I Ved Stalheim Hotell. Bøn Prayer av Joseph Bruchac (Til norsk ved Trond Arnesen 2014)

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "I Ved Stalheim Hotell. Bøn Prayer av Joseph Bruchac (Til norsk ved Trond Arnesen 2014)"

Transkript

1 Kjærleik og sinne. Økopoesi, menneske og natur. Førsteamanuensis Trond Arnesen, Høgskulen i Sør-Trøndelag, avd. for lærar- og tolkeutdaning (HiST-ALT). Basert på ei økopoetisk botanisk vandring mellom Stalheim Hotell og Sivle i Voss under Skjervheimseminaret 2014, og på essayet Kjensla for lauvet og lyden av vind (Arnesen 2014). Ei slik vandring er sjølvsagt ei hending og vanskeleg å yte full rettferd skriftleg, men eg har forsøkt å gi att det viktigaste av saksinnhaldet og dikta. Nokre få stader har eg fylt på litt, t.d. med dikt som eg ikkje rakk lese, og nokre få stader har eg utelatt omtale av artar vi stoppa for å sjå på. Regnboge over Sivle og Nærøydalen. Frå hotellet. Foto: TA I Ved Stalheim Hotell Bøn Prayer av Joseph Bruchac (Til norsk ved Trond Arnesen 2014) La orda mine vere opplyst av dyr, glimtet av ein måkevenge. Om vi trur oss sjølv i sentrum, at moldvarp og isfugl, ål og ulv er i utkanten av nåden, då sirklar vi, daude månar om ei kald sol. Denne morgonen ber eg berre om krepsen si velsigning, om fuglane si lovprising; å kle meg i eit bjørneskinn i mine songar; å virke som ein mann med mine hender. Foto: Jiyang Chen, Wikimedia Commons

2 Slik uttrykker poeten Joseph Bruchac si oppfatning av forholdet mellom menneske og natur i dette diktet frå samlinga Near the Mountains (1987). Om vi føresteller oss at vi er i sentrum for livet og dyra i utkanten, er vi «daude månar / om ei kald sol.» Varmen frå eksistensen når oss ikkje. Vi er dyr og natur og må vise det i songane, og vi er menneske og må handle med den klokskapen og forståinga for naturen som kan komme frå tenkinga vår. Bruchac seier om dette diktet: «It's a result of feeling, at a moment of waking, that we are related to everything, that we are not separate from the rest of life or above it all in dominion, that we are a humble part of it all and need to try to do our best, to work with our hands and with our hearts in a good way». (Brady 2010). Han kallar altså på audmjukskap, slik også Percy Bysshe Shelley gjer i diktet Ozymandias: Ozymandias Percy Bysshe Shelley 1817 (Gjendikta av Trond Arnesen 2005) Eg møtte ein vandrar frå eit gamalt land. Han sa: To digre bein av stein og utan kropp står i ørkenen nær dei, søkkt i sand, halvt dekt, eit smadra andlet stirer opp. Den vreide munn, eit snerr av kulde. Han som hogg har tolka desse kjensler vel, som enno finst der rita inn i livlaus ting, av hand som håna og var fødd av sjel. Og desse ord stig fram langs steinprofil: Mitt namn er Ozymandias, sjå deg kring: Sjå Kongens verk, de Herrar, og fortvil! Elles finst der inkje. Herifrå og ut frå denne daude rest, breier seg steril den aude, slette sanda utan slut. Shelley skreiv antakeleg diktet inspirert av funnet av statuen av Ramses II (gr. Ozymandias) i Egypt. Hovmod står for fall, seier diktet. Sjølv dei største sivilisasjonar og dei mest vedunderlege verk kan bli til sand og støv. Ei økopoetisk vandring gjennom Stalheimsgrenda, forbi Brekke og fram til Sivle, i eit av dei vakraste landskapa i Noreg, bør starte her; med blikket på den audmjuke kjensla av å høyre til naturen. Og kva er så økopoesi? Kate Dunning (2013) skriv i ein artikkel om den amerikanske poeten W. S. Merwin si utvikling frå naturpoesi til økopoesi (mi omsetjing): - ei utvikling frå å framstille menneske og natur som separate karakterar til å smelte menneske og natur saman til eit bilde som viser deira sanne fellesskap i opphav, eksistens og slut. Lyrikaren Freddy Fjellheim er inne på noko liknande i sitt essay Til unge folk (Fjellheim 2014a). Han seier at vi må tenkje dristige tankar og bringe varme inn i språket, byggje bru mellom menneske og natur og innsjå kor avhengige vi alle er av kvarandre. På sett og vis er denne endringa hos Merwin og det Fjellheim ønskjer, ei utvikling «frå tilskodar til deltakar», slik det høver seg på Skjervheimseminaret. Definisjonane på omgrepet økopoesi er mange, men denne fellesskapskjensla med naturen, nær Arne Næss sin

3 djupøkologi, går att. Jonathan Skinner skriv på nettstaden eco-poetry.org slik om kva som kan særprege økopoesi: 1. Pastoral poesi, villmark og djupøkologi 2. Konfrontere katastrofane og urettvisa mot livsmiljøet 3. Poetiske metodar som modellerer økologiske prosessar, komplekse, ikkje-lineære prosessar og feedbacksløyfer og syklusar Katastrofane og urettvisa Skinner talar om, kjem vi ikkje unna om vi er i stand til å ha medkjensle med det levande: tap av biodiversitet, kanskje på omfang med dei store katastrofane langt attende, som då dinosaurane og mange med dei forsvann etter eit meteorittnedslag i Mexicogolfen for 65 mill. år sidan, klimaendringar, miljøgifter, nedbygging av livsmiljø Det er mykje å bekymre seg for og som økopoesien kan ta fatt i. Helen Moore (2012) seier at økopoesien dreier seg om å (gjen-)opprette banda til naturen, vere vitne, yte motstand og syne visjonane. Mange som skriv om økopoesi talar også om «naming»; om kor viktig det er å setje namn på det levande, på dyr og plantar, fenomen, stader og landskap og å nærme seg oikos, planeten jorda som den einaste heimen for arten vår. Sola går Sun moves av Joseph Buchac (Til norsk ved Trond Arnesen 2014) over meg og eg måler dagen med breidda av handa mi Eg forstår ikkje minutt, timar eller tid utan i rørsler av lys Sola gir varmen sin men eg kan ikkje halde han, kan ikkje eige noko utanfor min eigen hud Eg forstår ikkje budsjett, konkurs, kroner, armear, avskrekking Sola går ned bak åsen og natta minner meg på at mørke bringar eventyr at kvile er rett Eg forstår ikkje den endelause, ville dansen av lysande skjermar Eg forstår søvn Eg forstår draumar Sola synk over Fosen. Foto: TA

