Det er makt i de foldede hender

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Det er makt i de foldede hender"

Transkript

1 Det er makt i de foldede hender Ein studie av Sogns Barneheim frå med utgangspunkt i den religiøse filantropien Grunnleggjaren sokneprest Jakob Walnum. Masteoppgåve i historie Universitet i Bergen Kjerstin Risnes Våren 2008

2 Føreord Vert dei fattige gløymde i sogeskrivinga i Sogn og Fjordane? spurde historikar Gunnar Yttri, dåverande arkivar ved fylkesarkivet i Sogn og Fjordane i 2004 i ein artikkel i tidsskriftet Kjelda. Bakgrunnen var fattigprosjektet som gjekk føre seg ved Historisk institutt ved Universitet i Bergen. Han hadde registrert at ingen av hovudfagsoppgåvene handla om dei fattige frå trivselsfylket Sogn og Fjordane. Eg takkar for tipset Gunnar, her kjem mitt bidrag til sosialhistoria vår. Vi vert aldri for gamle for ny lærdom. Eg kasta meg ut i masterstudiar i vel vaksen alder, med grunnstudiar fullførte i ei svunnen tid. Det har vore ein spesiell prosess. Det tek si tid å banke rust, og historiefaget har ikkje stått stille så mykje nytt måtte lærast. Tida har såleis vore lærerik og kjekk, men samstundes strevsam. Difor stor takk til rettleiar professor Inger Elisabeth Haavet. Hennar store faglege innsikt, kloke innspel, inspirerande kommentarar, tålmod og humor har kome godt med; ein sann rettleiar og eit raust menneske. Professor Astri Andresen skal også ha stor takk som masterseminarets barnevernsekspert, så takk og pris for boka Hender små som i periodar kanskje har vore lese mest like hyppig som lekfolket las Bibelen. Elles takk for kjappe svar på e-postar frå Sogn og ikkje minst konstruktiv hjelperettleiing. Å leve i mest to år med ei kone som stort sett har vore utilgjengeleg, krev sin mann og han har eg hatt. Takk Henning, for støtte og atter støtte. Hermansverk

3 INNHALD Føreord...2 Kap. 1. Innleiing...5 Tema, problemstillingar og sentrale omgrep...5 Avgrensingar og presiseringar...6 Kjeldeomtale...7 Oppgåvestruktur...9 Aktuell forsking...9 Kap. 2. Historisk og teoretisk rammeverk...11 Samfunnsendring og endring i syn på barn...11 Å bli bortsett etter lovverket...12 Private plasseringar...13 Barneheimsinstitusjonen i Noreg...14 Teoretiske perspektiv...15 Den totale institusjonen...15 Filantropi, religion og velferdsproduksjon...17 Lekmannsrørsla og verdigrunnlaget...22 Kap 3. Etablering og oppstart...27 Opptakt og skiping...27 Kvifor ein barneheim i Sogn?...30 Sogn og Fjordane fylke og regionen Sogn kring Mannen bak og bror hans...33 Indremisjonen og ressursane...39 Lekmannsrørsla og indremisjonen i Sogn...39 Rett mann på rett plass i maktstrukturen...43 Makt og posisjonar i styre og stell...49 Kap. 4. Institusjonen Sogns Barneheim...56 Mål og meining med Sogns Barneheim...56 Styringsorgana...57 Personalet...60 Styrarmodellen...61 Fordeling av ansvar og oppgåver...63 Rekruttering og tilsetjingsforhold...66 Kap. 5. Økonomi...70 Givarglede som økonomisk grunnlag...70 Mange bekkar små...71 Oppturar, nedturar og nesten konkurs...77 Kap. 6. Inngang og utgang...82 Innsøking...82 Inntakspolitikk...84 Vilkår...87 Utgang...89 Svinging i barnetal...92 Kap. 7 Livet på barneheimen...93 Ein gjennomorganisert kvardag...93 Bøn og arbeid, leik og fritid...94 Eigen skule frå Mat og kle...99 Sommaropphald Omsorg, oppdraging og straff

4 Tilsyn og innsyn frå det offentlege og private Kap. 8. Konklusjon og oppsummering Grunnleggjande føresetnader Mannen og nettverket Religiøs nettverksdrift Den religiøse diskursen i den totale institusjonen Vedlegg Vedlegg 1: Personliste overstyra Litteratur og kjelder Litteratur Internett Lyd Internett Prenta kjelder Uprenta kjelder

5 Kap. 1. Innleiing Huset bygges, hjemmet trygges, Hjemmet trygges de smaa til ly; For dem herinde livet oprinde, Livet oprinde med lovsang ny. Huset bygges, hjemmet trygges, Hjemmet trygges de smaa til ly. Slik tona songen då lekfolk frå heile Sogn den 22. oktober 1891 skreiv seg inn i institusjonssoga i Sogn og Fjordane ved den høgtidlege opninga av Sogns Barneheim i Leikanger. Tema, problemstillingar og sentrale omgrep Mitt tema vil vere barneheim som plasseringsalternativ for bortsette barn. Sogns Barnheim som døme på samtidas haldningar til barns beste er eit viktig perspektiv i oppgåva. Barneheimshistoria er ei historie som m.a. handlar om at nye tankar om barndom vart sette ut i praksis og om den sentrale plassen filantropien hadde i dette arbeidet. Det er historia om eit brennande engasjement for dei svake og hjelpelause, men også om barn som misjonsmark der makt og omsorg gjekk hand i hand. Barneheimsinstitusjonen var også eit uttrykk for modernitet, ei bortplasseringsform som braut med lange tradisjonar både med omsyn til innhald og organisering. Det er trekk ved denne historia eg ynskjer å granske nærmare gjennom historia til Sogns Barneheim, den einaste barneheimen i Sogn og Fjordane gjennom tidene. Det skjedde ei storetablering av barneheimar i Noreg i perioden Sogns Barneheim vart etablert relativt tidleg i denne etableringsboomen, sjølv om slike institusjonar hovudsakleg høyrde byen og byens fattigdom til. Religiøse organisasjonar stod sentralt innan det filantropiske arbeidet, ikkje minst galdt dette indremisjonen, som stod bak barnheimen i Leikanger. Etableringa av Sogns Barneheim var såleis eit religiøst filantropisk tiltak, og mi hovudtilnærming vil vere den doble tydinga av filantropien som eit felt prega både av makt og omsorg, her representert gjennom prestane, kyrkja og lekmannsrørsla. Eg ynskjer difor å studere Sogns Barneheim gjennom fylgjande problemstillingar: Korleis ytra den religiøse filantropien seg i eit ruralt samfunn som Sogn gjennom etableringa, drifta og livet ved barneheimen? Korleis virka makta og innverknaden det religiøse nettverket hadde både i det sivile og offentlege samfunnet inn på etablering og drift av barneheimen? 5

6 I kva grad var barneheimen ein total institusjon gjennomsyra av den religiøse diskursen, og kva kom dette til å innebere for barna som budde der? Omgrepet sosiale nettverk handlar om forhold menneske i mellom og samhandling mellom dei. Per M. Schiefloe definerer omgrepet slik : Et sosialt nettverk kan defineres som et sett av relativt varige relasjoner mennesker i mellom. Nettverk er definert ved to mengder: en mengde aktører og en mengde relasjoner mellom disse. Aktørene er vanligvis individer, men nettverksperspektivet kan også anvendes overfor andre typer aktører, for eksempel organisasjoner. Uttrykket nettverk henspeiler på en mulig billedlig fremstilling av et sett relasjoner, der aktørene fremstilles som punkter og relasjonene som linjer. 1 Omgrepet nettverk vil her vere knytt til sosiale relasjonar i eit religiøst interesse- og verdifellesskap som lekfolket og indremisjonen representerte. Studien av nettverket har som mål å etterrøkje kva makt, formell og uformell, dette nettverket rådde over i lokalsamfunna, og kva ressursar dette utgjorde ved etableringa og drifta av barneheimen. Erving Goffman har definert omgrepet den totale institusjon slik : Den totale institution kan defineres som et opholds- og arbeidssted, hvor et større antal ligestillede individer sammen fører en indelukket, formelt administreret tilværelse, afskåret fra samfundet udenfor i en længre periode. 2 Det er interessant å vurdere i kva grad barneheimen fungerte som ein totalinstitusjon og dermed gav det religiøse nettverket stor makt over ungane ved barneheimen. Eg vil gå nærmare inn på teorien og karakteristikken av den totale institusjonen til Goffman seinare i oppgåva. Diskurs er eit omgrep som kan brukast på ulike måtar. I fylgje Ingar Kaldal kan diskurs bety tenkje og talemåtar som rår i eit samfunn, og som er med på å regulere og styre det sosiale og kulturelle livet folk lever 3 I denne samanheng vil eg nytte omgrepet religiøs diskurs om heile den tankeverda, språket, normene og haldningane som prega misjonsfolket, og indremisjonen især. Med andre ord; det religiøse meiningsberande som forma og skapte deira verdsoppfatning og praksisutøving, som igjen vart nedfelt i livet ved Sogns Barneheim. Avgrensingar og presiseringar Sogns Barneheim, , hadde i motsetnad til mange andre barneheimar eit langt liv og var eigd og driven av Sogn Indremisjon i heile perioden. Eg vil studere institusjonen frå 1 Fyrand 1994: 24 2 Goffman Kaldal 2003: 109 6

