DAG OG TID. «Ivar Aasen er målaren som går inn i sitt eige kunstverk og blir borte.» Dag og Tid feirar 200-årsjubilanten.

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "DAG OG TID. «Ivar Aasen er målaren som går inn i sitt eige kunstverk og blir borte.» Dag og Tid feirar 200-årsjubilanten."

Transkript

1 minneord Kåre Lunden var ein sterk kampfelle SIDE 25 kommentar NTB har nullkompetanse i energispørsmål. side 6 fri vekeavis for kultur og politikk reportasje side a-avis For å leggje ferien til Turkmenistan bør ein vere over snittet motivert, skriv Erika Fatland i ein ny serie om eitt av verdas mest lukka land. DAG OG TID nr august årgang kr 45,- barnehagar side 4 5 Mangel. Barnehagereforma har gått utover kvaliteten på barnehagetilbodet, meiner Utdanningsforbundet. egypt side 8 9 Trådtrekkjarane. Tamarod er gruppa som fekk i stand demonstrasjonane mot Mursi. Men kven er dei? politikk side 7 «Kvinner: Lær dykk handlingsregelen før valdagen!» Kommentator Therese Sollien val side Egoisme. Går det an heilt objektivt å hevde at høgresida er meir egoistisk enn venstresida, spør Agnes Ravatn. kunst side Søskensjalusi. Emanuel og Gustav Vigeland snakka aldri meir saman, då førstnemnde vart skulda for å kopiere storebror. ISSN «Ivar Aasen er målaren som går inn i sitt eige kunstverk og blir borte.» Dag og Tid feirar 200-årsjubilanten. side og

2 2 LEIAR DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 Mugabe og Mandela n Då Nelson Mandela (fødd 1918) blei fyrste svarte presidenten i Sør Afrika i 1994, hadde Robert Mugabe (fødd 1924) vore president i fjorten år. Då hadde dei mykje å talast om og mykje til felles. n Det har dei snautt i dag. Helsa til Mandela er som kjent skrøpeleg, men han er truleg det mest beundra mennesket i verda. Mugabe, på si side, verkar like sprek som i velmaktsdagane og meir forakta enn nokon gong. n Då Mandela blei president i 1994, var Mugabe framleis ein akta statsleiar, elska av svært mange landsmenn. Økonomien i landet blømde, og for oss radikale nordmenn var Mugabe framleis ein fridomshelt. n Då Mandela gjekk av som president, hadde han greidd å lækja sørafrikanske sår mellom svarte og kvite som ingen trudde kunne gro, i alle fall ikkje så fort. n Om lag på same tida sette president Mugabe i gang med å bli kvitt dei kvite borgarane av landet sitt. Ved å ta jorda frå dei og gje ho til svarte, landlause som difor stødde og framleis stør han, pusta Mugabe på dei etniske glørne og øydela økonomien. n Me kan læra mykje av desse to, til og med i Noreg og ikkje minst før eit stortingsval. Mandela gav seg på topp, han hadde gjort det han kunne gjera betre enn nokon annan, og hadde ingenting å missa. n Mugabe vågar ikkje sleppa andre til i Zimbabwe. Han er viss på at desse andre vil riva ned alt han har bygd opp i landet han har freista forma i sitt einsame, uforsonlege og alliansefrie bilete. Og truleg har han rett i det. n Når folk som Mugabe ikkje lenger har makt til å skremma eller midlar til å kjøpa, har dei mist alt. Mandela, på si side, treng korkje makt eller pengar. Tvert om, makt og pengar var vel det einaste som kunne teke frå han plassen øvst på lista over menneske me ser opp til. JOHAN BROX Med gevær og søkke i Skåbu Fakta og politikk til sides: Skåbu vart råka av ulv, og Skåbu slo tilbake. SIGRUN SLAPGARD Kommentar Fagert er landet og sommaren er god. Her i Skåbu har vi overlevd sauemassakre og katastrofeflaum. Nå ler vi med den lokale revyen Hos rødhette og ulven over det daglege strevet med stengt veg og farlege rovdyr. Det er ein rå latter som heng over bygda. For dei som har mista sauer, er det ein latter blanda med gråt. Ingenting er verre for ein sauebonde enn å miste lam, finne dei søte små flerra opp av villdyrtenner. KATASTROFEÅR Ulv gjennom Ruste, ulv på E6, ulv i Øyer-fjellet, ulv i Skåbu skoten med lam i kjeften. Alt dette ifølgje sikre kjelder. Ulveoverskriftene er mange det siste året. For dette er katastrofeåret der vegen vår har rasa ut i to omgangar og ulven tydelegvis har hatt lettare for å ta seg fram enn folk og biltrafikk. Og det i eit område av landet det ikkje skal vere ynglande ulv. Men i år har streifande ungdyr ramma sauebøndene i Oppland og særleg Skåbu hardt. Barske bygdefolk som i alle år har køyrt rundt med gevær og søkke bak i bilen, gjer seg ikkje lenger til latter. Dei er heltane nå. Og det blei feira da det kommunale jaktlaget skadeskaut og ringa inn ulven som stod for den verste sauemassakren i manns minne i midten av juli. Vi har fått blod på tann, vi er alle blitt ulvejegerar i Skåbu. Vi går ikkje ein tur utan gevær. Og i bilen har vi søkke. For vi gjer som vi alltid har gjort, her i Skåbu. Vi handlar når det trengst, og ventar ikkje på offentleg løyve. Dessutan er vegen stengt, og vi er overlatne til oss sjølve. Eit godt søkke er tingen. Og her veit alle alt om alle, så den ulven som ikkje skal hamne i overskrifta, han må likevel drepast, og han hamnar på botnen av Olstappen med eit søkke rundt kroppen. BJØRNETRUGSMÅL Vi jaktar gaupe, vi jaktar ulv, men her sist søndag blei det funne nok ei søye med jurskadar rett over i det andre dalføret, på Golå. Kanskje blir det bjørnejakt også, for dette er bjørnespesialiteten: Når han har ferten for blod, går han Her i Skåbu tar vi ein Obama. Og det utan dronehjelp. Vi gjer det med gevær og søkke. på jura. Streifbjørnen som var innom her førre året, åt rett nok berre blåbær, men vi kjenner oss truga. Vi er i alarm, og vi veit at vi er i vår fulle rett. Rovdyra må vekk. Vi står framfor ein okkupasjonsstyrke som ikkje høyrer til, og vi har rett til å forsvare oss. Vi kjenner oss sikre, vi har rett til «å ta ut fienden». Og det gjer vi. Her i Skåbu tar vi ein Obama. Og det utan dronehjelp. Vi gjer det med gevær og søkke. Når vegen blir opna ein gong til hausten og vi igjen får kontakt med resten av landet, kanskje i tide til valet, vil vi sjølvsagt jatte med politikarane som alle gjekk inn for Rovdyrforliket i Vi tar på oss ulvegliset og seier, ja visst, ein kontrollert ulvestamme er ok, men familien bør ikkje bli mykje over femti og dei bør halde seg til svenskegrensa. Dei er ikkje velkomne i Gudbrandsdalen. Det må gjerne vere rovdyr, men ikkje her. Vi tek saka i våre eigne hender. Eg kjenner blodtåka som jarn i munnen og grip meg i å juble over eit nyflådd ulveskinn. FAKTA TIL SIDES Det er som ei ekstra glede når eg høyrer geværskota borti skogen, men så kjem eg til å lure på kor mange det kan vere som hugsar at eg forsvara rovdyra i fjor? Nå høyrer eg skota nærmare enn før og lurer plutseleg på om den jakka eg har, ikkje liknar vel mykje på ulv? For kven vil vel ha fakta i slike gode jakttider? Fakta som at erstatningssakene for tap av sau i fjor var lågare enn på ti år? Og at den norske ulvestamma ennå ikkje er komen opp i seksti? Så vidt levedyktig? Nei, dette vil eg halde tett om i år. Like lite som eg vil risikere å bli tatt til inntekt for Bin Laden, ville eg våge å slå eit slag for ulven, for bjørn, jerv og gaupe. Da trur eg snart ho Skåbu-kjerringa som sit og skriv, vil hamne utpå djupt vatn og med søkke rundt halsen. Sigrun Slapgard er journalist og fast kommentator i Dag og Tid. Ansvarleg redaktør: SVEIN GJERDÅKER tlf Redaksjonssekretær: OTTAR FYLLINGSNES (permisjon) tlf Redaksjon: TONE GULLAKSEN tlf ROALD HELGHEIM tlf JON HUSTAD tlf AGNES RAVATN tlf RONNY SPAANS tlf PER ANDERS TODAL TINA ÅMODT tlf Desk: JOHAN BROX tlf VEGARD STORSUL OPDAHL tlf Grafikar: NINA LYKKE Korrekturlesar: KLAUS JOHAN MYRVOLL Marknads- og kontorsjef: OLA RELLING tlf Tingarkontakt: KJELL ARVE STRAUMSVÅG tlf Telefon: Faks: E-post: Internett: Gateadresse: Pilestredet 8, Oslo Postadresse: Postboks 7044 St. Olavs pl., 0130 OSLO Ein konservert og harmlaus ulv på museum. Foto: Wikimedia Commons

3 DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST sett & saksa SJØLVKRITIKKEN Av og til dukker det opp grumsete og uinformerte holdninger også blant politikere i Fremskrittspartiet. Morten Myksvoll (Frp) til Bergens Tidende NYHENDET Dette er ikke første gang vi i Utenriksdepartementet har hatt med utlandet å gjøre. Utanriksminister Espen Barth-Eide til Klassekampen SV ønskjer å skape verdidebatt med kampanjen «Norske verdier». I beste fall eit godt forsøk SV ønskjer å skape verdidebatt iført bunad og kebab. Kampanjen er meir artig enn morosam, meiner Eivind Trædal. TONE GULLAKSEN SV oppmodar til verdidebatt i desse dagar. Ikledd norsk bunad står leiar Audun Lysbakken og et ein kebab. På eit anna bilete står dei alle samla, Kristin Halvorsen, Inga Marte Torkildsen, Audun Lysbakken og nokre innvandrarar ikledde bunad. I kampanjen viser partiet til Integrerings utvalet som for to år sidan la fram eit sett med felles verdiar for det fleirkulturelle norske samfunnet. Verdiane var likestilling, likeverd, ytringsfridom, tru- og livssynsfridom, solidaritet, økonomisk og sosial likskap, toleranse, deltaking i arbeidslivet, demokrati og sisvilsamfunn, vern av rettane til barn, mangfald og eit fleirspråkleg samfunn. I kampanjen ser leiar Audun Lysbakken på SV og Frp som motpolane i kampen om korleis det norske samfunnet skal sjå ut. Dei går også til åtak på Frp og det verdisynet dei meiner partiet har. Dei siterer Siv Jensen og andre støttespelarar partiet har. «Ved siden av Ronald Reagan er Margaret Thatcher den politiske lederen som har inspirert meg mest (...) Fra håndvesken hentet hun medisinene hennes lands økonomi så sårt trengte: deregulering, denasjonalisering og privatisering», kan du lese at Siv Jensen skreiv i ein NRK-kronikk under fana «fellesskap» på nettsida norskeverdier.org. Eivind Trædal jobbar i Naturvernforbundet og driv ein standup-klubb. Kva parti stemmer du? Eg har ikkje heilt bestemt meg for kva eg skal stemme ved stortingsvalet i år, men eg har pleidd stemme SV. Kva tykker du om kampanjen til SV? Bodskapen er eg samd i, men kampanjen har ikkje fungert så godt som SV nok hadde håpa. Kampanjen minner litt om ein lærar som vil gjere det kult med algebra, og setninga «La oss snakke om...» høyrest ut som ei oppmuntring frå psykologen. Det er vanskeleg å lage politisk humor. Humoristiske bidrag er avhengige av avsendar og samanheng. I denne kampanjen har SV verst mogleg utgangspunkt. Dei representerer makta og er for seint ute. Debatten om det fleirkulturelle Noreg rasa jo i vinter. Samanheng og timing er viktig, dersom noko skal vere morosamt. Dette blir litt som å prøve å svare på ein teit kommentar tre timar seinare. Sjå for deg at du står i dusjen og tenkjer «det skulle eg ha sagt!». Tykker du dei er morosame? Nei, kampanjen er ikkje morosam, men artig. For å bli politikar må ein gjere keisame ting og bry seg om keisame saker. Det politikarar gjer, blir difor i høgda berre artig, men det finst unnatak. Einar Førde var ein morosam politikar, og han var kjapp i replikken. Eg ler ikkje av kampanjen, men tykker han er artig. Og folk i Noreg er jo glade i det som er artig. Kva meiner du om bruken av politisk humor? Humor er ein vanskeleg reiskap i politikken. Noreg er eit velferdssamfunn og eit godt land å bu i. Det gjer det endå vanskelegare å bruke humor. Det ideelle er å vere ein modig opposisjonell i eit land med store vanskar. Det hadde gjort det mykje lettare å vere morosam. SAMTALEN: Eivind Trædal Politisk humorist AKTUELT: SV og kampanjen «Norske verdier» Dette blir som å prøve å svare på ein teit kommentar tre timar seinare. Sjå for deg at du står i dusjen og tenkjer «det skulle eg ha sagt!». Kor vellukka er det å gå til åtak på Frp? Frp har vore svært gode til å svare. Det må vere ergerleg for SV å bli tilbodne klemmar frå Frp. SV var her på offensiven, men Frp har vunne litt på grunn av måten dei har svara på. Trur du SV vil få fleire veljarar med denne kampanjen? Har ikkje peiling, men det skader ikkje å vere litt artige. Eller blir bodskapen tannlaus? Det er vel nesten noko av poenget. Ein treng senke skuldrene i integreringsdebatten. Ikkje på noko anna område haussar folk seg meir opp. I Jordan tek dei imot, ja, eg veit ikkje kor mange, flyktningar frå Syria. Her i Noreg kjem det ein liten straum med flyktningar, og alle uroar seg. At dei brukar humor, er bra for norsk politikk. Har du nokre råd til SV? Dette var eit ærleg forsøk. Av og til må ein slå seg til ro med at ein del av den politiske bodskapen ikkje blir så artig. I verste fall skjer det som her at vitsen slår tilbake på ein sjølv, men prøv igjen. Det er viktig at me ikkje sluttar å prøve å bruke humor i norsk politikk. Korleis ville du ha laga ein slik kampanje? Ikkje spør. Det er sinnssjukt vanskeleg. Men eg trur eg først skulle ha fakturert timar med research-arbeid. Dessutan ville eg ha sørgt for betre timing. Det er betre å kome med kvikke tilsvar på tåpelege utspel enn sjølv å setje premissen. Her var det SV som leverte premissen, og Frp som fekk punchline. SUMARMINNET I Her kan du gå tørrskodd til butikken Framsida av Setesdølen USKULDA Alt jeg gjorde var å få en hårklipp og kjøpe noen klær, og dermed tror alle at jeg er gjort om til en robot som forandrer seg med hva som er populært hvert 10. år. Miley Cyrus, sitert i Dagbladet TRAVAREN Jeg ser stadig at Gro Harlem Brundtland dukker opp på Arbeiderparti- og AUF-tilstelninger. Det er nå slik at gamle sirkushester lukter sagmugg, og det må Bondevik også få lov til. Frank Aarebrot til Vårt Land AVSLØRINGA Høyre har gjennom lang tid prøvd å framstå likest mulig Arbeiderpartiet. Siv Jensen til NTB MISJONERINGA Problemet er ikke den homofile orienteringen. Problemet er å drive lobbyvirksomhet for denne legningen. Pave Frans SUMARMINNET II Rakk du å nyte sola før regnet kom? «Dagens avstemning» på Firda.no TERMINOLOGIEN Lagar barneplate på dialekt Bluesbandet Good Time Charlie feirar 30-årsjubileum med å lage ei barneplate på nynorsk. Firda.no SJANSESPELET Om du hadde problemer med å sove natt til mandag er det ikke rart om du bor i Stjørdal. Trønder-Avisa

4 4 SAMFUNN DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 Seks tusen førskulelærara Til saman manglar om lag tilsette i norske barnehagar barnefagleg utdanning. Det gjer barnehagen dårlegare enn han skal vere, seier nestleiar i Utdanningsforbundet Steffen Handal. UTDANNING TONE GULLAKSEN I år er det ti år sidan barnehageforliket vart vedteke av Stortinget. Forliket hadde som mål at alle barn skulle få barnehageplass. Foreldre skulle ikkje uroe seg over pris, og det faglege innhaldet i barnehagen skulle halde høg kvalitet. Men Utdanningsforbundet og nestleiar Steffen Handal er skuffa over at utdanningsoppdraget til barnehagane er forsømt. Den raudgrøne regjeringa har lagt stor vekt på barnehagar. Dei har klart å gjennomføre barnehageforliket, alle har fått rett til barnehageplass, og maksprisen har ført til at tilbodet har vorte for alle. Men barnehagereforma har gått ut over kvaliteten på barnehagane. Den raske veksten i talet på barnehagar kvantiteten har gått utover kvaliteten. Me må få fleire tilsette i barnehagane og ein større del barnehagelærarar dersom me skal sikre kvaliteten, seier Handal. KOMPETANSEKRAV Øie-utvalet kom i 2012 med klare tilrådingar til regjeringa i den offentlege utgreiinga «Til barnas beste. Ny lovgivning om barnehager». Utvalet såg eit behov for fleire barnehagelærarar i barnehagane. Dei viste til at Noreg har lågare del barnehagelærarar samanlikna med andre OECDland. Noreg er det einaste landet som ikkje har 50 prosent pedagogar eller 80 prosent tilsette med barnefagleg kompetanse. Handal og Utdanningsforbundet vil lovfeste både ei pedagognorm og ei bemanningsnorm. Me forventar at det kjem på plass ei ny barnehagelov som sikrar kvaliteten. Det blir også spennande å følgje arbeidet med revisjon av rammeplanen. Me forventar at krava til innhaldet i barnehagen og ansvaret til lærarane blir tydelegare. Men det aller viktigaste er å få på plass ei bemanningsnorm og ei pedagognorm, slik at barna kan få det tilbodet dei har krav på. Øie-utvalet meinte talet på pedagogar i norske barnehagar bør aukast til éin barnehagelærar per tolvte barn over tre år og éin barnehagelærar per sjette barn under tre år. I dag er kravet éin barnehagelærar per barn over tre år og éin barnehage lærar per barn når barna er under tre år. Utdanningsforbundet peikar på at etter barnehageforliket går fleire barn i norske barnehagar. Det går også fleire små barn i barnehagane, og det er i dag nesten dobbelt så mange heiltidsplassar. Handal meiner at grunnen til at det er slik, er at regjeringa ikkje har skjøna kor naudsynt det er med tilsette som har utdanning. Styresmaktene har ikkje sett at det er nødvendig med kompetansekrav for alle som har ansvar for barna våre. Han meiner regjeringa har brote lovnadene sine. Ei pedagodnorm, som fastset kor mange pedagogar det skal vere i høve til talet på barn, må lovfestast. Det har den raudgrøne regjeringa lova å gjere, men denne lovnaden er broten. TIL BARNAS BESTE Kompetansen til dei tilsette er ein føresetnad for at barna skal trivast i barnehagen, skriv regjeringa i stortingsmeldinga «Framtidens barnehage». Leiar i Foreldreutvalet for barnehagar Lena Jensen seier at det er i barnehagen grunnlaget for barna blir lagt. Arbeidet med små barn krev kompetanse. Grunnlaget for alle menneske blir lagt i dei første barneåra. Personar med kunnskap og kompetanse om dei yngste barna har den beste føresetnaden for å gi dei beste lærings- og utviklingsmoglegheitene. I denne stortingsmeldinga går regjeringa mellom anna inn for å fjerne høvet til varig dispensasjon frå utdanningskravet til pedagogisk leiar og styrar. Me ønskjer også å fjerne dette høvet. Og framlegget til regjeringa i stortingsmelding nr. 24 er eit steg i rett lei, men me ønskjer å gå endå lenger ved å krevje dokumentasjon for at den det blir søkt dispensasjon for, er under utdanning. Ferske tal frå Statistisk sentralbyrå viser at det i fjor mangla Det manglar seks tusen førskulelærarar i Noreg, ifølgje Utdanningsforbundet. Foto:NTB scanpix 4033 førskulelærarar rundt om i landet. Desse får jobbe på dispensasjon. Ifølgje Utdanningsforbundet er talet på dispensasjonar meir enn tredobla sidan Dei meiner også at den reelle mangelen på førskulelærarar er på seks tusen tilsette. Den raske veksten i talet på barnehagar kvantiteten har gått utover kvaliteten. Steffen Handal, nestleiar i Utdanningsforbundet GLØD-PROSJEKTET Regjeringa har som mål å skape ein kompetansestrategi gjennom Glød-prosjektet. Prosjektet tok til i 2011 og skal styrkje kompetansen til dei tilsette i barnehagen, heve statusen til barnehage læraryrket og auke rekrutteringa. Prosjektet skal også gjennomføre rekrutteringskampanjen til Kunnskapsdepartementet, «Verdens fineste stilling ledig». Leiar i Foreldreutvalet for barnehagar Lena Jensen seier at satsinga er viktig, men at det skal meir til enn berre ein kampanje. Det må eit krafttak til for å rekruttere fleire unge menneske til barnehagelærarutdanninga. Men det er like viktig å halde på dei som alt er utdanna og er i barnehagane. I dag går mange barnehagelærarar til andre yrke. Løna må aukast, yrket må få høgare status, og arbeidsvilkåra må bli betre. Me meiner det hastar med å få lovfesta ei bemannings- og pedagognorm i barnehagane og gi dei tilsette høve til etter- og vidareutdanning med løn, seier Jensen. Glød-prosjektet førde i starten til at fleire søkte seg inn på barnehagelærarutdanninga, men nedgangen kom alt i Utdanningsforbundet meiner også at kampanjar i seg sjølv ikkje er nok. Kampanjar kan gjere fleire merksame på yrket og alle dei positive sidene ved å jobbe i ein barnehage. Første året vart det brukt mykje meir pengar på Glød-kampanjen enn i år, og det gav resultat. Fleire søkte seg til barnehagelærarutdanninga. Men kampanjar må også følgjast opp