4 Diktet finst på nettsida eco-poetry.org. På denne vesle vandringa skal vi gjere som abenakiindianaren Joseph Bruchac og følgje sola og rørslene av lys, gløyme dei lysande skjermane og tida og budsjetta. Vi skal gjere eit forsøk på å møte det levande og sette namn på nokre av plantane vi møter og på tilhøvet mellom menneske og plante. Og vi skal også nærme oss den fortvilinga og det sinnet som mange av oss kjenner andsynes trugsmåla mot det levande. Sølvbunke Deschampsia cespitosa og gulaks Anthoxanthum odoratum. Langs vegen ved Stalheim hotell, som langs så mange vegar og i enger rundt i landet, veks det store graset sølvbunke og det mindre gulaks. Olav H. Hauge skriv i diktet Eg drøymer meg burt frå samlinga Spør vinden (1971) om korleis han ligg på rygg og drøymer seg bort i ei høgvaksen slåtteeng: «Kring sylvbunke-duskane/ sviv fivreld/ vakrare enn/ paradisfuglar,/ eg er barn att/ og burte og/ eitt/ med angande gras/ og siglande/ skyer -/» Men så bles det opp og maur kryp under kleda og han blir rykka ut av einskapskjensla og kanskje attende til slåttearbeidet? Paradisfuglane han nemner er interessante i denne samanhengen. Biologen E. O. Wilson skreiv i 1984 boka Biophilia, om korleis vi gjennom evolusjonen sannsynlegvis har utvikla ein medfødd kjærleik til naturen, ei samkjensle. Og det var mellom anna opplevingar med paradisfuglar i dei tropiske skogane som sette han på sporet av denne tilknytinga. Hauge sin fivreld er vakrare enn fuglane der dei sviv rundt dei sølvskimrande aksa. Sølvbunke er elles ikkje mykje omtykt. Blada er fulle av kisel (silisium) og slit tennene til beitedyra om dei prøver seg. Det gjer dei helst ikkje om dei ikkje må, i alle fall ikkje om det er gamle plantar. Dei står gjerne att i beitemarka som høge tuver (cespitosus) etter nokre år. Skjærgras og skjærtuve er vanlege namn på arten i Trøndelag. I tida fram til siste krig då beite og vinterfôr i utmarka var sjølve livberginga dei fleste stader i landet, kjente dei slike artar godt. Kiselen gjer blada skarpe som knivar om ein stryk dei mothårs. Og sjølvsagt er dette ein antibeitestrategi hos arten. August Strindberg (1916) skriv ein stad om slåtteløa, der utmarkshøyet vart lagra, som eit duftande kjærleikstempel med ei lind som tårn: Ängsladan är det, ja blommornas hus, det torkade höets; och till ett sällskap hon fått den resliga mosslupna linden, linden, det trolska träd, som fri ej trives i sällskap; endast i parkens allé hon tvingas stå klippter och uppställd; hög som en kyrkas kupol hon bildar tornet åt templet, och ibland träden hon bär de skönaste löv likt små hjärtan, hjärtan som klinga för vind ; och blomman ett strålkransat huvud buret av vingarna två, när frukten skall falla till jorden. Ängsladan, blommornas hus, som doftar av vårbrodd och klöver, under sin gavel likväl hon unnat ett tak åt ett svalbo. Ett blott, ett ensamt par, här dragit sig undan från vimlet, älska och fostra de små, bekymra sig icke om världen. Ängsladans gäster det är, de enda hon tål under taket. Gulaks. Wikimedia commons. Den duftande grasarten vårbrodd heiter gulaks på norsk og veks gjerne der enga er litt meir lågvaksen. Graset blømer tidleg på våren og gulnar tidleg på sommaren. Det forklarer både det svenske og norske namnet. På latin heiter arten Anthoxanthum odoratum som direkte omsett tyder: blome (gr. anthos), gul (xanthos) med duft. Gulaks er eit godt beitegras og dufta kjem frå det aromatiske stoffet kumarin som vi finn i mange gras og urter og f.eks. i kanel. Dufta av nyslått eng, er mykje godt dufta av kumarin. Kumarinrikt marigras, som gjerne beites av europeisk bison i Polen, blir og brukt til å krydre bison-vodkaen Żubrówka (żubr=bison). Store inntak av kumarin kan (som spriten..) gi kreft.

5 Gran Picea abies Like opp for vegskiljet mot Stalheimskleiva er det planta eit felt med gran. Dei trivst godt, ser det ut til. Grana er eit viktig tre i norsk landbruk, som virkestre og som papirmasse. Som viktig skogdannande tre er det er truleg temmeleg nytt i landet eller reetablert. Den vanlege teorien har vore at grana kom austfrå for år sidan, men ny forsking viser førekomst av granpollen i Trøndelag for meir enn år sidan og på Andøya meir enn år tilbake. Det kan tyde på at grana overlevde siste istida nokre stader i Skandinavia. I alle høve er dette treet sjeldan på Vestlandet, bortsett frå i plantingar, men det skal finnast naturleg spreidd gran i Voss. Truleg er det ei spreiingshistorisk forklaring på at det er lite gran i vest. Tor Jonsson (1970) kjente grana: «Eg er grana, mørk og stur./ Du er bjørka. Du er brur/ under fager himmel./ Båe er vi norsk natur» (Norsk kjærleikssong). Dette bildet av grana (mannen) som alvoret, det mørke og bjørka (kvinna) som det lyse, lette går att hos mange lyrikarar. Den unge poeten Ellen Grimsmo Foros frå Trondheim har eit dikt der barskogen er sentral (Foros, 2008) og der ho nok er nærare «grana» enn «bjørka» i sinn: Var jeg elg i en barskog som brer seg var du rein på ei vidde som skrumper spiste jeg friske skudd mens du leita etter lav så jeg pelsen din løse seg opp mot den blakke lyngen geviret fortape seg i det lette skydekket var jeg ei utslynga stjerne så jeg den blågrønne kula uregelmessighetene og underverkene fra en avstand som smerter ved ikke å smerte var jeg øm så jeg deg sove med hårstrå mørkt klistret til lys og bankende tinning Her er barskogen, og for ei kvinne frå Trøndelag: helst granskogen, satt inn i klimaproblematikken. Temperaturauke vil gjere at grana ekspanderer opp i høgdene medan fjellviddene skrumpar inn etter som skogen spreier seg. Det er ei sterk kjensle av nærleik her; ho er elgen i skogen. Men samstundes er det avstand og tap. «Du» her er nok kjærasten, ein rein på ei vidde som forsvinn. Pelsen fell av. Er reinen/kjærleiken daud og i oppløysing? Ho er ei «utslynga stjerne» og ser attende på jorda, «den blågrønne kula». Både ho og kloden er einsam og sårbar slik romfararane kunne oppleve jorda frå rommet. Slik vev ho saman kjensla av avstand og tap både i forhold til økologien og kjærasten, som ein avstand ho knapt tør erkjenne? Som ein avstand som er vond fordi han gjer henne fjern slik at ho ikkje heilt greier ta han inn over seg, sjølv om ho vil? Og likevel: Trøndersk gran- og blandingsskog. Fordalen. Foto: TA nærleiken i kjærasten sin søvn, det fuktige håret, det bankande blodet. Livet. II Stalheimsgrenda I engene omkring Stalheimsgardane finn vi mellom anna perikum og ryllik. Harald Sverdrup (2000) oppmodar oss til å binde kransar, til å nærme oss barn, blomar og fugl:

6 Tør vi I barn og blomster, åndssvake og svaler fins en forsvarsløshet bare en og annen kvinne synes å forstå. Tør vi gå med blomsterkrans rundt hodet, ære barn og fuglers folkeslag med vennlig taushet, snille ord? Foto: Bengt Nyman. Wiki. I kransane kan vi gjerne bruke perikum og ryllik. Begge er blomar folk har hatt glede og nytte av langt attende i historia. Firkantperikum Hypericum maculatum og vanleg ryllik Achillea millefolium Den vakre, gule perikum har raud plantesaft (- klem på blomsterknoppane!) og gamle legender vil ha det til at planten vaks opp frå blodet til Odin etter at han vart skada av eit villsvin medan han kvilte i ei hole. Etter at kristendommen tok over, heitte det at blomen vaks opp av blodet som draup frå døyparen Johannes sitt avhogne hovud. Det er ikkje rart at Linné meinte han kunne jage djevelen på flukt. Ulf Lundell syng om «öppna landskap» og om å krydre sitt brennevin med «johannesört». Det er perikum, som på svensk har fått namnet etter Johannes-legenda. Bitterdrammen ein får på slikt vis, blir raud. «Johannesblut» kallast planten i Tyskland. Han inneheld svakt antiseptiske stoff og vart brukt til sårbehandling. Han har også ein mild antidepressiv og søvnfremmande verknad og er brukt i naturmedisin. No er det også slik at planten inneheld stoff som gjer huda ømfintleg for sollys og som kan gi interaksjonar med andre medisinar. Så ta ikkje dram med på stranda, og kontakt lege før du tar perikum. Korgplanten vanleg ryllik er ein av plantane som har fått sitt latinske namn etter den greske mytologien. Slektsnamnet Achillea viser til den usårlege, greske helten Akilles. Artsepitetet millefolium tyder tusenblad, og kjem frå dei fint oppdelte bladflikane. Akilles kjempa for grekarane ved Troja etter at prins Paris av Troja hadde dratt av garde med den skjønne Helena, kona til kong Menelaos i Sparta. Akilles var usårleg fordi mora, sjønymfa Thetis, hadde dyppa han i Styx, grense-elva mot Hades, dødsriket. Mora heldt han i hælen, og slik vart hælen verande sårbar, ein akilleshæl. Prins Paris skaut ein forgifta pil i hælen, og Akilles døydde der ved Troja. Ryllik har ei historie som legeplante langt attende, og var ein del av standardutrustinga til soldatar både i antikkens Hellas og i Romarriket. Han skulle verke sårhelande og stanse bløding. Slik vart planten forbunde med Akilles. Diktaren Per Sivle, ein kar som vaks opp på Brekke litt opp for Stalheim, skriv i diktet Til Telemork (Sivle, 1943): «Å, kunde eg fara til Telemork/ og liva ei Sumarstund!/ Der gror det Ryllik på Stove-Tak/ og Songar på Folkemunn.» Han hadde ikkje berre eit enkelt liv, og lengten til Telemark er vel ein lengt etter betre dagar og sårheling? Og ryllik tåler tørr mark, så på stovetak kan han vekse. Ask Fraxinus excelsior I Stalheimsgrenda veks det ask. Artsepitetet excelsior tyder høgare, den høge/opphøgde. Kva er det med tre? Dei står der, nokre av dei ser knapt ut til å endre seg gjennom heile livet vårt. Slik blir dei ankerfeste, sjølv for dynamiske, rastlause, moderne menneske. Dei fleste av oss har nokre tre vi kjenner. Eg har sjølv samtalar med ei gran kvar morgon på veg til jobb. Og ho svarar. Ja, eg er ikkje gal, svaret kjem frå mitt eige indre så klårt. Men eg veit ikkje om det kom utan nærleik til grana. Ask er verdstreet i norrøn mytologi. Yggdrasil, med greiner som fyller verda og himmelen, med røtene hos æsene og rimtussane og i Nivlheim, kor den avskyelege ormen Nidhogg ligg og gneg på rota og trugar treet. I toppen sit ørna Vidofnir og mellom ormen og ørna spring ekornet Ratatosk med sladder og vondord. Det er litt av eit liv i dette treet Den norrøne Adam vart laga av ei askegrein, Eva av ei almegrein. Det er Ask og

7 Embla. Det er vel ikkje rart at folk har trudd at ask har magiske evner. Askeski skulle vere så glatte som var dei fortrolla. Så seint som på 90-talet gjekk det ein farsott av askemagi over landet og tre vart hogd for endes som kreftmedisin, potensmiddel og kva veit eg. Asken på Stalheim står og er enno ung og kan vekse vidare som livssymbol inn i livet til mange etterkomarar på garden. Den kanadiske forfattaren Don McKay (1987) har skrive eit dikt som bind saman vitskapen om fotosyntesen med poesien i eit blad og eit tre: Nokre av funksjonane til eit blad. Some functions of a leaf av Don McKay 1987 (Til norsk ved Trond Arnesen 2010) Å kviskre. Å applaudere vinden og skjule eremittskogtrasten. Å fange lyset og utføre den audmjuke fortryllinga til fotosyntesen (unnskyld at eg legg inn eit ord her, min herre) kor det blir forvandla til ved. Å vente villig til å mate og til å bli mat. Å døy med stil: når treet trekker seg tilbake i seg sjølv, og stenger ventilane ved ekstremitetane å svelte i Technicolor, for så etter å ha tenestegjort i to timar i løvdungen til eit barn, sakte røre vitamina sine ned i jorda. Å vere dødskunstnar. Ask. Foto: Famartin. Wikimedia Commons Dette må vere den typen økopoesi som den norske forfattaren Freddy Fjellheim kallar sakpoesi. Fotosyntesen i plantar, algar og blågrønbakteriar er den viktigaste kjemiske prosessen på jorda. Nesten alle næringskjeder på landjorda startar med slike organismar som forandrar CO 2, vatn og lys til sukker. Kvar haust (mens trea svelt i Technicolor) fortel eg studentane mine at sidan eg er botanikar, et eg ikkje plantar. Eg er for glad i dei. Dei fleste har noko biologi frå vidaregåande og gudskjelov, det tek ikkje lang tid før ei hand er oppe: «Men kan det stemme? Viss du berre et kjøtt, så et jo sauen, kua, elgen whatever plantar? Og treng mykje plantar!?» Studentane mine kjem frå biologilærerane sine på vidaregåande og skal bli lærerar sjølv. Eg ville vore djupt bekymra om ingen av dei visste at eit kilo kjøtt kostar om lag 10 kilo plantar. III Brekke På den vesle bergrabben over vegen for Brekke, garden der Sivle vaks opp, er berget stort sett dekt med mose. Vi har meir enn 1100 artar av mose i Noreg, men her på berget er det gråmosen som dominerer. Kjartan Hatløy har eit dikt i den siste diktsamlinga si Mi meinings hus (Hatløy, 2014):

8 Ja kom du land ved vegen fram du mose, grøne pute på denne rabben her kald dogg pryd på deg den er midt i eine dropen drog ein hegre stilt forbi Diktsamlinga er full av slike dikt om jordsmonn, elva, bekken, om vinden, einer, bjørk og osp, sol, snø, om myr og maur. Og mose. Diktaren skriv fram nærleiken til naturen i heimbygda Åfjorden i Sogn. Men også når ein står på rabben ved vegen ved Brekke og les dette diktet, ser ein etter dogget i mosen. Og etter det omvendte bildet av ei hegre, eller kanskje ein ramn, i doggdropen. Heigråmose Racomitrium lanuginosum Denne mosen er ein av dei vanlegaste artane i Noreg, han veks ofte tørt og fattig, gjerne rett på berg, på steinblokker og stabil grus og høyrer antakeleg blant dei mosane som inntok landet etter istida og slik var med å danne det første jordsmonnet. I dei hårtynne (lanuginosum=dunete) bladspissane er det luftfylte celler som gjer mosen rufsete; kvitgrå når det er tørt og grågrøn når det er fuktig og cellene sug vatn. Det er godt å kvile på ein slik moserabb, med vidt utsyn over dalen. Diktet til Hatløy og kvila ved gråmoseberget gjer ein venleg stemt og det er ikkje vanskeleg å hente fram kjærleiken til det levande. Heigråmose har forresten vore brukt som bioindikator (Fremstad & Eilertsen, 1994). For graden av nitrogenureining. Både veksemåten og innhaldet av nitrogen i vevet speglar kor mykje nitrogen som når miljøet frå jordbruket og frå anna menneskeleg verksemd omkring. Slik vev mosen seg inn i miljøproblema, og er ikkje lenger berre ein mjuk kvileplass. Då nærmar vi oss sinnet som også er eit tema her. Sinnet over mishandlinga av jorda, livet, dyr og plantar og alt vi er avhengige av og bundne til og glade i. Freddy Fjellheim tar fatt i dette sinnet i eit dikt i den siste samlinga Vergeløs. Små bønner og trialoger (Fjellheim, 2014b): Vi er naturens iltre vitner Se, en nyfødt skjære i begynnelsen av februar! Svart snø Hjertegatene flammer opp i øynene* Hvert ord tegner en isrose Himmelen senker seg i kretsløpene Hjertet ser deg Øyenslag Du og jeg pulserer I naturens blikk Fugler og blomster blunker Skotter usett Edwin Russel Jackman Collection. Wikimedia Commons * Den oftamologiske arterien