7 etableringa fram til om lag Min periode startar i sosialhjelpstaten 4 der nye sosiale hjelpetilbod som barneheimar var filantropiens domene, helst den religiøse med sine kristelege miskunnsideal, i ein periode kor det var lettare å starte opp ein barneheim enn ei pølsebu, som det gjerne vert uttrykt. Eit naturleg sluttpunkt vil vere den tidlege etterkrigstida, der det offentlege gjennom velferdsstaten samlar trådane på barnebortsetjingsområdet gjennom aukande fokus på profesjonalitet og eit samla lovverk gjennom barnevernslova av På plasseringssida er barneheimane då blitt utdaterte. Ein langtidsstudie av Sogns Barneheim vil såleis reflektere ein del av den utviklinga som barneheimsinstitusjonar generelt har gått gjennom. Samstundes er denne barnheimen spesiell ved at han ligg i eit ruralt område. Den geografiske avgrensinga vil vere regionen Sogn som var primærområdet for barneheimen, og særleg Leikanger kommune der Sogns Barneheim var lokalisert. Synsvinkelen blir såleis i hovudsak regional og lokal. I nokon grad kan Sogns Barneheim studerast som ein kontrast til den ålmenne institusjonsutviklinga, og dermed gje eit nytt og annleis blikk på det generelle. I litteraturen om barneredningsinstitusjonane vil vi møte omgrepa redningsanstaltar /oppdragingsanstalt og barneheim, gjerne om kvarandre. 5 Omgrepa har endra seg over tid og det er difor naudsynt å presisere dei to kategoriane. Her i landet har nemninga redningsanstalt/oppdragingsanstalt i all hovudsak vore nytta om institusjonar for barn med åtferdsvanskar og kriminalitet, nemnde som vanarta, moralsk forderva og forvilla barn. Ved innføring av verjelova i 1900, vart slike institusjonar heitande skuleheimar. Dette var institusjonar der føremålet var oppdraging og disiplinering, ein alternativ straffeinstitusjon. Dei institusjonane som tok sikte på å redde barna i kategorien uskuldige, forsømde, foreldrelause, verjelause har hatt ulike nemningar som asyl, vaisenhus, oppfostringshus, osv, men vert her omtala som barneheimar. Det som karakteriserer denne institusjonsforma er føremålet om å gje barna ein heim som skulle erstatte den gode heimen med far og mor som desse barna sakna. Kjeldeomtale Arkivet etter Sogns Barnheim er hovudkjelda for dette arbeidet, men der materialet og problemstillingane krev det er andre kjelder nytta. Mange andre kjelder kunne ha vore trekte inn, men både masteroppgåvas omfang og tida set naturlege avgrensingar. Kjeldeomtale og vurdering har dels vore gjort undervegs. Arkivet etter Sogns barneheim er rimeleg godt 4 Seip Østerhaug 2006: Det fylgjande avsnittet er i tråd med Østerhaug sine avgrensingar og definisjonar. 7

8 bevart, men er berre grovordna. Sjølv om det ikkje er så stort i hyllemeter, har det vore tidkrevjande å få oversikt over innhaldet. Arkivet inneheld ein komplett møteprotokoll for styringsorgana for heile perioden, samt ulike protokollar /dagbøker som fortel om daglegliv, arbeidsoppgåver og rutinar. I tillegg finst det spreidd korrespondanse for heile perioden i form av lausmateriale, samt boksar med ufullstendige klientmapper. Hovudrekneskapet er ufullstendig, men anna rekneskapsmateriale utfyller biletet. Inntektskjelda til barneheimen var i stor grad basert på gåver for heile perioden, og spesielt viktig var gåver i naturalia og gratistenester. Dette vert berre unntaksvis omrekna i kroner og teke inn i rekneskapen. Likeeins var arbeidsinnsatsen til dei tilsette og barna lenge viktige økonomiske innsatsfaktorar, mest som i eit naturalhushald. Sjølv om alle rekneskap hadde vore tilgjengelege, ville slike økonomiske faktorar vore vanskelege å få fram i eit tradisjonelt pengerekneskap. Arkivet er ikkje fullstendig, men materialet gjev likevel eit godt innblikk i dei ulike sidene ved Sogn Barneheim. Spesielt viktig er møteprotokollen som er heilt komplett og omfattande og gjev høve til å følgje utviklinga av barneheimen gjennom perioden med omsyn til organisering, økonomi og drift. Protokollen gjev og eit visst innblikk i konfliktar og problem knytt til sjølve organisasjonen, drifta, barna og føresette. Det finst ikkje inntaksprotokoll, noko som ikkje gjev fullstendig oversikt over inntaket som tal på barn, geografisk og familiær bakgrunn, bakgrunn for innsøking og innsøkjarar osb, men styreprotokollen saman med anna arkivmateriale viser trekka. Andre upubliserte kjelder som har vore nytta er arkivmateriale frå Leikanger skulestyre og Sogndal fattigstyre. Nokre få informantar i alderen 63 - ca 80 år frå bygda har fortalt om korleis dei opplevde kontakten med barneheimen og tilhøvet til barna i den før nemnde perioden. Dette er korte samtalar/intervju, der føremålet har vore å få deira erfaringar knytt til barnheimen, som naboar, skulekameratar og bygdefolk. Fleire har vore spurde, men har lite å fortelje då kontakten var liten. Andre refererer til det dei er blitt fortalt og vil såleis ikkje stadfeste historiene som deira eigne. I eit lite og gjennomskinleg bygdesamfunn kan det vere ei belastning å angje naboen, så eg har vore varsam med å bruke slike utsegner og informantane er anonymiserte. Lista ligg hos forfattaren. Barneheimen sitt eige blad, De lidendes Ven, fortel om livet på barneheimen frå dei styrande sin synsvinkel. For å gje eit meir utfyllande bilete, har det vore nytta andre kjelder der tidlegare barneheimsbarn fortel om sine opplevingar. Desse vitnemåla kastar lys over deler av tidsbolken, men frå slutten av mellomkrigstida og fram til 1950 er det sparsamt med slike kjeldeutsegn og det kan ha gitt ein viss ubalanse i framstillinga av livet på barneheimen. 8

9 Lokalaviser er vanlegvis ei god kjelde i lokalhistoriesamanheng, men her er det berre gjort sporadiske funn. Nettverket, både det formelle og det uformelle, er sentralt gjennom heile historia til Sogns Barneheim. Kartlegginga både av personar og organisasjonar er primært gjort gjennom jubileumshefte, bygdebøker og anna lokalhistorisk litteratur. 5-årsmeldingar for folkeskulen har og vore viktige i kartleggingsarbeidet. Internettbaserte kjelder, som t.d. folketeljingsmateriale, har vore brukt i fleire samanhengar, og spesielt har dei vore nyttig i kartlegginga av det kristne organisasjonslivet og personnettverket. Oppgåvestruktur Kapittel 1 presenterer problemstillingar, avgrensingar, teoretiske rammeverk og kjeldegrunnlag. Kapittel 2 gjev ein introduksjon til feltet barneomsorg og presenterer den religiøse filantropien som historisk fenomen og ein viktig del av rammeverket kring barneheimsinstitusjonen. Kapittel 3 omhandlar etableringa av institusjonen Sogns barneheim, der grunnleggjande lokale føresetnader i form av samfunn, personar og organisasjonar vert trekte fram. Det har i denne samanheng vore eit mål å avdekkje samfunnsmakta til personane i styringsorgana til barneheimen gjennom nettverket dei var ein del av. Kapittel 4 presenterer institusjonen som verksemd med mål, organisering og administrering. I kapittel 5 vil det økonomiske grunnlaget bli presentert, samt at den økonomiske utviklinga gjennom perioden vert rissa opp. Kven var barneheimens støttespelarar og korleis greidde heimen seg gjennom krisetider og i velmaktsdagar? Kven styrde ressursane? Kapittel 6 tek føre seg inntak til og utskriving av barn frå barneheimen, der aktiviteten og makta til indremisjonsnettverket blir trekt fram i inntaksprosessen, og dei ulike utgangane frå institusjonen vert presenterte, kor også nettverket hadde ein viktig funksjon. Kapittel 7 omhandlar livet på institusjonen og dei vilkåra som la rammene for den oppveksten barna fekk der og presenterer såleis dei religiøse filantropane sin definisjon av ein god heim i praksis. Kapittel 8 er oppgåvas konklusjon, der spørsmålet om nettverksmakt og totalinstitusjon vert teke opp til drøfting. Aktuell forsking Forskingslitteraturen blir presentert gjennom heile oppgåva, og eg nøyer meg difor med ei typologisk oversikt i det fylgjande. Fagområda sosial- og velferdshistorie, filantropi, barneomsorg og barndomshistorie er dekte gjennom 301- oppgåva med same tema, og i sjølve masteroppgåva er litteraturen utfylt og fagområdet utvida med sosiologi og religionshistorie. 9

