Preike Molde Domkirke 31.05.2015 Treeiningssøndag Det er treeinigssøndag. Og vi skal langt bort. Og djupt ned i jorda. For i Roma, nede i ei av katakombane, som er tidlege, kristne gravplassar,

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

ARBEIDSPRØVEN Nynorsk ELEVHEFTE

ARBEIDSPRØVEN Nynorsk ELEVHEFTE ARBEIDSPRØVEN Nynorsk ELEVHEFTE LESEKORT 1 A D Å B O V N F G I P L Y Ø U M S T Æ R E H J K a d å b o v N f g i p l y ø U m s t æ r e h J k LESEKORT 2 sa Vi ål du ør våt dyr syl klo båt lys tak Hest føle

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

MEH2011booklet.indd 1 23.09.11 11.58

MEH2011booklet.indd 1 23.09.11 11.58 Martin Enger Holm 3:36 Vokal: Martin og Henrik Enger Holm Trompet: Tine Thing Helseth Høyr kor englar syng frå sky Krist er fødd i Davids by kjem med frelse til oss ned gir oss med Gud Fader fred Glade

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Unner du borna det unike? Runde kystleirskule

Unner du borna det unike? Runde kystleirskule Unner du borna det unike? Runde kystleirskule Runde kystleirskule Stupbratte klipper med yrande liv. Grøne bakkar mot djupblått hav. Eit samfunn omkransa av skumsprøyt. Idyllisk busetnad, men også ei dramatisk

Detaljer

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt Ser du det? Hvordan jobbe med trosopplæring og bibelfortellinger med hovedvekt på det visuelle. Vi lever i en mer og mer visuell tid, og dette bør få konsekvenser for hvordan kirken kommuniserer med og

Detaljer

Vi lærer om respekt og likestilling

Vi lærer om respekt og likestilling Vi lærer om respekt og likestilling I Rammeplanen står det at barnehagen skal tilby alle barn eit rikt, variert, stimulerande og utfordrande læringsmiljø, uansett alder, kjønn, funksjonsnivå, sosial og

Detaljer

Ein farleg klatretur. Tilrettelegging for norsk utgåve: Mette Eid Løvås Norsk omsetjing: Ivar Kimo

Ein farleg klatretur. Tilrettelegging for norsk utgåve: Mette Eid Løvås Norsk omsetjing: Ivar Kimo Ein farleg klatretur Døveskolernes Materialelaboratorium, 1994 2. udgave 1. oplag Forfatter: H. P. Rismark Illustrationer: Henrik Taarnby Thomsen Tilrettelægging, layout, dtp, repro og tryk: Døveskolernes

Detaljer

TIDEN VAR EN ENGEL MOT VEST

TIDEN VAR EN ENGEL MOT VEST TIDEN VAR EN ENGEL du hadde kraft og glødet du kunne se klart du hadde sett et bilde som hadde brent seg fast og en tanke gikk i pakt med hjertet ditt det var på tide å forandre forbedre verden litt og

Detaljer

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no tidebøn Efrem Forlag 2009 Rune Richardsen Boka er laga i samarbeid med Svein Arne Myhren (omsetjing) etter mønster av Peter Halldorfs og Per Åkerlunds Tidegärd, Artos 2007. Med løyve. Bibeltekstane er

Detaljer

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 1 TEIKNSETJING Punktum (.) Vi bruker punktum for å lage pausar i teksta. Mellom to punktum må det

Detaljer

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald Innhald Introduksjon... 1 Teori... 2 Den første beskrivelsen... 2 Den sekundære betydinga... 2 Assosiasjonar... 3 Målgruppa... 4 Kvifor har dei gjort det slik, og kvifor seier bildet kva det seier?...

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 Fag: Norsk Klassetrinn: 2. Lærar: Linn Merethe Myrtveit Veke Kompetansemål Tema Læringsmål Vurderings- kriterier Forslag til Heile haust en Fortelje samanhengande om opplevingar

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

FANTASTISK FORTELJING

FANTASTISK FORTELJING FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går det

Detaljer

Brødsbrytelsen - Nattverden

Brødsbrytelsen - Nattverden Brødsbrytelsen - Nattverden 1.Kor 11:17-34 17 Men når eg gjev dykk desse påboda, kan eg ikkje rosa at de kjem saman til skade, og ikkje til gagn. 18 For det fyrste høyrer eg at det er usemje mellom dykk

Detaljer

Nyhetsbrev fra stiftelsen TO SKO Mars / April 2011

Nyhetsbrev fra stiftelsen TO SKO Mars / April 2011 Nyhetsbrev fra stiftelsen TO SKO Mars / April 2011 Påskejubel / Fastetid Tida frem til påske går fort. Tirsdag 8 mars er feitetirsdag, onsdag 9 mars er askeonsdag, første dag i fastetiden og da har vi