5 kirsti blom vedgår Lars Gule. kirsti blom vedgår Lars Gule. ISSN ISSN Foto: Tom Sandberg fjor. Foto: Novaja Gazeta Trygve Refsdal. Foto: Tom Sandberg fjor. Foto: Novaja Gazeta Trygve Refsdal. leiar side 2 Statoil og regjeringa har nulltoleranse for korrupsjon i Angola. Det blir berre frasar når landet er gjennomsyrt kommentar Nord-Korea er ein rasjonell aktør, skriv Therese Sollien. side 10 av korrupsjon, skriv Svein Gjerdåker. EØS-AVTALEN side 4 5 Det set EFTA-domstolen ein stoppar for. HELSE side 8 9 Skandalen. Massevaksineringa i 2009 er livet side 23 Harald Eia Foto: Tom Sandberg UTANRIKS side Egypt. Seksuell trakassering råkar alle egyptiske kvinner og er ikkje noko nytt. Men det har vorte verre etter oppstanden i film side Svikt. Den siste storsatinga i skandinavisk film er nettopp komen på kino, men ikkje i Noreg. ISSN nr årgang kr 45,- Gud. Foto: Per Maning Ingvar ambjørnsen ISSN Foto: Tom Sandberg Bilettekst nr. 19 a-avis mai årgang kr 45,- Frå venstre: 1. nestleiar Jan Tore Sanner, partileiar Erna Solberg og 2. nestleiar Bent Høie. Foto: Krister Sørbø / NTB scanpix EØS-AVTALEN side 4 5 Det set EFTA-domstolen ein stoppar for. HELSE side 8 9 Skandalen. Massevaksineringa i 2009 er livet side 23 Harald Eia UTANRIKS side Egypt. Seksuell trakassering råkar alle egyptiske kvinner og er ikkje noko nytt. Men det har vorte verre etter oppstanden i film side Svikt. Den siste storsatinga i skandinavisk film er nettopp komen på kino, men ikkje i Noreg. ISSN nr årgang kr 45,- Foto: Tom Sandberg a-avis 52. årgang kr 45,- Gud. Foto: Per Maning Ingvar ambjørnsen Foto: Tom Sandberg Magnus Carlsen vinn kvar einaste stilling», klagar sjakkverdsmeister Anand. ISSN Bilettekst nr mai årgang kr 45,- Frå venstre: 1. nestleiar Jan Tore Sanner, partileiar Erna Solberg og 2. nestleiar Bent Høie. Foto: Krister Sørbø / NTB scanpix 52. årgang kr 45,- DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 SAMFUNN 5 r manglar Prøv Politikarane har ein stor jobb å gjere Det blir ikkje gitt så mange dispensasjonar i andre yrke, seier styrar Mariann Axelsen i Doktor Brandts barnehage i Oslo og medlem av fagutvalet for barnehagar i bydel St. Hanshaugen i Oslo. den nynorske vekeavisa for kultur og politikk gratis! Send SMS DT3V til 2007, så sender vi deg tre prøvenummer utan at du forpliktar deg til noko som helst. kultur Kolbein Falkeid har skrive frå seg. side fri vekeavis for kultur og politikk av andre forpliktande tiltak, til dømes auka løn og kontinuerleg kompetanseutvikling. I tillegg må arbeidsgivar sikre nok tid til fagleg planlegging, seier nestleiar i Utdanningsforbundet Steffen Handal. Statssekretær Ragnhild Setsaas i Kunnskapsdepartementet uttala i midten av juli til barnehage.no at dei skal jobbe vidare med rekrutteringa. Det er framleis for få barnehagelærarar i norske barnehagar. I samarbeid med dei aktuelle aktørane i barnehagesektoren skal me jobbe vidare med rekruttering til desse utdanningane, for me er avhengige av ein auke i talet på søkjarar i fleire år framover, sa Setsaas. ØKONOMI Handal og Utdanningsforbundet peikar også på at kommunane må få betre økonomiske vilkår. Kommunane må få økonomiske rammer som gjer det mogleg med eit lønsløft og betre bemanning i barnehagane. Me ønskjer å fjerne høvet til å gi varig dispensasjon frå utdanningskravet til leiar og styrar. Lena Jensen, leiar i Foreldreutvalget for Barnehagar TONE GULLAKSEN for barnehagane at det manglar kvalifisert arbeidskraft, Synd politikarane har ein stor jobb å gjere, seier Mariann Axelsen, styrar i Doktor Brandts barnehage i Oslo, som er ein privat barnehage. I bydel St. Hanshaugen har dei skipa eit eige fagutval for barnehagar. Utvalet skal jobbe for å auke kvaliteten i barnehagane i bydelen og sørgje for å utvikle det pedagogiske arbeidet i barnehagen. Axelsen har nettopp vorte med i utvalet som representant for dei private barnehagane i bydelen. Ho tykkjer arbeidet med å forbetre tilhøva i barnehagane går for seint. Barnehagereforma er halvferdig. Det er for lange tidsfristar. Eg forventar at regjeringa viser meir handlekraft, seier Axelsen. Målet med fagutvalet er å skape engasjement rundt yrket. Eg håpar barnehagelærarane i større grad kjenner at dei får vere med å påverke. Målet er å heve kompetansen til dei barnehagetilsette i bydelen ved å bruke midlar me har søkt om. I hennar barnehage er det femten tilsette. Ho har full barnehagelærardekning, men ho meiner vilkåra må betrast slik at alle kan nå dette målet. Det er ein av dei viktigaste jobbane i samfunnet. Styresmaktene må styrkje barnehagelærarutdanninga, I tillegg må løna hevast for å få opp statusen til yrket. Eg tykkjer også det er for lett å kome inn på utdanninga i dag. Det tyder at me ikkje Barnehagereforma er halvferdig, seier barnehagestyrar Mariann Axelsen får dei som kanskje er best motiverte for å bli verande i yrket etter fullførd utdanning, seier Axelsen. Rundt ti tusen barnehagelærarar her i landet har gått til andre yrke. Ho meiner eit betre fagmiljø også er ein faktor for å få behalde dei. Det er viktig å skape gode fagmiljø i barnehagane. Me er ute etter motiverte medarbeidarar. Me har felles fagdagar og sender medarbeidarane våre på kurs for at dei skal utvikle seg i jobben. Etter at kommunane tok over ansvaret for barnehagane, har vilkåra vorte vanskelegare, meiner Axelsen. Kommunane må få fleire midlar slik at barnehagelærarane får høgare løn. Det må følgje med pengar når endringar blir gjorde. Me har fått full barnehagedekning, men den er ikkje følgd opp skikkeleg, meiner Axelsen. romasoge Livius er verd å lese. side 25 FILM Sverige fall for Spise sove dø. side14 15 DAG OG TID helsevesenet side 4-5 Myten. Professor Bjarne Jensen knuser mytar om helsevesenet. Noreg har ikkje stort overforbruk av sjukehustenester. kommentar side 2 Overvaking. Diverre er Brennpunkts kommentar Infiltratøren ei heller tynn suppe, meiner Øyvind Strømmen. intervju side «Goya fanga det vonde og det vakre i kvitauget.» intervju side 23 Skuldkjensle. Eg har hatt moralsk forkastelege og ekstremistiske synspunkt, film side 28 Meisterleg. Paul Thomas Anderson har fått scientologikyrkja på nakken for den meisterlege filmen Master, melder Brit Aksnes. pussy riot: President Putin eksisterer ikkje for meg, seier aktivist Nadezjda Tolokonnikova frå arbeidsleiren. intervju side 8 11 fri vekeavis for kultur og politikk DAG OG TID Trygd. Trygd. Noreg kan ikkje kjøpekraftjustera trygdeutbetalingane til EØS-borgarar. a-avis den største medisinske skandalen i moderne tid, meiner professor Jan Helge Solbakk. kommentar side 6 7 Den norske oljebonanzaen nærmar seg slutten, men Ola Borten Moe vil ekspandere til Nordpolen, skriv «Eg angrar på at eg har drite ut andre.» Straffangen Nadezjda Tolokonnikova i Pussy Riot vart dømd til to års fengsel etter eit stunt i Frelsaren Kristus-katedralen i Moskva i februar 2013 Etikk side Forpliktande. Agnes Ravatn fridde til kjærasten sin oppe i ein Matterhorn-kopi i Disneyland. Kvifor det, eigentleg? sjakk side 21 Uslåeleg. «Problemet for oss andre er at Magnus Carlsen vinn kvar einaste stilling», klagar sjakkverdsmeister Anand. Høgre er det nye Venstre Utanriks Svarteperspelet i Midtausten side 8 Ikkje berre ter Erna Solberg seg som ein Venstreleiar. Heile partiet ter seg som Venstre: Partiet for alle, skriv John Peter Collett. politikk side 6 7 premiere Stein Winge ventar seg bråk om Bibelen. side DAG OG TID U-land side 4 5 Gjeldssletting. Dei tre milliardane som Myanmar skulda Noreg, vart sletta denne veka. Bak vedtaket ligg ein lang kamp. utanriks side Krigsretorikk. Franske og britiske leiarar nyttar Bush-liknande retorikk om konflikten i Nord-Afrika. I USA er tonen dempa. Livet side 23 «Det streite mennesket finst ikkje.» Jan Grønli, Frank Kjosås og Bjørn Sundquist som Satan, Jesus og spandable: fri vekeavis for kultur og politikk Festpartiet Ingen parti vil auka dei offentlege utgiftene meir enn Framstegspartiet. politikk side 6 7 Siv Jensen og Frp har programfesta at dei vil fjerna handlingsregelen som avgrensar bruken av oljepengar. Foto: Kyrre Lien / NTB scanpix a-avis kommentar side 2 Kva tenkte sosialdemokratane som bygde dette landet? Hadde dei alle saman foreldre som dei ville stue vekk og få andre til å stelle for, spør Sigrun Slapgard. Tips oss om ein typisk nr februar lesar som ikkje les Dag og Tid. Send SMS til 2007 slik: TYPISK følgd av namn og adresse til personen. (Døme: TYPISK Jonas Gard Større, Riksvegen 10, 5020 Bergen). Han eller ho du tipsar om, får tre nummer av Dag og Tid, heilt utan plikter. Du får eit Flaxlodd som takk for hjelpa. romasoge Livius er verd å lese. side 25 FILM Sverige fall for Spise sove dø. side14 15 DAG OG TID helsevesenet side 4-5 Myten. Professor Bjarne Jensen knuser mytar om helsevesenet. Noreg har ikkje stort overforbruk av sjukehustenester. kommentar side 2 Overvaking. Diverre er Brennpunkts kommentar Infiltratøren ei heller tynn suppe, meiner Øyvind Strømmen. intervju side «Goya fanga det vonde og det vakre i kvitauget.» pussy riot: President Putin eksisterer ikkje for meg, seier aktivist Nadezjda Tolokonnikova frå arbeidsleiren. intervju side 8 11 fri vekeavis for kultur og politikk kultur Kolbein Falkeid har skrive frå seg. side leiar side 2 Statoil og regjeringa har nulltoleranse for korrupsjon i Angola. Det blir berre frasar når landet er gjennomsyrt kommentar Nord-Korea er ein rasjonell aktør, skriv Therese Sollien. side 10 av korrupsjon, skriv Svein Gjerdåker. DAG OG TID Trygd. Trygd. Noreg kan ikkje kjøpekraftjustera trygdeutbetalingane til EØS-borgarar. a-avis den største medisinske skandalen i moderne tid, meiner professor Jan Helge Solbakk. kommentar side 6 7 Den norske oljebonanzaen nærmar seg slutten, men Ola Borten Moe vil ekspandere til Nordpolen, skriv «Eg angrar på at eg har drite ut andre.» februar 2013 Straffangen fri vekeavis for kultur og politikk Høgre er det nye Venstre Utanriks Svarteperspelet i Midtausten side 8 Ikkje berre ter Erna Solberg seg som ein Venstreleiar. Heile partiet ter seg som Venstre: Partiet for alle, skriv John Peter Collett. politikk side 6 7 premiere Stein Winge ventar seg bråk om Bibelen. side DAG OG TID U-land side 4 5 Gjeldssletting. Dei tre milliardane som Myanmar skulda Noreg, vart sletta denne veka. Bak vedtaket ligg ein lang kamp. utanriks side Krigsretorikk. Franske og britiske leiarar nyttar Bush-liknande retorikk om konflikten i Nord-Afrika. I USA er tonen dempa. Livet side 23 «Det streite mennesket finst ikkje.» Jan Grønli, Frank Kjosås og Bjørn Sundquist som Satan, Jesus og spandable: fri vekeavis for kultur og politikk Festpartiet Ingen parti vil auka dei offentlege utgiftene meir enn Framstegspartiet. politikk side 6 7 a-avis kommentar side 2 Kva tenkte sosialdemokratane som bygde dette landet? Hadde dei alle saman foreldre som dei ville stue vekk og få andre til å stelle for, spør Sigrun Slapgard. nr februar 2013 intervju side 23 Skuldkjensle. Eg har hatt moralsk forkastelege og ekstremistiske synspunkt, film side 28 Meisterleg. Paul Thomas Anderson har fått scientologikyrkja på nakken for den meisterlege filmen Master, melder Brit Aksnes. Nadezjda Tolokonnikova i Pussy Riot vart dømd til to års fengsel etter eit stunt i Frelsaren Kristus-katedralen i Moskva i Etikk side Forpliktande. Agnes Ravatn fridde til kjærasten sin oppe i ein Matterhorn-kopi i Disneyland. Kvifor det, eigentleg? sjakk side 21 Uslåeleg. «Problemet for oss andre er at Siv Jensen og Frp har programfesta at dei vil fjerna handlingsregelen som avgrensar bruken av oljepengar. Foto: Kyrre Lien / NTB scanpix