10 Dei lange linene innan sosial- og velferdshistoria er hovudsakleg dekt gjennom bøkene til Anne-Lise Seip om sosialhjelpstaten og velferdsstaten, dessutan trygdehistoria skriven av Øyvind Bjørnson og Inger Elisabeth Haavet. Barndomshistoria er søkt dekt m.a. gjennom Philippe Aries sin klassikar på feltet, samt Ellen Schrumpf, Hugh Cunningham og Tora Korsvolls bidrag. Særleg stor nytte for å få kunnskap om barneomsorg og bortsetjing av barn har eg hatt av Astri Andresen si bok om pleiebarn og artikkelen hennar om lovgjevinga på barnefeltet. Tove Stang Dahl og Gerd Hagens bøker om barnevern, samt Ingrid Söderlinds doktoravhandling, Brit Andresen og Anne Marie Verpes hovudoppgåver om barneheimar har og vore nyttige. Sosiologisk teori om den totale institusjonen er henta gjennom Ervin Goffman si bok Anstalt og menneske, ein teori som og vart presentert i NOU en om barneheimar som kom i Filantropien har sin naturlege plass i dei verka som omhandlar sosialpolitiske område i den filantropiske perioden. I tillegg har eg nytta litteratur som omhandlar privat velgjerd frå forfattarar som Birgitta Jordansson og Karin Lützen, samt ei artikkelsamling redigert av Marja Taussi Sjøberg og Tine Vammen. Teologen Trygve Wyller har gitt innsikt i kallsmotiv, kristen diakoni og filantropi. Dei religiøse samfunnas historie er søkt dekt gjennom doktoravhandlinga til Bjørg Seland, Berge Furre sin biografi om Lars Oftedal, Svein Ivar Langhelle si omtale av kristenlivet i Vestlandets historie, hovudfagsoppgåva til Hallgeir Hamre og hundreårshistoria til Det Vestlandske Indremisjonsforbund, forfatta av Johannes Kleppa og Paul Odland. 10

11 Kap. 2. Historisk og teoretisk rammeverk I dette kapitlet vil eg sjå på dei historiske og teoretiske rammene kring fenomenet omsorg for naudlidande barn. Eg vil sjå på dei samfunnsendringane som skapte risikosituasjonar for barn, på filantropien som 1800-talets middel til å bøte på nauda og på lekmannskristendomen som inspirasjon til filantropisk verksemd slik han kom til uttrykk ved Sogns Barneheim. Eg vil og sjå nærare på Ervin Goffmans teori om totalinstitusjonar som eit teoretisk utgangspunkt for å forstå det som gjekk føre seg på barneheimen i perioden Samfunnsendring og endring i syn på barn Den store moderniserings- og endringsprosessen som starta i siste halvdelen av 1800-talet, omforma gradvis heile det gamle norske jordbrukssamfunnet; økonomisk, kulturelt, sosialt og politisk. Jordbruket vart marknadsretta, trongen for arbeidskraft mindre og oppbrot og flytting vart vanlege fenomen. Familiebanda vart slakkare, medan nye band og tilhøyr vart skapte m.a. gjennom organisasjonane. Industrialiseringa tok fart med påfølgjande urbanisering. Standssamfunnet gjekk i oppløysing og det nye klassesamfunnet steig fram. Barnet vart i det nye klassesamfunnet oppdaga politisk, som individ og samfunnsressurs det ikkje kunne sløsast med. Samstundes viste moderniseringsprosessen sine skuggesider seg med aukande fattigdom og sosiale problem. Utnyttinga av barn i industrien, barn utan tilsyn, tiggande barn, kriminelle barn osv. stod i skarp kontrast til det nye synet på korleis barn skulle leve og vekse opp. Politiske strøymingar som mellom anna botna i uro for moralsk forfall, fattigdommen som eit trugsmål mot det eksisterande samfunnet, framveksten av synet på barn som noko positivt i seg sjølv, samt ynskje om å sikre nasjonens framtidige menneskelege ressursar, førte til ei rekkje reformer og lover i perioden. 6 Den merkantile staten hadde i hundre år før lagt hovudvekta av interessa si for folkesetnaden på kvantitet. No vart tyngdepunktet flytta mot kvalitet mot å gjere samfunnsnyttige borgarar av dei einskilde individa. Gjennom sunnheitsog vernelovgiving skulle livskvaliteten til folkesetnaden sikrast og fremjast gjennom skule og opplysning. Barnet var ikkje berre foreldra sin ressurs, men samfunnet og framtidas ressurs og barnet skulle difor vernast og sikrast ein god oppvekst. 7 Tankar om barnets eigne rettar som individ gjorde seg etter kvart gjeldande. Grensene mellom det private og offentlege ansvaret 6 Sjå t.d. Seip Seip 1994:

12 vart etterkvart flytta ved at det offentlege i langt sterkare grad greip inn både i barnets og familiens liv. 8 Å bli bortsett etter lovverket Korleis greip så det offentlege inn i barnebortsetjinga? Frå slutten av 1800-talet vart det offentlege gjennom stat og kommune i større grad synleg som premissleverandør for korleis barn og unges oppvekstvilkår skulle vere. Framveksten av synet på barn som eit individ med eigenverdi, ynskjemålet om å sikre framtidas ressursar og politisk uro over den aukande fattigdommen, utløyste ein auka offentleg innsats på ei rekkje felt. Men samstundes som det offentlege tok eit utvida samfunnsansvar, auka den sosiale kontrollen. 9 Det store vendepunktet i offentlig kontroll over barn og barndom kom med skoleloven i 1889, skriv Astri Andresen i boka Hender små. Bortsetting av barn i Norge Samstundes som denne lova skulle gje alle barn felles skulegang under same tak, var ho også ei utskiljingslov. Barn det knytte seg hefte ved anten i form av sjukdom, lyte eller dårleg oppførsel, vart skilde ut gjennom eigne regel- og lovverk og vidareplasserte. Fattiglovgivnaden, som tidlegare hadde vore det einaste lovverket som kunne gripe inn i høve barn, det vere seg om barnet var foreldrelaust eller at heimesituasjonen var bekymringsfull, vart supplert med verjerådslova av 1896, med verknad frå I følgje Andresen kan ein sjå denne lova som eit sideprodukt av folkeskulelova kor ein hadde trong for å reinse klasserommet for uroelement. Samstundes skulle lova tryggje samfunnet ved å skape (...) en mer veltilpasset voksen befolkning og en lov om forsømte barn. 12 Denne lova flytta såleis det vanskelege og forsømde barnet ut av fattiglovverket og inn i det som i dag vert nemnt som barnevernet. Lova var tenkt nytta i høve kategorien vanarta og forsømde barn, det vil seie kriminelle og usedelige og barn som hadde heimar der dei stod i fare for å bli det. Lovverket hadde ikkje berre skilt ut barn som eiga gruppe, men også gitt det offentlege gjennom dei kommunale verjeråda rett til å oppheve foreldreretten, noko fattiglovgivnaden hadde vore uklar på, sjølv om fattigvesenet hadde utvikla ein praksis der dei tok barna frå foreldra. Vanarta og forsømde barn, skulle takast vare på av det offentlege og i 8 Bjørnson og Haavet Kap.6 9 Seip 1994: Andresen 2006: Andresen Andresen 2006:28. 12

13 fyrste rekkje gjennom verjeråda. 13 Plasseringsalternativa for dei bortsette kunne variere; fosterheim, til sjøs, barneheim eller skuleheim. 14 Fattigvesenet skulle etter innføringa av verjerådslova ta seg av og ha tilsyn med dei fattige barna som var forlatne eller som foreldra ikkje klarte å forsyte. Fattigstyret kunne ikkje overta omsorga, men nytte mild tvang. Viss foreldra ikkje gav sitt samtykkje, kunne foreldra nektast fattighjelp. Eit anna tvangsmiddel var å oversende saka til verjerådet. 15 I den reviderte fattiglova av 1900 fall den gamle legdsordninga bort, likeeins lisitering, ein slags omvendt auksjon der dei med lågast bod fekk tilslaget på dei som skulle bortplasserast. 16 Opphald i fosterheim skulle heretter skje etter satsar fastsett av dei lokale styresmaktene. I kva grad både legd og lisitering vart nytta ved bortplassering av barn i siste del av attenhundretalet, kunne truleg variere frå kommune til kommune. I Sogndal kommune hadde dei i 1891 faste takstar for bortsette barn 17, medan mange kommunar fortsette den heilt lovlege praksisen med å forhandle om pris, kor den med lægste bodet mest truleg vann. 18 Gamal kommunal sparepolitikk gjekk såleis ofte føre tankar om barns beste. Verjerådslova skulle i utgangspunktet ta seg av det meste av bortsettingsproblematikken, men i praksis viste det seg at fattigvesenet og verjeråda lenge gjekk kvarandre i næringa. Mange stader, spesielt i mindre kommunar overtok fattigstyra dei minst problematiske verjerådsbarna. Og skulen med lærarane i spissen var sentral som utskiljing - og bekymringsinstans for begge dei lokale organa. 19 Private plasseringar Barn vart ikkje berre bortplasserte gjennom det offentlege. Familien og slekta hadde lange tradisjonar med å ta seg av sine eigne, med eller utan betaling, og mange foreldre, spesielt einslege mødrer, nytta også private oppfostrarar utanom familien for å sleppe å kome inn under fattigvesenet. Å kome i ulukka var ei skam, og mange vart utstøytte frå familien, sjølv om resultatet av ulukka, barnet, i somme tilfelle kunne handsamast med større nåde og omsorg. For å få hjelp og støtte frå det offentlege, måtte den umoralske situasjonen på bordet, noko mange vegra seg for. Dessutan var det korkje økonomisk eller praktisk mogeleg 13 Førre avsnitt referer seg til Andresen 2006 og Seip 1994: Hagen 2001: Yttri 2001: Sogndal fattigstyre, Korrespondanse med Sogns Barneheim, datert Hagen 2001: Sjå t.d. Hagen 2001, Andresen og