9 Ja, Fjellheim skriv sakpoesi, med noteapparat. Opprørt ser vi naturen gå av skaftet, fugleungar i februar! Snø dekt av svart karbon, sot frå forbrenning, slik at den smeltar fortare. Sinnet får blodet til å pumpe sterkare i auga (arteria i auga). Og naturen ser på oss, usett. Robert Bly spør i diktet Rop og svar (Call and Answer) frå samlinga My Sentence was a Thousand Years of Joy (2006): «Sei meg kvifor vi ikkje hevar stemmen i desse tider/ og ropar ut det som hender. Har du fått med deg/ at dei legg planar for Irak og at pol-isen smeltar?// Nokre vismenn seier at livet varar berre sju dagar./ Kor er vi i veka no? Er det torsdag alt?/ Skund deg, rop no! Snart er det søndagskvelden her.» (mi omsetjing). Mens Fjellheim og Bly snakkar om og kallar på vårt nødvendige sinne, skriv Nancy Mercado om jorda, verda sitt sinne: Verda er sint The World is Angry (utdrag) av Nancy Mercado 2012 (Til norsk ved TA 2014) Verda er sint Verda er svært svært sint Ho har fått nok av manneætta si ignorante tukling Dei vendte elvane kallar til krig Skogslaktinga legg til rette for sletter av gjørmedaude Dammane er kyrkjegardar svelgjer tusenar av fabrikkar svelgjer millionar av bilar Diktet finst på nettstaden eco-poetry.org. Er det dette sinnet vi anar frå naturen når flom, ekstremver og ras rammar oss fordi klimaet er i endring? Naturen svarar, på alt vi gjer, slik han svarar på alt liv. Det trengst inga åndeleg kraft bak dette, det rekk med naturen, med fysikkens lover, med livets lover. Stornesle Urtica dioica og engsoleie Ranunculus acris Ugras finst ikkje. Sett frå vår ståstad kan riktig nok nokre plantar dukke opp på uønskte stader, og vi kallar dei ugras. Det kan vere vakre blomar på feil stad, men ikkje alle blir oppfatta som vene. Brennesle trivst godt der folk held til, gjerne nitrogenrikt som bak utedo og ved gjødseldynger, eller i vegkanten slik som langs vegen mot Brekke. For mange av oss kan kanskje neslene nettopp vere som eit uttrykk for naturen sitt sinne. Dei tynne glashåra brekk ved berøring og dei kanyle-like spissane trenger inn i huda og sprøytar ut ei proteinrik væske som irriterer kraftig (Urtica kjem frå lat. urere, brenne). Giftstoffa er nok eit forsvar mot beite. I tidlegare tider var det ikkje uvanleg å rulle seg i brennesla eller piske seg med bukettar for å bli kvitt gikt. Det er eit sterkt element av vikarierande smerte i dette, men varmekjensla i huda etter eksponering, er også lindrande. Planten er rik på vitamin og mineral og unge blad kan ein forvelle, og gir ei god vårsuppe, kanskje i lag med eit anna notorisk «ugras»; skvallerkål Aegopodium podagraria, også brukt mot gikt (podagra). Stornesle er altså ikkje først og fremst eit plagsamt uttrykk for naturen sitt sinne, dei seige fibrane i stengelen kunne man til og med lage trådar av, på liknande vis som lin. Det gav eit grovare klede enn lin; nettelduk. Den svenske kunstnaren Christine Ödlund har som prosjekt å nærme seg plantane, kommunisere med dei, mellom anna med musikk. Musikk for eukaryoter (eukaryotar er organismar med arvestoffet i ein avgrensa cellekjerne; algar, plantar, sopp, dyr)

10 kallar ho ei utstilling i Trondheim denne vinteren, og der finn ein spirande nesler og videokunst med nesler. Kunstnaren har laga vakre krysningar mellom teikning, vitskapeleg figur og partitur som syner dei biokjemiske reaksjonane til nesler når dei blir angripne av fivreldlarvar, og ho har spelt inn si tolking av dette som musikk (Stress Call of The Stinging Nettle, Ödlund, 2014). Ho har ved eit høve fylt heile rom med nesler. Engsoleia inneheld også gift; det gjer dei fleste plantane i soleiefamilien. Derfor blir dei ståande att når dyr beiter. Slektsnamnet Ranunculus tyder «liten frosk», og mange artar trivst godt i fuktige enger, i lag med frosk. Acris = bitter, beisk. Når slåttegraset tørkar, blir gifta brote ned. Arten tiggarsoleie inneheld mykje gift og vart brukt av tiggarar. Dei gnei huda og fekk fæle utslett som kunne mobilisere medkjensle. I verste fall kunne dei døy, og ein soleieart frå Sardinia gav gjerne muskelkrampar i andletet av den typen som har gitt namnet til det hånlege, skeive «sardoniske smil». Dei gule, lysande blomane forklarer soleienamnet, men dei kallast ofte også for smørblom. «Liker du smør?», spurde vi som barn og heldt blomen under haka til venene. Alle likte smør! Det gule lyset kjem av at dei yttarste cellene inneheld ein gulfarga olje og under finst eit kvitt, stivelserikt lag celler som reflekterer lyset. Ja, ugras finst ikkje, men engsoleie finst. Det skriv Agnar Lirhus om: engsoleien finnes, ekspertene og ettertanken finnes; og engene finnes; englene, embryoene og ekstasen finnes; ekkoet finnes; borehullene, virvlerne, slamvirvlerne; og etterlyset finnes, eikebladspinner og edelkreps finnes, elvesandjeger, elven, ensomheten finnes, og alke og råteskorpion finnes, og eteriske rom, og ettertiden, ettertiden Engsoleie, løvetann og jonsokblom. Byneset. Foto: TA Engsoleie. Wiki. Diktet frå samlinga Hva var det hun sa? (Lirhus & Markhus, 2014) vev saman engsoleie, etterlys, ekstase og edelkreps på eit vis som liknar veven av det levande og miljøet. Forma er sterkt inspirert av den danske lyrikaren Inger Christensen sitt langdikt «Alfabet», der ho skriv saman naturvitskap, økologi, artar, miljø, miljøproblem, atombomba i poesi, bygd på Fibonacci-rekka frå matematikken og frå naturen, til dømes i spiralen av skjell i furukongla. Dikt og natur flyt saman i ei faktametta og namnrik skildring utan moralisering. Lirhus spør: «kva var det ho sa?» Diktet hennar vart forøvrig for få år sidan analysert i den første norske doktoravhandlinga med økopoetisk fokus: Henning Fjørtoft si avhandling Jordsanger. Økokritiske analyser av Inger Christensens lange dikt (2011). Agnar Lirhus si samling er vakkert og tankevekkjande illustrert av Rune Markus. IV Sivlevegen Langs vegen frå Brekkedalsvegen mot elva og Sivle finst noko gran og lauvskog. Der grana dominerer finn vi gjerne mindre vegetasjon, mest blåbærlyng og andre lyngartar og mose. Bartre og lyng gir eit surt strøfall og syra frå det lite omdanna strøet (humusen) vaskar ut minerala frå grunnen. Jorda blir fattig podsol om ikkje bergartane under inneheld kalk som nøytraliserer. Agnar Lirhus slår fast at humusen også finst:

11 humusen i skogen finnes, humusens kunnskap om nedbrytningstid, hungersnød og honning; dypt i mosen, dypt i jorda, dypt i havet gror havsalaten, hvithvalen svever i morildglør; lytt til honningvokssoppens hyfer; bruk hud og ører, koble på; hurtig, fall hurtig gjennom livet; som i himmelen så også på jorda Frå: husagare.avloppsguiden.se Podsol er det vanlegaste jordsmonnet i Noreg, ei sur og tydeleg sjikta jord: humus på toppen, gjennomvoven av sopphyfar, så eit bleikjordslag der minerala er vaska ut, så eit raudjordsjikt (rustjord) der jern er felt ut til jorda att. Her er det ingen meitemark som rotar rundt og leikar bonde eller: det er vel helst bonden som «leikar» meitemark når han pløyer. Det var mest husmenn og småbønder som dyrka slik sur skogsjord i Noreg. Det kunne nok ofte vere sveltihel. I Lirhus sitt dikt anar vi denne samanhengen mellom humus og menneskeliv, hav og himmel. Diktaren veit eit og anna om det hurtige fallet gjennom livet og ber oss kople på. Han veit eit og anna om fattigfolk og humus og hyfar. Storbøndene fann ein helst på den rikare jorda, brunjorda, meitemarken si jord, gjerne på marin leire ned mot fjordane. Lauvtrea gir jamt over betre jord, og langs vegen mot Sivle kan ein finne høge bregnar som skogburkne, høgstaudar som mjødurt og sløke, og noko krevjande urter som skogstorkenebb og skogsvinerot under bjørk, ask, rogn, selje, hegg og or. Den sterkt aromatiske mjødurta vart forresten brukt til mjødbrygging, ho inneheld bitterstoff, svakt bakteriehemmande stoff og salicylsyre. Utmerka til den honningbaserte mjøden; det hindra bakteriar i brygget og gav ein bittersmak. Og inneheld altså smertestillande kjemikaliar mot bakrus! Oretreet gir særleg god jord fordi blada er rike på det viktige næringsstoffet nitrogen. Treet har små knollar med rhizobium-bakteriar på røtene og dei tar opp nitrogen frå luft og gjer det tilgjengeleg for treet i byte med sukker frå fotosyntesen. Dermed har ora rikeleg med nitrogen og treng ikkje bryte ned klorofyllet om hausten for å ta vare på næringsstoffet. Ora feller blada med nitrogenet i. Ved det strie, tronge elveløpet like før vi kjem til Sivle, er det jamn fukt og frodig vegetasjon. Her finn vi att skogburknar, skogstorkenebb, mjødurt, hegg og selje. Olav H. Hauge kjenner ein liknande stad like sør over fjellet her, og nemner alle dess artane i diktet Fossen frå samlinga Under bergfallet frå 1951 (Hauge, 2000). Han er der om våren: Fossen Han tyt sin song i gjeli seint og tidleg, - lær kaldt, og læt so blidleg ein annan gong. No er han glad og vårmælt. Flaumen sputtar vyrdlaust på gamle ruttar på svarte svad. Sjuskjæra raud blør under morkna slòket; i kalde gufs frå ròket skjelv burknelauv

12 og heggeblom; på vatn, som dropen krusar, sviv stille seljepusar i bergsval dom. Tidt sat eg der og høyrde fossen spela, med soli gjenom fæla hogg blanke sverd. So søv han inn på grøn silkepute burtgløymd av verdi ute. Vevkonespinn; og lukt av tre som rotnar; skumt i hallen; kvit mjødurt løyner kallen i morkna fred. Mjødurt. Foto: TA rutt: diger trestuv Skogstorkenebb har blad med sju flikar, og blir ofte kalla sjuskjære på Vestlandet. Det er ikkje usannsynleg at Per Sivle kunne ha funne seg ein plass ved sida av Hauge når han satt slik og høyrde fossen spele, om tida hadde vore rett for det. V Sivle Sivlegarden er no fint restaurert og ligg vakkert i sola, med utsikt mot fjell og dalar. Men om han ligg vakkert til, var nok ikkje alltid livberginga ei overflod. Dei små bruka slik som Sivle trong alt fôr dei kunne skaffe frå utmark og beitehagar. På berget like aust for Sivle er det skrint beite og vanskeleg slått, men det vart nok brukt. Her finn vi einer og nyperoser og gul tepperot og stritt finnskjegg, men og det gode beitegraset engkvein. Einer Juniperus communis og nyperoser Rosa sp. Einer vart av og til brukt som fôr, men til vanleg beiter ikkje dyra mykje på eineren. Dei kan ta ungskot. Dermed blir han ofte ståande att i beitelandskap. «Når alle einebær er mogne, er alle jenter trogne», heiter det i eit gammalt ordtak. Vi kan like godt endre det til «, er alle gutar trogne». Det er like lite sannsynleg at alle jenter og gutar blir trufaste, som at alle einerbær er blå. Einerbæret, eller bærkongla, treng to år for å mogne. Dermed er det alltid nokre grøne. Eineren er hardfør og tåler det meste, og han er vidt utbreidd over det meste av den nordlege halvkula. I samlinga Dropar i austavind frå 1966 skriv Olav H. Hauge: Ein lyt Ein lyt smøygja seg og tøygja seg og friska seg og briska seg, gjera som braken spita hagl og regn

13 Brisk, brake, sprake. Kjært barn har mange namn. I alle fall dei to siste må ha samanheng med lyden når eineren brenn. Einer er truleg den mest brukte planten i norsk flora: seig og haldbar ved var nyttig til koplingar og reiskap, baret vart brukt som strø på setergolv og fjøsgolv og til dekke på veggar, til røyking av kjøtt og det vart kokt til låg for å vaske håret eller til å sette på einerøl. Bærkonglene kokte ein inn med vatn og sette til litt fløyte og sukker til eit godteri (treak). Dei vart også brukte til krydder i mat og i brennevin, mellom anna genever og gin (jf. slektsnamnet Juniperus). Medisinsk vart planten nytta mot urinvegsinflammasjonar (han driv vatn) og til å framkalle abort (han kan framkalle muskeltrekningar i livmora). Nyperosebuskane er også hardføre og kan veksa på berg. Dei har tornar som beiteforsvar. I tillegg har dei vakre, velluktande, rosa blomar som lokkar pollinatorar. Nypene er rike på C- vitamin og vart nytta til syltetøy, men og tørka og malt og brukt til å dryge mjølet. Ein av deltakarane under vandringa på Stalheim i 2014 kunne fortelje at frøa (lusa) i hans barndom vart knust og brukt i ein slags te. Roser er nyttige og vakre, men dei har altså tornar: Klunger Rosone har dei sunge om. Eg vil syngja um tornane og roti, - ho klengjer seg hardt um berget, hard som ei mager jentehand. Nyperose, klunger. Foto: TA Slik fangar Olav H. Hauge i eit dikt frå Dropar i austavind smerten i det vakre og livsviljen hos den svoltne på kjærleik? Finnskjegg Nardus stricta Finnskjegg er eit stivt tuete gras med blågrøne, smale og svært ru blad. Det latinske namnet Nardus stricta er litt merkeleg. Nardus er eit gammalt namn på ein indisk, aromatisk plante brukt til parfyme, men særleg aromatisk er ikkje finnskjegg. Stricta er imidlertid lett å forstå; det tyder stritt, stivt. Det norske namnet viser kanskje til stri skjeggbust, og «finn» viser vel til veksestaden på vidda, reinsamene sine område. Arten er vanleg i ugjødsla skrinneng og i fattig utslått. Finnskjegg er vanskeleg å slå med ljå, og dyr beiter det berre til nød og då helst unge skot. Hestar kan døy av «spreng» eller «finnelta» om dei et graset, særleg på ettersommaren. Finnskjegg blir ofte kalla villstrå, og nokon har foreslått at det kan forklare uttrykket «å komme på villstrå». Graset tåler langvarig snødekke og veks derfor ofte i avlange forseinkingar som kan likne stiar. Olav H. Hauge hadde eit kritisk tilhøve til arten som slåttegras alt som ung gut, men slo no likevel finnskjegg:

14 Ein gamaldags nordmann Eg helsar alltid på finntoppen som ein gamal kjenning, ikkje fordi han nett var so venleg, han stakk kvast under udla når me bar turrhøy, hugsar eg, men han var ein god tuktemeister for ein næming med stuttorvet, no ser du han berre i utmarki. Nardus stricta, heiter han på latin. eg lærde å kjenne han lenge fyrr eg lærde det fine nemnet, han er ein illbyste det ikkje bit ljå på, kvit i toppen, gul migemaur i roti, strid og flintblå det einaste er å ta han fyrr soli renn, då er han litt luvøyrd under doggi. Kinck fortel om ein gamaldags nordmann. Finntoppen er av det slaget, trivst i turke og sol på skrinn jord gjev du han kunstgjødsel, kverv han. Finnskjegg. Foto: TA I dette diktet frå samlinga På Ørnetuva frå 1961 skriv han om finntopp/finnskjegg som ga god trening til næmingen og som «( ) stakk/ kvast under udla når me bar turrhøy». Til slut samanliknar Hauge finnskjegg med ein gammaldags nordmann som «( ) trivst i turke og sol på skrinn jord/ gjev du han kunstgjødsel,/ kverv han». Her refererer han til minneorda «En gammeldags nordmann», som Hans Kinck skreiv over bonden han kjøpte hyttetomt av. Bonden sleit tungt heile livet og då han fekk selt garden og satt som føderådsmann, døyde han. Hauge bruker også arten som symbol for det fattigslege slitet i diktet Til den lærde i samlinga Glør i oska (1946): «Eg stod att med eit stuttorv/ i ein finntopphaug/ med du sat under lærestolar/ og visdom saug». Sjølv om det vaks betre gras, som engkvein, gulaks, raudsvingel og smyle, så var altså livet slik både for folk og fe at dei av og til måtte ta til takke med finnskjegg. VI Slut Ein større og større del av barn og unge veks no opp utan nærkontakt med natur, blomar, dyr og hausting. Dermed glepp den intuitive forståinga av det levande og det levande sine vilkår. Dermed glepp kjensla av noko viktig; at kvitveis, kval, bjørk og bjørn ikkje er skilde frå oss, men at vi alle er ein del av den same naturen, det same livet. Det er viktig for dei unge, det er viktig for oss alle å vere ute, nær livet og la kjensler flette seg saman med kunnskap. Denne kjærleiken som kan vekse ut av nærleik og kunnskap, kan vere ein veg til engasjement for jorda. Dette kan så vere ein veg inn til det sinnet på vegner av alle dei livsytringane som heile tida forsvinn eller mister leveområda; det raseriet som filosofen Arne Johan Vetlesen talar om i artikkelen Viktigere enn håp (Vetlesen 2013). Håpet aleine kan bli ei sovepute, ei tru på at andre ordnar opp, at politikarane fiksar det, teknologane fiksar det.

15 Hvis ikke håp, hva da?/ Jo, to kraftkilder som henger nær sammen med hverandre: Kjærlighet og raseri. / Kjærlighet til alt levende på jorden som vi mennesker deler med uendelig mange andre arter og former for liv. Dernest raseriet som vokser i oss, enten vi er barn eller voksne, når vi opplever at så mye av dette livet ødelegges, med vitende og vilje. Et raseri næret av kjærligheten til det som trenger beskyttelse. Et raseri på vegne av de stemme- og vergeløse, mot de mektigste. Et raseri drevet av kjærlighet til livet og alt levende. Forfattaren Espen Stueland (2013) ønskjer ein kritisk etikk på vegner av alt liv. Erland Kiøsterud (2014) spør om vi «bor i feil fortelling» og om vi kan «se for oss en tid der vi reforhandler vårt forhold til naturen, dyrene, oss selv». Vi treng ein ny mentalitet. Vi treng ei ny forteljing som gjer det mogeleg for oss å utvikle ein nærleik til natur og eit ansvar for det levande. Kan det vere religionen? For Freddy Fjellheim er religionen viktig i den siste samlinga Vergeløs. Små bønner og trialoger (Fjellheim 2014b). Britt Bildøen (2014) nemner dei gamle, gode historiane, eventyra som engasjerer og som ikkje berre problematiserer. Mange skriv om poesien som ein veg inn til kjenslene og elden. Kjensler og kunnskap kan bringe oss nærare å føle det vi veit og føle det sterkt nok til å vekke kjærleiken, raseriet, håpet og handlinga. Den engelske litteraten John Felstiner ga i 2009 ut boka Can Poetry Save the Earth? Han svarar på tittelen til slut i boka: «Can poetry save the earth? For sure, person by person, our earthly challenge hangs on the sense and spirit that poems can awaken.» Eg har ikkje noko klart svar på dette. Eg les poesi og utdrag av skjønnlitterær prosa i forelesingane mine på lærarutdanninga i Trondheim; enten det handlar om artar, økosystem eller miljøproblem. Det kan vere beskrivande og ikkjemoraliserande som hos Christensen og Lirhus, eller tydeleg moralsk mobiliserande som hos Bruchac. Eg kan sjå at det tenner nokre av studentane. Dei seier det også, frå tid til anna. For meg sjølv er ikkje gudstru viktig. Sjølv med ei grunnleggjande materialistisk, kunnskapsbasert og agnostisk haldning, kjenner eg på underet og transcendensen innimellom. Og det kan av og til utløyse eit sterkt sinne over mishandlinga av kloden og livet som vi alle er vovne inn i. Det får meg til å handle. Eg treng ikkje gud her. Eg treng kunnskap og poesi og eg treng å vere ute for å vere i det levande. Ofte. Vandringa frå Stalheim hotell til Sivle endar her. Vi er midt i september, skogen tar til å «svelte i Technicolor» og vi går inn i hausten. Per Sivle skriv om saknet etter fuglane og blomane og set ord på vemodet i diktet Haust frå samlinga Bersøglis- og andre Viser (1895): Haust Kvar vart det tå alle dei Fuglar, som song i Sumar so vænt millom Greino? Sidan eg høyrde deim ender og Gong: og so vart det Stilla i eino. Han tagnar, Fuglen, mot Hausten. Kvar vart det tå alle dei Blomar som stod og nikka i Ljos og Ange? Eg ser yver Bøen, men er ikkje god få Auga på ein av dei mange. Han visnar, Blomen, mot Hausten.

16 Ja. Men Sivle visste og vi veit at hausten og vinteren er vegen til vår og sommar. Og den økopolitiske frostperioden vi no ser ut til å vere inne i, midt i oppvarminga, kan føre oss mot ein ny vår for livet på jorda og for våre band til det levande. Det er ei von, voven med sinne og kjærleik. Det perspektivet skal få avslutte denne vandringa, med ein smule haust-ekstase: Kom høst Trond Arnesen 2014 Ja. Ja! Jeg har sett storkenebbens siste blårøde kronblad falle i sakte kino mot gras skimrende av nattedogg. Jeg har sett prestekragene gjøre bakkene til et univers av lysende solsystem. Etter gårsdagens regnbegråtte våthette og nattas kalde omslag, tar sola fatt og setter lys til sommerfinalen. Kom gjennomsiktige, høge himmel og låge morgensol og knivskarpe luft som risper alveolene. Kom strø dine gullmynter over morgenvandrere og bilkøer. Kom. Kom dryppende gråtåkemorgen som kjølig kjærtegner hver grankvist i tause skoger og kom elegiske ekorn, kom hver bjønnskjeggstrittende myr galvanisert, hver støle tjønnfrosk jordvendt. Kom lukt av nattvåt mold og falne furunåler og ospelauv, av død og søvn, av frø og frukt. Kom! Haust i skogen ved Rotvoll (HiST). Og asalfrukt. Foto: TA

17 Litteratur Arnesen, T., Kjensla for lauvet og lyden av vind. Bokvennen Litterært Magasin nr : s Bildøen, B Fantastiske landskap. Klassekampen, : s 3. Bly, R My Sentence was a Thousand Years of Joy. Harper Perennial. New York. Brady, K Hanover Poet Laureate. November column. Bruchac, J Near the Mountains, White Pine Press, Fredonia, N.Y. Dunning, K From Environmental Poetry to Ecopoetry. W. S. Merwin s Poetic Forest. Merwin Studies, : s https://dl.dropboxusercontent.com/u/ /flipbook/index.html#p=1 Fægri, K Norges planter. Cappelen, Oslo. Felstiner, J Can Poetry Save the Earth? A field guide to nature poems. Yale University Press, New Haven & London. Fjellheim, F., 2014a. Til unge folk. Tilegnet en 10. klasse i Moss. Vinduet : s Fjellheim, F., 2014b. Vergeløs. Små bønner og trialoger. Verbum, Oslo. Fjørtoft, H Jordsanger. Økokritiske analyser av Inger Christensens lange dikt. Doktoravhandling, NTNU, Trondheim. Foros, E. G Jordbok. Oktober, Oslo. Fremstad, E. & Eilertsen, Heigråmose (Racomitrium lanuginosum) som biomonitor på nitrogenforurensning. NINA Oppdragsmelding 239: Hauge, O. H Dikt i samling. Det Norske Samlaget, Oslo. Høeg, O.A Planter og tradisjon. Universitetsforlaget, Oslo Jonsson, T Og evig er ordet. Dikting. Ved Reidar Djupedal. Noregs boklag, Oslo. Kinck, H.E En gammeldags nordmand. Nekrolog. Samlede noveller. Bind IV. Aschehoug, Oslo. Kiøsterud, E Bor vi i feil fortelling? Klassekampen, : s Lid, J. & Lid, D.T Norsk flora. Det Norske Samlaget, Oslo. Lirhus, A. & Markhus, R., Hva var det hun sa? H//O//F, Moss. McKay, D Sanding Down This Rocking Chair on a Windy Night. McClelland and Stewart, Toronto. Mercado, N. (ukjent dato). The World is Angry. Henta Moore, H What is ecopoetry? Henta Sivle, P., Skrifter. Bind 1. Gyldendal, Oslo. Skinner, J. (ukjent dato). What is ecopoetics? Henta Strindberg, A Fagervik och Skamsund samt ordalek och småkonst. Samlade skrifter. Trettiosjunde delen. Albert Bonniers förlag, Stockholm. Stueland, E Sjelden fugl. Økologi og litteratur. Essay. Klassekampen, Bokmagasinet Sverdrup, H Samlede dikt, bind I og II. Aschehoug, Oslo. Vetlesen, A.J Viktigere enn håp. Essay. harvest.as Wilson, E.O Biophilia. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts. Ödlund, C Musikk for eukaryoter. Utstilling ved Trondheim Kunstmuseum, Gråmølna.

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn Dans meg Lat meg sjå deg utan andlet, lat meg gå med deg i skogen utan klede. Vis meg dit du aldri før har vore, sei meg det du aldri før har tenkt. Våg meg utan sko og utan pust. Dans meg dit du vil Hudsong

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Brannsår, rus eller friheit?

Brannsår, rus eller friheit? Brannsår, rus eller friheit? Eg la hendene bak ryggen og kneip meg sjølv i armen. Eg hadde førebudd meg på dette. Førebudd meg for den vonde heksa. Ho sat der, i sofaen, rusa. Alt var gitt opp, og no var

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Lundefuglnettene av ruce McMillan Kvart år får den islandske øya Heimaøy besøk av svartkvite fuglar med oransjefarga nebb som kjem for

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Straumen går Vatnet kom som regn frå skyene det kom inn frå havet i tunge mørke skyer dei drog seg lågt inn over kysten og lét dropane falle det

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 1. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 1. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 1 Nynorsk Lundefuglnettene av Bruce McMillan Hvert år besøker svarte og hvite fugler med orangefarget nebb den islandske Kvart år besøkjer øya Heimøy.

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR ALLSONG Blott en dag Bred dina vida vingar Deg være ære Eg veit ei hamn Ein fin liten blome Han er oppstanden Han tek ikkje glansen av livet Hjemme

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Månen som ville lyse som ei sol (2012) av Elin Grimstad - og bruk av læringsvenn på 1. trinn PRESENTASJON AV BOKA: Kvifor er eg ikkje meir som sola?

Detaljer

VELSIGNING AV HUS OG HEIM

VELSIGNING AV HUS OG HEIM KR 15.4/12 VELSIGNING AV HUS OG HEIM 1 Denne liturgien kan brukast når folk bed presten eller ein annan kyrkjeleg medarbeidar om å koma og velsigna den nye heimen deira. 2 Dersom presten blir beden om

Detaljer

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź marit kaldhol det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź roman Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2014 ISBN 978-82-521-8437-2 Om boka

Detaljer

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt Ser du det? Hvordan jobbe med trosopplæring og bibelfortellinger med hovedvekt på det visuelle. Vi lever i en mer og mer visuell tid, og dette bør få konsekvenser for hvordan kirken kommuniserer med og

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR ALLSONG Blott en dag Bred dina vida vingar Deg være ære Eg veit ei hamn Ein fin liten blome Han er oppstanden Han tek ikkje glansen av livet Hjemme

Detaljer

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Velkomsthelsing. Leiar: Forsamlinga skal i dag ta imot dette barnet (bruk gjerne namnet). Vi gjer dette med glede og i bevissthet om det ansvaret dette legg på

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3 Nynorsk Leite etter mat Her er tre prosjekt som handlar om kva små skapningar et, og korleis dei leiter etter mat. Først må du finne verkelege maur,

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

Trude Teige. Lene seg mot vinden. Roman

Trude Teige. Lene seg mot vinden. Roman Trude Teige Lene seg mot vinden Roman Om forfatteren: Trude Teige (f. 1960) har jobbet som politisk reporter, nyhetsanker og programleder i TV2. I 2002 debuterte hun med Havet syng, oppfølgeren Lene seg

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Kom skal vi klippe sauen

Kom skal vi klippe sauen Kom skal vi klippe sauen KOM SKAL VI KLIPPE SAUEN Kom skal vi klippe sauen i dag Klippe den bra, ja klippe den bra Så skal vi strikke strømper til far Surr, surr, surr, surr, surr. surr Rokken vår går,

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Rom ved havet, rom i byen

Rom ved havet, rom i byen Frode Grytten Rom ved havet, rom i byen Noveller Oslo 2012 Det Norske Samlaget 2007 www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8441-9 4. utgåva Om denne boka

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Oppsummering/ evaluering av mars/april Mål og innhald april I mars har me hatt fokus på språk. Me har hatt språksamlingar saman med Rosa kvar veke, der har me sett på

Detaljer

Klepp kommune Tu skule

Klepp kommune Tu skule Veke Tema Kompetansemål Læringsmål: Eg skal kunne 34 Familien om variasjonar i Eg skal veta om ulike typar familieformer og om familiar. 35 relasjonar og oppgåver i familien 36 37 38 39 40 42 Haust Bruk

Detaljer

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald Innhald Introduksjon... 1 Teori... 2 Den første beskrivelsen... 2 Den sekundære betydinga... 2 Assosiasjonar... 3 Målgruppa... 4 Kvifor har dei gjort det slik, og kvifor seier bildet kva det seier?...

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Veke Emne Mål Metode Tidsbruk Læremiddel Tverrfagleg samarbeid 35 Vakre vekstar. 2t pr. veke i 4 veker

Veke Emne Mål Metode Tidsbruk Læremiddel Tverrfagleg samarbeid 35 Vakre vekstar. 2t pr. veke i 4 veker Årsplan i naturfag for 6.årssteg 2010-2011 LÆREBOK: Yggdrasil 6 (Aschehoug forlag) Veke Emne Mål Metode Tidsbruk Læremiddel Tverrfagleg samarbeid 35 Vakre vekstar 36 37 38 39 I barskog en Planleggje og

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

4. 11.september 2001 styrta to fly i World Trade Center. Men det var og to andre fly som vart kapra. Kvar styrta dei to andre flya?

4. 11.september 2001 styrta to fly i World Trade Center. Men det var og to andre fly som vart kapra. Kvar styrta dei to andre flya? Velkomen til blåtur. Under køyreturen nå og litt utover kvelden skal de få ein Quiz å kose dykk med. De som er i denne bilen er ei gruppe. Gi gruppa eit namn og set igong. QUIZ GRUPPENAMN:. 1. Kva verdsdel

Detaljer

Tarzan 3 og 4 åringane Fredagane Neste månad nformasjonstavla Nyttar høvet til å minne om :

Tarzan 3 og 4 åringane Fredagane Neste månad nformasjonstavla Nyttar høvet til å minne om : Denne månaden har me blant anna arbeid med «Barn hjelper barn» som ei førebuing til haustfesten vår 3. november, der inntektene vil gå til SOS-barnebyer Bergen. Barna har mellom anna laga epletrykk og

Detaljer

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving.

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving. Engelsk Kompetansemål: Når du er ferdig med denne perioden, skal du kunna: forstå hovedinnhold og detaljer i ulike typer muntlige tekster om forskjellige emner uttrykke seg med flyt og sammenheng tilpasset

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B

2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B ORDNING FOR Vigsel Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå bryllaupsfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda, og det kan vera tillegg til handlinga

Detaljer

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 1 TEIKNSETJING Punktum (.) Vi bruker punktum for å lage pausar i teksta. Mellom to punktum må det

Detaljer

ARBEIDSPRØVEN Nynorsk ELEVHEFTE

ARBEIDSPRØVEN Nynorsk ELEVHEFTE ARBEIDSPRØVEN Nynorsk ELEVHEFTE LESEKORT 1 A D Å B O V N F G I P L Y Ø U M S T Æ R E H J K a d å b o v N f g i p l y ø U m s t æ r e h J k LESEKORT 2 sa Vi ål du ør våt dyr syl klo båt lys tak Hest føle

Detaljer

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Maria Parr Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Illustrert av Bo Gaustad Det Norske Samlaget Oslo 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av eboknorden 2013 ISBN 978-82-521-8583-6

Detaljer

Jon Fosse. Andvake. Forteljing

Jon Fosse. Andvake. Forteljing Jon Fosse Andvake Forteljing 2007 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Omslag: Stian Hole/Blæst design Printed in Denmark Trykk og innbinding: Nørhaven Paperback AS, 2008 Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia,

Detaljer

Det Norske Samlaget 2015 www.samlaget.no. Omslagsillustrasjon: Christian Fjeldbu Omslagsdesign: Laila Mjøs

Det Norske Samlaget 2015 www.samlaget.no. Omslagsillustrasjon: Christian Fjeldbu Omslagsdesign: Laila Mjøs Om denne boka kvar sommar reiser Ea og mora til campingplassen Frøppeldunk for å fiske, bade og ikkje minst treffe alle dei andre feriegjestane igjen. Men denne sommaren skjer det noko uventa: fargane

Detaljer

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen!

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! 17. mai er annleis enn alle andre dagar. Ein stor bursdag der alle er inviterte, tenkjer Mina, medan

Detaljer

Geitekillingen som kunne telje til ti av Alf Prøysen

Geitekillingen som kunne telje til ti av Alf Prøysen Geitekillingen som kunne telje til ti av Alf Prøysen Det var ein gong ein liten geitekilling som hadde lært å telje til ti. Da han kom til ein vasspytt, stod han lenge og såg på spegelbiletet sitt i vatnet,

Detaljer

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,

Detaljer

SUNDAG Morgonbøn (Laudes)

SUNDAG Morgonbøn (Laudes) SUNDAG Morgonbøn (Laudes) Inngang L Herre, lat opp mine lepper! A Så min munn kan lovprisa deg. A no og alltid og i alle Song Sal 93 I Herren råder, * han har kledd seg i høgd. II Herren har kledd seg

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

liv Livet er ikkje lett å skjøne. Det er høgst underleg.

liv Livet er ikkje lett å skjøne. Det er høgst underleg. Når eg blir større kan eg lese mykje om sånne ting som verdensrommet, om kva vi kan forstå og kva vi ikkje kan forstå, seier pappa. Det vil eg ikkje, seier eg. Då treng du ikkje gjere det heller, seier

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Månadsbrev for Rosa september 2014

Månadsbrev for Rosa september 2014 Månadsbrev for Rosa september 2014 Oppsummering/ evaluering av september Språkutvikling Omsorg Ser at borna no stort sett er trygge både på rutinane, dei andre barna og dei vaksne på avdelinga. Dette fører

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Ein farleg klatretur. Tilrettelegging for norsk utgåve: Mette Eid Løvås Norsk omsetjing: Ivar Kimo

Ein farleg klatretur. Tilrettelegging for norsk utgåve: Mette Eid Løvås Norsk omsetjing: Ivar Kimo Ein farleg klatretur Døveskolernes Materialelaboratorium, 1994 2. udgave 1. oplag Forfatter: H. P. Rismark Illustrationer: Henrik Taarnby Thomsen Tilrettelægging, layout, dtp, repro og tryk: Døveskolernes

Detaljer

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette?

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette? Norsk etnologisk gransking Desember 1955 Emne nr. 53 TRESKING II I 1. Kva tid på året var det dei til vanleg tok til å treskja? Var det visse ting dei i så måte tok omsyn til, t. d. om kjølden var komen?

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Carl Frode Tiller Innsirkling 3. Roman

Carl Frode Tiller Innsirkling 3. Roman Carl Frode Tiller Innsirkling 3 Roman OM FORFATTEREN: Carl Frode Tiller (f. 1970) er ein av dei fremste forfattarane i norsk samtidslitteratur. For dei fire romanane Skråninga (2001), Bipersonar (2003),

Detaljer

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7 Bønn «Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet: «I ein by var det ein dommar som ikkje hadde ærefrykt for Gud og ikkje tok omsyn til noko menneske.i same byen var det

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

NOEN BØNNER TIL LIVETS MANGFOLDIGE SITUASJONER

NOEN BØNNER TIL LIVETS MANGFOLDIGE SITUASJONER NOEN BØNNER TIL LIVETS MANGFOLDIGE SITUASJONER ET TAKKNEMLIG HJERTE Du som har gitt meg så mye, gi enda en ting: et takknemlig hjerte. Ikke et hjerte som takker når det passer meg; som om din velsignelse

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA LEVELD SOKN 2. Gudsteneste utan nattverd

ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA LEVELD SOKN 2. Gudsteneste utan nattverd ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA LEVELD SOKN 2. Gudsteneste utan nattverd I. SAMLING Klokkeringing Informasjon om gudstenesta i dag. (Evt. Korte kunngjeringar) Informasjonen blir avslutta med: Lat oss vera

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Natur- og samfunnsfag

Natur- og samfunnsfag Inger Kristine Jensen Marit Johnsrud Guri Langholm Elisabeth Buer Natur- og samfunnsfag ELEVBOK Nynorsk Innhald Til foreldre og lærarar...side 4 Samfunnsfag Familien...side 6 Oppgåver...side 26 Naturfag

Detaljer

Bambus tekstilar frå BadaBoom

Bambus tekstilar frå BadaBoom Bambus tekstilar frå BadaBoom Intelligente tekstilar laga av Bli kjend med BadaBoom Bambus tenkte eg, og såg for meg skistavane eg hadde som jentunge. Eg låg alltid 10 meter bak far min som hadde grøn

Detaljer

Unngår kvarandre Irritasjon Det vert stille Alliansar Terror. Brotne relasjonar

Unngår kvarandre Irritasjon Det vert stille Alliansar Terror. Brotne relasjonar Godøya 23.02.2014 Unngår kvarandre Irritasjon Det vert stille Alliansar Terror Brotne relasjonar Vi kan gjere det verre Ignorere Angripe person i staden for sak Manipulere Involvere feil menneske Snakke

Detaljer

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald Innhald Introduksjon... 1 Teori... 2 Den første beskrivelsen... 2 Den sekundære betydinga... 3 Assosiasjonar... 4 Målgruppa... 4 Kvifor har dei gjort det slik, og kvifor seier bildet kva det seier?...

Detaljer

Lars Ove Seljestad Isberg. Roman

Lars Ove Seljestad Isberg. Roman Lars Ove Seljestad Isberg Roman 2012 H. Aschehoug & Co. (W. Nygaard), Oslo www.aschehoug.no Tilrettelagt for ebok av Type-it AS, Trondheim 2012 ISBN 978-82-03-35312-3 Bibliotekutgave - kun til utlån gjennom

Detaljer

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjon

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no tidebøn Efrem Forlag 2009 Rune Richardsen Boka er laga i samarbeid med Svein Arne Myhren (omsetjing) etter mønster av Peter Halldorfs og Per Åkerlunds Tidegärd, Artos 2007. Med løyve. Bibeltekstane er

Detaljer

Olav og Kari Navnet ditt:...

Olav og Kari Navnet ditt:... Folkevise Olav og Kari Navnet ditt:... Folkevise Olav Bøe og fl. Fra Norsk Folkediktning (Dei Norske Samlaget 1958) 1 Trø meg inkje for nære = kom ikke for nær meg (viser til dansesituasjonen visa ble

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Klimaraser. (proveniens) Treslaga våre har gjennom generasjonar tilpassa seg veksestaden. Trea har utvikla klimarasar,

Klimaraser. (proveniens) Treslaga våre har gjennom generasjonar tilpassa seg veksestaden. Trea har utvikla klimarasar, Konglesanking Trea i skogen formeirer seg ved å spreie frøa sine med vinden utover skogbotnen. Dei fleste landar «på steingrunn» og berre ein svært liten del av frøa veks opp til eit nytt tre. For å sikre

Detaljer

Liv Mossige. Tyskland

Liv Mossige. Tyskland Liv Mossige Tyskland Ha langmodighet, o Herre, Med oss arme syndens børn! Gi oss tid og far med tål Før du tender vredens bål, Og når hele verden brenner, Rekk imot oss begge hender! (Salme 647, Landstad,

Detaljer

Hver skog eller hvert voksested har spesielle egenskaper som gjør det mulig for ulike arter og organismer å utvikle seg. Dette kalles en biotop.

Hver skog eller hvert voksested har spesielle egenskaper som gjør det mulig for ulike arter og organismer å utvikle seg. Dette kalles en biotop. Hver skog eller hvert voksested har spesielle egenskaper som gjør det mulig for ulike arter og organismer å utvikle seg. Dette kalles en biotop. Biotoper er avgrensede geografiske områder som gir muligheter

Detaljer

Innhaldsliste. 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt

Innhaldsliste. 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt Innhaldsliste 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt Sidetal Innleiing 3 Helsetvatnet 3 Insekt i Helse tvatnet 4 Planter i og ved Helsetvatnet 6 Fisk i Helsetvatnet 7 Fisk og ph 8 Kva kvalitet

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer

Vi lærer om respekt og likestilling

Vi lærer om respekt og likestilling Vi lærer om respekt og likestilling I Rammeplanen står det at barnehagen skal tilby alle barn eit rikt, variert, stimulerande og utfordrande læringsmiljø, uansett alder, kjønn, funksjonsnivå, sosial og

Detaljer

G A M A L E N G K U L T U R

G A M A L E N G K U L T U R Norsk etnologisk gransking Emne nr. 12 Oktober 1948 G A M A L E N G K U L T U R Den gjennomgripande utviklinga i jordbruket dei siste mannsaldrane har ført med seg store omskifte når det gjeld engkulturen.

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Skjervheim 279 1/6. Moderne gardsdri i pakt med kulturlandskapet. Myrkdalen Voss kommune

Skjervheim 279 1/6. Moderne gardsdri i pakt med kulturlandskapet. Myrkdalen Voss kommune Skjervheim 279 1/6 Moderne gardsdri i pakt med kulturlandskapet Myrkdalen Voss kommune Kulturlandskapsprisen for Hordaland 2012 Garden Historie Gardsnamnet Skjervheim med endinga heim vitnar om gamal busetnad.

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

Halvårsrapport raud gruppe haust 2015

Halvårsrapport raud gruppe haust 2015 Halvårsrapport raud gruppe haust 2015 Det har vore eit flott halvår på raud gruppe. I gruppa har me 13 born, 10 jenter og 3 gutar, ein pedagog og ein assistent. Me har hatt tre studentar denne hausten.

Detaljer