6 6 SAMFUNN fotefar TEMAREISER DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 Nashville, Memphis og New Orleans 29. oktober 7. november Nashville Dag 1: Etter innsjekkinga tek vi ein tur på byen for å oppleve musikken og folkelivet. Dag 2: Vi får med oss Country Music Hall of Fame, og livemusikken på Honky Tonk-barane langs hovudgata, Broadway. Konsert med Olav Stedje om kvelden. Dag 3: Guida busstur i Nash ville med omvising på Sørstatsplantasje. Konsert på ærverdige Grand Ole Opry. Memphis Dag 4: Buss Nashville-Memphis. Besøk på Lorraine Motel, der Martin Luther King vart skoten. Minikonsert med Olav Stedje på hotellet. Dag 5: Høgdepunkta denne dagen vert det berømte Graceland, heimen til Elvis, og Sun Studio. Om kvelden kan vi nyte blues på Beale Street. Dag 6: Buss Memphis-New Orleans. Konsert på verdskjende Preservation Hall om kvelden. New Orleans Dag 7: Bussguiding i byen og jazzlunch på sjømanns kyrkja. Etterpå ruslar vi ned berømte Bourbon Street og nyt jazzmusikken. Dag 8: Cruise på den mektige Mississippi-elva i tradisjonell elvebåt. Middagskonsert med ekte New Orleans-jazz på Palm Court Cafe. Dag 9: Tid for heimreise. Flyet går ikkje før på ettermiddagen, så vi har tid til ein rusletur i sentrum. Dag 10: Framme i Bergen/Oslo. Olav Stedje Vi er så heldige å få med oss den kjende og kjære artisten Olav Stedje på heile turen til Sørstatane. Han vil gi fl eire minikonsertar og underhalde gruppa vår. Reisefakta 10 dagar Flyreise t/r Bergen og Oslo 8 overnattingar m/frukost på hotell i sentrum, 5 lunsjar/ middagar Billettar til fl eire konsertar og museum Olav Stedje underheld Yngve og Rasmus Sunde er reiseleiarar Pris frå kr ,- + fl yavg./skattar kr ,- «Det var ein fantastisk tur med eit flott opplegg og mange utruleg gode opplevingar.» Nils R. Sandal, Gloppen «Ei draumereise. Turen kan absolutt anbefalast til alle.» Morten Midlang, Vik tlf Det er ikkje solkrafta, men kolkrafta i Tyskland som dankar ut norsk gass. Bilete frå brunkolkraftverket Niederaussem. Wikimedia «Gladnytt» frå NTB Eg har trudd at me kan lita på meldingar frå NTB, at dei er grundig sjekka og nøytrale. No er eg i tvil. Eg grunngjev dette ut frå eit par meldingar i sumar. TRYGVE REFSDAL Kommentar I Nationen og i andre norske aviser kjem ei melding med overskrifta: «Norsk gasskraft taper mot sol og vind i Tyskland.» Her står det at «den tyske sol- og vindrevolusjonen feier norske gasskraftverk ut av Europas største energimarked.» Kjelda er ei NTB-melding. Sitata over skyt over mål. Det rette er at kolkraft no trengjer bort gasskrafta. Kolkraft står no for over 60 prosent av ny kapasitet i tysk el-forsyning. Både kolog gasskraft trengst som reservekapasitet når det er vindstille eller sola har gått ned, mest i kalde periodar om vinteren. Dei fossile verka går ofte om lag 3000 timar i året. Med så kort driftstid er økonomien til drifta av desse reservekraftverka hardt pressa. Då er det avgjerande at prisen på kol er berre om lag ein tredjedel av prisen på gass for same energimengd. FREMJAR UTFLAGGING I periodar når det er god tilgang på vind- og solkraft, er her ingen reell konkurranse. Då har sol og vind forkøyrsrett for levering, i tillegg til at dei er subsidierte. Dette er utfordrande for reservekraftverka: Ofte må leveransane deira gå opp og ned som ein jojo. Ein dag i mars i fjor stod vindkraft for 30 prosent av levert elektrisitet i Tyskland. I nokre timar. Fire dagar seinare var leveransen null, med vindstille. Dette systemet gjekk greitt i startfasen, då det berre var små kvanta sol- og vindkraft som skulle fasast inn. Men når mengda aukar, vert det stadig vanskelegare. Og om fornybar kraft no vert dominerande i somme periodar, så treng ein framleis om lag like stor installert kapasitet reservekraft som før. Eitt er sikkert med ein slik produksjon: Det vert høg ressursbruk med dobbel kapasitet. Og krafta vert dyr. Det fremjar utflagging av energiintensiv industri, til Kina og til andre land, ofte med større utslepp. Det som skulle vera grøne gladnyhende, er kanskje ikkje berre positive? Korleis ville det gått på andre marknader, om nokre produsentar hadde fortrinnsrett til å levera? GRØN FUNDAMENTALISME Utfordringane vert endå større når kjernekraftverka i Tyskland skal leggjast ned, etter press frå grøne fundamentalistar. Desse verka har stått for 28 prosent av el-kraftproduksjonen i landet. Mykje av krafta vil i praksis verta erstatta med brunkol. Det vil auka utsleppa av ikkje berre CO2, men også av radio aktiv stråling i livsmiljøet vårt. Eit kolkraftverk slepper ut mykje meir radioaktivitet i atmosfæren enn eit kjernekraftverk! El-kraft kan sjåast på som ei ferskvare. Korleis ville det ha gått på andre marknader, om nokre produsentar hadde fortrinnsrett til å levera? Som til dømes mjølk? Det ville vel verta rimeleg kaotisk. Gode vilkår for lagring av energien minskar problema. Ein artikkel frå NTB kjem oss til hjelp også her. Overskrifta lyder slik: «El-bilen kan hjelpe et tysk, fornybart strømnett.» Vidare heiter det at: «Overføringskabler til Norge og strømlagring i bilbatterier er aktuelle løsninger for en sikker forsyning til verdens smarteste strømnett.» Om Noreg skal fungera som eit «grønt batteri» for at Tyskland skal leggja ned kjernekraftverka sine, så møter det motstand. Det vil rasera mykje natur, og økonomisk sett er det eit tvilsamt tiltak. INGEN REALISME Men kva med el-bilen? NTB fortel oss at «Tyskland har en offensiv politikk for å fremme bruken av elektriske biler og et godt utbygd nett av ladestasjoner». Det trengst mykje kraft ein kald vinterdag i Tyskland. For at batteria skal fungera godt i kulden, bør bilen helst stå rimeleg lunt og temperert. Kor mykje el-kraft treng me, og kor mange bilar treng me i slike periodar? Tja, det går vel med minst 1 TWh ei vinternatt i Tyskland. Om batteria i kvar el-bil då kan levera 15 KWh den natta, så trengst det 67 millionar bilar for å dekkja opp dette. Og dei bør vel alle stå i oppvarma garasjar. Til det krevst det vel òg energi? Vel. Statistikken fortel oss at i fjor vart det selt i underkant av tre tusen elektriske bilar i Tyskland, av ein total tysk bilmarknad på vel tre millionar bilar i 2012 altså mindre enn ein promille. Meir er det vel ikkje å seia om den saka, som no gjev store oppslag i norske aviser. Kvar er realismen? OMGREPSROT Det er ikkje berre NTB som viser nullkompetanse når det gjeld energispørsmål. I Aftenposten 16. juli er her eit stort oppslag om «gigantisk utbygging av solenergi i Kina». Der står det at dei kan levera 35 GWh i 2013, ein veldig oppgang frå GWh er lik 0,035 TWh, nok til å dekkja trongen for elkraft i Tyskland i mindre enn ein halvtime ei kald vinternatt! Avisa blandar her saman utbygd kapasitet og produksjon på ein særs ukunnig måte, GW og GWh, og resultatet er meiningsløyse. Ti dagar seinare skriv Aftenposten på leiarplass om «en verden som trenger rask og energiøkonomisk transport». Ja, takk, begge delar. Men høg fart lèt seg knapt kombinera med god energiøkonomi. Sjølv i agurktida treng me realisme! Trygve Refsdal er forstkandidat og fast skribent i Dag og Tid.

7 DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 SAMFUNN 7 Lat oss fortena betre Kvinner i Noreg veit ikkje kva handlingsregelen er for noko, men dei veit kven Tone Damli Aaberge har vore kjærast med. Slik kan vi ikkje ha det. THERESE SOLLIEN Kommentar I førre veke fekk NRK-lesarane sjå at kvinner i Noreg veit mykje mindre om politikk enn menn. Forskarar ved universitet i høvesvis London, Stanford og København har gjort ei stor undersøking om kva folk veit om politikk i ulike land, og mellom anna kome fram til at skandinavar veit mykje meir om politikk enn dei gjer andre stader. I USA står det til dømes ikkje så bra til. Der var det heile 62 prosent av respondentane som ikkje visste at Kyoto-protokollen handla om miljø. I Finland og Danmark var det berre 20 prosent som var uvitande om det same. Menn i Noreg scora svært høgt. Dei svara rett på 73 prosent av spørsmåla i undersøkinga, medan kvinner berre fekk rett på litt over halvparten. Berre éi av fem kvinner visste kva handlingsregelen var for noko, men 77 prosent av dei svara rett på kven som var kjærasten til Tone Damli Aaberge. Ein kan seia at på verdsbasis kjem ikkje Noregs kvinner så dårleg ut. Noko av årsaka til at kvinner gjer det så dårleg i denne undersøkinga, er at menn gjer det så godt, difor vert ubalansen mellom kjønna så skeiv. Kvifor må vi krevja meir? DEMOKRATISK UNDERSKOT Det finst skilnader mellom kjønna, og det er ikkje feminismens mål at kvinner og menn skal vera like på alle felt. Harald Stanghelle har peika på at kvinner berre har vore særleg aktivt involverte i politikk i om lag tretti år, så då er det kanskje ikkje så gale at dei ikkje bryr seg så mykje om slike tema. Nei, kva er det som er så gale med at kvinner ikkje er like engasjerte i politikk som menn? «Det er ingen makt i å be - stemme fargen på sofaen», seier Marie Simonsen og oppmodar såleis interiørinteresserte kvinner om å verta meir engasjerte i politikk. Men om kvinner tykkjer privatsfæren er meir interessant enn den offentlege, kvifor skal dei verta tvinga til å ta på seg dei same interessene som menn? Er det ikkje nett valfridom som er målet til feminismen, ikkje å gjera kvinner til menn? Heidi Nordby Lunde, som er politikar i Høgre, seier i eit intervju med NRK at ho tykkjer menn fortener å få setja dagsordenen når dei veit så mykje meir om politiske nyhende enn kvinner, særleg no som dei ikkje berre arbeider heiltid, men tek ansvar i heimen på toppen av det heile. Det er ei borgarplikt å vita kva handlingsregelen er for noko innan ein røystar. BORGARPLIKT Eg meiner konklusjonen til Heidi Nordby Lunde er heilt uhaldbar. Løysinga kan ikkje vera å lata menn setja dagsordenen, løysinga må heller vera at kvinner må setja seg meir inn i kva som går føre seg i politikken. Ikkje av di det er noko prinsipielt gale med at dei som veit mest, får avgjera mest, men av di det ikkje berre er menn som røystar. Kvifor det har vorte slik at kvinner ikkje veit like mykje om politikk som menn, er ikkje særleg interessant. Det viktigaste er at vi ikkje kan halda fram slik. Å vita kvifor det vart slutt mellom prinsesse Madeleine og Jonas Bergström, men ikkje kven Angela Merkel er, er kan henda heilt greitt alle dei dagane det ikkje er val. Men på valdagen er det ikkje greitt. Når ein skal røysta, har ein eit ansvar for å setja seg inn i kva for politikk det er ein røystar på. Det ansvaret har ein ikkje berre for seg sjølv, men for dei andre borgarane i samfunnet som òg skal leva med den regjeringa ein har valt. Kort sagt: Det er ei borgarplikt å vita kva handlingsregelen er for noko innan ein røystar. Korleis skal ein elles velja? DET PERSONLEGE I FOKUS Politikarane er ikkje dummare enn at dei veit at dei må tilpassa seg publikum for å vinna veljarar. I USA har politikarane teke konsekvensen av ein folkesetnad som bryr seg så lite om det politiske innhaldet at nesten alt handlar om det personlege og det inderlege. Då republikanarane skulle debattera seg fram til kven som skulle vera presidentkandidat før valet i fjor, var det personlege tilhøve som var i fokus. Michele Bachman hadde vore fostermor for 23 ungar, Rick Santorum hadde ei dotter med kromosomavvik, Newt Gingrich skrytte av å ha jobba tett med Reagan, Ron Paul hadde vore barnelækjar, og presidentkarrieren til salige Mitt Romney var over innan han hadde byrja då det vart kjent at han sette bikkja Seamus på taket på bilen då familien drog på bilferie. Kva har det med politikken deira å gjera? Ikkje mykje, men noko måtte dei tala om for å verta lika. AVISLESARAR I boka Bowling Alone skildrar Robert Putnam, professor i statsvitskap ved Harvard, eit Amerika der kjensla av borgarplikt langt på veg har forvitra. «Elektronisk kommunikasjon og underhaldning har letna sjelene og lyst opp tankane våre, men det har òg gjort fritida vår meir privat og meir passiv», skriv Putnam. Kva meiner han med det? Avislesarar er meir engasjerte i lokalsamfunnet enn andre, fortel Putnam. Dei som held seg orienterte om kva som går føre seg, er med i fleire lokale organisasjonar og gjer meir friviljug arbeid enn andre dei er betre borgarar. Dei som les avis, ser òg meir nyhende på TV enn andre. Uroa til Putnam er at folk dreg seg attende til heimen og stengjer seg inne. Dei bryr seg ikkje om kva som går føre seg i samfunnet omkring dei, dei tek ikkje del i lokalaktivitetar, dei lèt samfunnet kollapsa. Vona er avislesarane, men det vert stadig færre av dei. POLITIKARANE VI FORTENER Er det slik at kjendiseri er det som fangar merksemda, må politikarane tala om seg sjølve heile tida og vera personlege for å få folk til å røysta på seg. Eg ynskjer betre for Noreg enn tilhøva dei har i USA, der dei politiske skilnadene mellom politiske parti kan vera mindre viktige for valresultatet enn kven som er mest sjarmerande av kandidatane. Berre 40 prosent av amerikanarane visste kva for parti det var som hadde fleirtal i Representanthuset før valet i Vi får som oftast dei politikarane vi fortener, så lat oss fortena betre enn USA. I Amerika plar dei seia at skal ein verta president, må ein vera av typen folk har lyst til å ta ein øl med. I Noreg er vi truleg ikkje der enno. I dei politiske debattane i haust kan vi vonleg venta oss mykje prat om handlingsregelen. For ordens skuld: Handlingsregelen er ein uttaksregel som seier at statsbudsjettet kan ha eit underskot svarande til fire prosent av kapitalen i Oljefondet, men det veit nok de som les Dag og Tid. Godt val! Therese Sollien er ph.d.-student i internasjonale relasjonar ved Florida International University og fast skribent i Dag og Tid. EN RETTSHISTORISK KLASSIKER TRYKKET PÅ NYTT Shop-till-you-drop er ikkje handlingsregelen. Foto: NTB scanpix Frederik Brandt: Forelæsninger over den norske retshistorie, bind I og II (1883). Bestill bøkene på nett: (Søk rettshistorie) Pris: Kr. 690, for begge bind + porto kr 100,

8 8 SAMFUNN DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 Læresveinane i det politiske trolldomsfaget Kva er Tamarod, denne gruppa som fekk i stand demonstrasjonane som førde til at president Morsi måtte gå? I hovudsak er dei unge militante som vert støtta av forretningsmenn med motvilje mot Muslimbrørne. EGYPT BENJAMIN BARTHE, LE MONDE Dei er i den alderen då ein omskaper verda. På fire dagar. Utan å nøle, utan å gå på akkord. Mahmoud Badr og hans medsamansvorne, Mohamed Abdel Aziz og Hassan Shaheen, tre revolusjonære egyptarar i tjueåra, er dei som sytte for fallet til Mohammed Mursi, presidenten som kom frå Muslimbrørne. Dei er stiftarane av Tamarod ( opprør på arabisk), protest rørsla som toppa seg med mega demonstrasjonane 30. juni og som munna ut i at dei militære fjerna den første demokratisk valde presidenten i Egypt 3. juli. Korleis kunne ein aktivisttrio som så vidt har byrja i arbeidslivet kaste leiaren for det mest folkerike av alle dei arabiske landa? Korleis kunne ei åtti år gamal rørsle som Muslimbrørne, islamismens barndomsheim, la seg tråkke på av ein bande av så å seie smågutar? Heile sanninga om denne hendinga, som òg var eit statskupp, sjølv om ho vart velsigna av folket i gatene, vil ikkje kome fram på mange år enno. Men forteljinga om opprørarane i Tamarod inneheld verdfull informasjon alt no om ambisjonane og tvitydigheitene som låg bak denne eineståande omveltinga. Alt byrja ein vårkveld i bustaden til Mahmoud Badr i Dokki, eit bustadområde i Kairo. ATTSKAPE REVOLUSJON Hassan og Mohamed var der. Vi utveksla tankar og diskuterte kva som ville vere den beste måten å attskape revolusjonen på, å gje han att den opphavlege identiteten, folkeleg og utan vald, fortel Mahmoud. Han er 28 år, liten av vekst, med gyllen hudfarge og guteaktige trekk. Mahmoud Badr er redaktør i ei av dei mange private dagsavisene som dukka opp etter revolusjonen i Han voks opp i Shebin Al-Qanater, ein stor landsby i Nil-deltaet, i ein familie prega av det politiske engasjementet til faren. Han var advokat og tilhengjar av Nasser. Hassan og Mohamed er òg journalistar og kjem frå same smeltedigelen: den nasserianske middelklassen. Dei tre ungdomane vart kjende med kvarandre midt på 2000-talet. Då var dei aktive i Kefaya, forløparen til dei revolusjonære rørslene i Inspirert av arabisk nasjonalisme organiserte gruppa «gerilja»-demonstrasjonar som snøgt vart slegne ned av politiet, for å fordøme despotismen til Hosni Mubarak, korrupsjonen i regimet hans og serviliteten overfor USA. Då revolusjonsklokka klang den 25. januar 2011, var Mahmoud, Hassan og Mohamed sjølvsagt på Tahrirplassen. Etterpå var dei med på alle kampane mot Det øvste militærrådet, den indre krinsen av generalar som leidde overgangen etter Mubarak og som då vart skulda for å spele på lag med Muslimbrørne. 18. desember 2011, dagen då militæret kasta ein kvinneleg demonstrant i bakken, drog henne etter kleda og synte den blå brysthaldaren hennar ei scene som er udøyeleggjord på YouTube var det ein ung mann som kom til for å hjelpe henne og vart dengd laus på av soldatane. Det var Hassan Shaheen. Desse unge folka kjem frå den same smeltedigelen: middelklassen frå Nasser-tida. NY TYRANN Så kom presidentvalet i juni Til liks med dei fleste små Tahrir-kjemparane stemde Mahmoud Badr på Mohammed Mursi i andre valomgangen. Eit negativt val, meint å sperre vegen for rivalen hans, Ahmed Chafik, som var eit symbol på Mubarak-perioden. Men vonbrotet lét ikkje vente lenge på seg. Den nye statsleiaren var lite karismatisk og makta knapt å lyfte seg over partibakgrunnen sin. Grunnlovsdekretet frå desember 2012, der han gav seg sjølv ekstraordinær makt, fekk alarmen til å gå hos dei unge revolusjonære. Mot desse aktivistane, som skreik mot den nye tyrannen framom palassporten hans, sende islamistane ordensmakta si. Blodet flaut. The point of no return var nådd. I det vesle husværet i Dokki vert dei tre samansvorne samde om å stelle i stand ein gigantisk underskriftskampanje. Dei tok som modell ei kjend hending: innsamlinga av underskrifter som i 1919 gjorde det mogleg for den nasjonalistiske leiaren Saad Zaghloul å stå fram som den som skulle tinge med dei britiske okkupantane. Med den skilnaden at denne nye kampanjen ikkje var for, men mot ein mann. Ved å sikte mot den magiske lista på femten millionar støttespelarar, det er to millionar fleire enn dei som røysta på Mursi under andre omgangen av presidentvalet, vona Tamarrod å kunne tvinge han til å gå av. Vi såg for oss ei gigantisk bølgje av mistillit, seier Mahmoud Badr. Mykje har vore skrive om krafta som vart vekt av denne kampanjen: dei tusenvis av friviljuge som myldra kringom i utkantane; sekkene fulle av underskriftslister som hamna i hovudkvarteret til Tamarod i Ma arouf-gata nummer 5 i sentrum av Kairo; talet på underskrifter som este nådelaust til ufattelege 22 millionar eit tal Den koptiske milliardæren Naguib Sawiris, egyptisk telekom-magnat, gjev Tamarod gratis PR i fjernsynskjeda si. Foto: NTB scanpix det er uråd å verifisere dagen etter demonstrasjonen 30. juni. MILLIARDÆRSTØTTE Det ein kjenner mindre til, er den støtta rørsla fekk frå høgt plasserte folk. Den koptiske milliardæren Naguib Sawiris, egyptisk telekom-magnat og rasande motstandar av islamistane, gav Tamarod gratis PR i fjernsynskjeda si og i avisa Al-Masri Al-Yom, der han er ein av dei største aksjonærane. Dei fekk òg nytte kontora til Partiet for frie egyptarar, som han starta etter Mubaraks fall. Rommet der vi sat 30. juni og følgde utviklinga av marsjen mot Mursi i heile Egypt, var i hovudkontoret til dette partiet, fortel Mohamed Heykal, ein av toppane i Tamarod. Ifølgje Moheb Doss, ein annan Mamdouh Hamza, sjef for ei blømande entreprenørgruppe, underskriftslister. Foto: Wikimedia Commons av dei ansvarlege for kampanjen, er den treroms bustaden i Ma arouf-gata utlånt av Hicham Bastawissi, ein kjend reformistisk dommar. Ein kar på egyptisk venstreside, Mamdouh Hamza, sjef for ei blømande entreprenørgruppe, finansierte kjøp av papir og trykking av millionar av underskriftslister. Eg har òg organisert kveldar med innsamling av underskrifter der kjende personar har vore til stades, fortel han. Eg har gjeve Tamarod råd om mediestrategien og det politiske vegkartet deira. Dei mest sedde fjernsynskanalane i Egypt, som mest alle er fiendsleg innstilte til Muslimbrørne, hadde ingen vanskar med å opne opp for dei som målbar protestane. I dagane før 30. juni

9 DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 SAMFUNN 9 THOMAS QUICK BLIR HEILT FRIKJEND Svensken Sture Bergwall, tidlegare kjend som Thomas Quick, var funnen skuldig i totalt åtte drap i Noreg og Sverige, men har i ettertid blitt frikjend. Denne veka blei han frikjend i den åttande og siste drapssaka, kunngjorde sjefsanklagar Håkan Nyman, riksanklagar Anders Perklev og overanklagar Björn Ericson onsdag (biletet). Ikkje i nokon av sakene fanst det tekniske bevis som felte svensken, berre hans eigne tilståingar som det heile tida er sådd stor tvil om, og som han trekte tilbake i Bergwall er erklært sinnssjuk og er innlagd på psykiatrisk sjukehus. KINESARAR FÅR SNART SPELA TV-SPEL IGJEN Sidan 2000 har produksjon og sal av spelkonsollar vore ulovleg i Kina, men ifølgje South China Morning Post går det mot ei oppmjuking i regelverket. I det nye regelverket skal TV-spelprodusentar få selja konsollane sine på den kinesiske marknaden dersom dei er produserte i Shanghais nye frisone for handel. Ein av grunnane til at TV-spel blei ulovleg, var frykta for at vald og anna støytande innhald i spela skulle skada unge kinesarar. Sensuren vil framleis vera streng, og alle spel som skal inn på den kinesiske marknaden, må godkjennast av kinesiske styresmakter. Både Sony og Microsoft, som produserer høvesvis Playstation og Xbox, har uttala til South China Morning Post at dei ser på Fastlands-Kina som ein lovande marknad dei vil inn i. Mahmoud Badr (midt i biletet), Mohamed Abdel Aziz og Hassan Shaheen, tre revolusjonære egyptarar i tjueåra, er dei som sytte for fallet til president Mohammed Mursi. Men dei har styrtrike og mektige støttespelarar. Foto: NTB scanpix finansierte kjøp av papir og trykking av millionar av var Mahmoud Badr og venene hans utan stogg i satellittkanalane. «KOMPLOTTEORI» Må ein konkludere med at suksessen til Tamarod botnar i ein medviten sabotasjeaksjon mot president Mursi? Var det ikkje slik at nokre av dei tidlegare høge herrane frå Mubarak-regimet trekte i somme trådar i kulissane med hjelp av gode kontaktar i tryggingsstyrkane? Dette synet har ein del tilhengjarar mellom dei som sympatiserer med islamistane. Men det vert òg støtta av at hyppig straumstans, som hende praktisk tala dagleg i tida før 30. juni og som var årsak til så mykje raseri blant folk, tok slutt på uforklarleg vis rett etter at Mursi var styrta. Mohamed Heykal avviser denne «komplotteorien». Han går likevel med på at samlingane 30. juni trekte til seg mange som såg med nostalgi på Mubaraktida og som nok drøymde meir om revansje enn om høgverdige politiske ideal. Vi makta å forsone desse to gruppene: Mubarak-folka og dei revolusjonære, seier han utan å blunke. Folk er intelligente. Dei skjøna at det verkelege problemet, det er Muslimbrørne. Mot dei er det ein kulturkamp. Dei lyder verdiane til brorskapen, medan vi lyder verdiane til Egypt. Ein lyt ordne opp i dette. Reforma får kome seinare. NESTE MÅL: PRESIDENT Sundag 30. juni klokka 17 vurderte eit kommuniké frå hæren talet på demonstrantar til å vere 14 millionar fleire enn dei som røysta på han i 2012: Mohammed Mursi var ferdig. I nokre dagar hadde dei militære vore i kontakt med leiarane for protesten. Diskrete bodskapar var utveksla for å garantere at dagen den 30. skulle gå verdig føre seg. Det offisielle møtet vart halde onsdag 3. juli, tidleg på ettermiddagen, nokre timar før fristen som var sett for Mursi, rann ut. Ubarberte, i jeans og basketskor sat Mahmoud Badr og Mohamed Abdelaziz andlet til andlet med forsvarsministeren, general Abdel Fatah Al-Sissi. Dei sa dei ville organisere ei folkerøysting om Mursi skulle halde fram som president. Vi avslo dette framlegget og sa at det egyptiske folket ikkje ville godta ei slik halvveges løysing, og at det ville at presidenten skulle gå og at folket var øvstkommanderande til armeen, og at armeen difor laut underkaste seg folkeviljen. Nokre timar seinare hadde opprørarane fått det som dei ville. I fjernsynet kunngjorde general Al-Sissi at presidenten skulle bytast ut med leiaren for Forfatningsretten, Adli Mansur. Det var heilt i tråd med vegkartet til Tamarod. Samstundes stengde politiet tre islamistiske fjernsynskanalar og arresterte fleire av leiarane til Muslimbrørne. Måndagen etter opna armeen eld mot ein islamistisk sit-in og drap eit femtital personar. Som god Nasser-tilhengjar og allergisk mot dei islamske skjeggfussane er ikkje Mahmoud Badr overvettes opprørd over denne bølgja av undertrykking. Det var ein manøver frå Muslimbrørne si side. Dei vil framstå som martyrar for å vanære den folkelege revolusjonen vår, seier han. Beundraren av Gamal Abdel Nasser og Charles de Gaulle tenkjer alt på sitt neste mål: å bli president, korkje meir eller mindre. Minstealderen for å kunne stille til val er førti år, det gjev meg litt tid. Einerett: Le Monde / Dag og Tid Omsett av Lasse H. Takle DØDE MENN FÅR STEMME I ZIMBABWE Denne veka blei første runde av presidentvalet i Zimbabwe halden, men det er allereie avdekt rot. Organisasjonen International Crisis Group har gått valordninga etter i saumane og funne at manntalet inneheld over personar over hundre år, dei fleste av dei allereie døde. Om ikkje det var nok, ser det ut til at svært mange unge veljarar ikkje er oppførde. Sitjande president Robert Mugabe (biletet) har meir å slite med. Ein Facebook-profil med namnet «Baba Jakwa» har i lang tid publisert det han påstår er statsløyndomar frå dei inste krokane i dei zimbabwiske regjeringslokala. Nyleg blei det lagt ut påstandar om omfattande valfusk. Kven som skjuler seg bak Facebook-profilen, er ikkje kjent, men presidenten har utlova ein dusør på to millionar kroner til den som avslører kven som står bak. NEPAL NÆRMAR SEG TIGERMÅL Nepal er blant dei landa i Sør-Asia som har forplikta seg til å doble bestanden av ville tigrar innan Det er anslått at det finst under to tusen ville tigrar i verda, og tigeren er rekna for ein av dei mest utryddingstruga artane i verda, truga av blant anna ulovleg jakt og avskoging. Ei kartlegging i Nepal viser at bestanden i landet har auka med 63 prosent sidan 2009, og innsatsen landet gjer for å bevara tigeren, ser såleis ut til å vera vellykka så langt. Ifølgje kartlegginga bur det no 198 ville tigrar i Nepal, mot 121 i APPLE LOVAR Å GRANSKE FABRIKK I SHANGHAI Etter at ein rapport frå China Labor Watch avdekte grove lovbrot ved fabrikkane til Pegatron i Shanghai, lovar både selskapet sjølv og Apple, som Pegatron produserer varer for, å etterforske saka. Arbeidsforholda braut med både nasjonale og internasjonale lovverk, og det kan blant anna nemnast at arbeidarane i snitt jobba 63 timar i veka til ei timelønn på under 9 kroner. Sidan 2006 har Apple arbeidd med å kontrollere arbeidsforholda i fabrikkane dei bruker, og både Apples eigne og andres rapportar har meldt om ulovlege arbeidsforhold ved fabrikkane, inkludert barnearbeid.

10 10 KULTUR Siri Helle er utdanna agronom. FRÅ MATFATET DAG OG TID SKRIV OM MAT OG MATPRODUKSJON DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 Norske poli Salt Bak sveitte og tårer Vi et altfor, altfor mykje av det. Og vi veit det godt. Dobbelt så mykje som vi burde, faktisk, og opp til fem gonger så mykje som vi treng, hevdar forståsegpåarane. Likevel pøsar vi på. No har vi det til og med i iskremen, sjokoladen og tannkremen. Vi greier oss rett og slett ikkje utan salt. For det gjer vi faktisk ikkje. Det er mykje mas om kor skadeleg salt er, at det bind opp for mykje vatn i kroppen, gjer oss overvektige og skaper høgt blodtrykk. Men kroppen omset òg mellom eitt og tre gram reint natrium kvar dag, meir om vi sveittar eller græt mykje. Utan salt greier vi rett og slett ikkje røre oss salt er eit viktig element i elektrolytt balansen som på si side gjer at muskelcellene kan spenne seg, og vi kan hoppe og danse. Saltet regulerer spyttproduksjon og magesyre så vel som balansen mellom andre syrer og basar i kroppen. Vi har kring hundre gram natrium i kroppen til kvar tid gram som kroppen ikkje har høve til å fikse utan at vi puttar det i han. VAKUUMSALT Det vi kjenner som salt, er altså natriumklorid, eit molekyl samansett av grunnstoffa natrium og klor. Dette molekylet finn vi i naturen oppløyst i vatn havsalt, i saltgruver bergsalt eller vanlegast, men kanskje minst kjent, er vakuumsaltet. Jozo salt, dei raude eller blå pakningane med eller utan jod, høyrer heime i denne gruppa. Også vakuumsaltet bur i stein, men så langt nede Den balansen naturen har skapt, er ofte og den rette for oss. at det ikkje er mogeleg eller ynskjeleg å grave det ut. I staden vert det pumpa ned grunnvatn med overtrykk som løyser opp saltet og hevjar det opp til overflata. Saltlaken vert så koka i ei rekkje dampkammer med ulike temperaturar, som mellom anna styrer storleik og form på saltkrystalla. Resultatet er eit gullande reint, raffinert salt med opptil 99,9 prosent natriumklorid. Dette er faktisk mykje reinare enn det saltet naturen sjølv stiller opp med. Naturleg salt har ein balanse mellom natrium og kalium ein balanse vi menneske òg kan nyte godt av: Kalium kompletterer mange av dei positive arbeidsoppgåvene natrium har i kroppen, samtidig som det kan verke stabiliserande på blodtrykket. Mineralbalansen er ein av grunnane til at Helios ikkje raffinerer sitt havsalt: Den balansen naturen har skapt, er ofte òg den rette for oss. RELASJONSBYGGAREN Opnar du ein pose Helios havsalt, vil du merke skilnaden lenge før du legg saltet på tunga. Det klumpar seg nemleg. Salt gjer det, det kjem som ein logisk konsekvens av å vere eit stoff som både tiltrekkjer Dungar av salt på Salar de Uyuni i Bolivia, den største saltørkenen i verda. Foto: Wikimedia Cmmons seg og bind seg til alle andre prisen for popen, om du vil. Denne populariteten har derimot Jozo valt å kvitte seg med ved å tilsetje antiklumpemiddel. E535 er natriumferrocyanid, eit syntetisk framstilt tilsetjingsstoff basert på den svakt giftige blåsyra. Så viktig er ikkje saltbørsa for meg, altså. Eit havsalt er lettare å halde i den opphavlege forma si enn trykkpumpa undergrunnssalt. Men kanskje viktigare enn kva saltet kjem frå, er kva som er gjort, eller eventuelt ikkje gjort, med det i etterkant. Havsalt er ikkje nødvendigvis betre enn anna salt om det er vaska og raffinert, sjølv om det er det ryktet seier. Men om det har fått lov til å vere seg sjølv heile vegen fram til saltskåla mi, så trur eg det har noko for seg. Jozo salt kostar ni kroner kiloet medan Helios havsalt kostar tjue. Over dobbel pris altså. Likevel: Av og til kjennest det som ein god idé å betale meir for mindre. I alle fall når det som det er mindre av, er kjemiske prosessar. Kjøper eg Jozo salt? Nei takk, eg smakar til grauten med havsalt frå Helios. SIRI HELLE lite opptekne Det viktigaste i korrupsjonssaker er ikkje kor mykje den som lét seg kjøpe, har motteke, men kor stor vinst «smørjaren» har fått eller kan få, meiner forskar Tina Søreide. KORRUPSJON JAN H. LANDRO Korrupsjon er kjøp og sal av avgjerder. Det aller verste er at dette fører til at kvart eit mål som styresmaktene eller ei verksemd ønskjer å sikre, kan verte undergrave dersom utru tenarar lèt seg freiste til å setje eigne interesser framfor interessene til fellesskapen, seier forskar Tina Søreide (40). Ho har arbeidd med korrupsjonsproblemet i Verdsbanken og som seniorforskar ved Chr. Michelsens Institutt. Også doktorgraden, som ho tok ved Noregs handelshøgskole, hadde korrupsjon som tema. I desse dagar er Søreide ute med læreboka Korrupsjon. Mekanismer og mottiltak. I boka peikar ho på at korrupsjon er noko som må forståast og løysast i sin samanheng. Men det finst visse samnemnarar, utan omsyn til land, kultur eller økonomisk system. Typisk er svake kontrollinstansar, kombinert med lite fokus på resultat hjå dei som arbeider i posisjonar som «inviterer» til korrupsjon, noko som karakteriserer statar der institusjonsbygginga ikkje er komen så langt. Situasjonar med mykje skjønnsbaserte avgjerder legg også til rette for korrupsjon, medan skort på offentlege tenester og avgjerder vil gjere korrupsjonen meir lønsam. SMOTTHOLA Når innsyn og transparens ikkje er nok til å avdekkje korrupsjon, kva må då til? Vassverkssaka på Romerike synte at tilgjengeleg informasjon ikkje alltid er nok. Mange visste at direktøren hadde fleire eigedomar enn inntekta hans tilsa, men ingen reagerte. Det må finnast kompetente instansar som kan drive ekspertkontroll og gripe tak i situasjonen. Ofte er det viktigast å forstå konkurransesituasjonen i marknaden, kva for smotthol som byggjer opp for høg profitt. I somme høve er ikkje det mest effektive å leite etter korrupsjon, men å gå etter symptom og så leite bakover. Liten marknadskonkurranse kan vere ein indikasjon på at noko er gale. Du er kritisk til den norske ordninga med at Konkurransetilsynet tek seg av kartellverksemd, medan Økokrim etterforskar korrupsjon? Dei seier at dei har eit uformelt samarbeid, men det er ikkje nok. Ofte er kartellverksemd kopla med korrupsjon. Då trengst instansar som er etablerte for å finne dei komplekse samanhengane mellom økonomi og kriminalitet. I USA er dette samla i éi eining. Om ikkje Noreg bør kopiere den amerikanske modellen, må vi likevel få til ei betre samordning enn vi har no. EIT SPØRSMÅL OM TILLIT I boka skriv du om konsesjonssaka til Troms Kraft og Eidsiva Energi i 2010, der Senterpartiet og statsråd Terje Riis-Johansen vart skulda for korrupsjon. Jamvel om dei ikkje vart funne skuldige, meiner du at saka kan ha svekt folks tillit til avgjerdsprosessane i regjeringa. Finst det indikasjonar på det? Både den saka og styreutnemningssakene til Trond Giske har skapt mykje mediedebatt og kommentarar om bindingar og venskapar. Det er gale nok om veljarar i Noreg har grunn til å tvile på slike prosessar. Men får det konsekvensar i praktisk politikk? Dei ansvarlege kan tape røyster. Det gode med desse sakene er at dei skjerpar medvitet vårt. Noreg er eit av landa i verda med høgast tillit til politikarane. Difor reagerer vi når slike ting kjem opp. UTSETTE OMRÅDE Kvar er risikoen for korrupsjon størst i det norske samfunnet? Nokre sektorar er meir utsette enn andre. Det gjeld til dømes kraftbransjen, der statleg definerte rammevilkår har stor innverknad på pris. Oljebransjen internasjonalt er utsett, men vi har eit sterkt oljedirektorat som følgjer grundig med. Eit anna felt er statlege bygg, slik saka med Ullevål sjukehus viste, likeins eit lukka område som forsvarsindustrien. Bistandsarbeidet inneber at vi overlèt ansvar for

11 DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 KULTUR 11 tikarar er påfallande av korrupsjon pengebruk til aktørar som kan vere korrupte. I Kommune-Noreg gir særleg tildeling av kontraktar grunn til uro. I nokre kommunar har politikarar dobbeltroller eller for tette band til utbyggjarar, medan kontrollen med kommunale selskap kan vere for svak. DOMSTOLANE Dessutan finst det få studiar av kor ubundne norske domstolar er. Lite har til dømes vore gjort for å finne ut korleis unge dommarfullmektigar med karriereambisjonar dømmer i ulike saker. Somme merkar kanskje press frå advokatfirma om at dersom du ikkje dømmer rett, får du ikkje jobb hjå oss. Vi treng ei skikkeleg hushaldsundersøking, slik det er utført i fleire land. Der vert eit representativt utval av vanlege folk spurde om kva for etatar og verksemder dei har mest problem med anten det gjeld byggjeløyve, legeattest eller anna. Svara gir gode indikasjonar for dei som skal avdekkje korrupsjon og maktmisbruk. Nyss kjende Oslo tingrett ein tidlegare driftssjef i trafikkselskapet Ruter skuldig i korrupsjon etter at han hadde vorte påspandert tre middagar av Volvo. Tina Søreide peikar på at rettspraksis slik teiknar opp dei strafferettslege grensene. Mange føretak ønskjer meir informasjon om desse grensene, men stort sett er det ikkje så vanskeleg å vite kva som er rett og gale. Det interessante i slike saker er ikkje kva som vert gitt i smørjing, men kor stor vinsten kan verte for den som betaler. I den private sfæren til den som lèt ei avgjerd verte påverka, kan små ting verte store, som denne saka viser. Kva tyder nokre flasker dyr vin mot ein stor kontrakt som er vunnen på urett vis? BYRÅKRATISK SIDEEFFEKT Du skriv at avdekking av korrupsjonssaker og reaksjonane som følgjer, er kjenneteiknet på eit sunt byråkrati. Kva meiner du med det? Kostnadene ved å ha full kontroll ville vorte for høge. Byråkratisk effektivitet føreset at offentleg tilsette kan nytte skjønn i vurderingane og avgjerdene sine. Detaljert kontroll vil hindre byråkratiet i å handle Du kan sjå på risikoen for korrupsjon som ein bieffekt av god byråkratisk organisering. Tina Søreide effektivt. Difor kan du sjå på risikoen for korrupsjon som ein sideeffekt av god byråkratisk organisering. Ein etat kan fungere godt endå om det dukkar opp ei og anna korrupsjonssak. Det avgjerande er at tillitsbrotet vert avdekt og reagert på. Kvar trur du korrupsjonen er størst i Noreg: i privat eller offentleg sektor? Problemet er i alle høve mest alvorleg i offentleg sektor, av di korrupsjon der utgjer eit trugsmål mot samfunnet. Dessutan veit vi at statlege avgjerder er særs «attraktive» å påverke. Konsekvensane for samfunnet er som oftast ikkje så store når det skjer i privat sektor, endå om det kan ramme forbrukarar og næringsliv. Er skiljet mellom lobbyverksemd og korrupsjon klart nok? Det kan gjerast klarare. Vi treng meir innsyn i kven som betaler kven for kva. Det må vere mogleg for media, organisasjonar og vanlege folk å avdekkje samanhengar mellom politiske kampsaker og partibetalingar, så vel som kven som kan oppnå personleg vinning på ei partipolitisk avgjerd. AKSEPTERER KORRUPSJON Tina Søreide skriv om kor stor aksept politikarar i OECD-land kan ha for korrupsjon i andre land, dersom det gjeld å sikre kontraktar for «eigen» industri og arbeidsplassar heime. Di leng er heimanfrå, di greiare, synest haldninga framleis å vere blant somme. Ho vedgår at her har heller ikkje Noreg halde stien sin rein, men at strengare lover no har skapt ei endring. Problemet er at internasjonale reglar vert følgde opp på svært ulikt vis i OECD-landa. Når Noreg tek dette meir alvorleg enn mange andre land, fører det til at norske verksemder må tevle mot konkurrentar som kan følgje andre spele reglar. Her synest eg at ambassadane våre kan gjere meir for å Mange visste at vassverksdirektøren på Romerike hadde fleire eigedomar enn inntekta hans tilsa, men ingen reagerte. Det må finnast kompetente instansar som kan gripe tak i situasjonen, seier forskar Tina Søreide. hjelpe norske verksemder med å registrere situasjonar der dei vert bedne om smørjing eller meiner å ha mist kontraktar på grunn av korrupsjon. For dei einskilde verksemdene kan det vere vanskeleg å klage, men innsats frå ambassadane kan løfte problemet opp på politisk nivå. Det ville vore til hjelp for norsk næringsliv om det kunne øvast politisk press i slike saker. INGA FANESAK FOR UD Det er påfallande kor lite norske politikarar snakkar om korrupsjon. Forskarane i Noreg var tidleg ute, og NHO greip fatt i problemet fleire år før søsterorganisasjonane i Skandinavia. For å påverke internasjonalt, må vi arbeide gjennom UD, men dette er inga fanesak for dei. Til gjengjeld har UD vore flinke i innsatsen mot skatteparadis; der har Finansdepartementet først no kome etter, tilsynelatande motvillig og haltande. Kva synest du om at Noregs inntekter frå Statoils verksemd i gjennomkorrupte Angola er mykje større enn summen av all norsk bistand til Afrika? Der ligg ei stor utanrikspolitisk utfordring. Det er viktig å vere til stades i svake statar, men då må vi øve press på styresmaktene. Statoil og den norske ambassaden i Angola er meir opptekne av vilkåra for fagforeiningane og tryggleik i produksjonen enn andre, men det må jobbast mykje meir med korrupsjonsproblematikken. Når vi tener så mykje pengar i Angola, har vi òg eit særleg ansvar for å få til eit betre klima internasjonalt. Her kan Noreg auke innsatsen monaleg og bidra til å betre styresettet i dette og andre land med leiarskap som sviktar store delar av innbyggjarane. Diktet Relativitet At Gud er en av de store oppfinnelser på høyde med hjulet eller forsåvidt med nullet i det dekadiske tallsystem? Nullet som i grunnen ikke eksisterer, men har sin mektighet i det å tidoble seg selv og hundredoble seg selv og tusendoble seg selv med en nonsjalanse som er ut over enhver virkelig forstand. Hjulet som satte vognen i bevegelse, og nullet som satte tallene i bevegelse, og Gud som satte bevegelsen i bevegelse? ERNST ORVIL Eit dikt på norsk vi ikkje har sett maken til nokon annan stad? Ernst Orvil ( ) frå Oslo skreiv 1693 dikt. Pluss romanar, noveller, skodespel. Han bruka gjerne same dikttittel fleire gong er. «Bevegelse» er namnet på 21 ulike Orvil-dikt. «Relativitet» er tittel på tre. Av dette skjønar vi at her er ein diktar som set ting i relasjon til kvarandre inga sanning å spikra på veggen til æveleg tid. Ting flytter på seg, og det same gjeld vurderinga vår. Tre dikt har tittelen «Oppfinnelse» eller «Oppfinnelser». Eitt av dei lyder: «Det er på fornuften i oss / vi lever, sa jeg, og tenkte / på de store oppfinnelser: / På hjulet, på Gud og på / nullet i det dekadiske tallsystem. // Og på fornuften i oss at / vi dør, sa Johannes, han tenkte på / de store oppfinnelser: Fedrelandet, / martyriet og de / veldige slagmarker.» Vi sansar at teksta både rømer verdskrigane på 1900-talet og Asia-konfiktane på 2000-talet. «Oppfinnelser» peikar fram mot den «reinsa» versjonen som vart funnen mellom lause papir etter Orvils død, trykt i Siste dikt (ny utgåve, 1993). Teksta er ikkje lenger satirisk. Attende står dei tre «gunstige» oppfinningane til mennesket og størst mellom dei: Gud. Orvil er ein moderne skald som vågar å ta ordet Gud i sin penn, korkje med ironi eller underkasting. Gud, som både finst og ikkje, heiter det i eit anna dikt og av det kjem stordomen hans. «Går det an, sa Anne, å ikke / eksistere og eksistere. / Ja, sa jeg, det går an for Gud.» Det finst innebygde refleksjonar i Orvils mangslungne diktverk, som ein elles kan finna i replikkar hjå Shakespeare. Diktarar som speglar si tid, ved innlagde kommentarar her og der. Det Orvil derimot saknar og sakna er lesarar på jamhøgd med avsendaren av diktet. JAN ERIK VOLD Jan Erik Vold, Vigdis Ystad og Lars Roar Langslet skriv kvar veke om norske dikt dei set pris på.

12 12 LIVET DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 Vi befinner oss i det 21. århundre etter Kristus. Hele Norge er erobret av bokkjedene. Hele? Nei! En liten sjappe gjør frem deles motstand. Denne strie, ukuelige bokhandelen Tronsmo lar seg selvsagt ikke knekke. Amal Aden: Det fleirkulturelle Noreg SE VERDEN GJENNOM TRONSMO Tone Selboe Camilla Collett Engasjerte Essays Aschehoug, 156 s., hft., kr. 279,- Med essayisten Camilla Collett får vi en kvinnelitteraturhistorie lenge før noen hadde kommet på betegnelsen - en feministisk historieskrivning på et tidspunkt da historikerne utelukkende var menn; en reisende som bruker blikket og pennen over to hundre år før noen hadde begynt å debattere kvinners plass og muligheter i byrommet. I 2013 er det to hun- dre år siden Camilla Collett ble født. Å lese henne er å bli rykket inn i en mentalitetspolitisk kontekst som stiller vår egen tid i nytt og skarpere lys. Judith Schalansky Sjiraffens hals Forlaget Press, 215 s., innb., kr. 329,- Sjiraffens hals er et portrett av en biologilærer som kjemper for å holde fast ved naturens lover. Nær ved å forstrekke seg ender hun opp med å miste troen på sin personlige gud, Darwin. Dette er historien om tre dager i en biologilærers liv, den siste av sitt slag, en kuriøs overlevning fra det gamle DDR. Som en anmelder påpekte, presenterer Schalansky oss for en slags invertert dannelsesroman, et lite antidarwinistisk manifest så vel som en innsiktsfull roman om utdannelse og utdannelsessystemer. Liao Yiwu For a Song and a Hundred Songs New Harvest, 404 s., innb., kr. 249,- Mor og far godtek ikkje «han kvite mannen» Kjære Amal. Jeg er en kvinne på tretti år. Jeg er opprinnelig fra Somalia, men har bodd mange år i Norge. Jeg har to barn fra et tidligere ekteskap. Jeg er i fast jobb, har mange norske venner og føler meg godt integrert. I flere år har jeg vært forelsket og hatt en hemmelig kjæreste. Grunnen til at forholdet har vært hemmelig hele tiden, er at han er norsk. Nå vil han ha slutt på vårt hemmelige forhold, han vil at vi skal gifte oss. Han har konvertert fra kristendom til islam og sier han vil gjøre hva som helst for at vi skal få et godt liv sammen. Han er meget omsorgsfull mot meg og barna mine. Problemet er foreldrene mine, de bor ikke langt unna meg og barna. Vi har god kontakt, og de er ofte på besøk. De vet at jeg treffer en mann, men de vet ikke at vi er kjærester. De ser han er snill mot meg og barna, men faren min mener at det ikke går an å være en god muslim så lenge han er norsk. Moren min maser om Faren min mener at det ikke går an å være en god muslim så lenge han er norsk. at jeg har vært lenge alene, og at jeg nå bør finne meg en ny mann. Hun har gitt meg klar beskjed at hun misliker at jeg er mye sammen med «han hvite mannen» som hun kaller ham. For noen måneder siden hadde foreldrene mine besøk som mente at jeg kom til å gifte meg med «han hvite mannen» dette er venner av foreldrene mine som også er fra Somalia. Som foreldrene mine er de dårlig integrert i det norske samfunnet. De fortalte foreldrene mine at de hadde hørt rykter om at jeg og «han hvite mannen» planla å gifte oss. Faren min ble rasende da han hørte dette, og insisterte på at jeg og barna måtte flytte hjem. Jeg måtte si opp leiligheten jeg og barna leide, og flytte hjem til mine foreldre. Nå har faren min full kontroll over hvor jeg er og hvem jeg er sammen med. Jeg får kun lov til å gå ut når jeg skal på jobb. Jeg er tretti år, men tør ikke å si nei til faren min. Jeg respekterer og er glad i foreldrene mine, men vil ikke leve slik lenger. Jeg håper og tror du forstår hvordan jeg har det. Jeg skriver til deg fordi jeg trenger råd. Jeg elsker virkelig denne mannen, men føler jeg må velge mellom ham og foreldrene mine. Jeg vet ikke hva foreldrene mine kan gjøre hvis jeg velger å gifte meg med denne mannen. Jeg er spesielt bekymret for faren min, som er en eldre mann. AMINA Forfatteren bak kritikerroste The Corpse Walker skildrer her sin tid i et kinesisk fengsel, etter de ikoniske protestene ved Tiananmen-plassen i Han beskriver brutaliteten han måtte holde ut, som følge av å skrive det regimekritiske diktet «Massakre». Liao Yiwu er nå i eksil, og skriver sine bøker fra Tyskland. Tiden i fengselet er like fengslende og rørende som reisen som har gjort ham til en av Kinas mest anerkjente forfattere. Rachel Kushner The Flame Throwers Scribner, 383 s., innb., kr. 249,- Flame Throwers kaster deg ut en verden av motorsykler, kunst, erotikk og råskap. Året er Den såkalte Reno drar til New York i håp om å gjøre sin fascinasjon for motorsykler og racing om til kunst. Her treffer hun forskjellige kunstkollektiv, hun forelsker seg, drar til Italia. Historien hopper i tid og mellom steder, og når siste side er snudd, sitter du igjen med et bilde av en fortid som er urovekkende lik vår samtid. James Salter All That Is Knopf, 290 s., innb., kr. 199,- James Salter blir gjerne nevnt i samme åndedrag som Philip Roth, John Updike og Norman Mailer, men har samtidig alltid klart å holde seg unna det like store rampelyset. All That Is er hans første roman på 34 år. Handlingen er satt til USA kort tid etter 2. verdenskrig. Philip Bowman finner seg jobb i et forlag etter å ha kommet tilbake. Et liv fylt av fester og glede. Et forhold har han derimot aldri klart å holde på, inntil han treffer en kvinne som fengsler ham, og fører ham steder han aldri hadde tenkt seg BØKER OG TEGNESERIER, KR. AUGUSTS GT. 19 PB ST. OLAVS PLASS, 0130 OSLO Telefon Fax Kjære Amina Du er ei vaksen kvinne med born. Du må ta omsyn til kva som er best for deg og borna dine. Eg møter unge jenter og gutar som slit med å rive seg laus frå foreldra sine, men dette bør ikkje vera eit tema når du er tretti år. Det er viktig å ha god dialog med foreldra sine, men det er ikkje meininga at foreldra skal styra deg resten av livet. Eg vil rå deg og borna dine til å flytta ut frå foreldra dine. Eg forstår at det er vanskeleg å velja mellom foreldra dine og den du elskar, men foreldra dine kan ikkje bestemma over deg når du er tretti år. Du har ansvar for borna og må tenkja på framtida deira. Du må fortelja foreldra dine kva du meiner, og kor glad du er i dei, men at du må få lov til å leva ditt eige liv, og at det er umogeleg så lenge du bur i lag med dei. Eg ynskjer deg lukke til og vonar du vel det som er best for deg og borna dine. AMAL ADEN Amal Aden er frå Somalia og har budd i Noreg sidan Har du spørsmål til Amal Aden? Send til

13 DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 KUNNSKAP 13 FRÅ SJAKKVERDA Bibelen under åtak Frå historia Vellukka opning med svart mot Hammer. Foto: Bjørn Berg Johansen Før partiet Siste parti i lokalet er ferdig klokka 17. Det går eit par minuttar før alle veit kven dei skal spela mot klokka 10 dagen etter. Kor viktige er desse sytten timane? Dei fleste vel opningsvariant med omsyn til spelestilen til motstandaren. Di høgare nivået er på spelarane, di viktigare er tida før partiet, sjølv om òg sterke spelarar kan freista bløffa seg unna utan å gjera heimeleksene sine. Eg kunne ha skrive mykje om dette, iallfall eit par sjakkspalter. Her er nokre døme frå noregsmeisterskapen tidlegare i sumar: Eg hadde svart mot stormeister Jon Ludvig Hammer som til slutt vart noregsmeister. Hammer sa til Norsk Sjakkblad rett før NM at han hadde lært av Magnus Carlsen at førebuingane ikkje må ta for stor plass det er under partiet ein må jobba! Den bløffen gjekk eg ikkje på. Eg var viss på at han hadde studert alle favorittopningane mine i fleire timar med databasar og analyseprogram. Eg leita lenge etter ei opning som (a) eg aldri hadde spela før, og (b) som Hammer aldri hadde analysert. Det måtte difor verta ei sjeldsynt opning, men (c) ho måtte ikkje vera direkte dårleg. Då eg til slutt fann henne, ei opning utan namn, var eg så sliten at eg ikkje orka korkje døypa eller analysera ho. Men ho var mi, berre mi. Det vart ein mellombels suksess. Hammer nytta lang tid og såg ikkje nøgd ut. Eg kunne smila ein liten time. Men då vi alt etter 6 7 trekk hamna i ukjent terreng, skusla eg som venta bort den vesle «sigeren» i opningsduellen. Tap i 33 trekk. Med svart mot stormeister Leif Erlend Johannessen, den mest klassiske og skolerte dronningbondespelaren i Noreg, nytta eg ein annan taktikk. Eg analyserte namngjetne hovudvariantar i dronningbondespel med PC-en på senga langt inn i natta. Det vart ein beinveges fiasko: Han flytta kongebonden i fyrste trekk. Eg stirde i ti minuttar på kongebonden føre meg og gjekk rett ned i berre 19 trekk. Neste gong: Sjakkspaltisten står støtt etter opninga og «fokuserer på arbeidsoppgåvene» under partiet. ATLE GRØNN Atle Grønn er internasjonal meister i sjakk. Eit av offera for framgangen til vitskapen dei seinaste hundreåra har vore Bibelen og Bibelens autoritet. Ein gong var Bibelen, gudsordet, hovudkjelde for historie, vitskap, også naturvitskap, språk, moral og politikk. Dei seinaste hundreåra er dette stort sett plukka bort. Moderne historieverk reknar i dag Israels historie før kong David som eventyr og legender. Naturvitskapen har eigne forklaringar på det vi ser. Darwin og andre har omskapt den eldste historia vår. Verst har det gått utover Det gamle testamentet, men heller ikkje Det nye er spart for teologiske klåfingrar. Dette har skapt mykje strid, også i vårt fredelege land. Det som i dag står att for dei fleste truande, er inkarnasjonen, Jesu liv og gjering. Møtet mellom vitskapen og gudsordet, med sine gudgjevne sanningar, var eit møte mellom to galaksar med ulike lover. Vitskapen leita. Gudsordet visste. At vitskapen, med dei nærgåande spørsmåla sine, skulle nærme seg Den heilage skrifta, vart av mange opplevd som uhyrleg. Eit nyleg publisert klassisk bokverk i Noreg fortel om den første kjende kollisjonen mellom gudsordet og vitskapen på våre kantar. Det er bokverket Al-Muquaddinh, boka om lærdomen med ein introduksjon om verdshistoria, skriven av arabaren Ibn Khaldun, publisert i 1377 i Spania. Dette er eit storverk i dobbel tyding, 1200 sider om historie, historiefilosofi, politikk, økonomi, sosiologi og det meste. Det viktigaste verket i sitt slag nokon gong, sa den engelske historikaren Arnold J. Toynbee i førre hundreåret. Khaldun er oppteken av historisk metode, korleis ein skal gå fram for å kome nærare den historiske sanninga, om ho finst. Historikarar skrønar fælt, ikkje minst når dei kjem med tal for å slå fast fakta. Her må vi bruke den kunnskapen vi alt har, og vår eigen kritiske forstand, for å avdekkje skrønene. Og så går han laus på Bibelen, 4. mosebok, 1. kapittel. Der fortel moseboka at Herren har pålagt Moses og Aron å telje og mønstre heile israelsfolket. Så vart gjort. Ætt etter ætt marsjerte fram, og det vart til slutt våpenføre menn frå tjuge alderen og oppover, soldatar som Khaldun kallar dei. Levittane vart ikkje talde, og ikkje då heller kvinner, born og ungdomar. Dette kan ikkje stemme, seier Khaldoun. Det fanst ikkje noko materielt grunnlag til å bere oppe ein så stor armé og ei så stor folkemengd. Området dei rådde over, var lite. Armeen var også for stor til å bli brukt i strid. Den eine flanken ville ikkje vite kva den andre gjorde. I dag forstår vi, med våre røynsler, at dette er umogeleg. Fortida liknar framtida som vatn liknar vatn, seier Khaldoun. Dessutan var det persiske kongedømet, Nebukadnesars rike, mektigare enn det israelske riket. Persarane slo israelarane, og deira hær, med heile følgjet medrekna, var berre på mann. Og dessutan: Det er meir som ikkje stemmer. Etter kjeldene Ibn Khaldun skildra på ein tunisisk pengesetel. var det sytti israelittar som drog til Egypt for å finne Josef. Så tok det to hundre og tjuge år under faraos velde før Moses leidde dei ut av fangenskapet. Sytti individ kan ikkje på to hundre og tjuge år bli til meir enn , omfram kvinner, born og ungdomar, over dobbelt så mange med andre ord. Det er også uråd. Og dessutan: Under Salomo, son til David og Batseba, var Israel på sitt største. Han hadde ein armé på mann, etter israelske kjelder. Med andre ord: Påstanden i moseboka om våpenføre menn ute i øydemarka er usann, ei ufornuftig utsegn, seier Khaldoun. Khaldoun var aktiv då islamsk vitskap stod på si høgd. Ingen europear dreiv med noko som likna det han stelte med. Og ingen oppdaga då kva han hadde sagt, på arabisk. At ein arabar i Spania våga seg til å gå laus på gudsordet og hevde at det fanst gudsens usanning der, gjekk hus forbi. Det tok nokre hundreår før europearane sjølv gav seg inn på så farlege vegar. Og det var først i førre hundreåret europearane oppdaga Khaldoun og hans storverk. ANDREAS SKARTVEIT Latmannsliv Ord om språk Latskap har vel aldri vore noka dygd, men dét har ikkje hindra folk frå å liggja lenge, lura seg unna arbeidet eller lata/leta seg på andre måtar. «Den late» er ein velkjend figur i litteraturen, og som oftast fylgjer det mykje lått og løye med han. Men korleis kan tak og trapper vera late? Lat (norr. latr) har ei form som rimar godt med innhaldet: I midten av ordet står ein lang og dryg vokal, ordet ligg liksom og dreg seg baki munnen før det får somla seg fram til tungespissen og tanngarden, der det munnar ut i ein einfelt t. Ikkje noko sprett og sprell her, med andre ord. Og når me veit at lat er skyldt engelsk late ( sein ), er det vel berre rett og rimeleg at ordet brukar litt tid på å koma seg ut. I alle fall er det lett å gripa til lat når me skal skildra eller tala om dovne, tiltakslause og slappe folk og den store mengda av ordtak og seiemåtar med lat i seg tyder på at det finst ein del latstokkar her i verda. Men jamvel om dei late kan vekkja harm og gjera livet surt for andre, er ordtaka som oftast laga slik at me må dra på smilen: «Den late sit i Sengi og ynskjer han hadde leget»; «Han er lat, som ikkje ris, når det regner på honom». Eller beint ut sagt: «Den late vil gjerne liggja.» Latskap og ligging er mest som to sider av same saka, fylgjeleg kan me fint nytt lat om noko som ligg meir enn det står. Både trapper, tak, stigar, lende og anna som hallar svakt, kan kalla seg lat: «Lendet vert latare ned mot elva.» Og ein «lat sving» er opplagt ein slapp sving. Sant å seia kan me nytta lat om alt som er spakt eller kraftlaust, som «late augo» og «late dønningar» (jf. Norsk Ordbok). Latt lende og late trapper er tvillaust til glede for dei som ligg på latsida og ottast allslags slit og strev. Det undersame er at når lathansane ein hende gong skal gjera gagns arbeid, vel dei gjerne ein uhorveleg slitsam framgangsmåte: «Den late ber heller på spreng, enn han uppatter gjeng»; «Lat Manns Byrd er stor» (so han slepp å gå fleire gonger, jf. latmannsbyrd). Me veit òg at «lat skreddar syr med lang tråd» (jf. latmannstråd). Det tek på å vera lat! Kjem slik latskap av arv eller miljø, tru? Det er vel både og her som elles, men eit velkjent ordtak peikar mot det siste: «Flittig mor gjer late døtrer.» KRISTIN FRIDTUN Kristin Fridtun er norrønfilolog. E-post:

14 14 REPORTASJE DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 Diktatorstan Erika Fatland rapporterer frå ei reise i eitt av verdas mest lukka land. Fyrste del. Korleis merkar du at du er i eit diktatur? Det mest opplagde kjenneteiknet på alle autoritære regime er at den øvste leiaren er synleg til stades i det offentlege rommet: Folket skal aldri vera i tvil om kven som passar på dei. Ingen kan skulde Turkmenistans president, Gurbanguly Berdimuhamedov, for å ha teke lett på dette bodet. Alle offentlege bygningar i landet er utstyrde med gigantportrett av presidenten, i alle hotell-lobbyar smiler presidenten til gjestene frå ein prominent vegg, ved alle innfartsårene til alle turkmenske byar ynskjer han deg velkomen, endåtil på flya er han med deg. Ingen avisredaktør vågar anna enn å trykkje eit stort bilete av presidenten på framsida av kvar einaste utgåve, følgd opp av fleire ferske fotografi inne i avisa. Dei fleste musea er utstyrde med ei eiga presidentfløy, der gjestene kan ovundre bilete som viser presidenten som helsar på andre presidentar, presidenten som skriv under viktige papir, og ikkje minst presidenten som utfaldar seg i atletiske syslar som tennis, sykling og kampsport. Berre i Syria like før borgarkrigen braut ut, har eg opplevd liknande persondyrking. Vanskelegare å måle enn talet på presidentportrett er den paranoide kjensla som nesten umerkande snik seg inn under huda. Som utanlandsk turist vert ein passa godt på og får sjeldan gå nokon stad utan at ein representant frå reisebyrået er med. Ikkje eingong på hotellrommet kan ein vera sikker på at ein er heilt åleine: Alle romma er avlytta. Om nokon faktisk sit i andre enden og lyttar, er eit ope spørsmål. Det faktum at eg var i landet på turistvisum og hadde gjeve opp at eg var student (det er mest umogleg å få journalistvisum), gjorde sitt for å nøre opp under paranoiaen. Ein kveld tok eg meg i å løfte på alle bileta på hotellrommet, på leit etter ja, kva då? Eg anar jo ikkje korleis avlyttingsutstyr ser ut i våre dagar. Det er sikkert svært smått. DEN KVITE BYEN Asjkhabat, hovudstaden, er kvit, skinande marmor så langt augo kan sjå. Luksuriøse leilegheitskompleks skyt opp som soppar ved sida av den nye åttefeltsvegen, men det er knapt ein bil eller ein fotgjengar å sjå. Bortsett frå dei samankrøkte menneskekroppane som sit og grev i blomebeda i midtrabatten, hovud og andlet dekte av tøyfiller, verkar byen aud, folketom. Dei få bilane me møter på vegen, er så reine at du kan spegle deg i lakken. Å køyre rundt i skiten bil vert straffa med bøter. Takka vere presidenten har byen vår vorte svært pen, forklarte den unge sjåføren min. Han har bestemt at Asjkhabat skal vera «Den kvite byen». Det er forbod mot å byggje anna enn kvite marmorhus her. Etter at dei fekk sjølvstende i 1991, har turkmenske styresmakter brukt store delar av olje- Marmorbyen: Presidenten har bestemt at Asjkhabat skal vera «Den kvite byen». Det er forbod mot å byggje i anna enn kvit marmor. Å ha nokon annan enn presidenten på framsida er journalistisk sjølvmord for tabloiden «da» i Turkmenistan. og gassinntektene på å gjere hovudstaden om til eit imponerande utstillingsvindauge for rikdomen til landet. På eit 22 km² stort område har dei bygd 543 nye bygningar som til saman er dekte av km² med kvit marmor. Det held til ein verdsrekord i Guinness rekordbok. Frå før har landet rekorden for verdas største arkitektoniske stjerne den 211-meter høge glaskonstruksjonen pryder tårnet på Turkmenistans rikskringkasting verdas største innebygde pariserhjul og størst tal synkroniserte fontener på eit offentleg område (27 stykk). Ikkje så verst med tanke på at over 80 prosent av landet er ørken. Men om ein ser bort frå dei fire verdsrekordane i arkitektur, hamnar landet på botn i dei fleste internasjonale rankingar. Turkmenistan er eit av dei mest lukka og ufrie landa i verda. EINSAM TURIST Dersom du har sett deg lei på å bruke sommarferien på å stå i kø (og du elles ikkje er plaga av paranoia eller agorafobi), er Turkmenistan landet for deg. Det er noko eige med å ha eit heilt ferieanlegg for seg sjølv. I den såkalla «internasjonale turistsona Awaza» ved Kaspihavet står marmorhotella på rekkje og rad. Moderne, skinande, høge og kvite. Eg prøvde å telje dei og kom til over tjue, fleire er i ferd med å bli bygde. Det kunne ha mint om kysten i Tyrkia eller ei spansk ferieøy, bortsett frå at det er heilt audt her. Ei einsam vakt patruljerer langs gjerdet til eit av luksushotella. På ei bryggje står ei taus eldre kvinne og fiskar småfisk. Eg prøver å kome i snakk med henne, men ho berre gryntar til svar. Reisebyrået har booka meg inn på det flunkande nye hotellet Nebitchi, som tyder oljearbeidar. Det er eit passande namn sidan Turkmenbasji, næraste by, er ei viktig oljehamn. Eg er den einaste gjesten i det fjortenetasjar høge hotellet. Ei venleg vaskekone har sett ut oskebeger både på badet og på nattbordet til meg. Sidan det er strengt forbode å røykje ute av di «det sender ut så dårlege signal til ungdomen», røykjer alle inne i staden. Rommet er elles reint og fint, men vatnet i springen er brunt. Utvalet i restauranten er berre trist. Hotellet kostar knapt 200 kroner natta, men for ein gjennomsnittleg turkmenar utgjer det om lag ti prosent av månadsinntekta. Eg var her på ferie i fjor, fortalde den unge sjåføren min stolt. Me sneik inn ni personar på eit familierom. Elles ville me aldri hatt råd. Utbygginga av «den internasjonale turistsona Awaza» er ein freistnad frå turkmenske styresmakter på å lokke fleire turistar til landet. Dei har investert fleire milliardar i prosjektet, som no snart er heilt ferdig. Det uttala målet er å konkurrere med Tyrkia som turistmål. Problemet er berre at mest ingen utlendingar vitjar Turkmenistan. I 2011 tok berre 8697 utanlandske turistar turen til landet. Til samanlikning tok nabolandet Usbekistan imot over turistar, medan over fem millionar vitja Noreg. Eit anna problem er at Kaspihavet er sterkt ureina langs kysten, at strendene ved hotella er små og steinete, og at vasstemperaturane held seg låge til langt ut på sommaren. Det talar heller ikkje til Awazas fordel at oljeinstallasjonane i nabobyen Turkmenbasji er godt synlege frå strandkanten. SOM NORD-KOREA Ei av hovudårsakene til at så få turistar tek turen til Turkmenistan, reint bortsett frå at det er eit av verdas verste diktatur, er at det er så komplisert å få visum. Dersom du berre skal vera i landet nokre få dagar, er det mogleg å få transittvisum, men skal du vera der lenger, treng du turistvisum. Får å få turistvisum treng du invitasjon frå turistministeriet, og for å få det må du alliere deg med eit godkjent turistbyrå. Dei fleste vestlege turistar får invitasjonsbrevet dei treng, men det kan ta fleire veker å få det. For alle tilfelles skuld rår turistbyråa deg til at du ventar med å kjøpe flybillettar til invitasjonen er gått i orden. Heile reiseruta må planleggjast og godkjennast på førehand, og som i Nord-Korea må du ha med deg sjåfør og guide nesten overalt. Dei seinaste åra har rett nok styresmaktene slakka litt på krava, og turistane treng ikkje leng er få stempel i reiseplanen kvar gong dei passerer ei vegsperring. Dei får òg lov til å gå rundt på eiga hand i hovudstaden Asjkhabat der er det likevel så mange politifolk og soldatar på vakt at det er grenser for kor mykje ugagn ein turist kan stelle i stand. Då eg freista å snike meg til å ta eit mobilbilete av det imponerande pre-

15 DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 REPORTASJE 15 Dei nye bygningane i Asjkhabat er designa for å verte lagde merke til. Tannlækjarfakultetet er til dømes forma som ei tann, medan utanriksministeriet har ein blå globus på toppen. Bakgrunn Den fyrste presidenten, Turkmenbasji, i gull, ser ovundrande på den nye, firefarga presidenten, Berdimuhamedov. TURKMENISTAN: n Erklærte seg uavhengig frå Sovjetunionen den 27. oktober n Areal: 491,210 km² (om lag som Spania). n Folketal: 5,1 millionar. n Etnisk samansetning: 85 prosent turkmenarar, 5 prosent usbekarar, 4 prosent russarar. n Økonomi: Har verdas 4. største gassreservoar og store oljeressursar. Ei anna viktig inntektskjelde er bomull. Arbeidsløysa er estimert til 60 prosent. n President: Gurbanguly Berdimuhamedov har vore president sidan Han vart attvald med over 97 prosent av røystene i n Styresett: Autoritært. sidentpalasset, vart eg til dømes straks fløyta på av ein sint soldat som stod fleire hundre meter unna. Det er nemleg strengt forbode å ta bilete av offisielle bygningar i Turkmenistan. Kva som kjem under definisjonen «offisiell bygning», er vel, eit definisjonsspørsmål. Sidan korrupsjon generelt er eit stort problem, òg i politiet, er fotografering for ein risikosport å rekne. Ein bør altså vera godt over gjennomsnittleg motivert for å leggje ferien til Turkmenistan. Styresmaktene har visstnok ambisiøse planar om å gjere «den internasjonale turistsona Awaza» til visumfri sone, men det spørst om ikkje dei fleste Syden-turistane likevel vil halde ein knapp på Tyrkia. KVISKRANDE KRITIKK Eit anna sikkert teikn på at du er i eit diktatur, er at få av dei du møter, er huga på å diskutere politikk. På avsidesliggjande stader, langt frå politifolk, medlauparar og mobiltelefonar, drista eg meg innimellom til å stille nokre politisk ladde spørsmål: Om det hender me kritiserer presidenten? gjentok den unge sjåføren min forferda. Nei, sjølvsagt ikkje, ein skal ikkje eingong tenkje kritiske tankar om presidenten! Så lista han opp remsa som eg alt kunne utanåt: gratis straum, gratis vatn, nesten gratis bensin. Skatt er eit framandord. Kva hadde dei vel å klage over? Langt uti ørkenen, milevis frå næraste mobilsendar, kom det likevel nokre klager. Lågmælte, kviskrande, som om avsendaren frykta at jamvel sanden og ørkenrottene utanfor var på regimet si side: Son min var mest døv og trong ein øyreoperasjon, fortalde ein ung far. Me måtte lyge for styresmaktene og reise til St. Petersburg på turistvisum for å få utført operasjonen. Dei seinaste åra har alle turkmenarar med medisinsk utreisevisum vorte stoppa på flyplassen. Helsebehandling utanfor landet vert sett på som ein indirekte kritikk av regimet. Hadde det vore opp til turkmenske styresmakter, Den nye presidenten er i det minste betre enn Nijazov. Han var galen, han! hadde son til den unge faren framleis vore døv. Den nye presidenten er ikkje god, men han er i alle fall betre enn Nijazov, sa ein eldre kar lågt. Han var galen, han! Han skifta namnet på månadene og på vekedagane, kalla ein heil by opp etter seg og gjorde alle gatenamn om til nummer. Folk hata han. Saparmurat Nijazov var president i Turkmenistan frå landet fekk sjølvstende i Han tok tittelen Turkmenbasji, «leiaren for alle turkmenarar», og i 1999 utnemnde han seg sjølv til «president på livstid». Under styretida gjennomførde han ei rekkje eksentriske tiltak. Han innførde mellom anna forbod mot opera og sirkus, som han ikkje tykte var turkmenske nok underhaldningsformer, og nekta kvinnelege programleiarar å bruke sminke. Turkmenske kvinner var jo så vakre frå naturens side. I 2006 døydde han av hjartesvikt, og Berdimuhamedov, tannlækjaren hans, tok over. Diskret forsvinn no stadig fleire av gullstatuane av Turkmenbasji frå turkmenske byar. Nijazov, alias Turkmenbasji, var nemleg svært forfengeleg og hadde ein forkjærleik for gull. Han var kjend for dei ekstravagante klokkene og dei tunge gullringane han pla pynta seg med. Den nye presidenten, på si side, ser ut til å føretrekkje fargefoto. Dei har han til gjengjeld fått hengt opp mange av. Han er frå sovjettida, han òg, mumla den eldre karen. Eg set mi lit til den unge generasjonen. Berre dei kan forandre dette landet. ERIKA FATLAND Erika Fatland er sosialantropolog og forfattar. Ruhnama: Turkmenbasji skreiv eit tobandsverk om turkmensk kultur, Ruhnama. Bøkene vart pensum på skulen og ein obligatorisk del av førarkorteksamen.

16 16 IVAR AASEN 200 ÅR DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 På skeive skor gjennom landet Begge skorne er slitne i same vinkel, på skrå utover til høgre, i skarp vinkel, forma av bein med skeive ledd. Slik gjekk han gjennom landet og det norske språket. ARVID BRYNE Slik skriv Ottar Grepstad om fottøyet som stod att etter Aasen då han døydde i Hausten 1842 gjekk Aasen om bord i dampskipet «Nordcap» i Ålesund, som då var ein ladestad med fem hundre sjeler. Som i folkeeventyret skulle fattigguten ut og gjera lukka. Men enno visste han ikkje om det skulle verta som botanikar, språkfornyar eller anna. I bagasjen hadde han det herbariet med meir enn fem hundre plantar han hadde samla og systematisert i fire store pakkar, og det langt mindre utkastet til gramatikk for Den søndmørske Dialekt attåt ein del Søndmørske Ordsprog. Han gjekk opp leideren til denne nybygde kystruta som ein bondeson på veg inn over i språket. Hausten 1868 steig han i land som ein internasjonalt respektert språkforskar som hadde endra Norge til Noreg. Han hadde gjeve fedrelandet sitt eige språk, seier Grepstad. På 373 sider i boka Historia om Ivar Aasen har han fortalt denne i sanning eventyrlege soga som byrja for to hundre år sidan då Ivar vart fødd som barn nummer ni av ei mor som var 46 år og ein far som var ti år eldre. Ein skulle tru at det som er å seia om Aasen, for lengst er fortalt. Så kjem du med ein biografi som får meldaren i Dagbladet til å jubla og skriva at boka vert betre for kvar side. Har du kome over ein løynd skatt, Ottar Grepstad? Det tok lang tid mange år før eg såg at det var mogeleg å få til ei slik bok. Mange har skrive om Aasen, og mykje er fortalt i bøkene til Kjell Venås og Stephen J. Walton, som eg har stor respekt for. Men eg fann òg mykje stoff som ikkje har vore kjent tidlegare. Sjølv førde Aasen dagbok frå 1830 til han døydde, men det som står der, er svært lite personleg. Han noterer kva han har lese, kven han har møtt, korleis vêret var, men aldri noko om kjensler eller kva han tykte om ting som hende i livet hans. GODE KJELDER Uvurderleg hjelp til boka har eg fått frå arbeidet til språkforskaren og kulturhistorikaren Reidar Djupedal. Først skreiv han ei avhandling om Aasen på tre hundre sider i 1950, sidan transkriberte han saman med kona Totalt reiste Ivar Aasen mykje lenger enn Marco Polo. Ottar Grepstad Aasens dagbøker og brev og skreiv eit langt etterord til dei. Desse blei prenta i tre band. I lag med Johannes Gjerdåker gav han òg ut Aasens Norske Ordsprog. Alt grunnlagsmaterialet blei testamentert til Aasen-senteret i Det er med god grunn eg har dedisert boka mi til Djupedal. I papira hans fann eg òg referat frå ein samtale han hadde med Halvdan Koht. Han hugsa Aasen frå studentdagane sine i Kristiania og sa «han såg ut som ein ruin av eit menneske». Slikt har vel forma ettermælet til Aasen: Dei som skriv om han, opplevde han først då han var ein gamal og skeiv original. Anders Hovden skriv om ein sjuk gamling med holete sokkar. Det finst heller ingen fotografi av han som ung eller mellomaldrande mann. Kva veit du om han som ung? Var han sprek? Eg har funne dokumenta då han var til sesjon. Dit var han innkalla ikkje mindre enn tre gonger. Me veit at han var liten, 161,5 centimeter. Første gong var i Alle menn plikta å møte. Men som skulelærar vart han friteken. I 1835 fekk han ny innkalling. Då var han privatlærar, og det var ingen fritaksgrunn. Ivar hadde lite til overs for militærstellet og ville absolutt ikkje i svenskekongens klede. Kanskje ottast han òg nederlag i møte med jamaldrande som var fysisk meir føre enn han. Han vart åtvara om at han kunne verta mulktert om han ikkje møtte. Han lét likevel vera å koma. Då måtte kaptein Ludvig Daae, som Ivar Aasen om Aasen-mytane JAN INGE SØRBØ Kommentar Ein humorist har lagt ut ein stil om Ivar Aasen på nettet. Han forklarer oppkoma til nynorsken på denne måten: Aasen var forelska i Jørgen Moe. Men han var alt i eit forhold til Asbjørnsen. For å kunna møta Moe, utan at Asbjørnsen oppdaga det, fann Aasen på at han kunne samla inn ord, medan Moe samla eventyr. Så kunne dei møtast utan å skapa mistankar. Aasens homofili ser han prova i at språkgranskaren skal ha strikka. Og heterofile menn strikkar jo ikkje. Denne historia om Aasen skil seg positivt frå andre mytologiar om Aasen, ved at den ikkje tek seg sjølv alvorleg. Ingen trur på dette, heller ikkje han som skriv. Andre som har skrive om far til nynorsken, har skapt mytar utan humoristisk distanse. Aasen sjølv var klar over at han var i ein sårbar situasjon. Når nokon frå «Almuen» søkte akademisk kunnskap, må han ha «tykke Ører», og ikkje ta seg nær av folkesnakket, skriv han i teksten «Lærelystne Ynglinges Skjæbne» frå Han skriv dette i huslærartida si på Solnør, same året som han formulerer den viktige programteksten «Om vort Skriftsprog» som han klokleg nok ikkje trykkjer nokon stad. Han er 23 år, han veit kva han vil, og noko om kva det vil kosta. Ein av kostnadene er at folk vil skapa ei mengd rare historier om han. SKRIV FOR Å LØYNA SEG Aasen etterlét seg ein stor forfattarskap. Det største og tyngste, i fagleg og historisk forstand, er dei språkvitskaplege arbeida. Det skaper framleis undring at éin person kunne gjera så mykje samla inn så mykje materiale, skapa kategoriar å ordna det etter, grunnleggja ein ny, tidhøveleg språkvitskap på same tid som han samla inn og definerte eit norsk språk. Han måtte skapa reiskapane (grammatikken) på same tid som han fann materialet (ordboka). I tillegg skreiv han dikt, sette om, samla inn ordtak og skreiv dagbok. Men han skriv meir for å løyna seg enn for å blotta seg. Det er meir krimsjuke enn kjensler i dagbøkene hans, og språkarbeida er upersonleg vitskaplege. Skal ein finna Aasens eiga røyst, må ein leita i det upersonlege. Det eg kjenner som det ekte aasenske framfor noko, er tekstar han samla inn: ordtaka. Kanskje fordi det finst Aasen-appar og kalendrar, der fyndorda blir dryssa ut kvar dag, som bibelvers i ei andaktsbok. Det skaper ei trygg og sikker kjensle: Her talar meisteren sjølv. Han er nærast når han siterer andre. Han er ingen Knausgård, som diktar om det sørgjelege livet sitt. Han er heller målaren som går inn i sitt eige kunstverk og blir borte. Vil du snakka med han, så svarar han med sitat. Skryter du av hans lærdom, svarar han: «D er ingen for stor til å læra». Sukkar du over det kalde huset hans i Teatergata, svarar han: «Di større stova, di verre å verma.» Fester du deg ved den tidvis harde oppveksten hans (foreldrelaus som trettenåring), svarar han: «Store Ting skulo byrja smått». I den skattkista som heiter Norske Ordtak eller Norske Ord sprog, første gong i 1856, seinare i 1881 og 1892, kan ein også finna dei fyndigaste kommentarane til mytemakeriet om Ivar Aasen. MYTAR MED TOLUGT MOD Og mytar måtte det bli. Frå «Om vort Skriftsprog» av har Aasen tenkt på arbeidet sitt både som filologi og som politikk. Det språkvitskaplege var naudsynt for politiske føremål: å skaffa den nye nasjonen sitt eige språk. Tesen hans var at språket alt fanst og berre skulle samlast inn og systematiserast. Det politiske prosjektet var å få dette godkjent som det norske språket, av demokratiske grunnar. Slik vart han motviljug leiar av ei folkerørsle. Slike posisjonar skaper identifikasjonar mellom rørsla og leiaren, Aasen vart målsaka, slik Han skriv meir for å løyna enn for å blotta seg. Det er meir krimsjuke enn kjensler i dagbøkene. Gerhardsen vart Arbeidarpartiet. Og mytologien polariserer; ein blir helt og heilagmenne for sine eigne og barbar og troll for motstandarane. Dette doble biletet av Aasen kom på plass så snart rørsla hans fekk politisk gjennomslag. Biletet av måltrolla, orangutangen på «de malebarske Strande» i Peer Gynt var starten på fiendebileta. Det kan verka som Aasen skjøna dette på førehand og budde seg på det stoisk: «Til lags aat alle kann ingen gjera, det er no gamalt og vil so vera». Derimot kan ein ta det alt «med tolugt Mod». Når eg no siterer dikta hans, merkar vi at tonen er den same som i ordtaka. Det er ei røyst med oppsamla røynsle og visdom som talar, ikkje ein individuell kloking. På den positive sida vart Aasen kanonisert. Hovdens vesle minneskrift frå 1913 om Ivar Aasen i kvardagslaget underviste i inkarnasjonsteologi. Aasen blir den nynorske Kristus, med sin ringe fødsel og si stille gjerning. Hovden sparer seg ikkje, men brukar den eine rekvisitten frå juleevangeliet etter den andre. Eit høveleg Aasen-ord kunne vera dette: «Høgferd kostar meir enn det er verd.»

17 DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 IVAR AASEN 200 ÅR 17 Vesle Vitet strekk ikkje til, ei tru må stydja uppunder Foto: Ragnar Albertsen / Ivar Aasen-tunet Når eg i dag tenkjer på Ivar Aasen, altså lat meg seia på min Dagens Aasen, så tenkjer eg på sitatet ovanfor, på kor mykje vit og visdom det er i dei orda som nok mange av oss går og hugsar kvar enn vi går. Vitet strekkjer seg så langt det rekk, men ein stad når det si grense. Og som Wittgenstein skreiv, så kjem vi oss aldri ut or språket. («We never get out of language.») Eller språket er grensa for vår verd, som Heidegger skreiv. Ivar Aasen hadde forstand og vit på språk, og difor også på kvar språket, og vitet, måtte gje opp. Språk, og dimed tenking, er avhengig av dualitetar, motsetnader, og samstundes er det der den dualistiske tenkinga ikkje lenger gjev meining at tru må koma i hennar stad. Og tru kan strekkje seg frå den mest vaklande aning og til den sikraste innsikt, til «gnosis». Og nettopp difor trengst diktinga: han var huslærar for, betale ei bot på 64 skilling. Heller ikkje på tredje gongs innkalling kom han. Då er namnet hans overstroke med to strekar. KRISTUS ELLER MARX I Kristus-forteljinga går også offeret inn: Aasen vart rett nok ikkje krossfest, men han ofra si jordiske lukke: ekteskap og born. Denne myten lever friskt og spelar ei sentral rolle i Bruasets Aasen-film frå Men Aasen var ingen lukkejeger: «Når ein hever Lukka, treng ein ikkje um Vit.» Men vitet var nok kanskje vel så viktig for vitskapsmannen Aasen. Dei store Aasen-forteljingane knytte Aasen til historia: Hos Koht peikar bonderørsla og målsaka fram mot arbeidarrørsla. Aasen blir ei grunnkraft i historia. Det kunne vel høva han godt, så slepp han å vera eit romantisk geni og eit veldig individ. Han løyner seg bak det kollektive og overleverte. Sagt med eit ordtak: «Ein fær hava sin lagnad, anten det so er Sorg eller Fagnad.» Men reservert: «Æra deim, som Æra til-kjem.» I dei radikale 70-åra vart Aasen revolusjonær. Målsaka måtte rivast ut av hendene på velståande andregenerasjons vestlendingar i Oslo, med dyre bustader og fine adresser. Skreiv han ikkje om «Almuen» og «de lavere Klasser»? Klassekampen, på MEIR ENN MARCO POLO Reisa frå Ålesund førde han til Bergen, der han fekk møta biskop Jacob Neuman. Då han endeleg fekk sleppa inn i det staselege huset, visste han ikkje korleis han skulle føra seg. Han sputta på golvet inne i stasstova, der det var mange folk. Det kunne sett ein stoppar for Aasen. Men biskopen las grammatikken hans og det han fekk Aasen til å skriva om seg sjølv. Det vart billetten inn til Det kgl. Norske Videnskabers Selskab og raus pengestønad som gjorde reisene mogelege. Han var på reise i 2762 dagar mellom 1842 og Samanlagt reiste han mykje lenger enn Marco Polo. Han reiste med båt, om han kunne, men den tid ei verkeleg revolusjonær avis, adopterte målsaka og gjekk så langt at ho brukte a-ending på fred: «Kjemp for freda!» Fløgstad introduserte Bakhtin for eit forbausa akademisk publikum, banning og sverting skulle bli den nye flaggsaka for nynorsken. Bøndene vart proletarar og proletarane marxistar. Det norske Folkesprogs Grammatik kom ut same år som Det kommunistiske manifest, er ikkje det prov godt nok? Men den revolusjonære røysta til Aasen skil seg frå bolsjevikar og kommunistar. «Han fær nøgjast med det små, som ikkje det store kann få.» FLYT I CYBERSPACE Aasens «lavere Klasse» er bondestanden. Det norske språket har overlevd i «Bondens stue». Målsaka slo aldri til hos proletariatet og vart ein minoritet i arbeidarrørsla. Bondens språk og kultur var arven Aasen ville berga, by og arbeidar høyrde til ein annan stad. «Bonde trivast millom Bønder best», skreiv Aasen, og det same kan ein seia om målsaka. I 1996 kom det tre Aasenbiografiar, Kjell Venås og Jostein Krokvik teikna tradisjonelle han gjekk på dei skeive skorne sine i all slags vêr der ingen annan skyss var. Han reid på hest, og han vart rodd over fjordar og sjøar. Han visste ikkje alltid kvar han skulle, og heller ikkje kva han kom til. Men han gjekk opp heile landet, med unnatak av Finnmark. Og som Oskefisen fann han, heile vegen. Ikkje berre ord og uttrykk og til slutt eit heilt språk. Slik oppdaga han òg landet for oss, seier Ottar Grepstad. Aasen-bilete, medan Steph en Walton freista å løysa opp det biografiske heilskapsbiletet og erstatta det med ein strategisk og maktsøkjande Aasen. I postmodernismens atmosfære har ein leika seg med ymse rekvisittar, Aasen blir rappar og flyt omkring i cyberspace med multiple identitetar og modernitetar. Men Aasens modernitet manglar hatet mot det gamle: «Dei gamle var ikkje Gapar.» Han var ingen ungdomsdyrkar heller: «Dei Gamle skal ein æra, dei unge skal ein læra.» Har Aasen eit notidig potensial, så er det ikkje som revolusjonær eller mytisk helt. Det er snarare som kritikar av gammal dumskap som kler seg i nye klede. Der treffer han kvar gong, anten det gjeld økonomiske bobler eller kulturelle. For «rike Folk er romfræke». Men «var det ikkje Småfolk, so vart det aldri store.» Gratulerer med dagen, Ivar! JAN INGE SØRBØ Jan Inge Sørbø er professor i vitskapsteori ved Høgskulen i Volda og fast kommentator i Dag og Tid. Hvad ei med Ord kan nævnes i det rigeste Sprog, det uudsigelige skal Digtet røbe dog. Dette verset frå «Digtets Aand» av Welhaven kalla Olav H. Hauge for den beste poetikk skriven på norsk. Eg kan ikkje anna enn å seia meg samd med Hauge. For språket, som dikting, skal seia det språket ikkje kan seia, men som trua anar eller veit. Også difor var og er språket, vårt språk, det språk vi kan i hjarta, staden der vi kan nå både vit og tru. JON FOSSE Då eg voks opp i Oslo, støytte eg på verket til Ivar Aasen truleg tidlegare enn Oslo-gutar flest, for di slekta og Andenæs-namnet kom frå nynorskbastionen Nordfjord. Aasens verk såg eg på som ei kraft i noregshistoria som måtte koma i si tid. Det var rimeleg, meinte eg, at ein nasjon som hadde tapt det gamle skriftspråket sitt og lånt nytt skriftspråk frå andre, trong eit flogvit til å peika ut samanhengen til det norrøne opphavet og i dette byggja på dei dialektane der bandet til det gamle språket var klårast. Eg hadde hug for dikta til Aasen også. Jamvel dei som stod Aasen særs fjernt, kunne gjerne syngja «Millom bakkar og berg» av full hals. Samanlikna med dei åra eg hadde nynorsk sidemål på skulen, har eg inntrykk av at målet frå Aasen no er vatna ut og lagt nærare bokmålet, medan bokmålet triumferer og knapt er lagt eit ord nærare nynorsken i mi tid. På liknande vis noterte eg meg at nynorsken i fjor skar av seg den armen som var i-målet som sideform, trass i at dette synte sporet frå Aasen, frå den klassiske nynorske diktinga og frå dei norrøne røtene. I møtet med endring i dag er det arven frå Ivar Aasen som får svi. ULF ANDENÆS Eg er som nordmenn flest. Eg fekk min heim mellom bakkar og berg. Når det laver av blomar på strå, kan eg ingen stad venare sjå! Så det var nok gjennom song og dikt eg først lærde Ivar Aasen å kjenna. Seinare forstod eg at det var han som hadde skapt det språket som førde meg inn i den norske skriftkulturen og gjorde meg til eit skrivande menneske. Hans systematiske flid og klare tanke har også vore til stor inspirasjon for meg. HADIA TAJIK

18 18 IVAR AASEN 200 ÅR DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 Av Sigrid og Guri Sørumgård Botheim Ivar Aasen i 200 Mannen som starta det heile, fyller 200 år den 5. august. Vitskapsmann, språkgeni, demokrat, kulturbyggjar, systematikar nynorskens far Ivar Andreas Aasen. Alt som ung mann bestemte han seg for at Noreg igjen skulle få sitt eige skriftspråk. Makta skulle flyttast frå eliten til folket. Livsverket hans, det nye skriftspråket, er ein del av dagleglivet til svært mange menneske i Her er ei dobbeltside til ære for Ivar! TRE TEORIAR Kva slags person var eigentleg Ivar Aasen? Det er lett å sjå for seg ein godsleg gubbe med enorm arbeidskapasitet som vandra rundt i storfelt natur, men livshistoria til Aasen var ikkje berre idyllisk. Kvar kom eigentleg genialiteten og drivkrafta hans frå? Vi har utleidd nokre teoriar. Teori om mors alder Kan plasseringa i syskenflokken ha påverka Ivar? Han var attpåklatt, yngst av ni sysken. Mor hans, Guri Jonsdotter, var nesten femti år da Ivar vart fødd. Forsking syner at den eldste i ein syskenflokk har høgare IQ, i gjennomsnitt 2,3 poeng (Science 2007). Men dette kan fort bli oppvege av regelen som seier at mødrer over førti år får smartare barn (University College London). Nærmar mora seg femti, må det vera stort sannsyn for at ungen blir råintelligent. Delkonklusjon: Intelligensen gror når ein er fødd av gamal mor. Bakgrunn IVAR ANDREAS AASEN n Levde frå 5. august 1813 til 23. september Teori om vanskeleg ungdomstid Foreldra døydde tidleg, og Ivar vart tvinga med på gardsarbeid. Vi trur han brukte lesing og skriving som orsaking for å prøve å koma seg unna tungarbeidet. Som yngst er det sannsynleg at Ivar vart erta av storesyskena. Da han som 22-åring opplevde ekstern erting og at «vort Almuesprog krænkes og belees», var det prikken over i-en, og han sette seg føre «å atterreisa målet i Noreg». Delkonklusjon: Barnearbeid og erting kan føre til konstruktivt trass. Teori om nøktern livsstil Ivar Aasen gjorde ting han ikkje lika. Store delar av livet var han på ferder rundt om i landet. Han hadde kanskje glede av det sosiale samværet, men syntest det var keisamt å fara rundt som ein fant, ta inn hjå framandfolk og forklare kva han dreiv på med. Når han ikkje reiste, budde han i Oslo. Han brukte mange av tilboda i byen, men hadde likevel ikkje mykje godt å seia om by livet. Han lengta attende til bygda, til grøne skogar, klåre kjelder der ein uforstyrra kan gå med pipa i munnen, der ein kan sitja og liggje kvar ein vil, for å tenkje og drøyme. På hybelen i Oslo fekk han bore inn for lite ved, men var for høfleg til å be om meir. Han fraus mykje. Det kan òg leggjast til at han hadde uhell i kjærleikslivet. Delkonklusjon: Askese må til. Oppsummering Anders Hovden skriv rørande om siste gongen han gjesta Ivar Aasen: «Då fyrst gjekk det rett upp for meg kva Ivar Aasen hadde ofra for folket sitt si eiga livslukke. Den heimkjære hadde gjort seg sjølv heimlaus for at folket hans skulde kjenna seg so mykje meir heime i sitt eige land!» Hovudkonklusjon: Tronge kår og ytre omstende har forma livet til Ivar Aasen. Men den største drivkrafta kom innanfrå, han tok medvitne val der han sette arbeidet høgare enn seg sjølv. Vi sender han ei stor takk. Bursdagsgåve til Ivar Aasen Anders Hovden skriv: «Å de norske gjentor, aldri skal eg tilgje dykk desse ubøtte hosehælane hans Ivar Aasen!» Sigrid svarar: «Orsak, Ivar. Eg strikkar eit par sokkar i gåve til deg». Kristin Fridtun: Tre mytar om Ivar Aasen Mange meiner mykje om Ivar Aasen. Og ganske ofte går det over stokk og stein. Vi har utfordra Dag og Tids eigen språkspaltist Kristin Fridtun til å presentere og dekonstruere tre mytar om Ivar Aasen. «Ivar Aasen var gamal heile livet.» Nei, kva skal me seia? Jamvel fullt oppegåande folk trur det er slik fatt. Myten er ei frukt av imageproblemet til Aasen: Han er gamal på alle bileta me har av han. Dermed står vrangførestelling ane i kø, til dømes fell det lett å tenkja at det var den krokrygga kallen på bileta som skreiv «Om vort Skriftsprog» i januar Men då var han 22 år! presis like ung som eg var då eg kledde meg ut som Aasen (sjå bilete). Sanneleg eg seier dykk: Ivar Aasen har òg vore rynkefri. «Ivar Aasen er skuld i sidemålsordninga.» Ei vanleg kortslutning hjå mange bokmålselevar. Å, kor dei forbannar Aasen når sidemålskarakteren dreg ned snittet! Men Aasen hadde vore steindaud i over ti år då sidemålsordninga kom i stand i «Ivar Aasen heitte Ivar Aasen.» Nei og ja. Døypenamnet hans var Iver Andreas Aasen, og han treivst godt med det. Men sumaren 1846 dukkar namnet Ivar Aasen opp. Truleg var det Frederik M. Bugge, preses i Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab, som tok til å nytta Ivar framfor Iver. Vitskapsselskapet gav Aasen stipend og stod for produksjonen av dei fyrste bøkene til Aasen, og der stod det brått Ivar Aasen som forfattarnamn på omslaget. Kanskje Bugge meinte at Ivar var eit betre bondenamn enn Iver? Uvisst. Men Aasen sjølv ville ikkje byta namn. Av breva hans veit me at han resten av livet veksla mellom å bruka Iver og Ivar om seg sjølv. n Kom frå garden Åsen i Ørsta. n Budde seinare i Herøy og Skodje, arbeidde som lærar. Busette seg i Oslo frå n Fekk stipend frå Vitsskapsselskapet i Trondheim Fekk statsløn frå n Aasen reiste over km i åra , minst 2000 km til fots. n Kjende verk: Norsk Grammatik, Norsk Ordbog, songspelet Ervingen og diktsamlinga Symra. n Hobbyar: Botanikk, namnegransking, teater, avislesing, røyking, nakenbading. n Favorittdialektar: «især det Hardangerske, Vossiske og Sognske». Kristin Fridtun har sendt oss dette biletet av Ivar Aasen som 22-åring. Sjå kor pen han var!

19 QR code generated on DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013 IVAR AASEN 200 ÅR 19 Ivar Aasen var snill, gåvmild, smart og høfleg, men ein gong iblant kunne han vera frekk i kjeften. Her er det dansk/bokmål det går ut over. Intervju i 140 teikn med Ivar Andreas For ei tid sidan dukka det opp ein mystisk profil på Twitter med namn Ivar Andreas Aasen Han var tydelegvis lei av å snu seg i grava og fann ut at han skulle atteroppstå på internettet for å stoppe munnen på frustrerte sidemålskandidatar. Aasen er kjend for ordtaka sine, og Twitter-formatet med ei grense på 140 teikn per kvitter ser ut til å passe han er nemleg ei retorisk gullkiste, som gjer narr av nynorskhatarane gjennom ein passeleg arrogant stil. Velkomen til eit intervju der spørsmåla er lengre enn No tausa mi, kva vil du røda om? Dag og Tid, ja... De skal berre fyra Fyrst av alt, TIL LYKKE MED DAGEN! Kva har du tenkt å gjera på bursdagen din, Tusen takk! Nei, eg skal vel slappa av som vanleg. Tvitra litt, Vi er svært nysgjerrige på kvar du held til for Nei, eg ligg no her på Vår Frelser, då veit Kva er grunnen til at du har laga ein Ein må jo fylgja med i Kva kvitrar du om, Twitterhøgdepunkt Ivar Andreas 9. jun Å, hald no kjeften på deg, vesle pubertale grinekjering! Vi har virkelig ikke bruk for nynorsk Ivar Andreas 2. jun Det som fyrst og fremst feilar meg, er at eg er daud. Elles har eg Ivar Andreas 1. jun det tolerante sinnelaget ditt, derimot. Så blendande kva er metoden din, og kva er målet Nei, metode... Eg kvitrar jo om nynorsk og slikt og vil oppdra ungdom som treng Blir du irritert når folk skriv idiotiske ting om deg eller nynorsk på Du skil deg ut med ein frekk tone attende mot nynorskhetsarane. Synest du nynorskbrukarar er for Ja. Men mest tykkjer eg nynorskhatarane er toskne i hovuda sine og kan halda kjeften på seg! vakkert. Nynorsk er så sinnsykt stygt. Ivar Andreas 28. mai Nei, det er nok di eiga skuld, snuppa mi! Føkk Ivar Aasen, det er hans skyld at snittet mitt går ned i år! Ivar Andreas 21. mai Vi kallar deg for «tosk»! Vi kaller bokmål for norsk og nynorsk for nynorsk. Eg byggjer opp eit språk Bandet The Systers & The Brørs presenterer ein song til ære for Ivar Aasen Eg byggjer opp eit språk Eg går frå kåk til kåk Eg halar ut av folk dei beste orda Eg byggjer opp eit språk I Rosendal og Skjåk snik eg meg rundt og tjuvlyttar ved borda Det blir eit språk som alle kan forstå Eg byggjer opp eit språk så norsk som Oddvar Brå Eg drit i all den framande staffasjen For kvifor er det slik at røysta di er rik men får du eit papir, blir du Kim Larsen Ah, du treng eit språk som alle kan forstå Det skal du faen meg få Skru varsellampa på når somme synest at språket berre angar gras og Annbjørg Lien For det som dagen krev Av skjema og av brev Det hentar ikkje folk frå poesien Ah, dei treng eit språk som lever her og no Der blekket luktar blod Eg byggjer opp eit språk, men veit eg ber om bråk for mine største fans har flytta og fått jobb i Oslo-gryta Det er vel og bra, men kva med deira barn? Jau, dei fell òg i gryta, der kan dei nyta ein S i sidemål, men så: Kva skjer om tjue år? Vil barnebarna bruka språket som eg har bygd? LARS PETTER SVEEN: Jeg har noe å bekjenne Jeg synes nynorsk er vanskelig Jeg synes bokmål er lett Det er kvelder jeg står ved vinduet eller kvelder jeg går gatelangs og lurer på om jeg skal gi det hele opp Men så er det noe der, jeg vet ikke hva noko som held meg fast som puttar ein spikar inn i språket mitt Ved nedlegging av blomsterkrans ved Ivar Aasen-bautaen, Dei nynorske festspela 2013 Likskapar mellom Sigrid og Ivar Eg trudde ikkje eg og Ivar likna på einannan, men det ser ut til at vi har temmeleg likt synt på mykje. Ivar lika ikkje så godt stadig å møte nye folk som ikkje skjøna seg på arbeidet hans. Det same kan eg seia. Når eg skal forklara korleis livet mitt som frilansar er, spør dei fleste emfatisk: «Ja, men kva driv du eigentleg på med?» Frå no av skal eg svara med Ivars ord: «Jeg fortsetter med et slags studenterliv, dvs. å bo i et leiet værelse uten å eie noen bekvemmelighet og uten å være forberedt på noen egen husholdning. Heller ikke kan jeg sies å ha noen stilling, som er riktig fast eller vel betrygget for fremtiden.» Bur du i Skjåk? Da er det håp Eg byggjer opp eit språk som alle kan forstå Tekst: Sigrid Sørumgård Botheim og Sigurd Brørs Melodi: Sigurd Brørs Sjå musikkvideo! Skann koden med ein smarttelefon eller bruk denne nettlenkja: Kjelder: Anders Hovden: Ivar Aasen i kvardagslaget, Fonna forlag 1978 (1913). Yngvar Ustvedt: På tomannshånd med dikterne, Gyldendal Kjell Venås: Livssoga åt Ivar Aasen, Ivar Aasen-året

20 20 STORTINGSVAL DAG OG TID FREDAG 2. AUGUST 2013? Å LEVA DET ER Å RØYSTA: Kor kjem dei politiske preferansane våre frå? Fram mot stortingsvalet granskar Agnes Denne gongen: Er høgresida meir vondskapsfull enn venstresida? Mysteriet med den hjartelause høgresida, del 2 Om gnagsårplaster og eit journalistfagleg svakt gjennomført intervju Kva ville Jesus ha røysta? For å få svar bad eg ein skriftlærd kjenning utgi seg som Jesus og ta NRKs valgomat. Det første spørsmålet var: «Velg ditt fylke.» Eg ville aldri ha reist på fjelltur åleine med nokon frå høgresida. Eg veit så altfor godt korleis det ville gått. Han ville ikkje ha lånt meg gnagsårplaster, dersom eg i mi distré venstrevriding hadde gløymt mine eigne plaster heime. Dersom eg vrikka foten og blei hengande etter, ville turkameraten min uanfekta ha halde fram i same tempo som før. Avstanden mellom oss ville gradvis auke. Ei tung skodde ville kome sigande. Mine ynkelege «hjelp?» ville bli svakare og svakare og til slutt forsvinne heilt i tåkeheimen, mens han frå høgresida etter ei stund, behageleg utmatta, kunne banke molda av dei dyre italienske fjellstøvlane sine og setje dei på trappa og fornøgd trø over dørstokken og inn i turisthytta, der fløyelsmjuk rømmegraut straks kjem på bordet. Kort sagt: For meg er høgresida ein gjeng topp utstyrde, privilegerte individualistar som turar fram, omsynslaust beskyttande om sine eigne interesser, utan auga for menneske i pressa situasjonar. Folk må ta ansvar for seg sjølve. Det var min eigen feil at eg gløymde gnagsårplasteret, og dersom min turkompanjong velvillig gav meg eitt av sine, ville eg blitt snytt for ein heilt naudsynt lærepenge. Det faktum at eg voks opp i eit narkoreir og aldri har opplevd anna enn omsorgssvikt, endrar ingenting. Men er det sant? Vil høgresida overlate meg til meg sjølv og coyotane i fjellheimen? (Og kva er no eigentleg høgresida og venstresida? For enkeltheits skyld parkerer me sosialistane og sosialdemokratane på venstresida, og dei konservative, liberale og liberalistiske på høgresida.) Tidlegare i sommar gjekk Magnhild Meltveit Kleppa ut og oppmoda kristne om ikkje å røyste KrF ved det komande valet, sidan ei røyst til KrF ville vere ei røyst til Gamle- Eriks eige parti, Frp. «Jesus sa: Alt mitt er ditt. Sosialistane seier: Alt ditt er mitt.» svara nestleiar i Frp og personleg kristne Ketil Solvik-Olsen på Twitter, og brått var det venstresida som sat der med egoistskjegget i postkassa. Kva ville Jesus røysta? For å få eit svar på dette spørsmålet bad eg ein skriftlærd kjenning utgi seg som Jesus og ta NRKs valgomat. Det første spørsmålet var: «Velg ditt fylke.» Den skriftlærde meinte at Jesus fylke kanskje måtte vere Vest- Agder. Deretter følgde ei lang rekkje problemstillingar rundt snøscooterar, bygging av hytter i strandsona, kommunesamanslåing, oljeboring, private sjukeheimar, vindmøller og karakterar i barneskulen. Personleg er eg overtydd om at Jesus ville hatt store problem med å hoste opp eit einaste godt argument for å innføre karakterar i barneskulen, men min skriftlærde kjenning stod fast ved at det var uråd å gjennomføre partitesten som Jesus. Det var vel ikkje anna å vente. Jesu rike er som kjent ikkje av denne verda. I 1993 gav valforskar Anders Todal Jenssen ut boka Verdivalg. Påstanden i boka er at verdikonfliktar og verdispørsmål får stadig meir å seie i den politikken, til fordel for dei tradisjonelle norske skiljelinjene, som klassetilknyting, geografi og næringstilknyting. Dei nye stridsspørsmåla som veks fram utover 80-talet, dreiar seg om til dømes likestilling, innvandring, naturvern og kriminalpolitikk, og dei to nye verdipartia i norsk politikk, Frp og SV, vinn terreng. Dei stel veljarar frå dei store, etablerte partia, og ein ny, retorisk stil veks fram med folk som Carl I. Hagen og Erik Solheim. På denne nye verdislagmarka identifiserer Anders Todal Jenssen to motpolar: Han kallar dei den radikale humanismen og den folkelege individualismen. Ein typisk radikal humanist er positiv til miljøvern, til likestilling, innvandring, u-hjelp, marknadsregulering og offentleg styring i økonomien. Han har egalitære og kollektivistiske verdiar. Han kjenner ansvar for andre menneske, på tvers av geografiske og etniske skiljelinjer. Og han røystar gjerne SV, og i dag heiter han til dømes Audun eller Inga-Marte. Kva kjenneteiknar så den folkelege individualisten? Det ser ikkje pent ut: Han har stereotype oppfatningar av innvandrarar. Han fryktar at innvandrarar trugar den nasjonale eigenarten, han kjenner stoltheit over å vere norsk (og skriv bekymringsbrev til kulturministeren om dette, signert med «Christian»). Ein folkeleg individualist identifiserer seg i liten grad med solidaritetsorganisasjonar, er mindre positiv til u-hjelp, er meir tilbøyeleg til å tru at trygd og sosiale støtteordningar blir misbrukte, og kjenner seg mindre forplikta til å bidra til eit høgt offentleg forbruk. Han er vidare villig til å rettferdiggjere skatteog avgiftsunndragingar, han set omsynet til fridomen til individet så høgt at han er villig til å rettferdiggjere visse lovbrot, og han røystar mest truleg Frp. Men før me ringjer politiet, kan me kanskje heller sjå på kva som gjer folk til anten radikale humanistar eller folkelege individualistar. For å gjere det, må me først vite litt om det som Anders Todal Jenssen kallar «relasjonelle verdiar». Relasjonelle verdiar handlar om folks oppfatning av kva som er naturleg og ønskjeleg i relasjonar med andre menneske. Desse verdiane blir utvikla i ei dobbeltrørsle: Dei både formar og blir forma av samhandling med andre, anten det er andre menneske, grupper eller institusjonar. Verdiane kjem altså ikkje innanfrå, men utanfrå. Og det er her vegen deler seg: Dei som i stor grad får dekt dei sosiale behova sine dei opplever å meistre relasjonane sine til andre menneske, utviklar andre relasjonelle verdiar enn dei som i mindre grad får desse behova dekt. Mellom anna vil dei utvikle ulike syn på kor nært og tett forholda mellom menneske bør vere, og korleis makt- og autoritetsforhold bør ordnast. Folk med mange sterke, gode

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar «Alt kveg bør ut å beite i utmarka», skriv Torbjørn Tufte. Foto: Mariann Tvete Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar Jordbruksnæringa no må samle seg og velje kva kampar dei vil ta til fulle,

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer leseser ie Nynorsk Julius Cæsar Norsk for barnetrinnet slaget Ved alesia Den mest berømte av motstandarane til Cæsar under gallarkrigen var gallarhovdingen

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

for leiarar og medarbeidarar innan handel og service i Askvoll

for leiarar og medarbeidarar innan handel og service i Askvoll for leiarar og medarbeidarar innan handel og service i Askvoll Etablere felles standard innan service og kundehandsaming i Askvoll Guiden tek for seg grunnleggande og enkle reglar - enkelte vil hevde at

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Velkomsthelsing. Leiar: Forsamlinga skal i dag ta imot dette barnet (bruk gjerne namnet). Vi gjer dette med glede og i bevissthet om det ansvaret dette legg på

Detaljer

VELSIGNING AV HUS OG HEIM

VELSIGNING AV HUS OG HEIM KR 15.4/12 VELSIGNING AV HUS OG HEIM 1 Denne liturgien kan brukast når folk bed presten eller ein annan kyrkjeleg medarbeidar om å koma og velsigna den nye heimen deira. 2 Dersom presten blir beden om

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

Sakspapir. Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015

Sakspapir. Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015 Sakspapir Saksbehandlar Arkiv ArkivsakID Ingvild Hjelmtveit FE - 002 15/709 Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015 Kommunestruktur - oppstart reelle drøftingar Vedlegg: Etablering

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid.

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Visjon og formål Visjon: Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Formål: Telemark Lys AS er ei attføringsbedrift som, gjennom framifrå resultat, skal medverke til å oppfylle Stortingets målsetting om

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Den europeiske samfunnsundersøkelsen - hvordan lever vi i Norge og andre land i Europa?

Den europeiske samfunnsundersøkelsen - hvordan lever vi i Norge og andre land i Europa? Seksjon for intervjuundersøkelser Oslo, august 2006 Saksbehandler: Telefon 800 83 028 (gratis) Den europeiske samfunnsundersøkelsen - hvordan lever vi i Norge og andre Du vil i løpet av kort tid bli kontaktet

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

Overgangsplan barnehage - skule i Stord kommune

Overgangsplan barnehage - skule i Stord kommune Overgangsplan barnehage - skule i Stord kommune Planen er administrativt vedteken og gjeldande frå 01.01.2013 Innleiing Bakgrunn for overgangsplanen Kunnskapsdepartementet tilrår at o Barnehagen vert avslutta

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv):

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): VEDLEGG 1 I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): 2-12 tredje ledd skal lyde: For private grunnskolar

Detaljer

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn Dans meg Lat meg sjå deg utan andlet, lat meg gå med deg i skogen utan klede. Vis meg dit du aldri før har vore, sei meg det du aldri før har tenkt. Våg meg utan sko og utan pust. Dans meg dit du vil Hudsong

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

FANTASTISK FORTELJING

FANTASTISK FORTELJING FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går det

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen!

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! 17. mai er annleis enn alle andre dagar. Ein stor bursdag der alle er inviterte, tenkjer Mina, medan

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Brødsbrytelsen - Nattverden

Brødsbrytelsen - Nattverden Brødsbrytelsen - Nattverden 1.Kor 11:17-34 17 Men når eg gjev dykk desse påboda, kan eg ikkje rosa at de kjem saman til skade, og ikkje til gagn. 18 For det fyrste høyrer eg at det er usemje mellom dykk

Detaljer

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no tidebøn Efrem Forlag 2009 Rune Richardsen Boka er laga i samarbeid med Svein Arne Myhren (omsetjing) etter mønster av Peter Halldorfs og Per Åkerlunds Tidegärd, Artos 2007. Med løyve. Bibeltekstane er

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer

Stråling frå elektronisk kommunikasjon

Stråling frå elektronisk kommunikasjon Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapte

Detaljer

Det psykososiale skolemiljøet til elevane. Til deg som er forelder

Det psykososiale skolemiljøet til elevane. Til deg som er forelder Det psykososiale skolemiljøet til elevane Til deg som er forelder Brosjyren gir ei oversikt over dei reglane som gjeld for det psykososiale skolemiljøet til elevane. Vi gir deg hjelp til korleis du bør

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning navn på profil/kortversjon NORSKE ARBEIDSTAKARAR MED BERRE GRUNNSKOLE BØR TA MEIR UTDANNING 1 Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning Årets Vox-barometer syner at tilsette med

Detaljer

Teknikk og konsentrasjon viktigast

Teknikk og konsentrasjon viktigast Teknikk og konsentrasjon viktigast Karoline Helgesen frå Bodø er bare 13 år, men hevdar seg likevel godt i bowling der teknikk og konsentrasjon er viktigare enn rein styrke. Ho var ein av dei yngste finalistane

Detaljer

Jon Fosse. Andvake. Forteljing

Jon Fosse. Andvake. Forteljing Jon Fosse Andvake Forteljing 2007 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Omslag: Stian Hole/Blæst design Printed in Denmark Trykk og innbinding: Nørhaven Paperback AS, 2008 Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia,

Detaljer

Med god informasjon i bagasjen

Med god informasjon i bagasjen Evaluering av pasientinformasjon Med god informasjon i bagasjen Johan Barstad Lærings og meistringssenteret Helse Sunnmøre HF SAMAN om OPP Hotell Britannia, Trondheim 18. Februar 2010 Sunnmørsposten, 08.02.10

Detaljer

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Dato: 29.02.2012 Ansvarlig: TSH Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Unge funksjonshemmede takkar for høvet til å kommentera departementet sitt framlegg

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR ALLSONG Blott en dag Bred dina vida vingar Deg være ære Eg veit ei hamn Ein fin liten blome Han er oppstanden Han tek ikkje glansen av livet Hjemme

Detaljer

6. trinn. Veke 24 Navn:

6. trinn. Veke 24 Navn: 6. trinn Veke 24 Navn: Takk for ei fantastisk fin førestilling i går! Det var veldig kjekt å sjå dykk, både på formiddagen og på ettermiddagen. Eg vart veldig stolt! No må vi få rydda opp og pakka litt

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

kjærleiken ein har til kyrkja. Denne arven er det som må førast vidare til neste generasjon.

kjærleiken ein har til kyrkja. Denne arven er det som må førast vidare til neste generasjon. Visitasforedrag i Vik 6. mars 2016 Kjære kyrkjelyd! Takk for flotte dagar her i Vik! Det er ei fantastisk vakker bygd. Og det handlar ikkje berre om naturen. Her har forfedrene dykkar bygd dei vakraste

Detaljer

Sosialdemokratiet i dag?

Sosialdemokratiet i dag? Sosialdemokratiet i dag? Georg Arnestad Møtet med pensjonistgruppa i Sogn og Fjordane Ap 4.11.2010 Sosialdemokratiet i dag? Om GA: fou-byråkrat, skribent, spaltist, (sofa)raddis, passiv og (nesten alltid)

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1 Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 1 Gaular, ein flott kommune i vakre Sogn og Fjordane. 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 2 Gaular, med dei tre ruteområda (2.923 innbyggjarar

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Oppsummering/ evaluering av mars/april Mål og innhald april I mars har me hatt fokus på språk. Me har hatt språksamlingar saman med Rosa kvar veke, der har me sett på

Detaljer

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Månen som ville lyse som ei sol (2012) av Elin Grimstad - og bruk av læringsvenn på 1. trinn PRESENTASJON AV BOKA: Kvifor er eg ikkje meir som sola?

Detaljer

Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes. AUD-notat nr. 1-2015

Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes. AUD-notat nr. 1-2015 Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes AUD-notat nr. 1-2015 Bakgrunn og metode Undersøkinga er utført på oppdrag frå Næringsseksjonen i Hordaland fylkeskommune Bakgrunnen

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Høringsuttalelse Høring - Fagerbergutvalgets utredning NOU 2011:6 Et åpnere forskningssystem - KD Kunnskapsdepartementet

Høringsuttalelse Høring - Fagerbergutvalgets utredning NOU 2011:6 Et åpnere forskningssystem - KD Kunnskapsdepartementet 1 2 3 4 5 6 7 8 Lakkegata 3 / 0187 Oslo T: 22 04 49 70 F: 22 04 49 89 E: nso@student.no W: www.student.no 9 10 11 12 13 Høringsuttalelse Høring - Fagerbergutvalgets utredning NOU 2011:6 Et åpnere forskningssystem

Detaljer

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Namn: Klasse: 1. Gjennomgang av skjemaet «Førebuing til elev- og foreldresamtale» 2. Gjennomgang av samtaleskjemaet 3. Gjennomgang av IUP og skriving av avtale

Detaljer

Styrk rådgjevartenesta i skulen! Rådgjevaren ein nøkkelperson. www.utdanningsforbundet.no

Styrk rådgjevartenesta i skulen! Rådgjevaren ein nøkkelperson. www.utdanningsforbundet.no Styrk rådgjevartenesta i skulen! Rådgjevaren ein nøkkelperson www.utdanningsforbundet.no Rådgjevaren ein nøkkelperson Ei god rådgjevarteneste i skulen medverkar til at elevane får: betre sjansar til å

Detaljer

Noteringshefte. N Y N O R S K Trinn 3 5

Noteringshefte. N Y N O R S K Trinn 3 5 Noteringshefte N Y N O R S K Trinn 3 5 Noteringshefte Personalia: Testpersonens namn:... Fødselsdato:... Norm:.. Skule/Institusjon:... Klasse:.... Testleiar:... Dato:.. Merknadar: 1. Leseflyt og leseforståing

Detaljer

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd VISJON I arbeidet for og med dei medarbeidarane i Fjell sokn har vi utarbeida ein visjon: I Fjell sokn vil vi

Detaljer

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Maria Parr Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Illustrert av Bo Gaustad Det Norske Samlaget Oslo 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av eboknorden 2013 ISBN 978-82-521-8583-6

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR ALLSONG Blott en dag Bred dina vida vingar Deg være ære Eg veit ei hamn Ein fin liten blome Han er oppstanden Han tek ikkje glansen av livet Hjemme

Detaljer