14 for mange av mødrene å ta seg av barna sine. 20 Mange barn av einslege mødrer vaks opp hos besteforeldre eller den nærmaste slekta. Dette kunne også gjelde for store barneflokkar med foreldre. Munnar å mette og arbeids hender vart ofte nøkternt fordelte mellom slektas hushald etter evne og behov. Barneheimsinstitusjonen i Noreg Barneheim i vår tyding har ei heller kort historie i Noreg, men byggjer på ein lang europeisk tradisjon for vanskelegstilte barn. Framveksten av barneheimsinstitusjonen vert knytt til ei felles europeisk institusjonsrørsle på 1800-talet, der løysinga på mange samfunnsproblem låg i institusjonar, for gamle, sinnslidande, kriminelle, barn osv. 21 Ideen var på den eine sida å fjerne problematiske personar frå det opne samfunnet, på den andre sida gjere dei betre eigna for samfunnet gjennom oppdraging og disiplinering. Mange filantropar var skeptiske til dei offentlege utplasseringane i private hushald eller offentlege institusjonar, både til den materielle og åndelege standarden. Mottak av bortsette barn kunne vere motivert av pengar og arbeidskraft meir enn ynskje om å hjelpe. Offentlege arbeids- og fattighus fungerte ofte som reine straffeanstaltar der dårlege element kunne forderve dei gode. Særleg var det viktig å redde sjelene til dei uskuldige barna. Den private barneheimsinstitusjonen vart såleis lansert som eit alternativ og supplement til dei offentlege tilboda. 22 Dei same tendensane og ideane ser vi også elles i Norden, om lag samstundes. Målet var tosidig, samfunnets beste og barnets beste, ved hjelp og kontroll. I den liberale stats- og samfunnsmodellen var det svakt statleg engasjement i sosiale saker og flytande grenser mellom det offentlege og private. Såleis låg alt til rette for det private initiativ. Dei religiøse filantropane var sentrale aktørar, og deira hovudmotiv var ønsket om å redde barnas sjel for Herren, kor kroppsleg omsorg og pleie var meir å sjå på som eit middel enn eit mål i seg sjølv. 23 Utplassering av barn kunne skje privat med eller utan betaling, eller via det offentlege gjennom fattiglova og etter 1900 også gjennom verjerådet. I Noreg skjedde det ei storetablering av barneheimar frå om lag 1870 til Sjølv om barn vart sett på den offentlege dagsordenen i større grad enn før, såg dei statlege styresmaktene på barneheimane som private prosjekt, kor eigarane sjølve måtte syte for driftsmidlar gjennom gåver og innsamlingar. 24 Kommunane var også økonomisk påhaldne 20 Hagen 2001: Andresen 2006: Söderlind 1999 : Østerhaug 2006 : Hagen 2001:78. 14

15 sjølv om dei i aukande grad nytta seg av tilbodet. Uro for det høge talet på spedbarnsdød, uverdige tilhøve for fosterbarn og manglande tilsyn førte til ei gradvis omlegging av den offentlege bortsetjingspraksisen. Trass i skandalane og den storstila barneheimsutbygginga var det likevel fosterheimane som lenge dominerte bortsetjingsbiletet, grunna både fagleg usemje og få institusjonsplassar. Barneheimane fekk fyrst ei slags stordomstid mellom fyrste og andre verdskrig. 25 Frå slutten av mellomkrigstida, mot 1950, kom barneheimstanken etter kvart i utakt med dei faglege råda. 26 Barneheimane vart no ei naudløysing. Fosterheimane rådde igjen grunnen, best og billigast av alternativa på bortsetjingsmarknaden. Men best av alt vart det å satse på tiltak i den biologiske heimen. Teoretiske perspektiv Problemstillingane mine omfattar både grunnlaget for at institusjonen kunne bli etablert og få fotfeste, samt institusjonen som system. Teori omkring dette må femne så vel pedagogiske som religionssosiologiske og velferdshistoriske fagfelt. For å kaste lys over institusjonen som system og kva det kunne innebere å vere på Sogns Barneheim, vil eg ha nytte av teoriane til Erving Goffman om den totale institusjon. Sosiologen Erving Goffman har gjennom boka Anstalt og menneske 27 gjort ei grundig sosiologisk analyse av livet i det han kallar den totale institusjonen, ei lukka institusjonsverd som vi kjenner frå sjukehus, aldersheimar, fengsel og liknande heildøgnsinstitusjonar der dei innlagde i liten grad har eit liv utanfor institusjonens rammer. Studien vart gjort ved Elisabeths Hospital i Washington DC midt på 1950-talet, men vert framleis rekna som eit hovudverk innan sosiologisk analyse av livet i den totale institusjon. I NOU 2004: vert drift av barnevernsinstitusjonar, inklusiv barneheimar, knytt til Goffmans teoriar om den totale institusjon. Begrepet den totale institusjon kan være formålstjenlig for å forstå noe av barnevernsinstitusjonenes interne dynamikk. 29 Det vil også vere mi vurdering. Den totale institusjonen Omgrepet institusjon kan ha fleire tydingar. Ordet kan bli brukt i meir utvida og abstrakt tyding, som faste former som regulerer menneskeleg åtferd kring viktige gjeremål, eller som i 25 Andresen 2006: Andresen 2006: Orginaltittel Asylums Barnehjem og spesialskoler under lupen. Nasjonal kartlegging av omsorgssvikt og overgrep i barnevernsinstitusjoner

16 dagleglivet der ordet gjerne vert nytta i samband med konkrete innretningar som skule, fengsel, sjukehus osv. 30 I følgje Erving Goffman er sosiale institusjonar i ålmenn tyding rom eller bygningar der det regelmessig føregår ei eller anna form for aktivitet. 31 Slike sosiale institusjonar har i følgje Goffman ofte trekk ein finn ved fengsel, og slike verksemder kallar han totale institusjonar. Den totale institution kan defineres som et opholds- og arbeidssted, hvor et større antal ligestillede individer sammen fører en indelukket, formelt administreret tilværelse, afskåret fra samfundet udenfor i en længre periode. Slike institusjonar femner totalt og set stengsler mot omverda gjennom manglande sosial samhandling og fysiske hinder. Slik vert det skapt ei sosial verd innanfor og ei utanfor. Eit viktig aspekt vil vere den definisjonsmakta institusjonen handhevar ved at dei innsette i liten grad opplever andre impulsar enn frå denne lukka institusjonen. Goffman deler institusjonane inn i fem typar etter klientgrupper; - dei hjelpe- og harmlause som gamle, blinde, foreldrelause og fattige - dei som ikkje kan klare seg sjølv og som er til fare for samfunnet - dei som samfunnet vil verje seg mot (t.d. fengsel) - dei som skal løyse ei eller anna arbeidsoppgåve ( militæret, kostskule, arbeidsleirar osv.) - dei som vil trekkje seg attende frå samfunnet ( kloster). Alle institusjonstypane han nemner, har visse fellestrekk sjølv om dei omhandlar ulike grupper og har ulike føremål. Slike fellestrekk vil vere at for den innsette vil alle døgnets gjeremål skje på ein og same stad. Ein søv, leiker/arbeider på institusjonen, i motsetnad til normalsamfunnet kor slike aktivitetar vil skje på ulike stader, både geografisk og institusjonelt. Eit anna fellestrekk vil vere at dei daglege gjeremåla vil skje saman med andre, alle vert handsama likt og skal utføre dei same gjeremåla. Det tredje og siste fellestrekket Goffman nemner, er det regulerte tilværet kor alle dagens aktivitetar er faste etter skjema og aktivitetane som ein ikkje kan velje sjølv, er nedfelt i ein plan for å oppnå institusjonens mål. Karakteristikken av ein total institusjon er i fylgje Goffman; varetagelsen af mange menneskelige behov gjennom en byråkratisk organisering af store menneskegrupper, ganske uanset om denne sosialorganiastoriske metode i det foreliggende tilfælde er nødvendig eller ej, for slet ikke at sige effektiv. På slike institusjonar er det to grupper, dei innsette og dei tilsette. Medan dei tilsette har eit liv utanom institusjonen, vert den andre gruppa verande att med avgrensa kontakt utover. Det 30 Aschehoug og Gyldendals Store Norske Leksikon Goffman 1967: 9 16

17 oppstår lett stereotype og ofte uvenlege haldningar gruppene i mellom, der dei tilsette føler seg mest verdige og dei innsette mindreverdige. Goffman trekkjer vidare fram prosessar som krenking av personlegdom og privilegiesystemet som sider ved slike institusjonar. Slik krenking kan ha ulike uttrykk. Det kan skje når vedkomande kjem til institusjonen og vert fråteken både personlege eignelutar og sosiale støttepunkt som seier noko om kven ein var før. Ein vert fråteken den rolla ein hadde i verda utanfor som yrkesrolla eller familierolla og vedkomande misser også sjølvråderetten over store og små gjeremål. Motstand mot å la seg innrullere i systemet kan føre til straff og audmjuking. Fysisk straff kan førekomme i visse typar totale institusjonar og slike situasjonar kan gjerast ekstra audmjukande. Manglande moglegheit for å sleppe unna institusjonen gjer det enklare for dei tilsette å setje i verk straffetiltak. Privatliv er umogeleg, klienten er aldri aleine og alltid under kontroll. Brev vert lesne og sensurerte, gåver opna, kontrollerte og gjerne konfiskerte. Goffman gjev utallige døme på korleis personlegdom kan bli krenka og tidlegare identitet broten ned, med eller utan direkte hensikt. Privilegieprosessen startar medan krenkingsprosessen går føre seg og den innsette skal byggjast opp att med identiteten til institusjonen. Husets reglar og rutinar dannar grunnlag for påskjøning eller straff. Straff kan t.d. bety midlertidig eller permanent inndraging av privilegium. Det vanlege er også at straffeutmålinga i den totale institusjonen er strengare enn alt kva den innsette har opplevd i normalsamfunnet. Filantropi, religion og velferdsproduksjon Føremålet med det fylgjande er å setje Sogns Barneheim og arbeidet til dei religiøse filantropane som dreiv fram dette nye institusjonstilbodet inn i ei større forståingsramme i høve filantropi og lekmannsrørsla, som var viktige initiativtakarar og premissgjevarar i barneheimsarbeidet. Tradisjonelt vert filantropiomgrepet knytt til det moderne samfunnet med urbanisering og skuggesidene ved industrialiseringa, gjennom det sosiale problem som fanga merksemda og samvitet til dei meir velståande samfunnsgruppene i siste halvdel av 1800-talet. Sjølv om den urbane filantropien og dei religiøse filantropane i det rurale Sogn måtte ha ulike faktiske ståstader med omsyn til det sosiale problem, hadde dei eit felles tankegods og ei felles plassering i det sosialpolitiske biletet. Den leksikalske tydinga av filantropi (av gr. filos, venn, og anthropos, menneske) er menneskevenn; velgjerar, person som driven av menneskekjærleik hjelper naudlidande og 17

18 trengjande medmenneske. 32 Ei slik tyding er likevel ikkje tilstrekkeleg når ein skal forstå filantropien slik han ytra seg på 1800-talet og det tankegodset som låg bak. Filantropien lyt difor setjast inn i ein sosialpolitisk samanheng. Ut frå dagens ståstad får ordet sosialpolitikk oss til å tenkje på statleg eller offentleg engasjement der det offentlege er hovudaktør, men i historisk samanheng må ein sjå sosialpolitikk i relasjon både til privat og offentleg hjelp før det offentlege overtok både styring og fordeling. 33 Å bortplassere barn var og er sosialpolitikk, og primært var barneheimane eit tilbod til og for dei fattige barna og dermed familiane deira. Slik vart det i realiteten også. Dei meir velståande hadde som regel andre sikkerheitsnett når nauda var som verst. Det var såleis fattigdom og den urovekkjande situasjonen desse barna levde i, ikkje barnet i seg sjølv, som var hovudårsaka til at det vart plassert på barneheim, slik og ved Sogns Barneheim. Fattigdom har alltid funnest. Å yte hjelp til fattige og hjelpetrengande har til alle tider vore ein del av samfunnet, men fattigdom som sosialpolitisk problem er historisk sett av nyare dato. Å ta seg av dei fattige og hjelpelause var fyrst og fremst den nære familien og slekta sitt ansvar. Det var familien som utgjorde fyrstelinetenesta, deretter kom samfunnet inn. Ansvaret låg i fyrste rekkje på slekta, ikkje berre som skikk, men som plikt fastslege i Gulatingslova, Frostatingslova og Magnus Lagabøtes landslov. Dette synet vart vidareført, og i fattiglovene på 1800-talet hadde born og foreldre gjensidig forsytingsplikt. 34 At familien og slekta hadde hovudansvaret for dei som ikkje kunne fø seg sjølv, sat såleis djupt og var vevd saman med det etterkvart moralistiske og individualiserte synet på fattigdom. Å vere fattig var stigmatiserande og gav ikkje berre tap av sjølvkjensle, men også av rettar, t.d. røysterett. Dess tyngre og lengre vart truleg vegen å gå for å be om hjelp frå storsamfunnet for folk flest. I takt med samfunnsendringane har måten å hjelpe endra seg, tilliks med synet på fattigdom og årsaker. Kven som skulle få hjelp, på kva måte og ulike hjelpeaktørar er også ein del av dette biletet. I mellomalderen var det sjølvsagt for kyrkja å dele med dei trengjande. Fattigdom var ikkje teikn på moralsk forfall, men den sikre vegen til Gud, og dei fattige vart møtte med respekt og vyrdnad. 35 I følgje Birgitta Jordansson kunne den rike ved å yte til dei fattige fortsetje sitt liv i rikdom, samstundes som han ville få evig liv av di han ved gåver og godheit understøtta den fattige. 36 Det er eit langt sprang frå den verdige fattige i 32 Caplex Ifylgje Paxleksikon 1980 (bind 5:148) er ei generell forståing av politikkomgrepet at politikk er handlingar som er med å definere, prioritere og fordele verdiar i eit samfunn. Ei slik forståing dekkjer også handlingar utanfor dei styrande organa i det offentlege 34 Yttri 2001:31 35 Peter Englund i Yttri 2001 : 8 36 Jordansson 1992:

19 mellomalderen og den barmhjertige givar som kunne sikre seg evig frelse ved hjelp av milde gåver, til synet på fattigdom og den filantropiske rørsla som oppstod i det industrialiserte England tidleg på 1800-talet, kor også filantropar i Noreg og Norden henta sine idear frå. Krisetider, uår, omlegging i jordbruket og gryande industrialisering hadde endra synet på fattigdom, og på sett og vis hadde den fattige gått frå vyrdnad til skam. 37 Fattigdom var blitt individualisert, moralisert og til dels kriminalisert. I løpet av denne perioden hadde også det som skulle bli eit institusjonalisert syn på fattige, verdige ikkje verdige fattige vakse fram. 38 Den gryande industrialiseringa skapte større motsetnader mellom fattig og rik, talet på fattige auka og det er i denne perioden fattigdom står fram som eit sosialt problem. Dei verdige fattige var gamle, sjuke, funksjonshemma og små barn utan forsytarar. Hjelp skulle vere til sjølvhjelp, ei mellombels handsrekking, for fyrst og fremst skulle ein hjelpe seg sjølv. Framleis vart fattigdom sett på som ein naturleg del av samfunnet og individuelt forklart. Den økonomiske liberalismen gav ikkje rom for strukturelle forklaringar. Den polske historikaren Geremek finn to hovudtankar bak retningslinene innan sosiallovgivinga i Europa i denne perioden, fattigdom som noko uroskapande som måtte kontrollerast, samstundes som eit humanitær syn bygt på medkjensle med dei fattige vaks fram. 39 Dette er også blant kjerneelementa i filantropien. Dei sosiale følgjene av industrialiseringa vart brutale, og gapet mellom fattig og rik større enn stort. Dei offentlege hjelpetiltaka var på eit minimum, heilt i tråd med den rådande politikken. Dette påkalla borgarleg samvit, medkjensle og uro, og det framveksande borgarskapet tok ansvar. Ikkje for å omfordele gode gjennom samfunnsendring, men for å lindre den nauda som så tydeleg avteikna seg og slik oppretthalde det beståande samfunnet. Det vart sett i gong sporadiske filantropiske tiltak i Noreg tidleg på 1800-talet, mellom anna barneheimar, men det private sosiale arbeidet fekk fyrst skikkeleg fotfeste kring 1840 då avhalds- og misjonsforeiningane vart danna. 40 Både omgrepet og gjerningane vaks frå individuelle kristelege velgjerningar innan den kyrkjelege ramma til samfunnsnyttig verksemd utanfor. Det opphavlege filantropiske arbeidet hadde sitt utspring i det lokale behov, ofte knytt til byens slum og elende. I takt med organisasjonsdanninga og framveksten av dei humanitære organisasjonane, vaks det på slutten av 1800-talet fram landsomfattande organisasjonar med eit breiare siktemål og større geografisk nedslagsfelt. 37 Yttri Jordansson 1992: Geremek i Sjögren 1997: Seip 1994:

20 Filantropi uttrykkjer både ide og praktisk handling og glir i praksis over i kvarandre. Den filantropiske aktiviteten oppstod i tomrommet mellom den hjelpetrengjande og den restriktive offentlege fattigpolitikken og var på topp ved inngangen til 1900-talet her i landet. I siste delen av attenhundretalet vaks erkjenninga fram om eit sterkare offentleg ansvar for sosialpolitikken. Anne Lise Seip karakteriser tida mellom ca som sosialhjelpstaten, perioden mellom den eldre laissez-fairestaten med minimalt offentleg ansvar, men med stort sjølvansvar hos einskildindividet, og den komande velferdsstaten med universelle ytingar og stort offentleg ansvar. 41 Aukande offentleg engasjement med eit differensiert helse- og sosiallovverk som gradvis avløyste fattiglovene til tross, det private sosiale arbeidet fylgde med og det institusjonelle samarbeidet mellom det offentlege og private vart eit av kjenneteikna ved sosialhjelpstaten. 42 Rommet kor filantropane utfolda seg med sine barnhjertige gjerningar var stort, handlefridomen likeeins. Den liberale stats- og samfunnsmodellen med svakt statleg engasjement i sosiale problem opna for ein friplass i sivilsamfunnet kor det var fritt fram for aktivistar i den nye borgarlege ålmenta. Føresetnaden var at aktiviteten føregjekk i tråd med det rådande samfunnssynet og etter dei ideologiske retningsliner som fattiglovene trekte opp. 43 Å arbeide under slike rammer var lite problematisk for dei velståande og mellomklassen, kor sistnemnde utgjorde tyngda av filantropane. Filantropien var ikkje revolusjonerande, men samfunnsbevarande i sitt vesen og sjølv om naud og elende skaka dei velståande i samfunnet, gjekk kritikken mot den hardhjarta liberalismen, ikkje liberalismen i seg sjølv. 44 Sjølv om den private velgjerda hadde eit samfunnskonserverande føremål, førte aktiviteten likevel til at nye problemområde vart løfta opp, fram og inn i samfunnsdebatten. Søkelyset førte ofte til krav om endring og eit aukande ansvar hos det offentlege. Kanskje ein såleis kan seie at filantropien var revolusjonerande i sine handlingar? Den private velgjerda og det sosiale engasjementet vart i stor grad eit kvinnefelt. Både ideologisk og praktisk vart det filantropiske arbeidet forbunde med kvinner. 45 I tråd med dåtidas kjønnsoppfatning vart oppgåver og verv fordelt etter kjønnas eigenart/biologiske eigenskapar, og heimen og omsorgsarbeid var den borgarlege kvinna sitt domene. Det var her hennar naturgitte eigenskapar kom til sin rett. Den borgarlege heimen vart idealet, heimen og familien skulle vere ein garantist mot samfunnsoppløysing og ( ) en kilde til et moralsk og 41 Seip 1994 : Seip 1994:12 43 Jordansson 1992: Lütsen 2003 : Jordansson 1992:473 20

21 arbeidsomt liv for den enkelte. Slik ble familien og hjemmet oppfattet som et kulturelt knutepunkt og en motvekt mot oppløsning av sentrale normer og verdier. 46 Familien og heimen vart også idealet og dermed modellen for mange av dei institusjonane som vart bygde i perioden, m.a. barneheimane. At dei borgarlege kvinnene utvida sin aksjonsradius frå den heimlege private sfæren og ut i samfunnet, vart grenseoverskridande, men vart ikkje oppfatta slik. Det var heller meir i tråd med det rådande synet på kvar det var naturleg at kvinner kunne og burde bruke sine naturgitte eigenskapar som mor og omsorgsperson. I følgje Jordansson var ikkje samfunnsdeltakinga berre ein rett kvinna hadde, men også ei plikt. 47 Argumenta var at kvinna med sine mjuke verdiar, praksis og kunnskap, omsorgsfulle veremåte og høge moral var langt betre skikka enn mannen til å delta i sosialt arbeid ute i den store heimen. Elisabeth Haavet skriv : Ved å legge vekt på hjemmet som ideal ble det bygget bro mellom kvinnelig underordning og selvstendig samfunnsaktivitet. 48 Paradoksalt nok vart det såleis den borgarlege ideologien med heimen og familien som kvinnas viktigaste gjeremål som førte henne ut av denne privatsfæren og ut i samfunnslivet. Ein formildande faktor i dette paradokset var koplinga til kristen kallstenking. Den religiøse filantropien hadde eit negativt syn på offentleg fattighjelp som mottakarrett og skatteyting til føremålet som borgarplikt. Fattighjelp skulle knytast til barmhjertige ytingar og takksemd frå mottakaren, og gjennom den offentlege fattighjelpa forsvann dette nestekjærleiksperspektivet, den personlege relasjonen mellom givar og mottakar. I tillegg var kvaliteten ikkje god på dei offentlege tenestene. Det offentlege mangla nestekjærleikens glød. 49 Denne gløden hadde derimot dei mange religiøse filantropane som var knytte til indremisjonen og dei religiøse vekkingsrørslene som tok fart i siste del av talet. Dei meinte at den kristne nestekjærleiken hadde vore til forfall sidan reformasjonen, og at den evangeliets sanne velgjerningstanke måtte vekkjast til live att gjennom alternativ til den ukristelege offentlege hjelpa. 50 Den lutherske kallstankegongen om at alle gode handlingar var kristelege handlingar om dei vart utførte av kristelege eller ikkje, vart sett under press ved pietistiske strøymingar der personleg kall og teneste fekk ein anna valør. Det kristne kallet var forkynning, og det kunne i prinsippet ikkje skje gjennom den verdslege omsorga. Gjennom eigne private institusjonar derimot ville omsorg bli noko anna og meir enn forsorg. Her ville kristen nestekjærleik med Herrens tukt og formaning føre den hjelpetrengjande i rett lei, i djup 46 Haavet 1990: Jordansson 1992: Haavet 1990: Wyller Wyller

22 takksemd mot givaren. Dei mange institusjonane for gamle, sjuke, uføre, barn, falne kvinner, einslege mødrer, osv. vart på denne måten også eit vitnemål om dei gode gjerningane som frukt av trua. 51 Barn var eit ynda arbeidsfelt for dei kristne filantropane, så vel som i filantropien generelt. I byrjinga av 1800-talet byrja den borgarlege barndomsideologien å konkretisere seg gjennom praktiske handlingar. I følgje Hugh Cunningham hadde tidlegare tiltak retta mot barn vore utforma enten med tanke på barnets sjel, eller med statens framtidige behov for arbeidskraft. Dei gamle omsyna fylgde med inn på 1900-talet, men det nye var tanken om at barnet måtte sikrast ein god barndom. 52 Og barna var ei sjølvsagt målgruppe for det filantropiske arbeidet både ut frå dei hjarteskjerande tilhøva mange av barna levde under, men også ut frå eit samfunnsførebyggjande aspekt. Barn fekk etterkvart ein verdi i seg sjølv, dei tilhøyrde dei verdige fattige, dei representerte framtida og kunne formast og bergast. 53 I den filantropiske/misjonerande diskursen vart møtet med barn utan barndom ei sjokkarta oppleving, kor avstanden mellom borgarskapets barndomsideal og trygge oppvekst og den røynda mange fattige barn levde i var skremmande stor. 54 Barneredning vart såleis eit høgt prioritert område for filantropien og samstundes eit område med brei appell til offerviljen hos folk flest. Lekmannsrørsla og verdigrunnlaget I 1842 vart det norske kyrkjelege prestemonopolet formelt brote. Lekfolk hadde rett til å tale Guds ord i forsamlingar, unnateke kyrkja. Tre år seinare vart Dissenterlova vedteken og med det fall også det statlege lutherske trusmonopolet. 55 Det kristelege Noreg hadde bevega seg frå eit statleg tvunge kyrkjeleg fellesskap mot eit samfunn med vekt på det personlege ansvaret, individuelle religiøse val og organisatorisk fridom. Vegen mot denne liberaliseringa gjekk m.a. gjennom Luthers lære og pietismen, opplysningstida som frigjorde åndslivet frå den kyrkjelege formyndarskapen og sette einskildmennesket meir i sentrum, samt demokratisering og ei gryande modernisering av samfunnet. 56 Den gamle kyrkjelyden som felles møteplass for kristenfolket hadde måtte vike for nye sosiale relasjonar som peika ut 51 Furre 1990: Cunningham 1996: Cunningham 1996: Cunningham 1996: Den første Dissenterlova gav avgrensa religionsfridom for det statsmakta definerte som kristne trussamfunn. Unnataket galdt mellom anna jødar. Men lova gav folk høve til å melde seg ut av Statskyrkja, samt organisere eigne kristne trussamfunn. 56 Langhelle

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT MASFJORDEN KOMMUNE Sosialtenesta Nav Masfjorden Postboks 14, 5987 Hosteland Tlf 815 81 000/47452171 Unnateke for offentleg innsyn Jf. Offlentleglova 13 SØKNAD OM STØTTEKONTAKT Eg vil ha søknaden handsama

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid.

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Visjon og formål Visjon: Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Formål: Telemark Lys AS er ei attføringsbedrift som, gjennom framifrå resultat, skal medverke til å oppfylle Stortingets målsetting om

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

PLAN FOR KVALITETSUTVIKLING 2016-2019

PLAN FOR KVALITETSUTVIKLING 2016-2019 PLAN FOR KVALITETSUTVIKLING 2016-2019 BARNEHAGANE OG BARNEHAGESEKTOREN i KLEPP KOMMUNE 1 Klepp kommune Del 1: Grunnlaget Del 2: Område for kvalitetsarbeid Del 3: Satsingsområda Del 4: Implementering Del

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

Eit lærande utdanningssystem?

Eit lærande utdanningssystem? 07.Mai 2015 Øyvind Glosvik: Eit lærande utdanningssystem? 1 http://www.utdanningsnytt.no/magasin/2015/mysteriet-i-vestsogn-og-fjordane-er-fylket-som-forundrar-forskarane/ Mitt prosjekt: Kva er «annleis»

Detaljer

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din.

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din. Skal skal ikkje Har du ein draum om å driva Inn på tunet verksemd? Gjennom dette kapittelet i netthandboka får du tankehjelp og praktisk hjelp i dei første fasane mot etablering; frå draum til forretningsplan.

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Brukarutval. Kva er ein brukar i denne samanheng?

Brukarutval. Kva er ein brukar i denne samanheng? 1 Brukarutval Kva er ein brukar i denne samanheng? Ein brukar er i denne samanheng ein som nyttar helse, sosial og omsorgstenester eller potensielt kunne hatt velferdsgevinst ved å gjere det fordi vedkomande

Detaljer

Strategiplan for Nordhordland Indremisjon 2011-2020

Strategiplan for Nordhordland Indremisjon 2011-2020 Strategiplan for Nordhordland Indremisjon 2011-2020 Vi vil DISIPPELGJERE ved å vinne, utruste og sende! Denne strategiplanen er vorten til for at vi saman skal verte inspirerte og utfordra til å gå vidare

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

10/60-14/N-211//AMS 22.05.2013

10/60-14/N-211//AMS 22.05.2013 INTERNT NOTAT MASFJORDEN KOMMUNE «SSE_NAVN» Til: Kommunestyret Frå: Alf Strand Dok. ref. Dato: 10/60-14/N-211//AMS 22.05.2013 Vedtekter for barnehagane i Masfjorden Vedlagt følgjer reviderte vedtekter

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

INTERNETTOPPKOPLING VED DEI VIDAREGÅANDE SKOLANE - FORSLAG I OKTOBERTINGET 2010

INTERNETTOPPKOPLING VED DEI VIDAREGÅANDE SKOLANE - FORSLAG I OKTOBERTINGET 2010 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Organisasjonsavdelinga IT-seksjonen Arkivsak 201011409-3 Arkivnr. 036 Saksh. Svein Åge Nottveit, Birthe Haugen Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 23.02.2011-24.02.2011

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO. Gjeld frå 1. januar 2015

Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO. Gjeld frå 1. januar 2015 Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO Gjeld frå 1. januar 2015 1 Innhald Innleiing... 3 Del 1: Reglar om inhabilitet... 4 1.1. Automatisk

Detaljer

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd VISJON I arbeidet for og med dei medarbeidarane i Fjell sokn har vi utarbeida ein visjon: I Fjell sokn vil vi

Detaljer

SAMNANGER KOMMUNE MÅLBRUKSPLAN

SAMNANGER KOMMUNE MÅLBRUKSPLAN SAMNANGER KOMMUNE MÅLBRUKSPLAN vedteke av kommunestyret 29.01.1998 1. HISTORISK BAKGRUNN Dei første skulekrinsane i Samnanger gjekk over til nynorsk («landsmål») i 1909. Sidan 1938 har nynorsk vore einerådande

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Månadsbrev for Rosa september 2014

Månadsbrev for Rosa september 2014 Månadsbrev for Rosa september 2014 Oppsummering/ evaluering av september Språkutvikling Omsorg Ser at borna no stort sett er trygge både på rutinane, dei andre barna og dei vaksne på avdelinga. Dette fører

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

Endringar i plan- og bygningslova (plandelen) frå 1. januar 2015

Endringar i plan- og bygningslova (plandelen) frå 1. januar 2015 BREV MED NYHENDE 06/02/2015 Endringar i plan- og bygningslova (plandelen) frå 1. januar 2015 Av advokat Anders Elling Petersen Johansen Bakgrunn Regjeringa har, etter eiga utsegn, ei målsetjing om å gjere

Detaljer

Strategiplan for Apoteka Vest HF

Strategiplan for Apoteka Vest HF Strategiplan for Apoteka Vest HF 2009 2015 Versjon 0.91 03.09.2008 Strategiplan for Apotekene Vest HF 2009 2015 Side 1 Innleiing Det har vore nokre spennande år for Apoteka Vest HF sida reforma av helseføretaka

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,

Detaljer

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Utforskaren Hovudområdet grip over i og inn i dei andre hovudområda i faget, og difor skal ein arbeide med kompetansemåla i utforskaren samtidig med at ein arbeider

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Arbeidsinnvandrarar som ressurs i regional utvikling

Arbeidsinnvandrarar som ressurs i regional utvikling Arbeidsinnvandrarar som ressurs i regional utvikling Brita Gjerstad Arbeidsinnvandring Eit tilforlateleg utgangspunkt: Innvandraren treng arbeid I mange kommunar trengst arbeidskraft Norsk offentleg politikk:

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

ROSENDAL BARNEHAGESENTER SIN VISJON :

ROSENDAL BARNEHAGESENTER SIN VISJON : Årsplan 2007 2008 ROSENDAL BARNEHAGESENTER SIN VISJON : Vi vardar vegen Varde er nemninga på ein haug med steinar som vert lødd opp som vegmerking. På veg til den store varden der målet er, passerer vi

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

ORGANISATORISK PLATTFORM FOR UNGE VENSTRE

ORGANISATORISK PLATTFORM FOR UNGE VENSTRE ORGANISATORISK PLATTFORM FOR UNGE VENSTRE 2016-2019 INNLEIING Organisatorisk plattform er vedteken av Unge Venstres landsmøte 2015 og gjeld for perioden 2016-2019. Det er berre landsmøte som i perioden

Detaljer

Når foreldre ikkje bur saman. Retningsliner for å sikre samarbeid mellom barnehagane og foreldre som ikkje bur saman.

Når foreldre ikkje bur saman. Retningsliner for å sikre samarbeid mellom barnehagane og foreldre som ikkje bur saman. Når foreldre ikkje bur saman. Retningsliner for å sikre samarbeid mellom barnehagane og foreldre som ikkje bur saman. Administrativt vedtatt 5.5.2013. 1 Formålet til barnehagen er mellom anna å ta vare

Detaljer

Med god informasjon i bagasjen

Med god informasjon i bagasjen Evaluering av pasientinformasjon Med god informasjon i bagasjen Johan Barstad Lærings og meistringssenteret Helse Sunnmøre HF SAMAN om OPP Hotell Britannia, Trondheim 18. Februar 2010 Sunnmørsposten, 08.02.10

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012 Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012 Innhold Om rapporten... 2 Forklaring til statistikken... 2 Resultat... 2 Nettsider... 2 Statistikk... 2 Korte tekstar 1 10 sider og tekstar over 10 sider...

Detaljer

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 -------------------------------------------------------------------------------- DATO: LOV-1950-12-08-3 OPPHEVET DEPARTEMENT: AID (Arbeids- og inkluderingsdepartementet)

Detaljer

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar.

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. Vårt ynskje: Alle barn skal ha eit trygt miljø i barnehagen utan mobbing.

Detaljer

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv):

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): VEDLEGG 1 I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): 2-12 tredje ledd skal lyde: For private grunnskolar

Detaljer

TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE

TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE I pasient- og pårørandeopplæringa som vert gjennomført av avdelingane i sjukehusa i Helse Møre

Detaljer

PRAKSISKONTRAKT. Eg har også jobba eit halvt år som nattevakt og halvannan år på dagtid på avlastningsbolig for barn med ulike behov.

PRAKSISKONTRAKT. Eg har også jobba eit halvt år som nattevakt og halvannan år på dagtid på avlastningsbolig for barn med ulike behov. PRAKSISKONTRAKT Barnehagens forutsetningar Praksislærers forventning til studenten Eige ark Studentens forutsetninger (faglige, personlige, praktiske) Eg har ikkje noko erfaring med barnehage før eg starta

Detaljer

Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016

Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016 Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016 Veke Kunnskapsløftet Emne: Læremiddel: Lærebok: Kosmos 10 34-36 -gjere greie for korleis ulike politiske parti fremjar ulike verdiar og interesser, knyte dette

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving.

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving. Engelsk Kompetansemål: Når du er ferdig med denne perioden, skal du kunna: forstå hovedinnhold og detaljer i ulike typer muntlige tekster om forskjellige emner uttrykke seg med flyt og sammenheng tilpasset

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene

Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene Kva når hjelpa ikkje helper? Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene Ansvar! Eit ansvar for samfunnstryggleiken Der er vi kvar dag! Vi kjenner på ansvar, vi har ansvar

Detaljer

HØYRING OM SKULESTRUKTUR I STRANDA TETTSTAD

HØYRING OM SKULESTRUKTUR I STRANDA TETTSTAD HØYRING OM SKULESTRUKTUR I STRANDA TETTSTAD Utgangspunktet for saka er budsjettvedtak i KOM 21.12.2011 der innsparing ved nedlegging av Helstad skule ligg som føresetnad for balanse i framlagt budsjett.

Detaljer

Ny strategiplan for Høgskulen

Ny strategiplan for Høgskulen Ny strategiplan for Høgskulen Nokre innspel til det vidare arbeidet Petter Øgar Mi forståing av strategisk plan Ein overordna og langsiktig plan for å oppnå bestemte overordna mål for organisasjonen Måla

Detaljer

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016 Hovudområda i norsk er munnleg kommunikasjon, skriftleg kommunikasjon og språk, litteratur og kultur. Kvart av kompetansemåla er brotne ned i mindre einingar. Vi sett

Detaljer

VEDTEKTER FOR RØYSMARKA STUDENTBARNEHAGE, VOLDA OG FOGDEGÅRDEN STUDENTBARNEHAGE, ÅLESUND. gjeldande frå 01.01. 2011

VEDTEKTER FOR RØYSMARKA STUDENTBARNEHAGE, VOLDA OG FOGDEGÅRDEN STUDENTBARNEHAGE, ÅLESUND. gjeldande frå 01.01. 2011 1 2 VEDTEKTER FOR RØYSMARKA STUDENTBARNEHAGE, VOLDA OG FOGDEGÅRDEN STUDENTBARNEHAGE, ÅLESUND gjeldande frå 01.01. 2011 1. DRIFT I SAMSVAR MED NORSK LOV Eigaren av barnehagane er Studentsamskipnaden for

Detaljer

REGIONRÅDET FOR HALLINGDAL MEDLEMSKAP I LANDSSAMANSLUTNINGA AV NYNORSKKOMMUNAR (LNK)

REGIONRÅDET FOR HALLINGDAL MEDLEMSKAP I LANDSSAMANSLUTNINGA AV NYNORSKKOMMUNAR (LNK) SAK 55/13 REGIONRÅDET FOR HALLINGDAL MEDLEMSKAP I LANDSSAMANSLUTNINGA AV NYNORSKKOMMUNAR (LNK) Saksopplysning I sak 49/13, under eventuelt var eit punkt spørsmålet om ikkje Regionrådet for Hallingdal burde

Detaljer

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform Godt Lokaldemokrati ei plattform Godt lokaldemokrati ei plattform Norsk lokaldemokrati er godt men kan og bør bli betre. KS meiner ei plattform vil vere til nytte i utviklingsarbeidet for eit betre lokaldemokrati.

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

Vi lærer om respekt og likestilling

Vi lærer om respekt og likestilling Vi lærer om respekt og likestilling I Rammeplanen står det at barnehagen skal tilby alle barn eit rikt, variert, stimulerande og utfordrande læringsmiljø, uansett alder, kjønn, funksjonsnivå, sosial og

Detaljer

SENIORPOLITIKK Masfjorden kommune

SENIORPOLITIKK Masfjorden kommune SENIORPOLITIKK Masfjorden kommune Vedteke i kommunestyret 19 juni 2014 FORORD Hovudoppdraget for alle som arbeider i Masfjorden kommune er å yte kommunale tenester av beste kvalitet. Den einskilde sin

Detaljer

IKT-kompetanse for øvingsskular

IKT-kompetanse for øvingsskular Notat / Svein Arnesen IKT-kompetanse for øvingsskular Spørjeundersøking ved Vartdal skule VOLDA Forfattar Ansvarleg utgjevar ISSN Sats Distribusjon Svein Arnesen Høgskulen i Volda -7 Svein Arnesen http://www.hivolda.no/fou

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

«VURDERING FOR LÆRING» Retningsliner for skulane i Lindås

«VURDERING FOR LÆRING» Retningsliner for skulane i Lindås «VURDERING FOR LÆRING» Retningsliner for skulane i Lindås 1 Forord For å kunne styrkje kvaliteten i undervisninga og vurderinga, må vi vite kva god undervisning og vurdering er. God undervisning og vurdering

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

SENIORPOLITIKK Masfjorden kommune

SENIORPOLITIKK Masfjorden kommune SENIORPOLITIKK Masfjorden kommune Vedteke av kommunestyret 19. juni 2014 Postadr.: Telefon: Telefaks: Bankgiro: Organisasjonsnr.: 5981 MASFJORDNES 56 16 62 00 56 16 62 01 3201 48 54958 945627913 E-post:post@masfjorden.kommune.no

Detaljer

Barnevernsfaglege vurderingar. Fylkesmannen sine erfaringar. Turid Måseide og Gunn Randi Bjørnevoll 2.9.2014

Barnevernsfaglege vurderingar. Fylkesmannen sine erfaringar. Turid Måseide og Gunn Randi Bjørnevoll 2.9.2014 Barnevernsfaglege vurderingar Fylkesmannen sine erfaringar Turid Måseide og Gunn Randi Bjørnevoll 2.9.2014 Heimel Dokumentasjonskrav 1. Barnevernlova og forvaltningslova Formål 1. Arbeidsverktøy for dei

Detaljer

VEDTEKTER FOR KOMMUNALE BARNEHAGAR I VÅGÅ.

VEDTEKTER FOR KOMMUNALE BARNEHAGAR I VÅGÅ. VEDTEKTER FOR KOMMUNALE BARNEHAGAR I VÅGÅ. Vedtekne av Vågå kommunestyre 7.mai 1979 og seinare justerte i vedtak i Vågå kommunestyre, sak 78/82, 119/88, 10/89, 18/91,19/93, 31/94, 138/94, 7/97, 25/2000,

Detaljer

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten.

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten. Rapport. Innbyggjarundersøkinga 2015 Ulvik herad. Generelt om spørsmåla: Spørsmåla kunne graderast på ein skala frå 1-6, kor 1 var dårlegast. Eit gjennomsnitt på 3,5 vil seie ein vurderingsscore midt på

Detaljer

Forslag frå fylkesrådmannen

Forslag frå fylkesrådmannen TELEMARK FYLKESKOMMUNE Hovudutval for kultur Forslag frå fylkesrådmannen 1. Telemark fylkeskommune, hovudutval for kultur gir Norsk Industriarbeidarmuseum og Vest Telemark Museum ei samla tilsegn om kr

Detaljer

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen Denne eksamensrettleiinga gir informasjon om sentralt gitt eksamen, og korleis denne eksamen skal vurderast. Rettleiinga skal vere kjend for elever,

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

Korleis kan du i din jobb utvikle deg til å bli ein tydleg medspelar?

Korleis kan du i din jobb utvikle deg til å bli ein tydleg medspelar? Her vil de finne forslag på ulike refleksjonsoppgåver. Desse er meint som inspirasjon. Plukk nokre få. Kvar avdeling/eining kan med fordel tilpasse desse slik at dei er spissa mot deltakarane sin arbeidsdag.

Detaljer

VELSIGNING AV HUS OG HEIM

VELSIGNING AV HUS OG HEIM KR 15.4/12 VELSIGNING AV HUS OG HEIM 1 Denne liturgien kan brukast når folk bed presten eller ein annan kyrkjeleg medarbeidar om å koma og velsigna den nye heimen deira. 2 Dersom presten blir beden om

Detaljer

Arbeidsgruppa for prosjektet Oppvekstplan for Fyresdal kommune ynskjer innspel til arbeidet.

Arbeidsgruppa for prosjektet Oppvekstplan for Fyresdal kommune ynskjer innspel til arbeidet. Arbeidsgruppa for prosjektet Oppvekstplan for Fyresdal kommune ynskjer innspel til arbeidet. Dette notatet skisserer innhald og kan brukast som eit utgangspunkt for drøftingar og innspel. Me ynskjer særleg

Detaljer

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Velkomsthelsing. Leiar: Forsamlinga skal i dag ta imot dette barnet (bruk gjerne namnet). Vi gjer dette med glede og i bevissthet om det ansvaret dette legg på

Detaljer

Riksregulativet for ferjetakstar - høyring

Riksregulativet for ferjetakstar - høyring Ansvarleg sakshandsamar sign. for utført handling: Saka er godkjend av fylkesrådmannen: Dokumentoversyn: Tal prenta vedlegg: * Tal uprenta vedlegg: * Riksregulativet for ferjetakstar - høyring Fylkesrådmannen

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Høringsuttalelse Høring - Forslag til forskrift om rammeplan for barnehagelærerutdanning - KD Kunnskapsdepartementet

Høringsuttalelse Høring - Forslag til forskrift om rammeplan for barnehagelærerutdanning - KD Kunnskapsdepartementet Lakkegata 3 / 0187 Oslo T: 22 04 49 70 F: 22 04 49 89 E: nso@student.no W: www.student.no Høringsuttalelse Høring - Forslag til forskrift om rammeplan for barnehagelærerutdanning - KD Kunnskapsdepartementet

Detaljer

ABC for Barne- og ungdomsleiarar - Praktisk hjelp til betre planlegging og gjennomføring

ABC for Barne- og ungdomsleiarar - Praktisk hjelp til betre planlegging og gjennomføring ABC for Barne- og ungdomsleiarar - Praktisk hjelp til betre planlegging og gjennomføring Innleiing Alle som er, eller har vore, leiar i eit barne- eller ungdomslag veit at det ikkje finns enkle eller lettvinte

Detaljer

ÅRSPLAN 2013/2014 FAG: Samfunnsfag TRINN: 10.trinn

ÅRSPLAN 2013/2014 FAG: Samfunnsfag TRINN: 10.trinn ÅRSPLAN 2013/2014 FAG: Samfunnsfag TRINN: 10.trinn Mål fra Kunnskapsløftet Utforskaren: 1. Formulere spørsmål om forhold i samfunnet, planleggje og gjennomføre ei undersøking og drøfte funn og resultat

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN OG UNGDOM SINE REAKSJONAR I denne brosjyra finn du nyttige tips for deg som er innlagt, og har barn under 18 år. Når ein i familien vert alvorleg

Detaljer

8 tema for godt samspel

8 tema for godt samspel PROGRAM FOR FORELDRERETTLEIING BUF00032 8 tema for godt samspel Samtalehefte for foreldre og andre vaksne PROGRAM FOR foreldrerettleiing Dette heftet inngår i ein serie av materiell knytta til foreldrerettleiings

Detaljer

SENIORPOLITISK PLAN FOR SKODJE KOMMUNE

SENIORPOLITISK PLAN FOR SKODJE KOMMUNE SKODJE KOMMUNE SENIORPOLITISK PLAN FOR SKODJE KOMMUNE Til behandling i Kommunestyret 14.12.2010 Sak PS /10 Saksnr.: 06/521-9 Side 1 2 1. MÅLSETJING I Skodje kommune ønskjer alle tilsette å halde fram i

Detaljer