NORSKE BORGER OG FORSVARSANLEGG FRA JARNALDEREN

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "NORSKE BORGER OG FORSVARSANLEGG FRA JARNALDEREN"

Transkript

1 Stavanger Museums Årbok, Årg. 82(1972), s NORSKE BORGER OG FORSVARSANLEGG FRA JARNALDEREN Ei ~ppsummering.~) Av ARNVID LILLEHAMMER I denne artikkelen skal eg gjera ein freistnad på å summera opp det vi i dag veit om norske borger og forsvarsanlegg frå jarnalderen. Til sine tider vert det naudsynleg å trekka inn tilhøva i andre nordiske land for samanlikningar. Dei fornminne som då kjem på tale, er dei anlegga som i Norge går under navn av bygdeborger, i Sverige fornborgar, i Finland linnamaki - det er borgbakkar - og i Danmark voldsteder. Desse vil heretter bli kalla berre borger. To typer fornminne vil bli haldne utanfor diskusjonen. Det er for det første dei stjerneforma tunanlegga som vi kjenner frå Rogaland og i Nord-Norge og som av somme har vore sett på som forsvarsanlegg. Eg har gjort dette av di tolkinga av desse anlegga er så omdiskutert at ei drøfting av dei ville sprenga rama for denne artikkelen.*) Og det er for det andre ein del huler og hellerar som A. W. Brøgger i si tid tolka som forsvar~anlegg.~) Dei føresetnadene Bregger bygde på synest - med det kjennskapet vi i dag har til huler og hellerar - ikkje lenger å vera til stades. 2. Felles for dei fleste av borgene er at dei ligg på stader som frå naturen si side er så utilgjengelege at dei med etter måten lite arbeid lett kunne forsvarast. I dei fleste tilfelle er dette oppnådd ved at ein har valt høgder med stup på fleire sider, oftast slik at det berre var råd å koma opp ein eller eit par stader som lett kunne stengjast med murar eller, sjeldnare, jordvollar. Muren vart bygd så stor i ut- ') Artikkelen er ei avkorta og nok0 omarbeidd utgive av praveforclesinga mi til magistergraden i arkeologi ved Universitetet i Bergen hausten =) Litteratur: m. a. J. Petersen 1938 og 1952, Lund 1955 og Mallerop Bregger 1910.

2 Arnvid Lillehammer strekning som det pi kvar plass var naudsynleg. Det er desse murane som i dag gjer det mogleg å lokalisera borgene. Den lengst kjende muren i Skandinavia er Torsburgen på Gotland med sine nærare 2 kilometer.') Andre er si små - mellom anna fleire i Østfold - at dei berre dekkjer eit areal p4 20 gonger 25 meter.?) I ei borg på Hunn i Østfold er det funne brannspor i muren som er blitt tolka som restar etter trepalisadar. Somme av borgene ligg på holmar eller oyx3) Dei danske borgene ligg gjerne og på holmar eller har ope vatn på alle sider, men er av naturlege grunnar av ein annan type enn dei som ovanfor er nemnde. Dei ligg ofte i eit flatare landskap og vollen er laga av sand og jord. Dessutan har ein i sterkare grad lagt vekt på vollgravf~rsvaret.~) Endeleg ski1 dei olandske borgene seg ut som ei eiga gruppe, nok0 særleg Stenberger har understreka.=) Or kalksteinen der har ein brote heveleg murestein som har gitt borgene ein heller moderne utsjånad. Ismantorps borg og Eketorps borg er kan henda dei mest kjende av desse nzrast sirkelrunde anlegga. I Norge var det i 1962 kjent nok0 over 250 borger spreidde over heile landet.0) Dei siste ti-elleve Ara er det funne fleire, så om talet ikkje har nådd 300, liggdet i alle høve ikkje langt under.') Dei ligg spreidde over heile landet like nord til Harstad, men fordelinga er nok0 ujamn. Særleg sterke konsentrasjonar finn vi i Østfold, langs austsida av Mjosa, i nedre Telemark, på Lista, i Rogaland og i Trøndelag, Med omsyn til borgene som kjelde ved studiet av førhistorisk tid, er det tre tilhove som må vera klarlagde. Det er for det fnrste kor i geografien borgene ligg; det vil seia kor dei ligg i hove til andre kulturelle ytringar. Det er for det andre ei klargjering av kva funksjon desse borgene har hatt. Og det er sist, men ikkje minst, tidfestinga av dei. 3. Når det gjeld sporsmålet om plasseringa i trongare meining, så er det synspunkt som 0. Rygh gav uttrykk for i 1882, d4 dei norske borgene forste gong vart tekne opp til ei samla vurdering - nemleg at (csaa mange af dem ere anlagte l) Stenberger 1964 a, s Skjelsvik 1970 s. 19. Ry~h 1882 s. 75. ') LI Cour og Stiesdal 1963 s. 10. O) Stenberger 1933 s helunch 1962 s. 118f. ') Sj6 t. d. Skjelsvik 1970 s. 19.

3 Norske borger og forsvarsanlegg i en Udkant af Bygdeni)') - mykje moderert. Det er eit langt meir nyansert bilete vi i dag har av borgene si spreiing. Framleis gjeld Rygh si utsegn for mange av borgene, men vi har i dag også deme på at borger ligg midt i tjukkaste bygda med gamle xrverdige gardar til nxraste granne. Eit deme på det er dei fire borgene i Sunnhordland, i Etn~.~) Rett nok ligg dei ikkje i tjukkaste enga, men tre av dei ligg tett ved gamal busetnad, nemleg dei tre på Matskor, Steine og Vad. Andre borger derimot ligg langt frå strok som var busette i forhistorisk tid. Om ei borg på Ratåsen i Skogn i Trondelag seier Th. Petersen mellom anna: ((Dette anlegg har en påfallende avsides beliggenhet.s3) Det same kan seiast om fleire andrc4) Det vil likevel vera ynskjeleg å få ei endå meir presis lokalisering. Skal borgene kunna fortelja nok0 szrleg om til domes busetnadstilhove eller samfunnsorganisasjon i forhistorisk tid, må ein krevja at dei blir sett i hove til vesentlege menneskelege manifestasjonar. I så måte har ein s~rleg sett dei i heve til gamle ferdslevegar. På norsk side var det Haakon Shetelig som først med stor styrke streka under dette.=) Man gir i eit arbeid frå 1925 uttrykk for at dei gjerne ligg svært vel til som sterke strategiske punkt som kunne beherska ferdsle mellom bygdar, vegliner over fjellskar eller og sjoverts samband. Dette synet dominerer Th. Petersen sitt arbeid frå 1942 om borgene i Trandelag. Dette arbeidet er eit eminent dome på kva ein kan få ut av borgmaterialet om ein har problemstillinga klart fore seg og stiller dei rette sporsmål. Nokre sitat forte1 sitt. Han seier om nokre borger at dei ligg på ei hogd alangs en gammel veiforbindelse*, eller ((Tett syd for den eldgamle vei ost- og nordover til Stjern og Bjugn*, eller ((Den ligger ikke langt fra leden og behersker helt et smalt eid, som veien (....) her må pas~eres.~) Og fleire deme kunne leggjast til, også frå område utanfor Trendelag. Men det finst og andre menneskelege aktivitetar som det vil vcra av interesse å sjå ei borg i heve til. Det kan vera gard og gravfelt. Det kan vera eldre og nyare grenser - b%de av kulturhistorisk og geografisk slag. Og det kan vera andre borger. Det vil bli hove til å koma tilbake til dette seinare. Her skal eg berre peika på at nok0 inngåande drofting av tilhevet mellom borg og gardlgrav ennå ikkje er gjort. Men for å visa at tanken ikkje har vore, og ikkje er, framand for l) Rygh 1882 s. 77. ') Fett 1968 s. 227 ff. =) TI>. Iaetersen 1942 s. 23. ') Sju m. o. Skjelsvik 1970 s. 19 og klnrstrnndcr 1958 b s. 95. Shetelig 1925 s O) Th. I'ctcrscn 1942 s. 8 9 og 11.