Detaljer

Historien om universets tilblivelse

Historien om universets tilblivelse Historien om universets tilblivelse i den første skoleuka fortalte vi historien om universets tilblivelse og for elevene i gruppe 1. Her er historien Verden ble skapt for lenge, lenge siden. Og det var

Detaljer

liv Livet er ikkje lett å skjøne. Det er høgst underleg.

liv Livet er ikkje lett å skjøne. Det er høgst underleg. Når eg blir større kan eg lese mykje om sånne ting som verdensrommet, om kva vi kan forstå og kva vi ikkje kan forstå, seier pappa. Det vil eg ikkje, seier eg. Då treng du ikkje gjere det heller, seier

Detaljer

Jon Fosse. Andvake. Forteljing

Jon Fosse. Andvake. Forteljing Jon Fosse Andvake Forteljing 2007 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Omslag: Stian Hole/Blæst design Printed in Denmark Trykk og innbinding: Nørhaven Paperback AS, 2008 Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia,

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

Lars Ove Seljestad Isberg. Roman

Lars Ove Seljestad Isberg. Roman Lars Ove Seljestad Isberg Roman 2012 H. Aschehoug & Co. (W. Nygaard), Oslo www.aschehoug.no Tilrettelagt for ebok av Type-it AS, Trondheim 2012 ISBN 978-82-03-35312-3 Bibliotekutgave - kun til utlån gjennom

Detaljer

04.04.2015. 2. Mos.25:23-30, 3.Mos. 24:5-9 Av akasietre. Kledd med gull. Berestenger Fat, skåler, kanner og beger av gull.

04.04.2015. 2. Mos.25:23-30, 3.Mos. 24:5-9 Av akasietre. Kledd med gull. Berestenger Fat, skåler, kanner og beger av gull. Vi kan lese om offer gjennom heile Bibelen. Både Kain og Abel, Noah, Abraham, Isak, Jakob osv. bar fram offer. Seinare vart det gitt særskilte ordningar knytta til ofringa ved heialgdomen / tabernakelet.

Detaljer

Valdres vidaregåande skule

Valdres vidaregåande skule Valdres vidaregåande skule Organiseringa av skriftleg vurdering på vg3 Kvifor prosesskriving? Opplegg for skriveøkter Kvifor hjelpe ein medelev? Døme på elevtekst Kva er ei god framovermelding? KOR MYKJE

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Oppsummering/ evaluering av mars/april Mål og innhald april I mars har me hatt fokus på språk. Me har hatt språksamlingar saman med Rosa kvar veke, der har me sett på

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen!

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! 17. mai er annleis enn alle andre dagar. Ein stor bursdag der alle er inviterte, tenkjer Mina, medan

Detaljer

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære?

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Innlevert av 6. og 7. ved Marvik Skule (Suldal, Rogaland) Årets nysgjerrigper 2015 Det er første gong både lærar og elevar i 6. og 7. ved Marvik skule

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjon

Detaljer

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Lesing er grunnlaget for suksess i neste alle skulefag. Lesesvake elevar får ofte problem med å fullføre vidaregåande skule. Lesesvake vil møte mange stengte dører

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

Hjelp oss å greie dette, Gud. Du og oss! Men smertefullt og farefullt, det blir det nok også.

Hjelp oss å greie dette, Gud. Du og oss! Men smertefullt og farefullt, det blir det nok også. 120 og venter de dødes oppstandelse og et liv i den kommende verden Gud, takk for musikk, sang og toner! Når en sang, et musikkstykke eller en melodi griper meg, så er jeg - vips - rett inn i evigheten,

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN OG UNGDOM SINE REAKSJONAR I denne brosjyra finn du nyttige tips for deg som er innlagt, og har barn under 18 år. Når ein i familien vert alvorleg

Detaljer

Setring ved Håbakkselet Hareid

Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet. Erling Hovlid og Einar Jacobsen Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet Steinar Hovlid (f. 1926) fortel til Leif Arne Grimstad om Håbakkselet i Vikebladet/Vestposten laurdag 22. desember

Detaljer

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid.

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Visjon og formål Visjon: Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Formål: Telemark Lys AS er ei attføringsbedrift som, gjennom framifrå resultat, skal medverke til å oppfylle Stortingets målsetting om

Detaljer

PROGRESJONSPLAN FOR RAMMEPLANEN SINE FAGOMRÅDER

PROGRESJONSPLAN FOR RAMMEPLANEN SINE FAGOMRÅDER PROGRESJONSPLAN FOR RAMMEPLANEN SINE FAGOMRÅDER Med progresjon meiner ein framgang, framsteg, utvikling. Vår oppgåve er å gje barna oppgåver dei meistrar samtidig som vi gjer dei utfordringar slik at dei

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Maria Parr Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Illustrert av Bo Gaustad Det Norske Samlaget Oslo 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av eboknorden 2013 ISBN 978-82-521-8583-6

Detaljer

Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse

Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse KOMPETANSEMÅL Generelt om naturfag: Kunnskap om, forståelse av og opplevelser i naturen kan fremme viljen til å verne om naturressursene, bevare

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer