Konkurransen i marknaden for offentleg tenestepensjon

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Konkurransen i marknaden for offentleg tenestepensjon"

Transkript

1 Konkurransen i marknaden for offentleg tenestepensjon 2/2010

2

3 Konkurransen i marknaden for offentleg tenestepensjon Konkurransetilsynets skriftserie 2/2010

4 Innhald Føreord... 5 Samandrag Introduksjon Bakgrunn for rapporten Føremål og avgrensing Informasjonsgrunnlag Strukturen i rapporten Generelt om pensjonssystemet i Noreg Hovudstruktur i pensjonssystemet Offentleg og privat tenestepensjon Pensjonsinnretningar innan offentleg tenestepensjon Livsforsikringsselskap Pensjonskassar Statens Pensjonskasse Pensjonsordningar innan offentleg tenestepensjon Pensjonsordning for tilsette i kommunar og fylkeskommunar Pensjonsordning for tilsette i skuleverket Pensjonskontoret Konkurranseanalyse Marknadsdelar og konsentrasjon Kundemobilitet Responsmoglegheiter Etableringshindringar og potensiell konkurranse Komplekse produkt og regulatoriske forhold Mogen marknad Skala- og samdriftsfordelar Verknader av KLP si selskapsform Verknader av sjukepleiarordninga Verknader av medlemsfordelar Oppsummering Kjøparmakt Profesjonelle kundar Homogent produkt Bestandprofil og kjøparmakt Bruk av anbodsreglane Mogleg vertikal integrasjon Bytekostnader Oppsummering Konklusjon konkurranseanalyse Marknaden for offentleg tenestepensjon Produktet offentleg tenestepensjon Marknadssegment Geografisk utstrekning Oppsummering Reguleringar og konkurranseparameter Konkurranseparameter Pensjonspremien Priselement Tildelingskriterium

5 Føreord Konkurransetilsynet fekk 11. mai 2010 i oppdrag frå Fornyings- administrasjonsog kyrkjedepartementet å vurdere konkurransen i marknaden for offentleg tenestepensjon. Rapporten er ein del av arbeidet til ei interdepartemental arbeidsgruppe som skal greie ut korleis val av pensjonsleverandør for tilsette i helseføretak kan og bør gjennomførast. Ein viktig del av Konkurransetilsynet sitt arbeid er å kartleggje konkurransesituasjonen i sentrale marknader. Innan offentleg tenestepensjon blir det forvalta betydelege midlar, og verksam konkurranse er viktig for at pensjonane i framtida skal forvaltast effektivt og rimeleg. I denne rapporten blir det peika på fleire forhold som viser at det kan leggjast betre til rette for at konkurransen skal få verke i denne marknaden. Konkurransetilsynet si prosjektgruppe har bestått av seksjonsleiar Eivind Stage, seniorrådgivar Gjermund Nese, førstekonsulent Ida Rødseth Kjosås og rådgivarane Therese Johannessen og Guri Lindblad. Bergen, oktober 2010 Knut Eggum Johansen Konkurransedirektør 5

6 Samandrag Offentleg tenestepensjon som produkt har små eller ingen skilnader på tvers av yrkesgrupper og tilsette innanfor offentleg sektor. Det eksisterer ikkje nokon heilskapleg marknad for offentleg tenestepensjon når det gjeld konkurranse. Alle statlege arbeidsgivarar er bundne til Statens Pensjonskasse. I helsesektoren er det som følgje av ei avtale mellom organisasjonane i arbeidslivet heller ikkje nokon form for konkurranse når det gjeld pensjonsordningar for tilsette i helseføretak. Val mellom alternative tilbydarar, og dermed reell konkurranse, er berre mogleg for kommunar og fylkeskommunar. Konkurransetilsynet har derfor fokusert på den delen av marknaden der det faktisk eksisterer konkurranse, altså innan den kommunale sektoren. Produktet offentleg tenestepensjon er ei standardisert teneste der premie og pris er regulert gjennom tariffavtaler, lovgiving og aktuarmessige prinsipp. Det er likevel rom for konkurranse både på pris og kvalitet. Konkurranseanalysen viser at marknaden for tenestepensjon i kommunal sektor er sterkt konsentrert og prega av svak kundemobilitet. Den største leverandøren, KLP, har betydeleg større marknadsdel enn høvesvis Vital og Storebrand, og desse marknadsdelane har vore relativt stabile dei siste åra. Etableringshindringane i marknaden er såpass høge at det i liten grad eksisterer potensiell konkurranse. Analysen peikar også på at det eksisterer både bytekostnader og innelåsande effektar i denne marknaden. Det synest sikkert at både Vital og Storebrand er fullt ut i stand til å respondere, men for å kunne konkurrere er dei avhengige av at det faktisk blir gjennomført anbodskonkurransar. Vidare er det ei viss kjøparmakt i marknaden, men denne er delvis urealisert ved at det blir gjennomført få anbodskonkurransar. Trass i dei faktorane som talar for at konkurransen er avgrensa, så tilseier analysen av responsmoglegheiter at det ligg til rette for konkurranse mellom dei tre eksisterande leverandørane, og for at kundane kan utøve kjøparmakt. Graden av konkurranse er sterk når det blir gjennomført anbodskonkurransar. Slike konkurransar blir berre gjennomførde av ein liten del av kundane. Ei plikt til at alle løpande kontraktar om tenestepensjonsordningar med jamne mellomrom må underleggjast anbodskonkurranse vil leggje til rette for auka konkurranse i marknaden. Ei slik plikt vil ikkje berre kunne bidra til auka konkurranse mellom dagens tre aktørar, men også vere eigna til å redusere etableringsbarrierane og leggje til rette for auka etablering i marknaden. 6

7 1. Introduksjon 1.1 Bakgrunn for rapporten Regjeringa har sett ned ei interdepartemental arbeidsgruppe med deltakarar frå Helse- og omsorgsdepartementet, Arbeidsdepartementet, Finansdepartementet og Fornyings-, administrasjons- og kyrkjedepartementet (FAD) til å greie ut korleis val av pensjonsleverandør for tilsette i helseføretak kan og bør gjennomførast. Arbeidet skal munne ut i ein rapport til Helse- og omsorgsdepartementet innan utgangen av Ei sentral oppgåve for arbeidsgruppa er å vurdere det rettslege handlingsrommet ved val av pensjonsleverandør for helseføretaka, særleg med tanke på regelverket for offentlege anskaffingar. Arbeidsgruppa skal mellom anna ta stilling til om kjøp av tenestepensjonsordning er omfatta av anskaffingsregelverket og i kva grad ulike alternativ er i samsvar med reglane om statsstøtte. FAD viser i samband med det til brev frå Konkurransetilsynet av 18. mars 2009, ref 2008/512, og etterfølgjande korrespondanse om konkurransen i marknadene for kommunal tenestepensjon, der tilsynet ber departementet gi ein tolkingsuttale om tilhøvet til anskaffingsregelverket. FAD vurderer det slik at konklusjonane til arbeidsgruppa vil vere viktige for svaret på dei spørsmåla Konkurransetilsynet reiser i brevet. Arbeidsgruppa vil også sjå på effektane for konkurransen ved val av pensjonsordning. I samband med det ønskjer FAD ei vurdering frå Konkurransetilsynet av konkurransen i marknaden for offentleg tenestepensjon. I ovannemnde brev frå Konkurransetilsynet til FAD av 18. mars 2009 følgde det som vedlegg ein rapport frå Econ Pöyry AS om konkurransen i marknadene for offentleg tenestepensjon (utarbeidd på oppdrag frå Storebrand Livsforsikring AS). Kommunal Landspensjonskasse rettar i brev av 26. juni 2009 kritikk mot Econ Pöyry og deira rapport. Departementet ønskjer at Konkurransetilsynet utdjupar korleis tilsynet stiller seg til rapporten og innspelet frå Kommunal Landspensjonskasse. Utgreiinga frå Konkurransetilsynet skal vere med som vedlegg til rapporten frå arbeidsgruppa. Tilsynet sine merknader til rapporten frå Econ Pöyry, og KLP sine innvendingar til denne, vil det bli svara på indirekte gjennom rapporten. 1.3 Informasjonsgrunnlag I utarbeidinga av rapporten har Konkurransetilsynet gjennomført høyringsrundar med fleire sentrale aktørar i marknaden. På tilbodssida vart det mellom anna henta inn synspunkt frå dei private livsforsikringsselskapa Kommunal Landspensjonskasse, Vital Forsikring ASA og Storebrand Livsforsikring AS. Aktørar som kunne tenkjast å vere potensielle konkurrentar i marknaden har og blitt spurde av tilsynet. På etterspørselssida sende tilsynet spørsmålsbrev til ni utvalde kommunar i tillegg til dei fire regionale helseføretaka. Konkurransetilsynet har også henta inn synspunkt frå Pensjonskasseforeningen og Pensjonskontoret. Aktørane har svara på spørsmål om mellom anna marknadsstruktur, marknadsdynamikk, konkurransen i marknaden, og informasjon om produktet. 1.4 Strukturen i rapporten I del 2 presenterer vi hovudstrukturen i pensjonssystemet, med ei særleg utdjuping av tenestepensjon i privat og offentleg sektor. Vi presenterer òg relevante aktørar i marknaden, både på tilbod- og etterspørselssida, og nokre tilknytte aktørar. Ein slik presentasjon er med for å sette dei følgjande delane av rapporten inn i rett samanheng. Med utgangspunkt i presentasjonen av marknadsaktørane vil vi i del 3 beskrive marknaden for offentleg tenestepensjon. Del 4 gir eit oversyn over konkurranseparameter i marknaden og reguleringar som påverkar dei. I del 5 gjennomfører vi ein analyse av konkurransen i den relevante marknaden. Vi vurderer marknadsstruktur, kundemobilitet, responsmoglegheiter, etableringshindringar, potensiell konkurranse og kjøparmakt. Til slutt blir det gitt ei vurdering av konkurranseintensiteten i marknaden for offentleg tenestepensjon. 1.2 Føremål og avgrensing Føremålet med denne rapporten er å gi ei konkurranseøkonomisk vurdering av tilhøva i marknaden for offentleg tenestepensjon. Konkurransetilsynet vil ta utgangspunkt i dagens marknadsstruktur, regelverk og praksis, og vurdere i kva grad dette legg til rette for verksam konkurranse. Det betyr mellom anna at det vil vere noverande praksis i høve til anbodsutlysing, og den eventuelle verknaden på konkurransen i marknaden, som blir lagt til grunn for konkurranseanalysen. 7

8 2. Generelt om pensjonssystemet i Noreg 2.1 Hovudstruktur i pensjonssystemet 1 Pensjons- og trygdesystemet i Noreg omfattar alderspensjon i folketrygda og supplerande pensjonsordningar. Folketrygda er eit obligatorisk sosialforsikringssystem og omfattar alle som arbeider eller er busett i landet. Dei supplerande ordningane består av offentlege eller private tenestepensjonsordningar, førtidspensjonsordningar og frivillige individuelle pensjonsspareordningar. 2.2 Offentleg og privat tenestepensjon Offentlege tenestepensjonsordningar omfattar arbeidstakarar i statleg, kommunal og fylkeskommunal sektor, og tilsette i offentlege føretak. Ordningane er nedfelt i gjeldande tariffavtaler og for statleg tilsette forankra i lov. 2 Private tenestepensjonsordningar er lovpålagde obligatoriske ordningar (jf. lov om obligatorisk tenestepensjon 3 ) og omfattar tilsette i privat sektor. Ei tenestepensjonsordning er ei avtale om rettslege og organisatoriske forhold mellom føretaket (arbeidsgivar), arbeidstakaren (medlemen) og pensjonsinnretninga (pensjonsleverandøren). Det følgjer av dei norske pensjonslovene 4 at ei pensjonsordning blir oppretta av arbeidsgivar, og at rettar og plikter til medlemskap gjeld dei tilsette i føretaket. Kvart føretak har det økonomiske ansvaret for å betale premiar eller innskot som følgjer av regelverket til pensjonsordninga. Tenestepensjon er kollektive ordningar, dvs. at arbeidsgivar opprettar ei felles pensjonsordning for arbeidstakarane. Når føretaket har betalt premiane eller innskota, er ansvaret for å utbetale opptent pensjon overtatt av pensjonsinnretninga. Utforminga av tenestepensjonsordningar i privat og offentleg sektor skil seg noko frå kvarandre. I privat sektor finst det både innskots- og ytingsbaserte ordningar, medan det i offentleg sektor berre finst ytingsbaserte tenestepensjonsordningar. Innskotsbaserte ordningar inneber at kunden (arbeidsgivar) vel kor mykje han vil skyte inn, og pensjonsutbetalinga er deretter avhengig av kva nettoavkastning selskapet har klart å oppnå på den innskotne kapitalen. Ytingsbaserte ordningar inneber at selskapet pliktar seg til ei bestemt pensjonsutbetaling, og bestemmer premieinnbetaling etter det. Innanfor ytingsbaserte ordningar kan det også skiljast mellom såkalla brutto- og nettoordningar. I offentleg sektor blir det ytt bruttogaranterte tenestepensjonar, der det blir garantert for den samla pensjonsutbetalinga medrekna folketrygda. Samla pensjon er då i hovudsak uavhengig av endringar i pensjonsytingane i folketrygda. I privat sektor blir det ytt nettobaserte pensjonsordningar (nettoordningar), der det berre blir garantert for den delen av pensjonsutbetalinga som kjem i tillegg til folketrygda. Blir folketrygda endra etter at tenestepensjonen er tent opp, blir den samla pensjonen påverka tilsvarande 5. Eit anna skilje går mellom fonderte og ikkje-fonderte pensjonsordningar. I fonderte ordningar blir det betalt inn aktuar-utrekna forsikringspremiar til eit fond som til ei kvar tid skal dekke dei pensjonsforpliktingane livsforsikringsselskapa eller pensjonskassane tek på seg. Ikkje-fonderte ordningar inneber at pensjonsutbetalingar blir finansierte gjennom løpande innbetalingar, der utbetalingane for året blir dekka av innbetalingane for året. Pensjonsordningane både i offentleg og privat sektor er hovudsakleg fondsbaserte ordningar, der opparbeidde pensjonsforpliktingar blir finansierte gjennom premieinnbetalingar til fondet. I offentleg sektor er likevel pensjonsordningane i Statens Pensjonskasse hovudsakleg ikkje-fondsbaserte. Pensjonsinnretningar i offentleg sektor er alle omfatta av den såkalla Overføringsavtalen med Statens Pensjonskasse. Avtala sikrar at opptente pensjonsrettar i andre (refunderande) ordningar blir overførde til siste (utbetalande) pensjonsordning, på det tidspunktet pensjonsendringa skjer. Overføringsavtala er ei avtale med heimel i lov om Statens Pensjonskasse 46, sjukepleiarpensjonslova 6 37 og lov om pensjonsordning for apotekverksemd Statens Pensjonskasse er koordinerande organ for overføringsavtala, og handhevar mellom anna regelverket for oppgjer mellom pensjonsordningane. 1 Kjelder: NOU 2004:1 Modernisert folketrygd kapittel 1 og NOU 2009:10 Brede pensjonsordninger kapitel Jf. Lov av 28. juli 1948 nr. 26 om Statens Pensjonskasse 3 Lov av 21. desember 2005 nr. 124 om obligatorisk tenestepensjon 4 Foretakspensjonsloven og Innskuddspensjonsloven 5 Denne skilnaden vil særleg få innverknad for framtidige pensjonistar, med tanke på levealderjusteringa som er innførd i folketrygda. Ein får no mindre pensjon frå folketrygda etter fylte 77 år (gjeldande for personar fødd etter 1950). I nettoordningar vil då pensjonen bli lågare, medan med bruttoordningar har ein framleis krav på 66 %, slik at utbetalinga frå selskapet aukar ved fylte Lov av 22. juni 1962 nr. 12 om pensjonsordning for sjukepleiarar 7 Lov av 26. juni 1953 nr. 11 om pensjonsordning for apotekverksemd 8

9 2.3 Pensjonsinnretningar innan offentleg tenestepensjon Innan offentleg tenestepensjon finst det to typar pensjonsinnretningar: private livsforsikringsselskap og pensjonskassar oppretta i regi av arbeidsgivar. Av pensjonskassar oppretta i eigen regi skil Statens Pensjonskasse seg ut frå dei andre pensjonskassane. I den vidare presentasjonen vil derfor Statens Pensjonskasse bli behandla særskilt Livsforsikringsselskap I dag finst det tre private livsforsikringsselskap i marknaden for offentleg tenestepensjon: Kommunal Landspensjonskasse (KLP), Vital Forsikring ASA (Vital) og Storebrand Livsforsikring AS (Storebrand). Dei tre selskapa er organiserte som høvesvis gjensidig selskap (KLP) og aksjeselskap (Vital og Storebrand). Livsforsikringsselskapa sine leveransar består hovudsakleg av å administrere ein systematisk plan for forskotsfinansiering av framtidige pensjonar. Samtidig inneber avtale med livsforsikringsselskap at noko av verknaden av tilfeldige variasjonar er forsikra, og at det blir garantert ei viss avkastning på forvalta pensjonsmidlar. Kommunal Landspensjonskasse 8 KLP er ein privat aktør som leverer pensjons-, finans- og forsikringstenester til kommunar og fylkeskommunar, helseføretak og verksemder både i offentleg og privat sektor. Selskapet er organisert som eit gjensidig forsikringsselskap, noko som inneber at KLP sine kundar skyt inn eigenkapital og dermed òg står som eigarar av selskapet når dei opprettar pensjonsordning. Tenestepensjon for kommunalt tilsette er hovudproduktet til KLP, men selskapet administrerer òg pensjonsordningane for både statlege, kommunale og fylkeskommunale sjukepleiarar, statlege sjukehuslegar og tilsette i statlege, kommunale og fylkeskommunale helseføretak. Per i dag forvaltar selskapet tenestepensjonsordningar for 332 kommune- og fylkeskommunekundar, 25 helseføretak og 4 regionale helseføretak. Storebrand Livsforsikring AS 9 Storebrand er ei av fire sjølvstendige forretningseiningar under holdingselskapet Storebrand ASA. Storebrand tilbyr hovudsakleg forsikring og spareprodukt til private verksemder, men er også leverandør av tenestepensjonsprodukt i marknaden for offentleg tenestepensjon. Kundeporteføljen består i hovudsak av kommunar, fylkeskommunar og kommunale føretak. I dag forvaltar og administrerer selskapet tenestepensjonsordningar for ca 30 kommunar og fylkeskommunar. 8 Kjelde: Selskapet si heimeside, 9 Kjelde: Selskapet si heimeside, Vital Forsikring ASA 10 Vital er ei sjølvstendig forretningseining under DnB NORkonsernet, og er eit av dei største selskapa innan livsforsikring og pensjonssparing i Noreg. Selskapet sel og leverer forsikrings- og pensjonsprodukt til verksemder, offentlege føretak, foreiningar og privatpersonar. Dei tilbyr i dag offentlege tenestepensjonsordningar til kommunar, fylkeskommunar og kommunale føretak. Per i dag forvaltar og administrerer selskapet tenestepensjonsordningar for 60 kommunar og ein fylkeskommune Pensjonskassar Ein pensjonskasse er ein sjølveigande institusjon med verksemd som er basert på éi eller fleire kollektive pensjonsordningar som er etablert av føretaket eller kommunen som har oppretta pensjonskassen. 11 Ei rekkje store offentlege arbeidsgivarar har tenestepensjonsordningane sine i ein eigen pensjonskasse, og organiserer dermed tenestepensjon i eigen regi. Nokre helseføretak har òg eigne pensjonskassar for sine tilsette. I dag er det til saman 21 kommunale/fylkeskommunale pensjonskassar i kommunesektoren: 12 I tillegg finst nokre kommunalt eigde kraftselskap og Oslo kommune sin eigen Oslo Pensjonsforsikring AS. Etter lovendring i forsikringsverksemdslova 13 med verknad frå 1. juli 2007 blei det også opna for å etablere fellespensjonskassar. Helseføretaka Sykehuset Buskerud HF, Ringerike Sykehus HF og Kongsberg Sykehus (Blefjell) HF har i fellesskap oppretta Vestre Viken Pensjonskasse Statens Pensjonskasse Staten organiserer sine pensjonsforpliktingar i eigenregi gjennom Statens Pensjonskasse (SPK), som er underlagt Arbeidsdepartementet. Stortinget vedtek rammene og regelverket Statens Pensjonskasse er underlagt, nedfelt i lov om Statens Pensjonskasse. Statens Pensjonskasse administrerer i hovudsak tenestepensjonsordningar for tilsette i staten og statseigde selskap, men forvaltar også pensjonsordninga for lærarar i kommunal, fylkeskommunal og privat sektor, tilsette i private og statlege apotek (apotekarordninga), tilsette i forskingssektoren og tilsette i organisasjonar. For statleg tilsette er ordninga som utgangspunkt obligatorisk 14, men det er gjort unntak mellom anna for statleg tilsette sjukepleiarar (sjukepleiarordninga), sjukehuslegar og tilsette i helseføretak som har sine ordningar i private selskap eller eigne pensjonskassar. Pensjonsord- 10 Kjelde: Selskapet si heimeside, 11 Jf. forsikringsverksemdslova 7-1(1) 12 Akershus og Buskerud har fylkeskommunale pensjonskassar, medan kommunane Andebu, Arendal, Bergen, Bodø, Drammen, Elverum, Flekkefjord, Fjell, Halden, Haugesund, Kristiansand, Molde, Moss, Sandefjord, Sandnes, Skien, Stokke og Trondheim har oppretta eigne kommunale pensjonskassar. Kjelde: Heimesida til Statens Pensjonskasse, oversikt over partar i Overføringsavtalen 13 Jf. forsikringsverksemdslova 7-2 andre ledd. 14 Jf. lov om Statens Pensjonskasse 5 første ledd 9

10 ningane i SPK er hovudsakleg ikkje-fonderte ordningar. 15 Medlemer i SPK betaler 2 prosent av løna i pensjonsinnskot. Arbeidsgivardel blir berre betalt av verksemder som har eigne inntekter. Den delen av dei årlege utbetalingane som ikkje blir dekka av innskot, blir dekka ved løpande løyvingar over statsbudsjettet Pensjonsordningar innan offentleg tenestepensjon I marknaden for offentleg tenestepensjon blir arbeidsgivarar rekna som pensjonsleverandørane sine kundar, men det er arbeidstakarane som får den endelege ytinga, og som dermed er sluttbrukar av tenesta. Det er arbeidstakarorganisasjonane som forhandlar fram pensjonsrettane på vegner av arbeidstakarane, og vilkåra for ordningane blir fastsette i tariffoppgjeret. Særordningar for einskilde yrkesgrupper gjer at dei fleste arbeidsgivarar i offentleg sektor må ha eit forhold til fleire pensjonstilbydarar. I det følgjande presenterer vi hovudgruppene av etterspørjarar og kva for særordningar som finst for nokre yrkesgrupper Pensjonsordningar for tilsette i helseføretak Pensjonsordningar for tilsette i helseføretak omfattar følgjande ordningar: Pensjonsordning for sjukepleiarar (Sjukepleiarordninga) Pensjonsordning for apotekarar (Apotekarordninga) Pensjonsordning for sjukehuslegar Pensjonsordning for andre tilsette i helseføretak Då helseføretaka blei etablert 1. januar 2002 gjekk dei frå å vere fylkeskommunale til å bli statlege. I samband med at helseføretakslova 17 vart vedteken blei spørsmålet om pensjonar teke opp. I Ot.prp. nr. 66 ( ) kapittel uttaler departementet at det [er] viktig at alle arbeidstakere sikres opprettholdelse av pensjonsrettigheter ved at de nåværende pensjonsordninger videreføres. På bakgrunn av dette fastslår Sosial- og helsedepartementet at det vil bli vedtektsfestet at arbeidstakerne skal få videreført sine pensjonsordninger innen det offentlige bruttosystem. Det blei òg uttala at det er behov for en nærmere vurdering av spørsmålet om pensjonsleverandører. Pensjon er også eit tema i overeinskomsten for helseføretak for perioden 1. mai april 2004, Del A1 (sosiale føresegner). Avtala er inngått mellom NAVO (nå Spekter) og forbund i LO, YS, SAN, Unio og Akademikerne. I avtala pkt 9 blir det sagt følgjande om pensjon: Partene har som felles mål at man skal avtale nærmere innhold og utforming av pensjonsforhold for ansatte i helseforetak, herunder nødvendig harmonisering av dagens tjenestepensjonsordninger og AFP-ordningen. Inntil dette arbeidet er sluttført og partene 15 Pensjonsordninga for apotektilsette er ei fondert ordning. Dette fondet blir forvalta gjennom plassering i norske og internasjonale finansprodukt. 16 Sjå NOU 2004:1 Modernisert folketrygd kapittel 1 17 Lov av 15. juni 2001 nr. 93 om helseføretak eventuelt har avtalt annen pensjonsordning, er partene enige om å videreføre eksisterende pensjonsordninger for de ansatte inkludert dagens ordning med hensyn til hva som er pensjonsgivende inntekt. Som ei følgje av avtala blei det ein frys i vurderingar av endringar av pensjonsordningar for tilsette i helseføretak. Føresegna om frys av pensjonsforhold er vidareført i seinare avtaler, og er framleis gjeldande. Frysen er altså forankra i tariffavtale og er rekna for å vere forpliktande for partane. Etter frysinga av pensjonsavtalene i 2002 har det ikkje vore gjennomført anbodskonkurransar innanfor helseordningane Sjukepleiarordninga Ifølgje sjukepleiarpensjonslova 18 1 skal offentleg godkjende sjukepleiarar tilsette i privat, fylkeskommunal eller statleg verksemd vere medlemer i pensjonsordninga for sjukepleiarar. Det følgjer av sjukepleiarpensjonslova 33 at Kongen v/ Arbeidsdepartementet bestemmer korleis ordninga skal administrerast. Det er kvar einskild kommune, fylkeskommune, verksemd eller helseføretak som betaler pensjonspremie for sine tilsette. Pensjonsordninga for sjukepleiarar har ved kongeleg resolusjon blitt administrert av KLP sidan ordninga blei oppretta i Sjukepleiarpensjonslova 3 andre ledd opnar for at sjukepleiarar som er omfatta av pensjonsordningar som er likeverdige med pensjonsordninger etter denne lov kan få unntak frå medlemskap i sjukepleiarpensjonsordninga. 19 Sjukepleiarar ved dei tidlegare statlege sjukehusa er medlemer i Statens Pensjonskasse, også etter overgangen til helseføretak i Apotekarordninga Pensjonsordninga for apotekverksemd (POA) er ei lovfesta tenestepensjonsordning for apotekarar og tilsette ved apotek i Noreg. Personalet ved Apotekforeningen, Norges Farmaceutiske Forening, Farmasiforbundet og nokre andre stillingar med tilknyting til farmasifaget, er òg omfatta av pensjonsordninga. Det er Arbeidsdepartementet som står for innkjøpa i pensjonsordninga for apotektilsette, og arbeidsgivar ved kvart einskild private apotek eller helseføretak som betaler pensjonspremie for sine tilsette. Pensjonsordninga for apotekverksemd er lagt til Statens Pensjonskasse gjennom lov om pensjonsordning for apotekverksemd Pensjonsordninga for sjukehuslegar Pensjonsordninga for sjukehuslegar omfattar legar som er tilsette ved offentlege og private sjukehus. Ordninga vart oppretta i 1994 ved samanslutning av Pensjonsordninga for overlegar og Pensjonsordninga for underordna sjukehuslegar, 18 Lov av 22. juni 1962 nr. 12 om pensjonsordning for sykepleiere 19 Sjukepleiarar i Oslo kommune tilsette før 1. januar 2002, og sjukepleiarar tilsette ved dei tidlegare fylkeskommunale sjukehusa Akershus universitetssykehus og Sykehuset Asker og Bærum er medlemer av høvesvis kommunane og fylkeskommunane sine pensjonsordningar (Oslo Pensjonsforsikring AS og Akershus fylkeskommunale pensjonskasse). 10

11 og blir administrert av KLP. Som følgje av frysinga av pensjonsavtalene i samband med opprettinga av helseføretaka i 2002 har det ikkje vore endringar når det gjeld aktøren som administrerer ordninga. Ordninga gir i grove trekk tilsvarande ytingar som andre offentlege tenestepensjonsordningar og blir i stor grad administrert/finansiert på tilsvarande måte som kommunale tenestepensjonsordningar i fellesordningar etter forsikringsverksemdslova kapittel 10. Av tariffavtalen som gjeld for sjukehuslegane går det fram at legar etter godkjenning frå tariffpartane kan meldast inn i ei anna pensjonsordning som er likeverdig med Pensjonsordninga for sjukehuslegar. Det går eksplisitt fram av tariffavtala at Statens Pensjonskasse er å rekna som ei likeverdig ordning Pensjonsordninga for andre tilsette i helseføretak Pensjonsordningar for andre tilsette i helseføretak gjeld tilsette som ikkje er omfatta av Pensjonsordninga for sjukepleiarar, apotekarordninga eller pensjonsordninga for sjukehuslegar. Ordningane følgjer av Overeinskomsten for helseføretak. Som følgje av frysinga av pensjonsavtalene i samband med opprettinga av helseføretaka i 2002 blir pensjonsordninga for andre tilsette i helseføretak administrert av dei pensjonsleverandørane som administrerte dei før (sjå over). Ordninga blir i dag administrert av KLP. av Statens Pensjonskasse, men derimot av kommunale pensjonsordningar. Ved skular som framleis er drivne direkte av staten, er også resten av personalet medlemer av Statens Pensjonskasse. Ved private grunn- og vidaregåande skular, medrekna folkehøgskular, er berre det pedagogiske personalet omfatta av medlemskapen i Statens Pensjonskasse. 2.5 Pensjonskontoret 21 Pensjonskontoret vart oppretta av tariffpartane innan KS-området ved hovudtariffoppgjeret Føremålet var å føre tilsyn med pensjonsleverandøren si praktisering av dei gjeldande pensjonsføresegnene nedfelt i Hovudtariffavtalen innan KS-området. Styret i organisasjonen er samansett av dei organisasjonane på arbeidsgivar- og arbeidstakarsida som er partar i Hovudtariffavtalen innan KS-området, representert ved KS og forhandlingssamanslutningane: LO Kommune, Unio, YS-K og Akademikerne-K. Styret blir leia av ein representant frå KS, medan nestleiaren i styret er representant frå LO Kommune og er også styrerepresentant i KLP. Pensjonskontoret er ein koordinerande instans og ein tilretteleggjar for å syte for at anbodsprosessane følgjer aktuelle HTA-føresegner. Kontoret bidrar med generell informasjon og rettleiing om regelverk og praktiske forhold før og under anbodsprosessen. I denne samanhengen blir det kvart år utarbeidd ein pensjonsrettleiar, sjå meir om det nedanfor i kapittel Pensjonsordning for tilsette i kommunar og fylkeskommunar Kommunar, fylkeskommunar og kommunale føretak har ikkje plikt til å halde seg til ein bestemt pensjonsleverandør, så lenge leverandøren sitt tilbod oppfyller krava i Hovudtariffavtalen i kommunal sektor. Etter Hovudtariffavtalen skal tenestepensjonsordninga i kommunal sektor vere basert på eit finansieringssystem som er alders- og kjønnsnøytralt, og premien skal bereknast på grunnlag av eit kollektiv som hos kvar einskild leverandør består av alle kommunekundar og fylkeskommunekundar. Opptente rettar skal kvart år regulerast i takt med lønsutviklinga i samfunnet. Det er kvar einskild kommune, fylkeskommune eller kommunale føretak som etterspør pensjonsordningane og som betaler pensjonspremie for sine tilsette. w Pensjonsordning for tilsette i skuleverket 20 I grunnskulen, den vidaregåande skulen og andre skular som er drivne av kommune og fylke, er det pedagogiske personalet medlemer i Statens Pensjonskasse. I tillegg kan nokre private skular og folkehøgskular vere medlem. Førskulelærarar som er tilsette i undervisningsstilling etter grunnskulelova, har rett til medlemskap i Statens Pensjonskasse. Lærarar som er tilsette gjennom skulefritidsordninga (SFO) er ikkje omfatta 20 Lov om Statens Pensjonskasse 5 andre ledd gir heimel for å gi medlemskap til grupper som ikkje fell inn under første ledd. Lærarar er innlemma i Statens Pensjonskasse ved særskilt vedtak av Stortinget. 21 Kjelde: Pensjonskontoret si heimeside, 11

12 3. Marknaden for offentleg tenestepensjon Konkurransetilsynet sitt oppdrag er å vurdere konkurransesituasjonen i marknaden for offentleg tenestepensjon. For å kunne gjennomføre ei konkurranseøkonomisk vurdering av offentleg tenestepensjon må konkurrentane identifiserast. Som det går fram av det føregåande kapitlet er dette ein marknad prega av ei rekkje reguleringar og særordningar knytte til mellom anna ulike yrkesgrupper, og om ein er tilsett i stat eller kommune. Desse forholda har avgjerande vekt for kva aktørar som er i direkte konkurranse med kvarandre, og fører til at marknaden er delt opp i ulike segment. Nedanfor er ein omtale av segmenta innan marknaden for offentleg tenestepensjon. Vi presiserer at vurderingane som blir gjort i denne rapporten ikkje utan vidare vil kunne nyttast direkte i einskildsaker. 3.1 Produktet offentleg tenestepensjon Det eksisterer eit standardisert tenestepensjonsprodukt for arbeidstakarar i offentleg sektor. Innhaldet i pensjonsavtalene er detaljregulert gjennom lover og forskrifter, tariffavtaler og aktuarmessige prinsipp. Offentleg tenestepensjon skal vere ytingsbaserte bruttoordningar der selskapet forpliktar seg til ei bestemt pensjonsutbetaling som saman med folketrygda skal utgjere 66 prosent av sluttlønn. Pensjonsrettane skal vidare vere omfatta av Overføringsavtale med Statens Pensjonskasse, som sikrar at arbeidstakarane sin pensjon ikkje blir påverka når dei skifter arbeidsgivar innan offentleg sektor. Offentlege tenestepensjonsprodukt skil seg dermed ikkje frå kvarandre når det gjeld dei sentrale produkteigenskapane anten dei blir tilbydd av private eller offentlege aktørar. 3.2 Marknadssegment Eit samansett regelverk er avgjerande for kvar arbeidsgivarane kan kjøpe ordningane, og for om dei kan vurdere tilbod frå alternative tilbydarar. Basert på marknadsstrukturen i dag kan ein derfor skilje mellom tenestepensjon i kommunal- og fylkeskommunal sektor (heretter kalla kommunal sektor), tenestepensjon i helsesektoren og tenestepensjon for statleg tilsette. Sjølv om pensjonsprodukta som blir tilbydd i dei tre segmenta i det vesentlege er like, hindrar rettslege avgrensingar i valfridomen til etterspørjarane ein heilskapleg open marknad for offentleg tenestepensjon. Dei tre segmenta vil derfor bli behandla som eigne marknadssegment. I segmentet for tenestepensjon i kommunal sektor finst det fleire private livsforsikringsselskap som tilbyr sine produkt, og arbeidsgivarar står i utgangspunktet fritt til å velje leverandørar. Marknadssegmentet for tenestepensjonsprodukt i helsesektoren er meir samansett. Sjukepleiarar, sjukehuslegar og andre tilsette i helseføretaka har sine ordningar låst til KLP, medan dei tilsette ved sjukehusapoteka har si ordning låst til Statens Pensjonskasse (via apotekarordninga). Dagens ordningar i helsesektoren er dermed regulert slik at dei ikkje er tilgjengelege for konkurranse. I segmentet for tenestepensjon for statleg tilsette eksisterer det ikkje ein marknad for tenestepensjonsprodukt, då statstilsette er obligatoriske medlemer i Statens Pensjonskasse. Statlege arbeidsgivarar kan ikkje velje å orientere seg i ein marknad, men må (med nokre unntak) nytte staten si eiga pensjonsordning. Ovannemnde viser at marknadssegmentet for tenestepensjon i kommunal sektor er det einaste der det per i dag finst konkurranse. Tenestepensjonsprodukta i dette marknadssegmentet blir i hovudsak levert av private livsforsikringsselskap. Storebrand, Vital og Kommunal Landspensjonskasse er identifiserte som aktuelle tilbydarar. Konkurransetilsynet legg vidare til grunn at pensjonsordningar i Statens Pensjonskasse ikkje er reelle substitutt for pensjonsordningane i dei private selskapa, då etterspørjarar av kommunal tenestepensjon ikkje kan velje at deira tilsette skal meldast inn i Statens Pensjonskasse. Som gruppe blir heller ikkje oppretting av eigne kommunale pensjonskassar rekna som ein aktør i den kommunale marknaden, då ein pensjonskasse berre tilbyr pensjon til dei kommunalt tilsette i den eller dei kommunane som eig pensjonskassen. For den einskilde etterspørjar er derfor andre kommunale pensjonskassar ikkje aktuelle leverandørar. Kva pensjonskassane betyr for konkurransen i marknaden vil bli vurdert under kjøparmakt i den vidare konkurranseanalysen, sjå avsnitt 5.5 nedanfor. Dersom tilbydarar av andre tenestepensjonsprodukt raskt kan utvide sin produktportefølje til å tilby offentleg tenestepensjon som respons på ein eventuell prisauke i denne marknaden vil det kunne bety noko for konkurransesituasjonen. Per i dag finst det fleire verksemder som leverer tenestepensjonsordningar til den private marknaden. Desse leverer i hovudsak innskotsbaserte nettoordningar. Aktørane i den private marknaden sine sjansar til å utvide produktporteføljen er mellom anna avgrensa av at dei må søkje konsesjon og oppnå godkjenning frå Finanstilsynet, noko som kan ta opp til seks månader. Vidare er det krav om at styremedlemer, administrerande direktør eller annan person som faktisk leier verksemda skal ha nødvendig erfaring. Ei omstilling frå den private til den offentlege marknaden vil derfor kunne krevje betydelege ressursar og kompetanseutvikling. 12

13 Konkurransetilsynet vurderer det dermed ikkje som sannsynleg at omstilling av produksjonen kan skje raskt nok eller med tilstrekkeleg låg risiko til at tilbydarar av nettobaserte innskotsordningar går inn som aktørar i direkte konkurranse med dei etablerte tilbydarane av offentleg tenestepensjon i den kommunale marknaden. Aktørane som tilbyr ytingsbaserte nettoordningar kan likevel vere potensielle konkurrentar i marknaden for offentlege tenestepensjonsordningar. Dette er omtala nærare i konkurranseanalysen nedanfor, sjå avsnitt Geografisk utstrekning Offentlege tenestepensjonsordningar i det kommunale segmentet blir ikkje tilbydd av utanlandske aktørar i dag. Dette heng truleg saman med at marknaden er prega av eit komplisert produktregelverk med føresegner som skil seg frå regelverket i andre land. Det blir vist til at tenestepensjonsordningar i offentleg sektor skal samordnast med folketrygda i Noreg, og at tariffavtalen har innverknad på marknadstilhøva. I dagens situasjon er det ikkje noko som tyder på at den geografiske utstrekninga av marknaden for offentleg tenestepensjon i det kommunale segmentet er større enn Noreg. Tilsvarande moment gjer seg også gjeldande for helsesegmentet og statleg sektor. 3.4 Oppsummering I marknaden for offentleg tenestepensjon gjer rettslege forhold at det må skiljast mellom tenestepensjon i kommunal sektor, tenestepensjon i helsesektoren og tenestepensjon for statleg tilsette. Sjølv om produktet som blir etterspurt i det alt vesentlege er likt på tvers av desse gruppene er det under dagens regelverk berre pensjonsordningar for kommunalt - og fylkeskommunalt tilsette som kan tilbydast av meir enn éin aktør. Det er i dag berre tenestepensjon for kommunalt og fylkeskommunalt tilsette som utgjer ein marknad i Noreg. Ordningane innan dei to andre marknadssegmenta er låste til ein aktør, og det eksisterer såleis ikkje nokon marknad for desse etterspørjarane i dag. Følgjeleg eksisterer det heller ikkje ein heilskapleg marknad for offentleg tenestepensjon. 13

14 4. Reguleringar og konkurranseparameter Som påpeika over består sjølve produktet innan offentleg tenestepensjon av ei standardisert teneste. Premien og prisinga er regulert gjennom tariffavtaler, lovgiving og aktuarmessige prinsipp. I ein marknad der sentrale konkurranseparameter er regulert, kan det stillast spørsmål ved kva aktørane konkurrerer på. Vidare kan det stillast spørsmål ved om konkurranse kan føre til lågare pris og betre produkt under slike marknadstilhøve. I kommunal sektor er praksis at regelverket for offentleg anskaffing blir nytta dersom ein kommune bestemmer seg for å konkurranseutsette pensjonsordninga si. Praksis byggjer på at KS i 2005 kom fram til at anbodsreglane i lov om offentlege anskaffingar blir nytta dersom ein kommune bestemmer seg for å konkurranseutsette si pensjonsordning. 22 Klagenemnda for offentlige anskaffelser (KOFA) har i fleire saker i ettertid også kome fram til at anskaffingsregelverket skal nyttast for innkjøp av kommunal tenestepensjon. 23 Kommunar som ønskjer å skifte leverandør av pensjonsordningar vil derfor lyse ut ein anbodskonkurranse. Praksisen er nærare omtala nedanfor i avsnitt Saman med reguleringsforholda utgjer anbodsprosessane ramma for konkurransen i marknaden. Det er derfor naturleg med ei nærare utgreiing om desse reguleringane og kva for konkurranseparameter det blir lagt vekt på i anbodsprosessen, før konkurranseintensiteten blir vurdert i kapittel 5. Som avsnitta under vil vise er det rom for konkurranse både på pris og kvalitet i marknaden for offentleg tenestepensjon. 4.1 Konkurranseparameter Konkurransen mellom aktørane dreier seg først og fremst om nivået på pensjonspremien (dvs. spareelementet), kva prisar selskapa tar for risiko, forvaltning og administrasjon, og ulike kvalitative element ved tenesta. Pensjonspremien (sjå 4.1.1) og priselementa (sjå 4.1.2) utgjer kommunane sin samla kostnad, som saman med dei kvalitative elementa utgjer tildelingskriteria i anbodsprosessen (sjå 4.1.3) Pensjonspremien Pensjonspremien er i hovudsak eit uttrykk for sparing, der premien er eit anslag på kva som årleg må setjast av for å dekkje framtidige forpliktingar. Pensjonspremien blir fastsett med utgangspunkt i regulerte kalkulasjonsmetodar, tariffesta 22 KS B-rundskriv nr 9/2005 av 9. juni KOFA-saker: 2006/161, 2009/44, 2009/10, 2009/19, 2009/20 og 2009/159 pensjonsvilkår og karakteristika ved medlemene av pensjonsordninga. Etter Hovudtariffavtalen i kommunal sektor skal tenestepensjonsordninga for kommunalt tilsette inngå i kjønnsnøytrale premieutjamningsfellesskap. 24 Utjamninga skal vere slik at premien rekna som prosent av arbeidstakarane sitt pensjonsgrunnlag skal vere den same innanfor premieutjamningsfellesskapet. Ein konsekvens av dette er at endringar i premiar overfor ein kunde må gjerast gjeldande overfor alle kundane i det aktuelle premieutjamningsfellesskapet Priselement Fastsetting av pristariffar blir regulert av kapittel 9 i forsikringsverksemdslova. Det sentrale her er føresegnene i lova om pristariffar i 9-3, der det heiter at selskap ved fastsetting av pristariffar skal skilje mellom dei ulike marginane selskapet tar for: forvaltning av midlar administrative tenester dekning av risiko knytt til person dekning av risiko knytt til forvaltning Risikomarginane og fortenesteelementa i pensjonsordningane blir bestemt av forsikringsselskapa sjølve, men skal fastsetjast i samsvar med meldingar som er sende til Finanstilsynet. Det er derfor avgrensa spelerom for priskonkurranse i etterfølgjande forhandlingar. For nokre av priselementa er det krav om utjamning, slik at alle kommunar betaler same pris. Det gjeld mellom anna administrasjonskostnadene. For dei andre elementa er det derimot rom for differensiering; det gjeld risikomarginar (person og forvaltning), og premie for forvaltning av midlar Tildelingskriterium I dei fleste tilfella gjennomfører kommunar anbodsprosessen med utgangspunkt i pensjonsrettleiaren utarbeidd av Pensjonskontoret. 26 Pensjonsrettleiaren kan derfor seiast å gi uttrykk for kva for eigenskapar ved produktet etterspørjarane i marknaden legg vekt på. Vurdering og vekting av tildelingskriterium kan vere komplisert, og oppdragsgivarar gjer ofte 24 Prinsippet inneber at pensjonsavtaler med livsforsikringsselskap blir utforma slik at alle kommunekundar blir organiserte i eit eige kollektiv. Innanfor premieutjamningsfellesskapet skal samla premie fordelast mellom kommunekundane på ein slik måte at pensjonsordninga ikkje skal verke utstøtande eller til hinder for rekruttering på grunnlag av kjønn eller alder. Prinsippet er nedfelt i Hovudtariffavtalen innan KS-området: HTA kapittel. 2, pkt og vedtekter for Tjenestepensjonsordning (TPO) 13-2, nr. 1(2). 25 Kjelde: NOU 2004:1 Modernisert folketrygd kapitel 2 26 Sjå avsnitt 2.5 over 14

15 bruk av konsulentar (forsikringsmeklarar). I tildelingsfasen skal tilboda evaluerast og samanliknast med utgangspunkt i dei førehandsfastsette tildelingskriteria. Desse består av forhold ved pensjonspremien, dei ulike priselementa og ulike kvalitative vurderingskriterium. Rettleiaren fastset likevel ikkje kva vekt dei ulike parametrane skal ha. Tildelinga skjer normalt på basis av kva for tilbod som er det økonomisk mest gunstige. Pensjonskontoret deler dei aktuelle konkurranseparametrane i to hovudkategoriar: forsikringstekniske forhold og forhold som gjeld kapitalforvaltning av fondet. Av dei forsikringstekniske forholda vurderer ein for det første stabiliteten og kvaliteten på premieutjamningsfellesskapet. Storleik og samansetning av medlemene i eit utjamningsfellesskap (bestandprofilen) er avgjerande faktorar ved berekning av tilbydaren sine pensjonsforpliktingar og dermed kommunane sin pensjonskostnad. Ved vurdering av tilbod frå ein pensjonsleverandør vil ein kommune samanlikne den berekna langsiktige pensjonskostnaden for dei alternative tilbydarane. Berekninga er basert på bestandprofilen i tilbydarane sitt premieutjamningsfellesskap. Dersom ein av tilbydarane har eit premieutjamningsfellesskap med lågare kostnad enn det fellesskapet kommunen er del av, kan kommunen oppnå økonomisk fordel gjennom kostnadsutjamning dersom kommunen flytter til denne tilbydaren sitt fellesskap. Motsett vil flytting for ein kommune som allereie inngår i fellesskapet med den lågaste kostnaden kunne innebere ei økonomisk ulempe. Vidare blir det vurdert kor stor del av ytingane i ordninga som er forsikra, premie for forsikra ytingar og budsjettert kostnad for uforsikra hendingar. Det blir òg vurdert kor stor avsetning (kapitalbinding) til premiereserve det blir kravd ved innlemming i premieutjamningsfellesskapet. Endeleg vurderer ein omfanget av administrasjonen med pensjonsordninga og kostnadene med dette, og tenestene til kundane i pensjonsordninga og rapporteringa som skal skje. Når det gjeld forhold knytte til kapitalforvaltninga av fondet vurderer ein kapitalforvaltningspremie, venta avkastning 27 og risikoprofil, forvaltningsstrategi, samfunnsansvar, service og rådgiving, og tilbydaren sin forvaltningskvalitet (målt ved historisk avkastning). I tillegg til dei nemnde kriteria melder også aktørane i marknaden at det har blitt auka fokus på tilleggstenester, både for arbeidsgivar og arbeidstakar, som ikkje nødvendigvis har noka tilknyting til sjølve pensjonsproduktet. Dei nemner mellom anna gunstige lån, skadeforsikring, fondssparing og banktenester. 27 Forventa avkastning er styrt av grunnlagsrenta, som er renteavkastninga livsforsikringsselskapa har garantert og som må godskrivast premiereserven for at pensjonsbeløpa det er gjort avtale om blir opptente. For tida er grunnlagsrenta sett til 3 prosent. Grunnlagsrenta blir òg omtala som garantirente, teknisk rente eller berekningsrente. 15

16 5. Konkurranseanalyse Ved vurderinga av konkurranseintensiteten i ein marknad er fleire forhold relevante. Sentrale moment er marknadsstruktur og konsentrasjon, kundemobilitet, aktørane sine responsmoglegheiter, etableringshindringar, potensiell konkurranse og kjøparmakt. Desse faktorane verkar saman og påverkar graden av konkurranse i marknaden, og vil bli vurdert i det følgjande. Ovanfor i kapittel 3 har Konkurransetilsynet funne at marknaden for offentleg tenestepensjon består av tre ulike segment, der det berre eksisterer konkurranse om pensjonsordningane i kommunal sektor. I segmentet tenestepensjon for statleg tilsette eksisterer det ikkje ein marknad for tenestepensjonsprodukt, då statstilsette er obligatoriske medlemer i Statens Pensjonskasse. Vidare er ordningane i helsesektoren per i dag regulert slik at dei ikkje er tilgjengeleg for konkurranse, dels på grunn av den omtala frysen i tariffavtalane, og dels på grunn av andre regulatoriske forhold. Vital og KLP i perioden Tala viser brutto forfallen premie for ordningane i kommunesektoren. Dei ulike aktørane sine marknadsdelar er illustrert i figur 5.1. I 2009 hadde KLP ein marknadsdel på 66 prosent, medan Storebrand og Vital hadde høvesvis 16 og 18 prosent av marknaden. For KLP inneber dette eit fall på 10 prosentpoeng frå 2004, medan Storebrand og Vital har auka sine marknadsdelar med høvesvis 6 og 4 prosentpoeng frå Dersom aktørane er dei same og marknadsdelane blir endra lite over tid, kan det vere grunn til å stille spørsmål ved konkurranseforholda. Eit viktig poeng er likevel at kravet om anbodskonkurranse først blei gjort gjeldande i Det har dermed berre hatt verknad i få år sett i høve til at ein kan rekna med at kontraktar for administrasjon og forvaltning av pensjonsordningar er langsiktige. På denne bakgrunnen vil tilsynet avgrense konkurranseanalysen til berre å gjelde kommunal sektor. Analysen vil likevel vere relevant for vurderinga av korleis konkurransen i helsesegmentet kan bli, dersom segmentet blir opna for konkurranse. I så fall vil helsesegmentet bli ein del av ein felles marknad med det kommunale segmentet, og konkurranseforholda vil i det vesentlege vere dei same som det som følgjer av analysen under. 5.1 Marknadsdelar og konsentrasjon Marknadsdelar og konsentrasjon er eit sentralt utgangspunkt for å kunne vurdere konkurranseintensiteten i ein marknad. Brutto forsikringspremie ved forfallsdato kan nyttast som mål for omsetning i marknaden for offentleg tenestepensjon. Tabell 5.1 viser utvikling i bruttopremie for høvesvis Storebrand, 28 Som følgje av at det er innført ny årsrekneskapsforskrift er rekneskapsdelen av statistikken endra i samsvar med denne f.o.m. 1. kvartal Tala kan dermed ikkje samanliknast med tal frå tidlegare år. Tabell 5.1: Brutto forfallen premie for perioden , kjelde FNO og KLP. Bruttopremie Storebrand Vital KLP Totalt

17 Figur 5.1: Utvikling i marknadsdelar , kjelde: FNO og KLP. Tabell 5.2: Indikator for marknadskonsentrasjon HHI - indeks Marknadskonsentrasjon er eit mål på talet på tilbydarar i ein marknad og deira relative storleik. Indikatorar for marknadskonsentrasjon blir ofte nytta for å beskrive konkurranseintensitet. Ein vanleg indikator for konsentrasjonsgraden i ein marknad er Herfindal-Hirschman-indeksen (HHI) 29. Tabell 5.2 viser korleis HHI-indeksen har utvikla seg i perioden 2004 til HHI-indeksen har gått ned frå 6072 i 2004 til 4936 i Indeksen tilseier at marknaden er svært konsentrert sjølv om konsentrasjonen er minkande. C4-indeksen er ein annan indikator for marknadskonsentrasjon. Denne indikatoren viser kor stor samla marknadsdel dei fire største selskapa i marknaden har. C4-indeksen har vore på 100 prosent gjennom heile perioden. Også denne indeksen indikerer såleis at marknaden for kommunal tenestepensjon er svært konsentrert. Det å observere få aktørar i ein marknad er likevel ikkje tilstrekkeleg til at ein kan utelukke at effektiv konkurranse er mogleg. Mange aktørar er heller ingen sikker indikasjon på effektiv konkurranse. Om den sterke konsentrasjonen i marknaden gjer at konkurransen er avgrensa, er avhengig av ulike marknadsstrukturelle forhold, som kundemobilitet, om det er mogleg for konkurrentane å respondere, etableringshindringar, potensiell konkurranse og kjøparmakt. 29 Indeksen blir berekna ved å kvadrere marknadsdelen til alle aktørane i den relevante marknaden, summere kvadrata og multiplisere med HHI tar omsyn til relativ storleik og fordeling av aktørane i ein marknad, og går mot 0 når aktørane er mange og jamstore. HHI aukar når talet på konkurrentar går ned og når skilnaden i marknadsdelar stig. Ein HHI på inneber eit reint monopol. I europeisk konkurranserett blir det lagt til grunn i retningslinja for horisontale føretakssamanslutningar at verdiar på under 1000 indikerer at marknaden ikkje er konsentrert, medan verdiar på over 2000 er eit uttrykk for at marknaden har høg konsentrasjon. 5.2 Kundemobilitet Med kundemobilitet meiner vi i kva grad etterspørjarane vil gå over til ein annan tilbydar dersom noverande tilbydar sine prisar aukar eller kvaliteten går ned, samanlikna med andre tilbydarar. Figur 5.2 gir ei oversikt over talet på kommunar som har gjennomført anbodskonkurransar sidan 2005, då KS overfor kommunane avklara at anbodsreglane skal følgjast dersom ein kommune vil byte leverandør. 30 Av figuren kjem det også fram kor mange av anbodskonkurransane som resulterte i byte av leverandør. Etter det Konkurransetilsynet har kjennskap til, har det ikkje skjedd byte av leverandør etter 2006 utan at det er gjennomført anbodskonkurranse. I perioden 2006 til 2009 gjennomførte totalt 40 kommunar anbodskonkurransar. I 15 av tilfella enda konkurransen med byte av leverandør. Det er 430 kommunar og 18 fylkeskommunar i Noreg. Det er såleis berre ein liten del av marknaden som har valt å gjennomføre anbodskonkurransar, trass i at det frå 2005 blei lagt til rette for at private aktørar kunne tilby pensjonsordningar til offentlege kundar på like vilkår som KLP. Dette er med på å forklare kvifor det knapt har vore endring i marknadsdelen til dei tre aktørane som utgjer tilbodsida i dagens marknad for tenestepensjon til kommunar og fylkeskommunar. I denne marknaden er som nemnt talet kundar tilnærma konstant og den einaste måten å auke marknadsdelen sin på er å vinne kundar frå konkurrentane. Så lenge berre rundt 10 prosent av kommunane og fylkeskommunane 30 Sjå kapittel 4 over. 17

Konkurransen i markedet for offentlig tjenestepensjon

Konkurransen i markedet for offentlig tjenestepensjon Konkurransen i markedet for offentlig tjenestepensjon 2/2010 Konkurransen i markedet for offentlig tjenestepensjon Konkurransetilsynets skriftserie 2/2010 Innhold Forord... 5 Sammendrag... 6 1. Introduksjon...

Detaljer

NY PENSJONSORDNING FOR FOLKEVALDE

NY PENSJONSORDNING FOR FOLKEVALDE HORDALAND FYLKESKOMMUNE Økonomiavdelinga Arkivsak 201208607-8 Arkivnr. 025 Saksh. Jon Rune Smørdal Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 25.09.2013-26.09.2013 15.10.2013-16.10.2013 NY PENSJONSORDNING

Detaljer

Saksnr Utval Møtedato Fylkesutvalet 25.03.2014 Fylkestinget 07.04.2014

Saksnr Utval Møtedato Fylkesutvalet 25.03.2014 Fylkestinget 07.04.2014 saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 10.03.2014 14659/2014 Henny Margrethe Haug Saksnr Utval Møtedato Fylkesutvalet 25.03.2014 Fylkestinget 07.04.2014 Ny pensjonsordning for folkevalde frå

Detaljer

PENSJON Generelt om pensjon, AFP, offentlig tjenesstepensjon m.m. Kurs for atv/vgo - Tromsø 15. og 16. mars

PENSJON Generelt om pensjon, AFP, offentlig tjenesstepensjon m.m. Kurs for atv/vgo - Tromsø 15. og 16. mars PENSJON Generelt om pensjon, AFP, offentlig tjenesstepensjon m.m. Kurs for atv/vgo - Tromsø 15. og 16. mars 1 TEMA FOR DENNE ØKTA 1. Generelt om pensjon 2. AFP 3. Offentlig tjenestepensjon 2 TARIFF 2009

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

Vurdering av framtidsutsikter

Vurdering av framtidsutsikter kapittel 5 Vurdering av framtidsutsikter Endring er en del av livet. Vår oppgave er å forutse den Pensjonsreformen er den største velferdsreformen i Norge siden folketrygden ble innført i 1967. 01. 01.

Detaljer

Pensjonen din. i KLP!

Pensjonen din. i KLP! Pensjonen din i KLP! Innhald: 4 Kort om KLP 6 Kven er omfatta av offentleg tenestepensjonsordning i KLP? 8 Kva er du sikra i KLP? 10 Alderspensjon / Avtalefesta pensjon (AFP) 12 Attførings- og uførepensjon

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Styresak. Bakgrunn: Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 25.10.2006. Saka gjeld: Retningsliner for selskapsetablering

Styresak. Bakgrunn: Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 25.10.2006. Saka gjeld: Retningsliner for selskapsetablering Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 25.10.2006 Sakhandsamar: Ivar Eriksen Saka gjeld: Retningsliner for selskapsetablering Arkivsak 2006/351/011 Styresak 103/06 B Styremøte 08.11.

Detaljer

Konkurranseloven og markedet for offentlige tjenestepensjoner

Konkurranseloven og markedet for offentlige tjenestepensjoner Konkurranseloven og markedet for offentlige tjenestepensjoner Seminar: Kommunale pensjonskasser 20. august 2013 Disposisjon Konkurranseloven og Konkurransetilsynets oppgaver Markedet Hva har Konkurransetilsynet

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

SENIORPOLITIKK Masfjorden kommune

SENIORPOLITIKK Masfjorden kommune SENIORPOLITIKK Masfjorden kommune Vedteke av kommunestyret 19. juni 2014 Postadr.: Telefon: Telefaks: Bankgiro: Organisasjonsnr.: 5981 MASFJORDNES 56 16 62 00 56 16 62 01 3201 48 54958 945627913 E-post:post@masfjorden.kommune.no

Detaljer

SAKSDOKUMENT. Utvalsaksnr Utval Møtedato Formannskapet

SAKSDOKUMENT. Utvalsaksnr Utval Møtedato Formannskapet Fjell kommune Arkiv: Saksmappe: 2014/2350-21542/2014 Sakshandsamar: Grethe Bergsvik Dato: 09.10.2014 SAKSDOKUMENT Utvalsaksnr Utval Møtedato Formannskapet Drøftingssak - Eigarskapsmelding 2015 Samandrag

Detaljer

SENIORPOLITIKK Masfjorden kommune

SENIORPOLITIKK Masfjorden kommune SENIORPOLITIKK Masfjorden kommune Vedteke i kommunestyret 19 juni 2014 FORORD Hovudoppdraget for alle som arbeider i Masfjorden kommune er å yte kommunale tenester av beste kvalitet. Den einskilde sin

Detaljer

SENIORPOLITISK PLAN FOR SKODJE KOMMUNE

SENIORPOLITISK PLAN FOR SKODJE KOMMUNE SKODJE KOMMUNE SENIORPOLITISK PLAN FOR SKODJE KOMMUNE Til behandling i Kommunestyret 14.12.2010 Sak PS /10 Saksnr.: 06/521-9 Side 1 2 1. MÅLSETJING I Skodje kommune ønskjer alle tilsette å halde fram i

Detaljer

INNFØRINGSKURS OM PENSJON I OFFENTLEG SEKTOR

INNFØRINGSKURS OM PENSJON I OFFENTLEG SEKTOR INNFØRINGSKURS OM PENSJON I OFFENTLEG SEKTOR 1 TEMA SOM BLIR OMHANDLA I KURSET 1. Innleiing og generelt om pensjon 2. AFP 62 64 år, 65 67 år 3. Offentleg tenestepensjon ved 67 år 4. Uførepensjon 5. Kvar

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 06.10.2014 SAKSHANDSAMAR: Ingvill Skogseth SAKA GJELD: Høyring - Stønad til helsetenester mottatt i eit anna EØS-land- Gjennomføring av pasientrettighetsdirektivet

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Pensjonen din. i KLP!

Pensjonen din. i KLP! Pensjonen din i KLP! 1 2 Innhald: 4 Kort om KLP 6 Kven er omfatta av offentleg tenestepensjonsordning i KLP? 8 Kva er du sikra i KLP? 10 Alderspensjon / Avtalefesta pensjon (AFP) 12 Attførings- og uførepensjon

Detaljer

1. Krav til ventetider for avvikla (behandla) pasientar skal i styringsdokumenta for 2015 vere:

1. Krav til ventetider for avvikla (behandla) pasientar skal i styringsdokumenta for 2015 vere: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 16.01.2015 SAKSHANDSAMAR: Baard-Christian Schem SAKA GJELD: Differensierte ventetider ARKIVSAK: 2015/1407/ STYRESAK: 012/15 STYREMØTE: 04.02.

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Samandrag Om lag 46 400 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 2. kvartal 2007. Dette er ein nedgang frå 1. kvartal i år då 69 700 hushaldskundar skifta leverandør.

Detaljer

Plan for selskapskontroll 2012-2016

Plan for selskapskontroll 2012-2016 Forsand Kommune Plan for selskapskontroll 2012-2016 Vedteke av kommunestyret 28. november 2012 Rogaland Kontrollutvalgssekretariat IS Innhaldsliste 1 Innleiing... 3 1.1 Avgrensing organisasjonsformer som

Detaljer

DATO: 10.08.2015 SAKSHANDSAMAR: Ivar Eriksen SAKA GJELD: Val av styremedlemmer til styra i helseføretaka - føringar for val av representantar

DATO: 10.08.2015 SAKSHANDSAMAR: Ivar Eriksen SAKA GJELD: Val av styremedlemmer til styra i helseføretaka - føringar for val av representantar STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 10.08.2015 SAKSHANDSAMAR: Ivar Eriksen SAKA GJELD: Val av styremedlemmer til styra i helseføretaka - føringar for val av representantar ARKIVSAK:

Detaljer

Kommunal pensjonskasse

Kommunal pensjonskasse Kommunal pensjonskasse Utgitt av Pensjonskasseforeningen 2015 DESIGN: OG Morten OMBREKNING: Hernæs, Morten 07 Media Hernæs, 07.no Media 07.no FOTO. Colourbox TRYKK: 07 Media 07.no Kommunal pensjonsordning

Detaljer

Møteinnkalling SAKLISTE 47/13 13/732 VAL AV LEVERANDØR - TENESTEPENSJON FOR SKODJE KOMMUNE

Møteinnkalling SAKLISTE 47/13 13/732 VAL AV LEVERANDØR - TENESTEPENSJON FOR SKODJE KOMMUNE SKODJE KOMMUNE Møteinnkalling Utval: KOMMUNESTYRET Møtestad: Rådhuset Møtedato: 19.11.2013 Tid: 17.00 Eventuelt forfall kan meldast til telefon 70 24 40 00. Varamedlemmar møter etter nærare avtale. Dialogmøte:

Detaljer

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv):

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): VEDLEGG 1 I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): 2-12 tredje ledd skal lyde: For private grunnskolar

Detaljer

Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO. Gjeld frå 1. januar 2015

Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO. Gjeld frå 1. januar 2015 Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO Gjeld frå 1. januar 2015 1 Innhald Innleiing... 3 Del 1: Reglar om inhabilitet... 4 1.1. Automatisk

Detaljer

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema. 1 Oppdatert 16.05.09 Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.) Velkommen til Hordaland fylkeskommune sin portal

Detaljer

INSTRUKS FOR ADMINISTRERANDE DIREKTØR I HELSE VEST RHF

INSTRUKS FOR ADMINISTRERANDE DIREKTØR I HELSE VEST RHF INSTRUKS FOR ADMINISTRERANDE DIREKTØR I HELSE VEST RHF 1. Formål med instruksen Denne instruksen omhandlar rammene for administrerande direktør sitt arbeid og definerer ansvar, oppgåver, plikter og rettigheiter.

Detaljer

Strategiplan for Apoteka Vest HF

Strategiplan for Apoteka Vest HF Strategiplan for Apoteka Vest HF 2009 2015 Versjon 0.91 03.09.2008 Strategiplan for Apotekene Vest HF 2009 2015 Side 1 Innleiing Det har vore nokre spennande år for Apoteka Vest HF sida reforma av helseføretaka

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

SENIORPOLITISK PLAN SAMNANGER KOMMUNE. Vedteken av kommunestyret 24.09.2014. Ajourført 04.02.2016.

SENIORPOLITISK PLAN SAMNANGER KOMMUNE. Vedteken av kommunestyret 24.09.2014. Ajourført 04.02.2016. SENIORPOLITISK PLAN SAMNANGER KOMMUNE Vedteken av kommunestyret 24.09.2014. Ajourført 04.02.2016. Innhald Del I - Innleiing, definisjonar og målsettingar... 4 1 Innleiing... 4 2 Omgrepet seniorpolitikk...

Detaljer

Note 1 Resultatrekneskap med fordeling

Note 1 Resultatrekneskap med fordeling Note 1 Resultatrekneskap med fordeling Fordelt driftsoverskot: (tal i tusen) Kraftomsetjing: kr. 5.741 kr. 5.241 Nett kr. 619 kr. 1.013 Anna kr. 71 kr. 97 Breiband kr. 64 kr. 70 Sum kr. 6.495 kr. 6.422

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

VEDTEKT av februar 2007

VEDTEKT av februar 2007 IKS VEDTEKT av februar 2007 Vedteken i følgjande kommunar: Bokn Etne Haugesund Tysvær Vindafjord Vedtekt av februar 2007 Side 1 av 5 INNHALD Side 1. Heimel... 2 2. Deltakarar... 2 3. Føremål... 2 4. Hovudkontor...

Detaljer

GLOPPEN KOMMUNE ADMINISTRASJONSUTVALET

GLOPPEN KOMMUNE ADMINISTRASJONSUTVALET ADMINISTRASJONSUTVALET MØTEINNKALLING Møtedato: 03.09.2015 Møtestad: Heradshuset Møtetid: Kl. 16:00 Merk deg møtetidspunktet! Den som har lovleg forfall, eller er ugild i nokon av sakene, må melde frå

Detaljer

Høring - innskuddsbasert kollektiv pensjon - forslag om utvidet forbud mot produktpakker i finansnæringen

Høring - innskuddsbasert kollektiv pensjon - forslag om utvidet forbud mot produktpakker i finansnæringen Finansdepartementet Postboks 8008 Dep 0030 Oslo Deres ref.: 05/2315 fm gk Vår ref.: 2005/972 MAB-M2 JOAA 544.0 Saksbeh.: Dato: 19. september 2005 Høring - innskuddsbasert kollektiv pensjon - forslag om

Detaljer

Reglar for stønad til utdanning og permisjon i Ulvik herad Vedteke i heradstyresak 030/09 17. juni 2009

Reglar for stønad til utdanning og permisjon i Ulvik herad Vedteke i heradstyresak 030/09 17. juni 2009 1 Føremål med reglane, kven reglane gjeld for Heradet har som overordna mål, innan gitte økonomiske rammer, å leggja tilhøva til rette for god kompetanseutvikling i heile heradsorganisasjonen, slik at

Detaljer

Konsekvensanalyse Ålvik/ Kvam

Konsekvensanalyse Ålvik/ Kvam Konsekvensanalyse Ålvik/ Kvam Reduksjonar i verksemda ved Bjølvefossen i 2001 Agnes Mowinckelsgt. 5, Postboks 7900 5020 Bergen Bergen, JUNI 2001 Rapport Rapporten er utgjeven av Avdeling for regional utvikling,

Detaljer

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto TILSYNSRAPPORT første halvår 2012 - ei evaluering av marknadsføring frå januar til og med juni månad 2012 Tilsynsrapport marknadsføring nr. 2012-12 Lotteritilsynet

Detaljer

Plan for selskapskontroll

Plan for selskapskontroll Planperiode: 2012 2016 Plan for selskapskontroll Sauda kommune Vedtatt av kommunestyret 21.02.13, sak 4/13 Haugaland Kontrollutvalgs- sekretariat IKS Innhaldsliste Innhaldsliste... 2 Innleiing... 3 Avgrensing

Detaljer

Vedlegg sak 42/2013. Bakgrunn og informasjon om ny pensjonskasse i Helse Sør-Øst

Vedlegg sak 42/2013. Bakgrunn og informasjon om ny pensjonskasse i Helse Sør-Øst Vedlegg sak 42/2013 Bakgrunn og informasjon om ny pensjonskasse i Helse Sør-Øst 1. Bakgrunn for etablering av ny pensjonskasse i Helse Sør-Øst Spørsmålet om pensjonsleverandører ble omtalt i Ot.prp. Nr

Detaljer

Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune

Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune Prosedyre Barn med nedsett funksjonsevne i Stord kommune Gjeld frå august 2015 1. BARN MED NEDSETT FUNKSJONSEVNE Barn med nedsett funksjonsevne kan ha trong for særleg tilrettelegging av fysiske og personalmessige

Detaljer

Søknad om Anbodsgaranti

Søknad om Anbodsgaranti Søknad om Anbodsgaranti (For GIEK) Aktørnr. (Garantimottakar) Garantinummer I samsvar med EØS-avtala artikkel 61 (1) er den som mottek middel under anbodsgarantiordninga pålagd å gi opplysningar om all

Detaljer

Reglement for finansforvaltning

Reglement for finansforvaltning Luster kommune; Reglement for finansforvaltning 1. FØREMÅL Føremålet med reglementet for finansforvaltninga er å gje rammer og retningsliner for korleis forvaltninga av kommunen sine innlån og plasseringar

Detaljer

Forsikringsagentane si informasjonsplikt om provisjon

Forsikringsagentane si informasjonsplikt om provisjon Rundskriv Forsikringsagentane si informasjonsplikt om provisjon RUNDSKRIV: 10/2013 DATO: 04.11.2013 RUNDSKRIVET GJELD FOR: Livsforsikringsselskap Skadeforsikringsselskap Forsikringsformidlarar FINANSTILSYNET

Detaljer

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Framtidas bustadbehov blir i hovudsak påverka av størrelsen på folketalet og alderssamansettinga i befolkninga. Aldersforskyvingar i befolkninga forårsakar

Detaljer

REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE.

REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE. REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE. 1. GENERELT 1.1 Føremål Møre og Romsdal fylke har som mål å yte god service og vere tilgjengeleg for innbyggarane i fylke og for

Detaljer

8. Museum og samlingar

8. Museum og samlingar Kulturstatistikk Liv Taule 8. I var det 34 millionar sgjenstandar og fotografi, 9 millionar besøk, 2 660 utstillingar og 4 765 kulturhistoriske bygningar i dei 88 seiningane som er inkluderte i sstatistikken.

Detaljer

SENTRALISERING AV FAGSKOLANE I HORDALAND TIL TO FAGSKULAR

SENTRALISERING AV FAGSKOLANE I HORDALAND TIL TO FAGSKULAR HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 201112362-125 Arkivnr. 522 Saksh. Landro, Adeline Saksgang Møtedato Hordaland fagskulestyre 19.03.2013 SENTRALISERING AV FAGSKOLANE I HORDALAND TIL

Detaljer

FYLKESKOMMUNENS KUNST FYLKESREVISJONEN

FYLKESKOMMUNENS KUNST FYLKESREVISJONEN FYLKESKOMMUNENS KUNST FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 3 2001 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING 1 1.0 Heimel 1 1.1 Bakgrunn.. 1 1.2 Formål... 1 1.3

Detaljer

Sakspapir. Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015

Sakspapir. Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015 Sakspapir Saksbehandlar Arkiv ArkivsakID Ingvild Hjelmtveit FE - 002 15/709 Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015 Kommunestruktur - oppstart reelle drøftingar Vedlegg: Etablering

Detaljer

OM PENSJON I OFFENTLEG SEKTOR OG HVA KAN SKJE MED DEN?

OM PENSJON I OFFENTLEG SEKTOR OG HVA KAN SKJE MED DEN? OM PENSJON I OFFENTLEG SEKTOR OG HVA KAN SKJE MED DEN? 1 TEMAER 1. Generelt om pensjon 2. Ny og gammal folketrygd 3. AFP 62 64 år, 65 67 år 4. Offentleg tenestepensjon ved 67 år 5. Uførepensjon 6. "Min

Detaljer

FINANSRAPPORT 2. TERTIAL 2012

FINANSRAPPORT 2. TERTIAL 2012 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Økonomiavdelinga Arkivsak 201010513-21 Arkivnr. 160 Saksh. Skeie, Ingvar Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 26.09.2012-27.09.2012 16.10.2012-17.10.2012 FINANSRAPPORT 2.

Detaljer

MØTEINNKALLING. Tillegg SAKLISTE. Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0190/04 04/01688 KONKURRANSEUTSETJING AV MATFORSYNING TIL OMSORGSSEKTOREN

MØTEINNKALLING. Tillegg SAKLISTE. Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0190/04 04/01688 KONKURRANSEUTSETJING AV MATFORSYNING TIL OMSORGSSEKTOREN Os kommune Utval: OS FORMANNSKAP Møtestad: Luranetunet Møtedato: 26.10.2004 Tid: 09.00 MØTEINNKALLING Tillegg SAKLISTE Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0190/04 04/01688 KONKURRANSEUTSETJING AV MATFORSYNING

Detaljer

Notat. Går til: Styremedlemmer Selskap: Helse Vest RHF Dato skriven: 25.08.2005 Frå: Administrerande direktør Herlof Nilssen

Notat. Går til: Styremedlemmer Selskap: Helse Vest RHF Dato skriven: 25.08.2005 Frå: Administrerande direktør Herlof Nilssen Notat Går til: Styremedlemmer Selskap: Helse Vest RHF Dato skriven: 25.08.2005 Frå: Administrerande direktør Herlof Nilssen Sakshandsamar: Ivar Eriksen Saka gjeld: Oversikt over tilsyns-, kontroll- og

Detaljer

Forskrift om bustøtte

Forskrift om bustøtte Forskrift om bustøtte DATO: FOR-2012-11-29-1283 DEPARTEMENT: KRD (Kommunal- og regionaldepartementet) PUBLISERT: I 2012 hefte 14 s 2412 IKRAFTTREDELSE: 2013-01-01 ENDRER: FOR-2009-06-19-699 GJELDER FOR:

Detaljer

Innkjøp av rådgjevingstenester. Sivilingeniør Tobias Dahle

Innkjøp av rådgjevingstenester. Sivilingeniør Tobias Dahle Innkjøp av rådgjevingstenester nye Nordfjordeid vassverk Omfang av prosjektet VA delen detaljprosjektering og konkurransegrunnlag for: Etablering av ny vasskjelde med djupvassutslepp i Hornindalsvatnet

Detaljer

Følgjande tabell viser fylkesrådmannen si rapportering på forvaltninga av ledig likviditet og andre midlar berekna for driftsføremål:

Følgjande tabell viser fylkesrådmannen si rapportering på forvaltninga av ledig likviditet og andre midlar berekna for driftsføremål: Side 1 av 5 VEDLEGG 3 Rapportering på finansporteføljen per. 31.august 2014 Gjeldande finansreglement seier at fylkesrådmannen 3 gonger i året legg fram for fylkestinget rapport for finansforvaltninga.

Detaljer

EID KOMMUNE Finansutvalet HOVUDUTSKRIFT

EID KOMMUNE Finansutvalet HOVUDUTSKRIFT EID KOMMUNE Finansutvalet HOVUDUTSKRIFT Møtedato: 22.01.2015 Møtetid: Kl. 13:00 14:15 Møtestad: Kommuenstyresalen Saksnr.: 001/15-005/15 Forfall meldt frå følgjande medl. Parti Følgjande varamedl. møtte

Detaljer

Engasjements- og eigarskapskontroll i Møre og Romsdal fylkeskommune

Engasjements- og eigarskapskontroll i Møre og Romsdal fylkeskommune Fylkesrevisjonen Engasjements- og eigarskapskontroll i Møre og Romsdal fylkeskommune Innhald 1. Innleiing... 1 1.1. Bakgrunn og formål med engasjementskontrollen... 1 2. Fakta, funn og vurderingar av eigarskapen...

Detaljer

STIFTINGSPROTOKOLL FOR. Helse Vest Innkjøp HF

STIFTINGSPROTOKOLL FOR. Helse Vest Innkjøp HF 3. mars 2015 STIFTINGSPROTOKOLL FOR Helse Vest Innkjøp HF Styret i Helse Vest RHF vedtok i sak 26/2015 å stifte Helse Vest Innkjøp HF som eit helseføretak i medhald av lov om helseføretak av 15. juni 2001

Detaljer

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Frå 1. juli i år vert det innført eit nytt regelverk for regionalstøtte i EØS-området, noko som krev

Detaljer

Aust-Agder Venstre og Vest-Agder Venstre v/fylkessekretær Jan Kløvstad Kongens gate 34 4608 Kristiansand. Førde, 14.

Aust-Agder Venstre og Vest-Agder Venstre v/fylkessekretær Jan Kløvstad Kongens gate 34 4608 Kristiansand. Førde, 14. Partilovnemnda v/leiar Ørnulf Røhnebæk Fylkesmannen i Sogn og Fjordane Postboks 14 6801 Førde Kontaktpersonar: Turid Digernes Eikås Tlf. 57 72 32 33 Sylvi Hjelmeland Lone Tlf. 57 72 32 52 E-post: olitiske

Detaljer

RETNINGSLINE FOR RESERVERTE KONTRAKTAR

RETNINGSLINE FOR RESERVERTE KONTRAKTAR HORDALAND FYLKESKOMMUNE Økonomiavdelinga Innkjøpsseksjonen Arkivsak 200901211-16 Arkivnr. 180.T40 Saksh. Marit, Høisæter Saksgang Møtedato Fylkesutvalet 24.05.2012 RETNINGSLINE FOR RESERVERTE KONTRAKTAR

Detaljer

Høyringsuttale - Tolking i offentleg sektor - eit spørsmål om rettstryggleik og likeverd

Høyringsuttale - Tolking i offentleg sektor - eit spørsmål om rettstryggleik og likeverd Servicetorgsjefen Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet postmottak@bld.dep.no Dykkar ref. Vår ref. Saksh. tlf. Dato 2014/2792-2652/2015 Unni Rygg - 55097155 05.02.2015 Høyringsuttale - Tolking

Detaljer

10/60-14/N-211//AMS 22.05.2013

10/60-14/N-211//AMS 22.05.2013 INTERNT NOTAT MASFJORDEN KOMMUNE «SSE_NAVN» Til: Kommunestyret Frå: Alf Strand Dok. ref. Dato: 10/60-14/N-211//AMS 22.05.2013 Vedtekter for barnehagane i Masfjorden Vedlagt følgjer reviderte vedtekter

Detaljer

Saksframlegg. Sakshandsamar: Jostein Aanestad Arkivsaksnr.: 14/1629-4. Selskapstrukturen - Sogndal kulturhus. * Tilråding:

Saksframlegg. Sakshandsamar: Jostein Aanestad Arkivsaksnr.: 14/1629-4. Selskapstrukturen - Sogndal kulturhus. * Tilråding: Saksframlegg Sakshandsamar: Jostein Aanestad Arkivsaksnr.: 14/1629-4 Arkiv: Selskapstrukturen - Sogndal kulturhus * Tilråding: Sogndal Kulturhus AS vert vidareførd som eit heileigd kommunalt aksjeselskap.

Detaljer

Søknad om tilskot til anlegg for idrett og fysisk aktivitet (spelemidlar)

Søknad om tilskot til anlegg for idrett og fysisk aktivitet (spelemidlar) Søknad om tilskot til anlegg for idrett og fysisk aktivitet (spelemidlar) Kvinnherad kommune 2014 Rettleiing for søknad om spelemidlar i Kvinnherad kommune Tilskot til anlegg og fysisk aktivitet (spelemidlar)

Detaljer

HORDALANDD. Utarbeidd av

HORDALANDD. Utarbeidd av HORDALANDD FYLKESKOMMUNE Utflyttingar frå Hardanger Utarbeidd av Hordaland fylkeskommune Analyse, utgreiing og dokumentasjon August 28 INNLEIING: Analysen er utarbeidd som ein del av Hordaland fylkeskommune

Detaljer

FORSKRIFT OM GRADAR Fastsett av styret ved KHiB den 25.06.03 med heimel i Uhl. 46.2. 1

FORSKRIFT OM GRADAR Fastsett av styret ved KHiB den 25.06.03 med heimel i Uhl. 46.2. 1 1 FORSKRIFT OM GRADAR Fastsett av styret ved KHiB den 25.06.03 med heimel i Uhl. 46.2. 1 1. OMFANG Denne forskrifta gjeld for dei studieprogramma som institusjonen vedtek å opprette. 2. DEFINISJONAR 2.1.

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

LOKALMEDISINSKE TENESTER I HALLINGDAL, FINANSIERING VIDAREFØRING

LOKALMEDISINSKE TENESTER I HALLINGDAL, FINANSIERING VIDAREFØRING SAK 32/12 LOKALMEDISINSKE TENESTER I HALLINGDAL, FINANSIERING VIDAREFØRING Saksopplysning (i grove trekk brev dat. 13.8.2012) I vedlagt brev dat. 13.8.2012 (vedlegg 1) frå prosjektgruppa for Prosjekt lokalmedisinske

Detaljer

FORSLAG TIL INSTRUKS FOR ADMINISTRERANDE DIREKTØR I HELSEFØRETAK

FORSLAG TIL INSTRUKS FOR ADMINISTRERANDE DIREKTØR I HELSEFØRETAK FORSLAG TIL INSTRUKS FOR ADMINISTRERANDE DIREKTØR I HELSEFØRETAK 1. Formål med instruksen Denne instruksen beskriv rammene for administrerande direktør sitt arbeid og omhandlar ansvar, oppgåver, plikter

Detaljer

Forskrift om manntal for fiskarar og fangstmenn

Forskrift om manntal for fiskarar og fangstmenn Strandgaten 229, Pb. 185, Sentrum, 5804 Bergen Faks 55 23 80 90* Tlf. 03495 MELDING FRA FISKERIDIREKTØREN J-7-2009 (J-214-2008 UTGÅR) Bergen, 15.1.2009 JL/EW Forskrift om manntal for fiskarar og fangstmenn

Detaljer

Lov og forskrift. Loen 18.11.2009. Oddvin Ylvisaker

Lov og forskrift. Loen 18.11.2009. Oddvin Ylvisaker Innkjøpsregelverket Lov og forskrift Loen 18.11.2009 Oddvin Ylvisaker Regelverket Direktiv frå EU Lov 16 juli 1999 nr 69 Forskrift 7 april 2006 nr 402 Kva er spesielt? Anskaffelsesregelverket regulerer

Detaljer

Reglement for godtgjersler til kommunale folkevalde

Reglement for godtgjersler til kommunale folkevalde Reglement for godtgjersler til kommunale folkevalde Vedteke i kommunestyret 12.12.2013, sak K 13/169 Endra i kommunestyret 27.8.2015, sak K 15/96 Gjeldande frå ny kommunestyreperiode 2015-2019 INNHALD:

Detaljer

REGIONRÅDET FOR HALLINGDAL MEDLEMSKAP I LANDSSAMANSLUTNINGA AV NYNORSKKOMMUNAR (LNK)

REGIONRÅDET FOR HALLINGDAL MEDLEMSKAP I LANDSSAMANSLUTNINGA AV NYNORSKKOMMUNAR (LNK) SAK 55/13 REGIONRÅDET FOR HALLINGDAL MEDLEMSKAP I LANDSSAMANSLUTNINGA AV NYNORSKKOMMUNAR (LNK) Saksopplysning I sak 49/13, under eventuelt var eit punkt spørsmålet om ikkje Regionrådet for Hallingdal burde

Detaljer

SPRÅKRÅDET REF. VÅR REF. DATO 200200633-2 JG/SIG/ER 13.1.2006. Endringar i forskrift til opplæringslova 28. juni 1999 nr. 722 Fråsegn frå Språkrådet

SPRÅKRÅDET REF. VÅR REF. DATO 200200633-2 JG/SIG/ER 13.1.2006. Endringar i forskrift til opplæringslova 28. juni 1999 nr. 722 Fråsegn frå Språkrådet SPRÅKRÅDET Utdanningsdirektoratet Postboks 2924 Tøyen 0608 OSLO REF. VÅR REF. DATO 200200633-2 JG/SIG/ER 13.1.2006 Endringar i forskrift til opplæringslova 28. juni 1999 nr. 722 Fråsegn frå Språkrådet

Detaljer

VEDTEKTER FOR SPAREBANK 1 SØRE SUNNMØRE

VEDTEKTER FOR SPAREBANK 1 SØRE SUNNMØRE VEDTEKTER FOR SPAREBANK 1 SØRE SUNNMØRE KAP. 1. FIRMA, KONTORKOMMUNE, FORMÅL 1-1 SpareBank 1 Søre Sunnmøre er skipa den 17. september 1853. Vedtektene vart godkjende første gongen ved høieste Resolution

Detaljer

FOLKETRYGDA Søknad om yting ved fødsel og adopsjon

FOLKETRYGDA Søknad om yting ved fødsel og adopsjon NAV 14-05.05 FOLKETRYGDA Søknad om yting ved fødsel og adopsjon Den som får barn ved fødsel eller adopsjon, og er medlem av folketrygda, har rett på foreldrepengar eller eingongsstønad. Du finn meir informasjon

Detaljer

Tilsyn med FINANSMARKNADEN FINANSTILSYNET

Tilsyn med FINANSMARKNADEN FINANSTILSYNET Tilsyn med FINANSMARKNADEN FINANSTILSYNET 1 2 FINANSTILSYNEt Rolla og oppgåvene til Finanstilsynet Finanstilsynet er eit sjølvstendig myndigheitsorgan som arbeider med grunnlag i lover og vedtak frå Stortinget,

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 12.10.2015 SAKSHANDSAMAR: Erik Sverrbo SAKA GJELD: Variasjon i ventetider og fristbrot ARKIVSAK: 2015/2228 STYRESAK: 107/15 STYREMØTE: 10.11.

Detaljer

FORDELING AV REGIONALE NÆRINGSFOND 2011

FORDELING AV REGIONALE NÆRINGSFOND 2011 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Regionalavdelinga Næringsseksjonen Arkivsak 201101622-5 Arkivnr. 146 Saksh. Imset, Øystein Saksgang Møtedato Fylkesutvalet 19.05.2011 FORDELING AV REGIONALE NÆRINGSFOND 2011 SAMANDRAG

Detaljer

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11 Konsekvensanalyse Vegomlegging Etnesjøen Juni 2011 AUD-rapport nr. 12-11 Utgivar: Hordaland fylkeskommune, Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) http://www.hordaland.no/aud Tittel: Konsekvensanalyse

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Fjell kommune- arbeidstakarorganisasjonar Samarbeid, medverknad og medråderett. derett Kristin Nævdal Hodneland, Personalrådgjevar

Fjell kommune- arbeidstakarorganisasjonar Samarbeid, medverknad og medråderett. derett Kristin Nævdal Hodneland, Personalrådgjevar 1 Folkevalgtopplæring 02.02. 2012 - arbeidstakarorganisasjonar Samarbeid, medverknad og medråderett derett Kristin Nævdal Hodneland, Personalrådgjevar 2 Hovedavtalen Hovedavtalen(HA)-rammeverk for godt

Detaljer

Styresak. Framlegg til vedtak. Dato: 15.01.2015 Sakhandsamar: Saka gjeld: Halfdan Brandtzæg Etablering av Helse Vest Innkjøp HF

Styresak. Framlegg til vedtak. Dato: 15.01.2015 Sakhandsamar: Saka gjeld: Halfdan Brandtzæg Etablering av Helse Vest Innkjøp HF Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Førde HF Dato: 15.01.2015 Sakhandsamar: Saka gjeld: Halfdan Brandtzæg Etablering av Helse Vest Innkjøp HF Arkivsak 2015/185/ Styresak 008/2015 A Styremøte

Detaljer

Saksframlegg. Sakshandsamar: Bente Bakke Arkiv: 400 Arkivsaksnr.: 10/401-1. Retningslinjer for uønska deltid. * Tilråding:

Saksframlegg. Sakshandsamar: Bente Bakke Arkiv: 400 Arkivsaksnr.: 10/401-1. Retningslinjer for uønska deltid. * Tilråding: Saksframlegg Sakshandsamar: Bente Bakke Arkiv: 400 Arkivsaksnr.: 10/401-1 Retningslinjer for uønska deltid * Tilråding: Administrasjonsutvalet vedtek retningslinjer for å handsame uønska deltid, dagsett.11.02.2010.

Detaljer

Tenesteavtale 7. Mellom Odda kommune og Helse Fonna HF. Samarbeid om forsking, utdanning, praksis og læretid

Tenesteavtale 7. Mellom Odda kommune og Helse Fonna HF. Samarbeid om forsking, utdanning, praksis og læretid Tenesteavtale 7 Mellom Odda kommune og Helse Fonna HF Samarbeid om forsking, utdanning, praksis og læretid Innhald 1 Partar 2 2 Bakgrunn og lovgrunnlag 2 2.1 Avtalen byggjer på 2 3 Formål og virkeområde

Detaljer

Langtidsbudsjett 2010-2015, vidare prosess

Langtidsbudsjett 2010-2015, vidare prosess Helse Fonna HF Postboks 2170 5504 Haugesund Vår ref.: Deres ref.: Saksbehandler: 2009/414-1243/2010 Terje Arne Krokvik, 51 96 38 27 D?4?03.2010 Langtidsbudsjett 2010-2015, vidare prosess Styret i Helse

Detaljer

Reglar for servering av alkohol i fylkeskommunale bygg, leigebygg og utleigebygg

Reglar for servering av alkohol i fylkeskommunale bygg, leigebygg og utleigebygg Reglar for servering av alkohol i fylkeskommunale bygg, leigebygg og utleigebygg Framlegg til vedtak frå fylkesrådmannen: 1. Følgjande reglar skal gjelde for servering av alkohol i fylkeskommunale bygg,

Detaljer

Kommunen er ikkje under statleg kontroll og godkjenning etter kommunelova 60.

Kommunen er ikkje under statleg kontroll og godkjenning etter kommunelova 60. Sakshandsamar, innvalstelefon Edvard Høgestøl, 55 57 20 45 Vår dato 31.03.2014 Dykkar dato 10.01.2014 Vår referanse 2014/539 331.1 Dykkar referanse 13/1038 Bømlo kommune Kommunehuset 5430 Bremnes Bømlo

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Etablering og drift av kraftselskap

Etablering og drift av kraftselskap Etablering og drift av kraftselskap Småkraftseminar i Målselv 02.06.2010 Målselv 02.06.2010 1 Vi får Norge til å gro! Kva for selskapstypar er aktuelle? Aksjeselskap er den vanlegaste selskapstypen Nesten

Detaljer

Overføring av skatteoppkrevjarfunksjonen til Skatteetaten - høyringsuttale

Overføring av skatteoppkrevjarfunksjonen til Skatteetaten - høyringsuttale saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 16.01.2015 3371/2015 Anita Steinbru Saksnr Utval Møtedato Fylkesutvalet 26.01.2015 Overføring av skatteoppkrevjarfunksjonen til Skatteetaten - høyringsuttale

Detaljer

Fylkesmannen har motteke særutskrift av kommunestyresak om budsjett for 2014 og økonomiplan, vedteke i kommunestyremøte 19.desember 2013.

Fylkesmannen har motteke særutskrift av kommunestyresak om budsjett for 2014 og økonomiplan, vedteke i kommunestyremøte 19.desember 2013. Sakshandsamar, innvalstelefon Håvard Rød, 5557 2143 Vår dato 03.04.2014 Dykkar dato 07.03.2014 Vår referanse 2014/3228 331.1 Dykkar referanse Fjell kommune, Postboks 184, 5342 Straume FJELL KOMMUNE - BUDSJETT

Detaljer

FITJAR KOMMUNE FØRESPURNAD VINTERVEDLIKEHALD KOMMUNALE VEGAR INNHALD 1. INNLEIING SIDE 2 2. OMFANG SIDE 2 3. DOKUMENTOVERSYN SIDE 2

FITJAR KOMMUNE FØRESPURNAD VINTERVEDLIKEHALD KOMMUNALE VEGAR INNHALD 1. INNLEIING SIDE 2 2. OMFANG SIDE 2 3. DOKUMENTOVERSYN SIDE 2 FITJAR KOMMUNE FØRESPURNAD VINTERVEDLIKEHALD KOMMUNALE VEGAR INNHALD 1. INNLEIING SIDE 2 2. OMFANG SIDE 2 3. DOKUMENTOVERSYN SIDE 2 4. PRIS- OG LEVERINGSVILKÅR SIDE 2 5. BETALINGS- OG FAKTURERINGSVILKÅR

Detaljer

Fra Forskrift til Opplæringslova:

Fra Forskrift til Opplæringslova: Fra Forskrift til Opplæringslova: 5-1. Kva det kan klagast på Det kan klagast på standpunktkarakterar, eksamenskarakterar, karakterar til fag- /sveineprøver og kompetanseprøve, og realkompetansevurdering.

Detaljer