4 Arnvid Lilieharnmer forskinga, må eg på nytt f% lov å koma med eit dome frå Th. Petersen. Om Korpdalshegda i Sparbu seier han: ({Dette borganlegget er det all grunn til å se i forbindelse med de store gravsamlinger, som finnes på de nærliggende gårder.ol) Borgene i seg sjølv fortel om menneskeleg verksemd og at det har vore busetnad ikkje alt for langt frå dei. Sambandet med sentrale ferdslevegar fortel og om busetnad. Indirekte fortel dei sileis om busetnadstilhove. Dei forte1 kva område som vart rekna som verdfulle, men nok0 synderleg verde i studiet av forhistoria har dei likevel ikkje for funksjonen deira, i vidaste meining, er klarlagt. 4. Om funksjonen i trongare meining er det full semje. Borgene har vore forsvarsanlegg laga i urolege tider. Problemet dukkar opp når ein skal tolka dei i ei vidare meining. Kven har brukt dei? Har dei vore forsvarsanlegg for ein gard? For ei grend? For ei bygd? Eller for sterre område? Har nokon av dei vore fastare busette? Kan somme ha vore utkikkspostar i eit storre forsvarssystem? Med alle dei borgene som finst i Norden - kanskje nærare er det sjulvklart at det er muligheter for mange tolkingar. Vi kan ikkje på forehand g% ut frå at alle har hatt same funksjon. I 1882 gjorde Oluf Rygh seg til talsmann for at borgene var (canlagte af Bygdens egen Befolkning for at have et Tilflugtssted under pludseligt og overmægtigt fiendtligt over fald^).^) Det same synet gav H. M. Schirmer uttrykk for då han i 1908 gav eit nytt oversyn over dei norske borgene.=) Som alt nemnt peika Shetelig i 1925 på det strategiske momentet." I Sverige har Stenbergers oppfatning frå 1933 hatt storst gjennomslagskraft like til dei siste åra, nemleg at dei fleste borgene er forsvarsverk bygde i samband med urolege tider i Austersjobekkenet pa 400- og 500-talet.6) Og han seier: afur flertalet av dessa svenska borgar galler, att de varit defensiva folkborgar, anlagda i syfte att vid orostilfallen mottaga den skyddsokande bef01kningen.i)~) Den første som reiste vektige innvendingar mot eit altfor einsidig syn på l) Th. Petersen 1942 s. 25. I) Rygh 1882 s. 77. Schirmer 1908 s ') Shetelig 1925 s Ambrosinni Stenbcrgcr 1933, s. 136.

5 Norske borger og forsvarsanlegg borgene, var etnografen Sten Anj0u.l) Han tok utgangspunkt i I. Schnell som i eit arbeid om borgene i Vastmanlands lan hadde kome til at eit ikkje ubetydeleg antal av dei emåste utsondras, emedan de icke ha en borgs fornamsta egenskap, namligen att kunna forsvarass.*) Klart og presist formulerte Anjou den nye problemstillinga alt i 1935: ((Forr gallde frågan om fornborgarnas uppgift hela det kanda borgbeståndet; nu gor man gallande, att samma fråga måste stallas och besvaras olika for skilda grupper av samma material. (...) Det skall bliva av storsta intresse att erfara, var gransen kommer att laggas mellan den grupp av borger, vars uppgift endast kan ha varit att tjana som forsvarsverk, og den grupp, som måste anses utgora mer eller mindre forsvarsbara, relativt stadigvarande boplatser. SA mycket torde redan nu kunna sagas, att den har påpekade forskjutningen av gransen mellan dessa grupper kommer att ske til1 formån for de bebodda fornborgarna.a3) I sin argumentasjon er det særleg fire moment Anjou byggjer p%. Han finn litterære utsegner hjå Jordanes og i Gotersagaen. Han peikar på at det er hustufter i mange av borgene. Han legg stor vekt p% at det i ei bygd kan vera svert mange borger - til domes i det vesle Gryt sokn med heile 7 - nok0 som han meiner ville føra til at ((bygdens forsvarskraft splittrades i stallet for att sammanhållas)). Og han nemner endeleg at mange borger har tjukke kulturlag og gitt mange kvardagslege funn, som spinnehjul og vevtynger, fiske- og villdyrbein, spelebrikker og terningar og anna. Anjou sine synsmåtar synest ha vore lite påakta, like til langt opp i 1960-åra. Men då vart dei brått aktualiserte att ved gravingane til Bjørn Ambrosiani ved Darsgarde i Skederids sokn i Uppland. Innan det fornminnekomplekset som der vart utgrave, låg dei funn- og konstruksjonsrikaste buplasslaga i borga. Denne viste seg i eit visst tidsrom å ha hyst ein omfattande busetnad med eit 20-tal husgrunnar. Desse var omgitt av i fleire omgangar påbygde murar og vollar, tolka som underlag for trekonstruk- ~jonar.~) Ambrosiani ser ikkje bort frå at fleire av dei undersokte borgene i Østergotland, som viste seg å ha rike kulturlag og gi mange funn, eigentleg har vore befesta gardar. Ein har berre ikkje hatt nett det synet føre seg under gravinga, og dermed har ein mist mange viktige data for tolkinga. Han ser ikkje bort frå at l) Anjou , Schnell 1934 s. 40f. 9, Anjou 1935 s. 2. ') Ambrosimi 1964 s Stavanger Museum

6 Arnvid Lillehammer det rundt om i Sverige ligg mange uutgravne borger som kan visa seg å vera befesta gardar.') Desse befesta gardane er i så fall utan tvil eit tankekors. Ein må uvilkårleg spørja seg om dei er minne fri ei tid då det politiske samhaldet var så svakt at gardane kvar for seg måtte ordna med sitt eige f~rsvar.~) Av andre meir kjende borger med etter måten fast busetnad, er Eketorps borg pa uland, som forebels diverre berre er kjent i mindre meldingar. Denne er ei typisk sirkelrund Olandsk borg med eit kulturlag på opp til cm.3) Med dei befesta gardane og landsbyane er det skilt ut ei gruppe borger som vil vera ei vesentleg kjelde ved studiet av busetnadstilhave i forhistorisk tid. At ein ved slik busetnad skulle ha lagt hovudvekta p% februk og fangst og fiske - som Anjou tenkte seg4) - er det framleis ikkje ført prov for. I alle høve fører konstateringa av at somme borger har vore busette, over i sparsmålet korleis dei var busette. Ein må då i framtida til dømes ta omsyn til korleis busetnaden i borgene står i høve til busetnaden elles i dei område der slike borger finst. Ein diskusjon av desse sporsmål vil truleg gi rike muligheter til å trengja inn i tilhove i jarnalderen, som i dag ikkje let seg studera berre på grunnlag av tilfeldige funn, gravfunn, hustuftfunn og byfunn. Studiet av borgene vil utan tvil vera eit viktig tillegg ved belysinga av jarnalderbondens daglege tilhøve, og korleis han har innretta seg i hove til naturgrunnlaget, berre cin har problemstillinga klart fore seg. Ingen av dei førebels undersøkte norske borgene liar gitt tjukke kultur- og buplasslag slik som til domes Darsgarde og Eketorp. I dei få der ein har foretatt pravegravingar har det berre vorte registrert tynne kulturlag - dersom ein då har kunna konstatera kulturlag i det heile teke. Det same gjeld mange av dei fastlands-svenske, finske og danske borgene. Tolkinga av desse vil difor kunna bli ei anna, og ein har teorien om tilfeldige tilfluktsborger A falla tilbake på, tilfluktsborger for ein gard eller ei lita grend eller bygd. Eller har dei - som det og er hevda - vore forsvarsborger i eit storre militært system. Jens Storm Munch har i eit arbeid om borgene i Telemark understreka at dei funna som er gjort pil borgene gir full dekning for antagelsen om at dei har tent som tilfluktstader for bcfolkninga i omegnen og at det i slike tilfelle har opphalde l) Ambrosiani 1964 s ') Nylen 1962 s. 97. O) Stenberger 1964b s Anjou 1935 s. 6.

7 Norske borger og forsvarsanlegg seg både menn, kvinner, barn og krater der i ei viss tid. Han peiker mellom anna på funn av daglegdagse ting som spinnehjul, vevlodd, vevskei, bryne, knivar, beinsaker og anna.') Den same tolkinga gir han av dei borgene han har i Telemark.2) Same resultatet har Sverre Marstrander kome til med omsyn til borgene i Tr~ndelag.~) Det ein likevel har vore meir oppteken av er det tilhøvet eg tidlegare var inne på, nemleg borgene sett i 'relasjon til gamle vegliner. Dei borgene Marstrander har sett i samanheng med ferdslevegane, vaktar busetnadsområde som fell nøye saman med gamle bygder frå romartid og folkevandringstid. Han finn samanheng mellom borger og bygdelag som veks fram i århundra etter Kristi fødsel og som dannar kjernen i jarnalderbusetnaden i Trøndelag. Det er i så måte påfallande korleis dei trønderske borgene konsentrerer seg i Inntrøndelag innan eit etter måten lite område innst i fj~rden.~) I det same området finn vi og konsentrasjonen av branngraver med våpen og bronsekar frå yngre romartid og importen av finare bronser og glasbeger frå romartid og folkevandringstid.') Slik sett kan borgene ha nok0 å seia for studiet av busetnadstilhøva. Det er likevel spørsmåla kring samfunnsorganisasjon som først melder seg. For ein spør uvilkårleg: kven har byge desse borgene? Kven soknar til dei? Det er i denne samanhengen det fell naturleg å spørja kor stor organisering det er som ligg bak desse kulturminna. Borgene i seg sjølv forte1 om eit større samvirke. Mange av borgene er så store at ein vanskeleg vil tenkja seg berre ein gard bak. Goran Posse6) har gjort ein freistnad på å berekna storleiken på eit eventuelt mannskap på ei borg i for han vanleg storleik, og har kome til at det kan ha vore opp til 150 mann. Dette er ingen liten styrke, men det finst borger som må ha kravt større mannskap. Eit anna moment er at både bygging og vedlikehald av ei borg også må ha fordra eit stort mannskap. Murane aleine inneheld mykje stein som ofte ma ha vore frakta lange stykkje frå. Dessutan kjem i tillegg til dette arbeidet med palisadar, rydding av terrenget omkring og anna. Posse har tenkt seg eit borgplatå med ikring 300 meters omkrins som måtte befestas med ein ikring 150 meter lang mur. Han fsreset 5 m3 stein i hovudmuren pr. lspande meter og ein ytre 60 meter lang mur av mindre dimensjonar. Legg han til ei l) Munch 1962 s Munch 1962 s Marstrander 1958b. Marstrsnder 1958b s Sj5 t. d. Marstrander 1956 s. 35 fig. 21 og s. 41 fig. 25 i hove til s. 45 fig. 27. O) Posse

8 Arnvid Lillehammer berekna arbeidstid til rydding, hogging og liknande, kjem han til 6 vekers hardt arbeid for 100 mann. Det kan synast som om heile den arbeidsføre mannlege delen av ei bygds innbuarar har vore turvande for å loysa ei slik oppg%ve. Det kan nok rettast innvendingar mot berekningane til Posse, men det står likevel fast at bygginga av borgene må ha kravt stort mannskap og ein fast organisasjon. Det kan ha vore ei oppgåve for eit større samfunn enn gardssamfunnet. Det ligg nær å tru at arbeidet m% ha vore organisert og leia av ein mann som har hatt eit minimum av makt og aut0ritet.l) Kor stort område som har vore organisert har vore mykje diskutert. Eg vil på ny venda tilbake til Etne, som i denne samanhengen kan vera eit tankekors. Held vi borga på Holenuten ovanom Bryllåm utanfor, ligg dei tre andre borgene slik til at dei vaktar kvar sin del av det sentrale Etne.*) Kan dette tyda pi at Etnesbuen - den gongen desse borgene vart bygde - var organiserte i tre grupperingar? Eller skal dei tolkast på annan måte? Ein fare med borgene er at om dei har lege forlatne i lengre tid, kunne eventuelle fiendar besetja dei. Dermed misste forsvararane det faste støttepunktet sitt samstundes som angriparane kunne setja seg fast og langt lettare erobra eit omriide. Posse3) tenkte seg difor ei form for vakthald - i alle høve i urolege tider - slik at folk kunne varslast når faren truga og i tide ta sine forholdsreglar. Han kom til den slutninga at eit effektivt varslingssystem ikkje kunne vera mogleg utan eit samarbeid innanfor eit større område enn ei enkelt grend. Ut fr% ein slik tankegang kan ein sj% på dei fire bygdeborgene som eit system for heile Etne. Eit viktig moment er her at ei heil rekkje borger ligg slik til at ein frå toppen av dei har overmåte godt utsyn over bygda og dessutan slik at ein lett kan sjå frå den eine til den andre. Det fell d% lett å forklara dei som utkikspunkt og som ledd i ein varslingskjede. Om dei minste i Østfold er det sagt at sde umulig kan ha tjent som tilfluktssted for folk og fe i ufredstider. Her kan det ikke bli tale om annet enn en mindre vakt styrke)^^) Det er og peika på at mange borger enten heiter eitt eller anna med vardelvete eller ligg på slike stader der tradisjonen veit å fortelja at det har vore ard ar.^) I Trendelag meiner Marstrander å kunne spora eit samband mellom fleire l) Sig Marstrander 1958b s B) Sja Fett 1968 s J) Posse Skjelsvik 1970 s ) Munch 1962 s. 129.

9 Norske borger og forsvarsanlegg borganlegg, slik at dei kunne vera anlagde etter ein større plan som ledd i eit lokalt forsvarssystem. Eg siterer: ((En av de mest betydelige gravsamlinger i Nord-Trøndelag finner vi i Sparbu, særlig i traktene ved gårdene Tanem, Skei, Dalem, Vårem, Oppem og flere. Her er bautasteiner og tallrike tildels betydelige hauger som har gitt funn fra slutten av romertiden og eldre del av folkevandringstid, altså 4. og 5. årh. e. Kr. I østre utkant av denne rike jernaldersbygd, på gården Tanems grunn, finner vi (som tidligere nevnt) borgen på Korpdalshøgda, antakelig som en sikring mot anfall fra sør og øst. 5 km i luftlinje lenger sør ligger borgen på Klingerhaugen ved grensen mellom Røra og Sparbu, som et sperrepunkt ved den gamle ferdselslinjen sørfra. Også anlegget på Åskammen på gården Åsen i Røra kunne sees i sammenheng med borgene på Korpdalshegda og Klingerhaugen. Det ligger altså nær å oppfatte disse befestningene som ligger på en linje øst og sør for hovedbygda ved innkomstveien fra sør, som et planmessig bygd forsvarssystem.3) Marstrander stiller seg derimot skeptisk til tanken om borgene som ledd i strategiske forsvar av eit større ~mråde.~) Andre har derimot vore meir positive til den tanken. Mellom anna har Bjørn Myhre - i ein liten artikkel om borgene på Nord-Jæren - sett desse som ein forsvarskjede mot nord og sett dei i samband med framveksten av ein særprega kulturprovins i søre delen av RogaIand og i Agder i f~lkevandringstida.~) Jens Storm Munch har sett borgene i Telemark som eitt system og knytt dei saman med framveksten og organiseringa av eit rike Grenland. Han meiner at borgsystemet er retta mot sør og vest med svakare befestingar i utkantbygdene og eit sterkt anlagt forsvar av kjerneområdet og hovudkommunikasjonslina langs Norsjø. Bakgrunnen meiner han ligg i ein folkevandringstidsekspansjon austover frå Rogaland og Agderf~lka.~) Bjørn Hougen såg i 1928 borgene på. Austlandet i høve til det arkeologiske materialet frå yngre romartid der.6) Med utgangspunkt i dette har Anders Hagen særleg peika på tilhøva ved Mjø~a.~) Han tenkjer seg Mjøsa som ei grense mellom folkegrupper på Toten og folkegrupper på Hedmark. Dei talrike vilpengravene, særleg på vestsida av l) Marstrandcr 1958b s a) Marstrander 1958 b. s J) Myhre 1966 s. 192ff. Munch 1962 s. 136& ') Hougen Hagen 1962 s. 172ff.

10 Mjosa, er eit dominerande trekk i gravkult og kultur. Dei vitnar om ei tid av agressiv uro. I dette biletet synest borgene å passa godt inn. Dei ligg på rekkje og rad langs austsida av Nljosa. Mest alle er dei bygde ved vatnet eller med fronten mot vest. Trussel om krigarar og landnåmsflokkar - enten frå det nære Toten eller fr3 fjernare trakter har vore siipass sterk at dei som budde aust for NIjesa vart tvungne til å byggja ei rekkje forsvarspunkt. Frå Ringsaker i nord og sor til Tangen er det kjent 9 borger. Alle har eit ope utsyn over bygd og vatn og synslina er helst ubroten frå borg til borg. Også i Finland meiner ein å kunna sjå slike borgkjeder. Mellom anna vert somme borger i det sorlege Tavastland sett på som eit einheitleg forsvarssystem, som sentra både for forsvar og varslingar.') I Sverige derimot har dette synet ikkje gitt seg same uttrykk. Men alt sidan Bror Schnittger skreiv om dei svenske borgene i 1913%) har desse fornminna blitt sett på som eit resultat av striden mellom svear og gotar som gamle segner fortel om. Denne striden som svart viktig for svensk politisk og kulturhistorie har møtt mykje motbørs), men er framleis levande i S~erige.~) I alle have er det teoretisk mogleg at borgene kan fortelja om konsolidering av ei form for rike. Her i Norge var det Shetelig som første gong i storre samanheng sette fram tanken om at borgene kanskje hadde samanheng med folkevandringstidsrike og dertil kanskje var betinga av f~lkeflyttingar.~) Seinare har altså andre vore inne på det same. Frå historisk side har det i samband med dette vore peika på landskapsnamn med endingar på rike, land og mark. Vi har Ranrike, Vingulmork, Raumarike, Heidmork, Hadaland, Ringarike, Grenland, Telamork, Rogaland, Hordaland, Jamtaland og Hiilogaland. I tillegg kjem kanskje Trondheim. Med utgangspunkt i omgrepet c(folkland* har Andreas Holmsen tenkt seg ei organisering i ((folke for organisering i ((rike)), alando og omark)). Eit par svenske og danske folkestammar og kanskje ein enkelt norsk er nemnde i klassiske kjelder frå århundra kring Kristi fadsel. Folkesamanslutningar kan Aleis teoretisk vera eldre enn romar- tida. Vidare tenkjer han seg desse opprinneleg som eit forbund av atter. Når eit landskap på eit visst tidspunkt byrja i bli kalla rike, land eller mark Voionmaa 1959 sn. 51 3f. I) Schnittger ' Si5 t. d. Weibull ssrlcn s ~;8 t. d. Lindquist 1968, smieg s. 155fi. &) Shetelig 1925 s. 172f.

11 Norske borger og forsvarsanlegg kan dette vera uttrykk for at det var kome nok0 nytt inn i tilhøvet mellom dei som budde i landskapet og landskapet. Det ligg då naer å tenkja p% ei fastare organisering særleg med omsyn til religion, rettslege tilhøve og vernetiltak mot fiendar. Saerleg interessante fra v%r synsstad blir Holmsen sine tankar når han ut frå tydinga av ordet folk som omtrent det same som hær seier at desse folklanda må ha hatt ein utprega militær karakter.l) Kanskje var det først i århundra etter byrjinga av v%r tidsrekning, under trykket av trugsmål utanfrå eller krigerske herjingar av felles fiendar, at det vart skapt ei viss politisk semje og organisasjon tvunge fram av desse tilhøva, nok0 som mellom anna kan ha resultert i borgbyggjing og eit varslingssystem til felles vern. Om så er tilfelle, vil borgene ha eit umåteleg stort verde i studiet både av busetnadstilhøve og samfunnsorganisasjon i jarnalderen. 5. Ei løysing p% desse problema vil ein berre kunna gi om ein får klårlagt det tredje hovudproblemet bygdeborgene inneheld, nemleg tidfestinga. Vart alle borgene bygde til same tid, eller har folk funne å måtta forsvara seg bak murar i ulike tidsrom? Til det er å seia at visst veit vi noko, men det er neimen ikkje mykje. Først ute med dateringar p% grunnlag av funn i større mengder var finnane. I eit arbeid frå 1891 fortel Hjalmar Appelgren at dei finske borgene i hovudsak høyrer heime {aur letzten Periode der Heidenzeit, d.h. dem spatercn C' isenalter, oder zur Zeit vom Jahre 1000 n.chr. bis zum Anfang des 15.ten Jahrhun- Seinare er lite gjort med dei finske borgene, og synet på dateringa er lite endra. I Sverige undersøkte Bror Schnittger alt tidleg i dette hundreåret ei rekkje b~rger.~) Han kom ved sine gravingar fram til at dei stort sett høyrde heime p% 500-talet. Seinare gravingar har gjort biletet meir nyansert. Styrmansberg - ei borg utgraven i samband med gardskomplekset Vallhagar på Gotland - viste seg mellom anna å vera eldre enn nokre graver frå r~martida.~) Dessutan synest ei borg ved Havor i Hablingbo sokn å måtta daterast til tida kring Icristi f~dsel.~) l) Holmsen 1949 s. 123ff. e) Appelgren 1891 s %) Scnittger ') Lundstrom 1955 s. 64lf. ") NylBn 1962.

12 Arnvid Lillehammer 1 det store arbeidet sitt om eldre jarnalder på Oland kom Stenberger til det resultatet ((att forsvarsbygnadsverksamheten pl Oland i hovudsak infallit under två skedenb, det var på 400-talet og i vikingtidltidleg mellomalder.') Borgene i Uppland har ein fr% gamalt rekna med skriv seg frå vikingtid og eldre mellomalder.*) I. Schnell hadde derimot eit enda meir differensiert syn på tidsproblemet og meinte at borgene ikkje trong vera samtidige, men at dei kan ha blitt bygde over s% lange tidsrom som frå byrjinga av bronsealderen til vikingtida.=) Det forste visse belegget nord for Malaren om ei tidlegare anleggstid enn vikingtida er borga pl Darsgirde som brann ikring 500. Også dei danske borgene spenner over eit langt tidsrom. Eldst er den kjende befesta holmen Borremose i Vesthimmerland som etter Brondsted vert datert til 2. periode i kelt~rtid.~) Elles er borger som Ole ILlindt-Jensen har undersekt på Bornholm daterte til 5. å~hundre.~) Andre danske borger har gitt funn frå viking- tida.0) Av dei norske borgene har svzrt få gitt funn som gir grunnlag for ei snevrare datering. Alt i det grunnleggjande arbeidet til Oluf Rygh frå som eg fleire gonger før har nemnt - vert det understreka at dei kunne vera eldre enn vikingtida, dette av di dei sa sjeldan var nemnde i sagalitteraturen.') I 1925 meinte Shetelig - ut frå sitt inngåande kjennskap til norsk forhistorie - å kunna plassera dei i eit heilt bestemt forhistorisk miljo, nemleg i tida frå 3. til 5. århun- dreb) Då hadde Helge Gjessing alt fire år for grave i Saleslottet på Lista og funne brot av spannforma leirkar frå folkevand~ingstida.~) Dei få borgene som har gitt daterande funn seinare, synest og % skriva seg frå folkevandringstida.lo) Men det bor understrekast at av dei nzrare 300 borgene vi kjenner her i landet, er berre 1-2 % daterte ved funn. Som uttrykk for urolege tider er borgene dessutan freista daterte på grunnlag av det arkeologiske materialet ellers. Såleis meinte Rjern Hougen i 1928 at dei austnorske borgene fall naturleg inn i det seinromerske miljaet austafjells, me- l) Stenberger 1933 s. 253f. =) Gihl 1918 s. 81ff og Thordemnn 1928 s Schnell 1933 s. 249f og 1934 s. 24. ') -dsted 1966 s. 47ff. s, klindt-jensen 1951 s. 22 og 1957 s. 152ff og 229ff. ") La Cour og Stiesdnl 1957 s. 12 og 1963 s. 10. ') Rygh 1882 s. 78f. O) Shetelig 1925 s e) Gjessing 1925 s. 54 og Grieg 1938 s lo) Sj5 t. d. Mnrstrnnder 195a.

13 Norske borger og forsvarsanlegg dan han ser på folkevandringstida som ei roleg tid der.') Han kunne likevel ikkje sjå bort frå skattefunna frå folkevandringstida, som av mange blir sett på som teikn på ~rostider.~) Hougen støttar seg difor på eit anna syn som ser på ((en meget betydelig del av skattene som nedlegging av religiøs karaktero.3) I motsetnad til Hougen har Sverre Marstrander lagt vekt på gullfunna ((som nedgravde skatter gjemt vekk når det var fare på ferden. Han meiner å finna korelasjon mellom utbreiinga av borgene og nedleggjing av gullskattar. Særleg peikar han på den kongruensen han meiner å finna mellom utbreiing av borger og markfunn i det gullrike R~galand.~) Det er såleis mykje uvisst med omsyn til dateringa av dei norske borgene. 6. Om eg skal summera opp det eg her har lagt fram om dei norske borgene, vert resultatet dette: 1. Det er stor variasjon i beliggenheten. Somme ligg i nær tilknytting til gama1 busetnad. Andre ligg i utkantar av bygder og grendelag. Og endeleg er det somme som ligg langt av stad. Ein har vore særleg observant på tilknyttinga til gamle ferdslevegar, men vi saknar framleis ein grundig analyse der det vert teke omsyn til spor etter alle menneskelege aktivitetar i eit område. 2. Borgene gir rom for tolkingar i ulik lei som til dømes befesta gardar eller landsbyar, tilfluktsborger for ein gard, ei grend, eit bygdelag eller som ledd i større varslingssystem eller forsvarskjedar. 3. Det er stor spreiing i tidfestinga av desse borgene. Det har vore bygde borger i Norden i keltertid, folkevandringstid og vikingtid. Når vi veit at berre ein liten prosent av dei ikring 1500 nordiske borgene er daterte, er tidfestinga på mange måtar ennå eit ope spørsmål og flaskehalsen med omsyn til tolkinga av dei. Vi har ingen garanti for at borger som ligg nær einannan i rom ligg naer einannan i tid. Det er % vona at nokon ein gong vil ta opp borgproblemet i eit område med utgangspunkt i alle dei momenta det her er gjort greie for. l) Hougen =) Sji t. d. Bolin 1927 s. 34f. J) Bee s. 58f. ') Marstrander 1958r.

14 Arnrid Lillchammer LITTERATUR AMBROSIANI B. 1959: Fornborgar. Sverige. I Kulturhistorisk Icksikon for nordisk middelalder. Bind IV. Oslo. AMBROSIANI B. 1964: Studier i Attundalands och Sodertorns forhistoria. Stockholm. ANJOU, S. 1935: Fornborgarnas betydclse ur etnografisk synspunkt. En diskussionsfrftgn. RIG. Tidsskrift utgiven av Foreningen for svensk kulturhistorie. APPELGREN, H : Suomen Muinaislinnat. Rnska Fornminnesforeningens Tidsskrift. XII. Helsingfors. BOLIN, S. 1927: Romare och Gemianer. Stockholm. BROGGEII, A. W. 1910: Vestnorske hulefund fra ddre jernalder. BMÅ. Bergen. BRONDSTED, J. 1966: Danmarks Oldtid Jcrnaldcren. Kobenhavn. BØE, J : Norske guldfund fra folkevandringstiden. BMÅ. Bergen. FETT, E. N. 1968: Forhistorien i E:tne. I Etnesoga. Forste bandet. Bergen. GIHL, G. 1918: Upplands fornborgar. Upplands Fornminnesforenings Tidsskrift. XXXIII. Uppsala. GJESSING, H. 1925: Vest-Agder i forhistorisk tid. I Norske Bygder 11. Vest-Agdcr. Bind I. Bergen. GRIEG, S. 1938: Listas jernalder. Bidrag til Vest-Agders eldste kulturhistorie. U. O. Skr. I. Oslo. HAGEN, A. 1962: Forhistorisk tid. I virt folks historie I. Oslo. HOLMSEN, A. 1949: Norges historie. Forste bind. Oslo. HOUGEN. B. 1928: Østnorske bvndcborrrer..- Foreningen til Norske Fortidsminnesmerkers Bevaring. Årsbcrctning. 84. Brgang. Oslo. KLINDT-JENSEN, : Bornholm i folkevandringstiden. Kobenhavn. ICLINDT-JENSEN, : Freds- og krigstid i Bornholms jernaldcr. Fra Nntionalmuscets Arbejdsmark. Kobenhavn. LA COUR, V. og STIESDAL, H. 1957: Danske Voldsteder. Fra Oldtid og &liddelalder. I. Tisted Amt. Kobenhavn. LA COUR, V. og STIESDAL, : Danskc Voldsteder. Fra Oldtid og Middelalder. 11. Hjorring Amt. Kobenhavn. LINDQUIST, S : Dct forhistoriska kulturlandskapet i ostra Ostergotland. Stockholm. LUND, H. E. 1955: HBloypskc hovdingseter fra jernaldcrcn. SMÅ. Stavanger. LUNDSTROM, P. 1955: The Iiill Fort. The Prehistoric Monuments of Styrmansberg. I Vallhrgar I ved hl. Stcnberger og O. Klindt-Jcnscn. Stockholm. MARSTRANDER, S. 1956: I-Iovedlinjer i Trondelags forhistorie. Viking bd. XX. Oslo. MARSTRANDER, S. 1958a: Datcringcn av vire bygdeborger. DKNVS Forhandlinger. Bind 31. Nr. 28. Trondhcim. MARSTRANDER, S. 1958b: Bygdeborgene - vårc cldste militiere anlegg. DKNVS. Museet. Årbok. Trondheim. MUNCH, J. S. 1962: Borg og bygd. Studier i Telemarks eldre jernaldcr. U.O.A. Oslo. MYHRE, B. 1966: Bygdeborger på Nord-Jaren. Fra haug ok heiani. Nr. 1. Stavanger. MØLLEHOP, O. J. 1957: Gird og gårdssamfunn i eldre jernalder. SMÅ. Stavanger. NYLON. E. 1962: Skatten frin Iiavors fornborrr. I Proxima Thule. Stockholm. PETERSEN, J. 1938: Leksaren. Viking. Oslo. - PETERSEN, J. 1952: Øygarden pi Vestre Amoy. Corolla Archaeologica in honorcm C. A. Nordmann. I-Ielsingfors. PETERSEN, TI-l. 1942: Bygdeborger i det nordenfjeldske Norge. Viking. Oslo. POSSE. G : Fornhorearna som forsvarsiinl8~nin~ar. -.. Upplands.- FornminnesfGrening~ Tidiskrift. SI,V. Uppsala. RYGH : Gamle hygdcbor~c i Norge. - Foreningen til Korske Fortidsmindesmerkers Bevariny. Aarsherctning. ~ihstiiinii. SCHIRMER, 11. M. 1908: Fortcgnclse over de hidtil paaviste Rygdeborgc. FNFB. Aarsberetning. Kristiania.

15 Norske borger og forsvarsanlegg SCIINELL, I. 1933: En forteckning over fornborgarna i vastra Uppland. Upplands Fornminnesforenings Tidsskrift. XXII. Uppsala. SCHNELL, I. 1934: Fornborgarna i Vastmanlands Ian. Vestmanlands fornminnesforenings årsskrift. SCHNITTGER, B. 1913: Die vorgeschichtliche Burgwnlle in Schwcden. Opuscula Archaeologica Oscari montelio septuagenario Dicata. Stockholm. SHETELIG, H. 1925: Norges Forhistorie. Oslo. SKIELSVIK. E. 1970: Reeistrerine av fornminner i Østfold i forbindelse med det skonomiske kartverk. ~icola~. 0~10.- STENBERGER. M. 1933: Oland under aldre inrnåldcrn. Stockholm. STENBERGER; M. 1964a: Det forntida.sverige. Uppsala. STENBERGER, M. 1964b: Fiktningsbyn vid Eketorp. Fomvlnnen. Argang 59. THORDEMAN, B. 1928: En medeltida Zrkebiskopsborg. I Konstvetenskapliga Essayer och Studier tilliignade Au~st Hahr på 60-års dagen. Stockholm. VOIONMAA : Fornborear. Finland. I kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder. Bind IV. oslo. WEIBLTLL. C. 1964: Kallkritik och historia. Norden under åldre madeltiden. Lund.

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 -------------------------------------------------------------------------------- DATO: LOV-1950-12-08-3 OPPHEVET DEPARTEMENT: AID (Arbeids- og inkluderingsdepartementet)

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

Mongstad sør, Statoil industriområde

Mongstad sør, Statoil industriområde Mongstad sør, Statoil industriområde Gnr. 127 bnr. 123 m.fl. i Lindås kommune Gnr. 129, bnr. 19 m.fl. i Austrheim kommune KULTURHISTORISKE REGISTRERINGAR REGULERINGSPLAN FOR INDUSTRIOMRÅDE RAPPORT 2011

Detaljer

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN SOGN & FJORDANE FYLKESKOMMUNE KULTURAVDELINGA RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN I SAMARBEID MED FLORA HISTORIELAG FLORA KOMMUNE Torleif Reksten og Hermod Seim ved skiltet på rutekaia.

Detaljer

Kulturhistoriske registreringar

Kulturhistoriske registreringar Kulturhistoriske registreringar Kultur og idrettsavdelinga, seksjon for kulturminnevern og museum Kulturminneregistreringar på Vetlebotn Gnr 272 og 275 Myrkdalen Voss kommune Rapport 7 2004 Rapport om

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune.

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune. Førde, 24.02.2015 NVE Konsesjonsavdelinga Postboks 5091 Majorstua 0301 OSLO Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune. Vi viser til NVE sitt høyringsbrev av 19.11.2014

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

VINJE SKOLE SOM MUSEUM. Notat om tilpassing av Vinje skole til museumsformål

VINJE SKOLE SOM MUSEUM. Notat om tilpassing av Vinje skole til museumsformål VINJE SKOLE SOM MUSEUM Notat om tilpassing av Vinje skole til museumsformål Vinje skole som museum Innleiing Dette notatet er laga etter at eg på vegne av Sparbyggja fortidsminnelag (av Fortidsminneforeninga)

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Vestlandet ein stor matprodusent

Vestlandet ein stor matprodusent Vestlandet ein stor matprodusent Halvparten av sjømatproduksjonen i Norge skjer på Vestlandet Hordaland Vestlandet 2001 Mill. kr % av landet Mill. kr % av landet Jordbruk 499 4,7 3 084 29,2 Fiske og fiskeoppdrett

Detaljer

Tale, Ivar Aasen-stemnet 29.6.14

Tale, Ivar Aasen-stemnet 29.6.14 Tale, Ivar Aasen-stemnet 29.6.14 «Gode stemnelyd!», kunne eg valt å innleia denne talen med. Eit «Signe dagen» kunne også vore på sin plass. Det vakre «freden god», blant anna brukt i Trondenes, kunne

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Februar 1955 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR

Norsk etnologisk gransking Februar 1955 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR Norsk etnologisk gransking Februar 1955 Emne nr. 48 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR Med denne lista vil vi freista å få greie på dei nemningane ( benevnelsene ) som bygdemålet frå gamalt nytta

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Arkeologisk rapport nr. 3/2013: Mardalsmoen

Arkeologisk rapport nr. 3/2013: Mardalsmoen Ein tydeleg medspelar Arkeologisk rapport nr. 3/2013: Mardalsmoen Eikesdalen, gnr. 79 i Nesset kommune Kristoffer Dahle 4 Innhald Forord.......... 6 1.0 Samandrag......... 7 2.0 Bakgrunn og formål med

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

TIDSUR. Svartedauden. Dei første norske byane vert grunnlagt. Dei første menneske kjem til Noreg. Julius Cæsar

TIDSUR. Svartedauden. Dei første norske byane vert grunnlagt. Dei første menneske kjem til Noreg. Julius Cæsar TIDSUR Dei første norske byane vert grunnlagt Julius Cæsar 10 11 Svartedauden 12 Dei første menneske kjem til Noreg 1 2 9 8 Jordbruk vert innført i Noreg Pyramidane i Egypt vert bygd Skriftspråk vert 7

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

G A M A L E N G K U L T U R

G A M A L E N G K U L T U R Norsk etnologisk gransking Emne nr. 12 Oktober 1948 G A M A L E N G K U L T U R Den gjennomgripande utviklinga i jordbruket dei siste mannsaldrane har ført med seg store omskifte når det gjeld engkulturen.

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 12.10.2015 SAKSHANDSAMAR: Erik Sverrbo SAKA GJELD: Variasjon i ventetider og fristbrot ARKIVSAK: 2015/2228 STYRESAK: 107/15 STYREMØTE: 10.11.

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under :

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under : Excel som database av Kjell Skjeldestad Sidan ein database i realiteten berre er ei samling tabellar, kan me bruke eit rekneark til å framstille enkle databasar. I Excel er det lagt inn nokre funksjonar

Detaljer

Arkeologisk rapport nr: Kristiantunet II Godøy Gnr, b.nr

Arkeologisk rapport nr: Kristiantunet II Godøy Gnr, b.nr Ein tydeleg medspelar Arkeologisk rapport nr: Kristiantunet II Godøy Gnr, b.nr Heidi A Haugene Forord Eit kulturminne er eit spor etter menneskeleg liv og virke i vårt fysiske miljø, som til dømes ein

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

8. Museum og samlingar

8. Museum og samlingar Kulturstatistikk Liv Taule 8. I var det 34 millionar sgjenstandar og fotografi, 9 millionar besøk, 2 660 utstillingar og 4 765 kulturhistoriske bygningar i dei 88 seiningane som er inkluderte i sstatistikken.

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Innledning Eg valde å tolke oppgåva slik at ein skulle framstille ein «historie» kun ved hjelp av bilete. Eg tolka det òg slik

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

Notat om historie og kulturlandskap

Notat om historie og kulturlandskap Notat om historie og kulturlandskap på del av g.nr. 40, br.nr. 1 og 13 Hauge i Kvinnherad planlagt regulert til bustadføremål. Tunet 2012 Hatlestrand november 2012 Karin Rabben Vangdal og Svein-Åge Vangdal

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A Skriftlig eksamen i Matematikk 1, 4MX15-10E1 A 15 studiepoeng ORDINÆR EKSAMEN 19. desember 2011. BOKMÅL Sensur faller innen onsdag 11. januar 2012. Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag

Detaljer

SOGN & FJORDANE FYLKESKOMMUNE

SOGN & FJORDANE FYLKESKOMMUNE SOGN & FJORDANE FYLKESKOMMUNE K U LT U R A V D E L I N G A RA P P O RT F R Å K U LT U R M I N N E R E G I S T R E R I N G R EGULERINGSPL AN R INDEBOTN G NR /B NR 19/1, 19/44, 64/5 SOGNDAL KOMMUNE Utsyn

Detaljer

Tevling i Bygdekjennskap. Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag.

Tevling i Bygdekjennskap. Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag. Tevling i Bygdekjennskap Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag. NORGES BYGDEUNGDOMSLAG 1992 Dette er ikkje nokon tevlingsregel, men heller ei rettesnor og eit hjelpemiddel for lokallag som ynskjer

Detaljer

Forord... 4. 1.0 Samandrag... 5. 2.0 Bakgrunn og formål med undersøkinga... 6. 3.0 Området... 7

Forord... 4. 1.0 Samandrag... 5. 2.0 Bakgrunn og formål med undersøkinga... 6. 3.0 Området... 7 2 Innhald Forord.......... 4 1.0 Samandrag......... 5 2.0 Bakgrunn og formål med undersøkinga..... 6 3.0 Området......... 7 4.0 Kulturhistorisk riss........ 8 4.1 Automatisk freda kulturminne...... 8 4.2

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

ETNE KOMMUNE SAKSUTGREIING

ETNE KOMMUNE SAKSUTGREIING ETNE KOMMUNE SAKSUTGREIING Utval Møtedato Saknr Saksh. Styringsgruppe for kommuneplanarbeid 03.01.2011 001/11 ANB Styringsgruppe for kommuneplanarbeid 22.02.2011 005/11 ANB Sakshandsamar: Annbjørg Bue

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette?

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette? Norsk etnologisk gransking Desember 1955 Emne nr. 53 TRESKING II I 1. Kva tid på året var det dei til vanleg tok til å treskja? Var det visse ting dei i så måte tok omsyn til, t. d. om kjølden var komen?

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

frå møte i gjetarhundnemnda til Nsg tysdag 6. desember 1994 på lagskontoret i Parkveien 71.

frå møte i gjetarhundnemnda til Nsg tysdag 6. desember 1994 på lagskontoret i Parkveien 71. Oslo, 14. desember 1994 R E F E R A T frå møte i gjetarhundnemnda til Nsg tysdag 6. desember 1994 på lagskontoret i Parkveien 71. Desse var med på møtet: Jon Sand Liv Oddny Hauen Hindenes Kristian K. Kleppe

Detaljer

FANTASTISK FORTELJING

FANTASTISK FORTELJING FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går det

Detaljer

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer leseser ie Nynorsk Julius Cæsar Norsk for barnetrinnet slaget Ved alesia Den mest berømte av motstandarane til Cæsar under gallarkrigen var gallarhovdingen

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

Kompetansearbeidsplassar i Hordaland

Kompetansearbeidsplassar i Hordaland Kompetansearbeidsplassar i Hordaland AUD-rapport nr. 8 11 September 211 1 Tal kompetansearbeidsplassar i Hordaland har vekse med 21 % i perioden 22 29, mot 17 % i landet som heile. Alle regionane i Hordaland

Detaljer

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen.

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Spørjegransking Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Anne Grete, Kristin, Elisabet, Jørgen i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 1 2 Innhaldsliste

Detaljer

Saksframlegg. Sakshandsamar: Einar Nedrelo Arkiv: MTR 21/48 Arkivsaksnr.: 08/1762-32

Saksframlegg. Sakshandsamar: Einar Nedrelo Arkiv: MTR 21/48 Arkivsaksnr.: 08/1762-32 Saksframlegg Sakshandsamar: Einar Nedrelo Arkiv: MTR 21/48 Arkivsaksnr.: 08/1762-32 Christian Frøyd - Søknad om oppføring av ny garasje og fasadeendring, gbnr. 21/48 -Ny handsaming. * Tilråding: Forvaltningsutvalet

Detaljer

Møteinnkalling. Utval : Jostedalsbreen nasjonalparksty re - AU Møtesta d: Telefonmøte Dato: 02.05.2013 Tidspunkt : 10:00

Møteinnkalling. Utval : Jostedalsbreen nasjonalparksty re - AU Møtesta d: Telefonmøte Dato: 02.05.2013 Tidspunkt : 10:00 Møteinnkalling Utval : Jostedalsbreen nasjonalparksty re - AU Møtesta d: Telefonmøte Dato: 02.05.2013 Tidspunkt : 10:00 Eventuelt forfall må meldast snarast. Vararepresentantar møter etter nærare beskjed.

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Å dyrke rettferd. Ragnhild Henriksen

Å dyrke rettferd. Ragnhild Henriksen Å dyrke rettferd. Manden kommer gående mot nord. Han bærer en sæk, den første sæk, den indeholder niste og nogen redskaper. ( ) Hvad går han efter? Efter land, efter jord? ( ) Han kom en dag med sin tunge

Detaljer

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage!

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss! Dette heftet er ei samling av ulik informasjon som me håper kan være grei for deg når du skal vær

Detaljer

Mobbeplan Harøy skule 2006/2007

Mobbeplan Harøy skule 2006/2007 Mobbeplan Harøy skule 2006/2007 Førebygging 1.1 Skulemiljøet Ein venleg og integrerande skule er naudsynt for å oppnå eit godt læringsmiljø, både fagleg og sosialt. Skulen skal vere ein trygg og triveleg

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

Informasjon og brukarrettleiing

Informasjon og brukarrettleiing Informasjon og brukarrettleiing Om kartløysinga Kartløysinga er tenarbasert. Alle operasjonar blir utførde av ein sentralt plassert tenar (server). Dette inneber at du som brukar berre treng å ha ein pc

Detaljer

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå.

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå. 13. POLYGONDRAG Nemninga polygondrag kjem frå ein tidlegare nytta metode der ein laga ein lukka polygon ved å måle sidene og vinklane i polygonen. I dag er denne typen lukka polygon lite, om i det heile

Detaljer

1. Det er ikkje mangel på veterinærar, men det kan verta ein mangel på dyktige produksjondyrveterinærar i deler av landet.

1. Det er ikkje mangel på veterinærar, men det kan verta ein mangel på dyktige produksjondyrveterinærar i deler av landet. Frå Den Norske Veterinærforening Til Norges Bondelag v/ forhandlingsutvalget til jordbruksforhandlingane 05.03.14 Kontaktmøte før jordbruksforhandlingane 2014 Moderne husdyrproduksjon skjer i tett samarbeid

Detaljer

Farleg avfall i Nordhordland

Farleg avfall i Nordhordland Farleg avfall i Nordhordland Handsaminga av farleg avfall hjå ulike verksemder i Nordhordland. April, 2004 Samandrag Naturvernforbundet Hordaland (NVH) har gjennomført ei undersøking om korleis 15 ulike

Detaljer

Rettleiing for revisor sin særattestasjon

Rettleiing for revisor sin særattestasjon Rettleiing for revisor sin særattestasjon Om grunnstønad til nasjonalt arbeid til frivillige barne- og ungdomsorganisasjonar, statsbudsjettets kap. 857, post 70 (Jf. føresegn om tilskot til frivillige

Detaljer

Vurdering av allianse og alternativ

Vurdering av allianse og alternativ Leiinga Høgskulen i Volda Kunnskapsdepartementet Postboks 8119 Dep 0032 OSLO Postboks 500 6101 Volda Telefon: 70 07 50 00 Besøksadresse: Joplassvegen 11 6103 Volda postmottak@hivolda.no www.hivolda.no

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

http://ojs.statsbiblioteket.dk/index.php/sin/issue/archive

http://ojs.statsbiblioteket.dk/index.php/sin/issue/archive Sprog i Norden Titel: Forfatter: Kilde: URL: Datamaskinell språkbehandling og nordisk samarbeid Kolbjørn Heggstad Sprog i Norden, 1972, s. 103-107 http://ojs.statsbiblioteket.dk/index.php/sin/issue/archive

Detaljer

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving.

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving. Engelsk Kompetansemål: Når du er ferdig med denne perioden, skal du kunna: forstå hovedinnhold og detaljer i ulike typer muntlige tekster om forskjellige emner uttrykke seg med flyt og sammenheng tilpasset

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

HORDALANDD. Utarbeidd av

HORDALANDD. Utarbeidd av HORDALANDD FYLKESKOMMUNE Utflyttingar frå Hardanger Utarbeidd av Hordaland fylkeskommune Analyse, utgreiing og dokumentasjon August 28 INNLEIING: Analysen er utarbeidd som ein del av Hordaland fylkeskommune

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

Krav ved godkjenning av lærebedrifter

Krav ved godkjenning av lærebedrifter OPPLÆRINGSAVDELINGA Fagopplæringskontoret - OPPL AVD Notat Dato: 20.01.2015 Arkivsak: 2015/727-1 Saksbehandlar: aseloh Til: Yrkesopplæringsnemnda Frå: Fagopplæringssjefen Krav ved godkjenning av lærebedrifter

Detaljer

FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN

FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN Gjennomsnittleg årsfangst av laks i perioden 1969-2012 var 481 (snittvekt 5,1 kg). I 2012 vart det fanga 1075 laks (snittvekt 6,5 kg), eit av dei aller beste resultata

Detaljer

KARTLEGGING AV MILJØPROBLEM I REGULERTE ELVAR I LUSTER

KARTLEGGING AV MILJØPROBLEM I REGULERTE ELVAR I LUSTER Indre Sogn Vassområde Gaupne 31.01.2014 Aurland kommune v/ Bjørn Sture Rosenvold 5745 Aurland KARTLEGGING AV MILJØPROBLEM I REGULERTE ELVAR I LUSTER Me har fått opplyst at miljøproblem knytt til vassdragsutbygging

Detaljer

BERGEN KOMMUNE, FANA BYDEL, REGULERINGSPLAN FOR SKJOLDNES, MOTSEGN TIL INNGREP VED TROLDHAUGEN

BERGEN KOMMUNE, FANA BYDEL, REGULERINGSPLAN FOR SKJOLDNES, MOTSEGN TIL INNGREP VED TROLDHAUGEN HORDALAND FYLKESKOMMUNE Kultur- og idrettsavdelinga Arkivsak 200407511-17 Arkivnr. 714 Saksh. Rødseth, Marit, Ekerhovd, Per Morten, Gåsemyr, Inger Lena Saksgang Møtedato Kultur- og ressursutvalet 01.06.2010

Detaljer

Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar.

Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar. Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar. Av Ane Landøy og Angela Repanovici Hausten 2007 gjorde Universitetsbiblioteket i Bergen og the Central Library of Transylvania University,

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Forslag frå fylkesrådmannen

Forslag frå fylkesrådmannen TELEMARK FYLKESKOMMUNE Hovudutval for kultur Forslag frå fylkesrådmannen 1. Telemark fylkeskommune, hovudutval for kultur gir Norsk Industriarbeidarmuseum og Vest Telemark Museum ei samla tilsegn om kr

Detaljer

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din.

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din. Skal skal ikkje Har du ein draum om å driva Inn på tunet verksemd? Gjennom dette kapittelet i netthandboka får du tankehjelp og praktisk hjelp i dei første fasane mot etablering; frå draum til forretningsplan.

Detaljer

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Dato: 29.02.2012 Ansvarlig: TSH Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Unge funksjonshemmede takkar for høvet til å kommentera departementet sitt framlegg

Detaljer

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no tidebøn Efrem Forlag 2009 Rune Richardsen Boka er laga i samarbeid med Svein Arne Myhren (omsetjing) etter mønster av Peter Halldorfs og Per Åkerlunds Tidegärd, Artos 2007. Med løyve. Bibeltekstane er

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer