Eit fleirkulturelt samfunn

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Eit fleirkulturelt samfunn"

Transkript

1 Eit fleirkulturelt samfunn Hei! Eg heiter Mahammed. Eg er 15 år gammal. Eg er fødd i Somalia, og flytta hit til Noreg for 5 år sidan. Eg liker å spele fotball og gå ut med vener. Eg er eigentleg avhengig av fotball. Heime liker eg best å chatte på MSN. Ha det! Hei! Eg heiter Sivan. Eg er 16 år gammal, og eg er døv. Eg er fødd i Irak. Eg går no i 10. klasse på A.C. Møller skule. Hobbyane mine er å vere saman med vener og å ta bilete. Og eg er Rosenborgsupporter. Ha det! Hei! Eg heiter Heidi. Eg er 15 år. Eg er fødd i Molde og flytta hit til Trondheim for 9 år sidan. Eg går i 10. klasse no, på A.C.Møller skule. Hobbyane mine er slalåm, fotografering, treffe vener og masse andre ting. Ha det! Kultur Dei ungdommane vi møtte her, hadde ikkje så veldig ulike interesser. Dersom vi hadde spurt fleire, og også nokre eldre, ville vi truleg ha sett ein større variasjon i interesser, måtar å kle seg på og kva som er viktig for dei. Folk har ulik bakgrunn og har gjort ulike erfaringar som pregar måten dei tenkjer på og kva for val dei gjer. Språk, måtar å kle seg på, matskikkar, interesser, religion, og spørsmål om kva vi meiner er rett og gale, godt og dårleg, er emne vi forbind med kultur. Gjennom heile historia har nye folkegrupper kome til. Dei har blanda seg og utvikla det vi opplever som ein norsk identitet. I Noreg har det derfor alltid budd folk med litt forskjellig kultur. Dei første menneska som slo seg ned i Noreg for fleire tusen år sidan, var truleg samar. Dei budde over størstedelen av landet og levde av jakt og fangst. Seinare lærde dei seg å temje rein. Somme vart også fastbuande og dreiv jordbruk og fiske. Etter kvart kom nye folkegrupper frå sør, og den samiske kulturen vart trengt nordover. For om lag 1000 år sidan begynte ei folkegruppe i India å flytte på seg. Etter kvart kom dei til Europa og Noreg. Dei budde i telt eller husvogner og var sjeldan lenge på ein stad. Sjølv kalla dei seg romani, men andre kalla dei sigøynarar. Her i Noreg vart dei kalla tatarar eller splint. Heilt sidan 1100-talet har det også kome mange frå Tyskland og andre land i Europa for å drive handel, eller dei har vore ekspertar innan bergverk og industri. 1

2 Særleg frå 1700-talet begynte folk frå Finland å slå seg ned i kystområda i Finnmark og Troms. Språket deira var finsk, og dei vart kalla kvener. Alle desse folka som vart nemnde, hadde forskjellige tradisjonar og forskjellige språk. Noreg har derfor alltid vore eit fleirkulturelt land. Det er likevel særleg dei siste åra dette har kome klart til uttrykk. Folk har kome til Noreg frå over 200 forskjellige land i verda. Dei har teke med seg sitt heimlands kultur med andre tradisjonar, klesskikkar, matvanar, musikk og religion. Folk i Noreg oppdaga at kultur kunne vere noko anna enn det dei var vande med. Samtidig vart dei kanskje også meir bevisste på sin eigen nedarva kultur. I den same tidsperioden er både døve sjølv og samfunnet elles blitt bevisste på at også døve har sin eigen kultur. Kvart år arrangerer ein Døves kulturdagar der døves teiknspråk, scenekunst og andre kulturuttrykk spelar ei viktig rolle. Flytting og flukt Så seint som for 50 år sidan var det mange i Noreg som ikkje hadde sett folk frå andre verdsdelar i levande live. Somme hugsar misjonærar som kom heim frå Afrika i følgje med ein afrikanar. Folk strøymde til for å sjå og oppleve denne personen. Språket var også merkelig, og misjonæren tolka det han sa. Max kom til Noreg våren Han fortel korleis han fekk jobb. Han og nokre andre innvandrarar kom spaserande på Karl Johan då politi og nokre fabrikkeigarar kom bort til dei og spurde om dei ville ha jobb. Det ville dei gjerne. Det var slik han fekk jobb på Veitvet kro. Seinare vart han intervjua av Akers Avis. Der fortalde han at han var godt nøgd med jobben, men budde under dårlege forhold på eit overfylt pensjonat. Berre nokre dagar seinare kom ein norsk familie og spurde om han ville bu hos dei. Dei budde i eit hus på Stovner, og han vart buande hos dei i fleire år, fortel han. - Eg var den første negeren på Stovner. Nordmenn kom bort til meg og tok på meg for å sjå om eg farga av, humrar han. I byane våre i dag møter vi dagleg mange som vi straks skjønar kjem frå andre delar av verda. Folk reiser mykje meir enn før. For 100 år sidan kunne det ta veker eller månader å reise frå Noreg til Japan. I dag tek det mindre enn eit døgn. Det har vorte enklare å busetje seg på ein ny stad eller å dra på ein stutt ferie. Utvandring innvandring I siste halvdel av 1800-talet utvandra mange nordmenn til Amerika. Her heime levde dei i fattigdom og hadde lite håp om at det skulle bli betre. Somme hadde også ei anna oppfatning enn kyrkja av kva kristendom var, og dei vart kritiserte og delvis forfølgde for dette. Dei hadde høyrt at i Amerika var det mogleg å arbeide seg opp til velstand, og der fekk dei ha si religiøse tru i fred. Nordmennene som utvandra, samla seg gjerne i "norske koloniar" og tok vare på språk, skikkar og tradisjonar frå gamlelandet. Mange stader var det vanleg å feire 17. mai. I New York er det ein bydel som heiter Brooklyn der det før budde mange med norsk bakgrunn. Dei heldt blant anna på norske matskikkar og hadde butikkar der dei selde typisk norske varer som lutefisk, lefse og brunost. Bydelen vart derfor i ein periode kalla "mysostkolonien". 2

3 Av ein liknande grunn fekk ei gate kallenamnet Lapskaus Boulevard. I denne gata låg det butikkar på rekkje og rad der dei selde typisk norske matvarer. Her budde mange som var komne frå Noreg, og det var like vanleg å høyre norske dialektar som engelsk. Det eigentlige namnet på gata var 8th Avenue. Dei siste tiåra har det vorte færre nordmenn her. I staden har det kome mange arabarar og kinesarar, og gata er omdøypt til Little Hong Kong. Nordmenn som reiste til Amerika, bygde også eigne kyrkjer, skolar og utdanningssenter, og det var mange foreiningar som arbeidde for å halde norsk kultur levande i det nye landet. Samtidig var dei borgarar av det nye landet og tok aktivt del i det amerikanske samfunnet. Du las nettopp om nordmenn som tidlegare utvandra til Amerika. I våre dagar flyttar folk til Noreg. På 1960-talet vart det funne olje under havbotnen i Nordsjøen. Det gjorde Noreg etter kvart til eit rikt land med stor økonomisk aktivitet. Det vart stort behov for arbeidskraft, og det vart lettare å få bra betalte jobbar her enn i mange andre land. Den første store bølgja av innvandrarar kom frå Pakistan. Etter ei tid vart det ikkje så mange ledige jobbar, og det vart innført innvandringsstopp i Dette vedtaket vart erstatta av ei eiga utlendingslov i Det betyr at det er bestemte kriterium for kven som får kome til landet og busetje seg her. Dei første pakistanarane som kom, var menn som kom hit for å søkje arbeid og tene pengar. Dei fleste av dei rekna med å reise tilbake til Pakistan seinare, men mange vart buande her og fekk etter kvart familiane sine hit. I følgje Statistisk Sentralbyrå budde det personar med pakistansk bakgrunn i Noreg 1. januar 2006, dei fleste i Oslo. Frå 1994 har Noreg vore medlem av EØS,- det Europeiske Økonomiske Samarbeidsområde. Samarbeidet går blant anna ut på at borgarar i desse landa fritt kan dra til, og busetje seg i andre EØS-land. Etter år 2000 er det kome mange frå Polen og andre land i Aust-Europa for å søkje arbeid i Noreg. Mange av dei er handverkarar som det er stort behov for. Somme får også familiane med seg, men enno veit vi ikkje kor mange av desse som kjem til å bli buande fast. Flyktningar Naturkatastrofar, krig og valdelege konfliktar kan somme stader gjere det svært vanskeleg for menneska som bur der. Mange ser seg etter kvart nøydde til å flykte heimanfrå. - Etter den andre verdskrigen var 45 millionar menneske heimlause i Europa. - Då staten Israel vart oppretta i Palestina i 1948, kom det til krig mellom Israel og arabarane som budde i området. Det førte til at vel palestinarar måtte flykte og har seinare budd i flyktningleirar i landa omkring. I åra som følgde, flykta minst like mange jødar frå arabiske land. Omtrent av desse slo seg ned i Israel. - Då Pakistan vart oppretta som eigen stat i 1947, mot Indias vilje, vart 15 millionar drivne på flukt. - Den siste store flyktningbølgja i Europa kom då Jugoslavia vart delt i fleire statar. Framleis er det konfliktar og naturkatastrofar som driv menneske på flukt, dei fleste i Asia og Afrika. Kor mange som til ei kvar tid er tvungne til å forlate heimstaden, varierer, men ofte er det oppgitt at millionar er på flukt. Over halvparten av desse er på flukt i sitt eige land. I FNs flyktningkonvensjon frå 1951 står det at ein flyktning er ein person som - fryktar forfølging på grunn av rase, religion, nasjonalitet, politisk oppfatning eller medlemskap i ei spesiell sosial gruppe, og - har kryssa grensa til eit anna land, og 3

4 - ikkje får vern i heimlandet. FN har eit eige kontor for flyktningar som har ansvar for å hjelpe dei som blir godkjent som flyktningar etter denne definisjonen. Kontoret blir leidd av ein høgkommissær. Rundt om i verda sit det rundt 10 millionar flyktningar i leirar og ventar på at dei skal få kome til eit land der dei kan bu i fred. Det norske Storting vedtok i 2005 at Noreg skulle ta imot 1000 slike flyktningar. Dei blir kalla overføringsflyktningar (tidlegare kvoteflyktningar). Asylsøkjarar Somme prøver sjølve å kome seg til eit anna land og be om å få bli der utan å gå vegen om flyktningleirane som FN driv. Dei er derfor ikkje godkjende som flyktningar etter FNs definisjon. Desse personane blir kalla asylsøkjarar. I 2004 kom om lag 8000 asylsøkjarar til Noreg. Mange prøver å komme seg til rike land i Europa eller Amerika utan at dei er forfølgde i heimlandet. Dei håpar berre at dei skal få det betre økonomisk. Dei som styrer i landa dei kjem til, også Noreg, er derfor ofte mistenksame til om asylsøkjarane verkeleg er forfølgde. Dersom dei meiner asylsøkjarane ikkje oppfyller vilkåra i FNs flyktningkonvensjon, blir dei ofte avviste og sende tilbake dit dei kom frå. Somme gonger kan dei likevel få opphald på humanitært grunnlag. Eksempel på dette kan vere at personen har ein sjukdom vedkomande ikkje kan få behandling for i heimlandet. Styresmaktene kan også ta omsyn til at heile livssituasjon blir svært vanskeleg dersom dei blir sende tilbake, særleg dersom det gjeld barn. Som vi ser, er det mange grunnar til at folk har kome til Noreg for å bu her. Desse menneska har teke med seg sitt heimlands kultur, og resultatet er at også Noreg har vorte eit fleirkulturelt samfunn. Kulturkonfliktar og integrering Det er forskjellige oppfatningar rundt om i verda om kva som er høfleg eller uhøfleg, og kva som er rett eller gale. I ein fotballkamp i VM 2006 vart ein spelar så sint at han skalla ned ein motspelar. Motspelaren hadde sagt noko stygt om systera hans. Sånt liker ikkje nokon av oss, men denne spelaren kom frå ein kultur der slikt var meir fornærmande enn vi kan tenkje oss. I KRL-timane har det i Noreg vore vanleg at barn teiknar både Jesus, Maria og Gud. Muslimar og jødar derimot meiner at ein ikkje skal teikne Gud eller heilage personar. Medan nordmenn gjerne et svineribbe julekvelden, meiner muslimar og jødar at svinekjøtt er ureint, og dei vil derfor ikkje ete det. Og hinduar meiner kua er eit heilagt dyr, og at det derfor er gale å ete kukjøtt. Døve liker ikkje høge lysestakar eller blomsterdekorasjonar på bordet. Men kan vi seie det til verten som har lagt så mykje arbeid i å pynte festbordet? Dei siste hundreåra har folk i Europa utvikla nokre verdiar dei meiner er svært viktige. Demokrati er éin slik verdi. Det betyr at alle medlemmer av eit samfunn skal få vere med å 4

5 bestemme. I andre kulturar, og i Europa tidlegare, er det vanleg at enkeltpersonar som kongar, keisarar og høvdingar, eller grupper av personar har det meste av makta og styrer i samfunnet. Individuell fridom er ein annan verdi som er lyfta fram i Europa i dei siste hundreåra. Den inneber at kvart enkelt menneske skal ha rett til å bestemme over sitt eige liv. Kvar enkelt skal ha rett til å tru og meine kva ein vil og gi uttrykk for det. Andre kulturar har vore meir opptekne av at storfamilien eller andre grupperingar skulle kome fram til ei felles meining. Då må den enkelte avgrense sin eigen fridom. Demokrati og individuell fridom har vore sett på som særlege europeiske eller vestlege verdiar. Når folk frå så ulike kulturar og med så ulike meiningar kjem saman, er det ikkje vanskeleg å forstå at det kan oppstå konfliktar. Opp gjennom historia har kulturar tørna saman, og det har i blant ført til krig og valdsbruk. Fordommar Somme gonger gjer vi oss opp ei meining om andre personar utan at vi veit noko sikkert om dei. Vi kallar det fordommar. Til vanleg er uttrykket negativt: Vi trur dårlegare om andre enn vi har grunnlag for. Slike fordommar kan lett føre til konfliktar mellom personar og grupper. Det er særleg minoritetsgrupper som vert ramma i slike konfliktar. Dei fleste land i Europa har behandla minoritetane sine dårleg. Heilt fram til rundt 1950 dreiv den norske stat ein sterk assimileringspolitikk overfor samane i Noreg. Denne politikken gjekk ut på at samane skulle gløyme den samiske kulturen og leve slik nordmenn flest gjorde. Dei skulle berre lære norsk og helst gløyme samisk. Tidlegare meinte ein at menneska kunne delast inn i rasar etter bestemte kjenneteikn. Ein meinte at afrikanarar, indianarar, europearar og kinesarar høyrde til forskjellige rasar. Dei trudde at mørk hudfarge også betydde at personen var annleis for eksempel når det gjaldt evner og måtar å vere på. No tenkjer ein ikkje slik lenger. Å meine at menneske med for eksempel ein annen hudfarge, eller kjem frå eit anna land, er dårlegare enn andre, og behandle dei annleis av den grunn, blir kalla rasisme. Det er forbode i følgje norsk lov (den såkalla rasismeparagrafen). Det er heller ikkje lov å true, gjere narr av eller vise forakt for nokon person på grunn av religion eller seksuell orientering. "26. januar 2001 står Benjamin Hermansen og ein kamerat utanfor ein butikk på Holmlia i Oslo ikkje langt frå der dei bur. Benjamin har afrikansk far og norsk mor og har derfor mørk hud. To unge menn kjem ut av ein bil. Dei verkar trugande, og Benjamin og kameraten finn det best å stikke av, men mennene følgjer etter dei. Benjamin vert stukke ned med kniv og døyr på staden." Dei to mennene som angreip han, var med i ei rasistisk gruppe som ikkje ville ha utlendingar til Noreg. Dei to vart seinare tekne og dømde til 18 og 17 års fengsel. Historia om Benjamin Hermansen er ei stygg historie om diskriminering på grunn av hudfarge. Folk hadde knapt trudd at slikt kunne skje i Noreg. Det vart arrangert store demonstrasjonar der bodskapen var at vi må bli flinkare til å godta dei som er annleis enn oss. 5

6 FNs menneskerettserklæring slår fast at alle menneske har same verd. Det gjeld utan omsyn til hudfarge, kjønn, språk, seksuell orientering, religion, livssyn eller kvar dei kjem frå. I staden for å diskriminere folk med ein annan kultur eller ein annan utsjånad, er ønsket frå norske styresmakter at dei skal integrerast i samfunnet. Integrering vil seie å godta dei som fullverdige medlemmer i samfunnet og respektere deira kultur og verdiar, samtidig som ein venter at dei respekterer det norske samfunnet sine lover, kultur og verdiar. Både styresmakter og alle som bur i Noreg, har ansvar for å legge til rette slik at kulturelle minoritetar blir integrerte. Å leve saman i eit fleirkulturelt samfunn Vi er alle forskjellige, og vi har våre tankar om korleis det er best å leve. Vi har fått ulik oppseding og har med oss ulike verdiar og tradisjonar heimanfrå. Kulturskilnader kan somme gonger bli vanskelege å takle. Synet på kvinna sin rolle i familie og samfunn varierer frå kultur til kultur. Måten vi kler oss på er forskjellig, og vi kan ha forskjellig religion eller livssyn. Dersom vi møter kvarandre med respekt og ei venleg haldning, kan vi lære av kvarandre. Kulturen er i stadig utvikling og endring. Norske matvanar har forandra seg svært mykje dei siste åra. Tenk på alle ideane som vi har overteke frå folk som er komne hit til landet eller som nordmenn har fått kontakt med andre stader i verda! Kvar er opphavet til den maten du liker aller best? Veit du kvar pizzaen kjem frå? Pizzaen kjem frå Italia. Andre retter har vi fått frå land i Sør-Europa eller Asia. Veit du om nokon? Kvar vart din hårfrisyre eller måte å kle seg på først utvikla? Har du sjølv eller nokon i din familie bunad? Du har sikkert sett ein bunad. Det finnes mange forskjellige. Mange trur bunaden er typisk norsk eller har oppstått i den bygda familien kjem frå. Sanninga er heller at ein skreddar for lenge sidan prøvde å lage ein kopi av ei klesdrakt frå utlandet. Mange ord og uttrykk i det norske språket er "lånt" frå engelsk, tysk eller fransk, som igjen har lånt dei frå andre. No skal du få ei oppgåve. Kvar trur du ordet hot dog kjem frå? Klikk på det alternativet du meiner gir rett svar. Når du er ferdig, må du lukke Quiz-vinduet. Klikk på X. Nokre eksempel: Hot dog Skole Elev Betale Møbel Sukker Madrass Telefon Bag Pop Stadion Sjokolade Kompis Ski Svaralternativ: Dansk, engelsk, tysk Gresk, gammalnorsk, svensk Spansk, arabisk, fransk Tysk, engelsk, fransk Engelsk, fransk, latin Latin, indiansk, arabisk Arabisk, kinesisk, engelsk Dansk, gresk, tysk Engelsk, tysk, gammalnorsk Engelsk, tysk, svensk Engelsk, latin, gresk Engelsk, indiansk, fransk Svensk, engelsk, fransk Gammalnorsk, svensk, engelsk 6

7 I fleirkulturelle ungdomsmiljø har det oppstått mange nye ord: Baja (bror) - urdu / Whazzup? (Kva skjer?) - engelsk / Flus (pengar) - arabisk Også norsk teiknspråk har lånt teikn. Teikna for MOR og FAR med "strek" på panne og kinn er komne frå dansk teiknspråk. Teiknet I med veslefingerhand i tydinga "inni" er frå svensk teiknspråk. Svært mange teikn for land og nasjonar er lånt frå dei same landa sine teiknspråk. Slik er det med teiknet TYSKLAND (hjelmen) som har erstatta eit eldre norsk teikn (snurrebart). Teiknet USA med fletta fingrar er frå ASL. Dersom vårt fleirkulturelle samfunn skal få utvikle seg til eit meir spennande og mangfaldig samfunn, er det viktig av vi møter andre kulturar med ei positiv haldning utan fordommar. Det viktigaste er at vi møtest og blir kjende med erfaringane til kvarandre og forstår korleis andre tenkjer og ønskjer. Somme gonger er dette vanskeleg fordi vi ikkje forstår språka til kvarandre. Likevel kan det vere lurt å vere med og sjå korleis andre lever til kvardags, og korleis dei feirar høgtider. Trass i at vi har forskjellig kultur og kanskje er ueinige om mange saker, er vi også like. Vi har dei same behov for tryggleik, kjensle av å høyre til ein stad, og kjærleik. 7

Et flerkulturelt samfunn:

Et flerkulturelt samfunn: Et flerkulturelt samfunn: Hei! Jeg heter Mahammed. Jeg er 15 år gammel. Jeg er født i Somalia, og flyttet hit til Norge for 5 år siden. Jeg liker å spille fotball og gå ut med venner. Jeg er egentlig avhengig

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår?

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Innlevert av 7B ved Bergsøy skule (Herøy, Møre og Romsdal) Årets nysgjerrigper 2015 Vi i klasse 7B har mange ulike ting vi lurer på, og synes det høyrdes spanande

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse

Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse KOMPETANSEMÅL Generelt om naturfag: Kunnskap om, forståelse av og opplevelser i naturen kan fremme viljen til å verne om naturressursene, bevare

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

uvanleg at ein deler nista og at alle smakar litt frå kvarandre.

uvanleg at ein deler nista og at alle smakar litt frå kvarandre. India er eit stort land. Legg ein kartet av India over Europakartet dekkjer det avstandar frå Noreg til Libya og Spania til Russland. Dei ulike statane i India har ulike kulturar, ulik mat og ulike språk.

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 -------------------------------------------------------------------------------- DATO: LOV-1950-12-08-3 OPPHEVET DEPARTEMENT: AID (Arbeids- og inkluderingsdepartementet)

Detaljer

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen.

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Spørjegransking Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Anne Grete, Kristin, Elisabet, Jørgen i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 1 2 Innhaldsliste

Detaljer

SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE

SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE SPØRJEGRANSKING Om leselyst og lesevanar blant unge SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE Irene, Terese, Sigurd, Lars i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 INNHALD Innleiing... 3 Diagram og Kommentarar...

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Del 1 Ordklasser. ADVERB... 2 Måtesadverb... 3 Tidsadverb... 4 Stadadverb... 5 Gradsadverb... 7 Setningsadverb... 8 Gradbøying...

Del 1 Ordklasser. ADVERB... 2 Måtesadverb... 3 Tidsadverb... 4 Stadadverb... 5 Gradsadverb... 7 Setningsadverb... 8 Gradbøying... ADVERB... 2 Måtesadverb... 3 Tidsadverb... 4 Stadadverb... 5 Gradsadverb... 7 Setningsadverb... 8 Gradbøying... 10 1 ADVERB a fortel korleis, når og kvar noko skjer. Dei kan stå til eit verb og fortelje

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011. Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011

Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011. Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011 Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011 Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011 1 2 Metode Undersøkinga er utført av Analyse, utgreiing og dokumentasjon

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

VI DELER Trusopplæring i Den norske kyrkja

VI DELER Trusopplæring i Den norske kyrkja VI DELER Trusopplæring i Den norske kyrkja Vi deler tru og undring Vi deler kristne tradisjonar og verdiar Vi deler opplevingar og fellesskap Vi deler håp og kjærleik 2 Gjennom eit år skjer det om lag

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Innledning Eg valde å tolke oppgåva slik at ein skulle framstille ein «historie» kun ved hjelp av bilete. Eg tolka det òg slik

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv...

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv... Innhald 1. Fritid og bibliotek... 1 2. Hos legen... 7 3. Høgtider... 12 4. Mattradisjonar... 18 5. Sunnheit og kosthald... 25 6. Arbeidsliv... 30 7. Jobb i sikte... 35 8. Skule og utdanning... 40 9. Familie

Detaljer

PREPOSISJONAR... 2 Stad... 2 Tid... 6 Eigeforhold eller tilknyting... 9 Preposisjonar i faste uttrykk... 10

PREPOSISJONAR... 2 Stad... 2 Tid... 6 Eigeforhold eller tilknyting... 9 Preposisjonar i faste uttrykk... 10 PREPOSISJONAR... 2 Stad... 2 Tid... 6 Eigeforhold eller tilknyting... 9 Preposisjonar i faste uttrykk... 10 1 PREPOSISJONAR Vi deler preposisjonane inn i ulike grupper etter kva dei fortel om: Stad: Tid:

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Mobbeplan Harøy skule 2006/2007

Mobbeplan Harøy skule 2006/2007 Mobbeplan Harøy skule 2006/2007 Førebygging 1.1 Skulemiljøet Ein venleg og integrerande skule er naudsynt for å oppnå eit godt læringsmiljø, både fagleg og sosialt. Skulen skal vere ein trygg og triveleg

Detaljer

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 1 TEIKNSETJING Punktum (.) Vi bruker punktum for å lage pausar i teksta. Mellom to punktum må det

Detaljer

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen!

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! 17. mai er annleis enn alle andre dagar. Ein stor bursdag der alle er inviterte, tenkjer Mina, medan

Detaljer

Plassebakken Barnehage

Plassebakken Barnehage Plassebakken Barnehage Plassebakken Post Austigard Februar 2012 www.plassebakken.no Hei alle sammen! Plassebakken Barnehage BA I januar har vi nytta oss av det fine veret å vøre mykje ute! Sjølv om det

Detaljer

Melding om behov for representant

Melding om behov for representant Send til fylkesmannen i det fylket der personen med behov for representant, oppheld seg fast. Melding om behov for representant Når skal det sendast inn melding om behov for å oppnemne representant? Kven

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,

Detaljer

Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene

Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene Kva når hjelpa ikkje helper? Samfunnstryggleik eit felles ansvar ei historie frå dei kommunale tenestene Ansvar! Eit ansvar for samfunnstryggleiken Der er vi kvar dag! Vi kjenner på ansvar, vi har ansvar

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt Ser du det? Hvordan jobbe med trosopplæring og bibelfortellinger med hovedvekt på det visuelle. Vi lever i en mer og mer visuell tid, og dette bør få konsekvenser for hvordan kirken kommuniserer med og

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Folketalsutviklinga i PANDA vert bestemt av fødselsoverskotet (fødde minus døde) + nettoflyttinga (innflytting minus utflytting). Fødselsfrekvensar og dødsratar

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Månen som ville lyse som ei sol (2012) av Elin Grimstad - og bruk av læringsvenn på 1. trinn PRESENTASJON AV BOKA: Kvifor er eg ikkje meir som sola?

Detaljer

Månadsbrev for ROSA mars 2015

Månadsbrev for ROSA mars 2015 Månadsbrev for ROSA mars 2015 Oppsummering/ evaluering av mars Mars har vore ein lunefull månad med tanke på veret, men vi gledar oss over mange fine dagar med sol og vårleg varme. Har vore mykje ute og

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema. 1 Oppdatert 16.05.09 Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.) Velkommen til Hordaland fylkeskommune sin portal

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

Er Jesus den einaste vegen til frelse?

Er Jesus den einaste vegen til frelse? 1 Er Jesus den einaste vegen til frelse? Innleiing på opningsseminaret på Misjonsveka, MF, 5. Februar 2008 Munntleg form, Anne Anita Lillebø Takk for invitasjonen! Er Jesus den einaste vegen til frelse?

Detaljer

Brødsbrytelsen - Nattverden

Brødsbrytelsen - Nattverden Brødsbrytelsen - Nattverden 1.Kor 11:17-34 17 Men når eg gjev dykk desse påboda, kan eg ikkje rosa at de kjem saman til skade, og ikkje til gagn. 18 For det fyrste høyrer eg at det er usemje mellom dykk

Detaljer

Alderspensjonistar som bur i utlandet

Alderspensjonistar som bur i utlandet Alders som bur i utlandet Av: Od d b j ø r n Ha g a Samandrag Talet på alders som bur i utlandet har auka mykje dei siste åra. I 199 var dei færre enn 6, i 27 om lag 27. Talet veks jamt med knapt 1 5 i

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

Mors friluftsliv - nyttig og naturleg

Mors friluftsliv - nyttig og naturleg 5. JANUAR 2016 Mors friluftsliv - nyttig og naturleg Friluftslivsseminar Sogndal 5. januar 2016 Inger Marie Vingdal, HIOA Livslangt liv i natur Kvinne født 1927 Gardbrukar og budeie til1994 Enke, pensjonist

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge KPI-Notat 2/2006 Kven skal bera børene? Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Ca. 65000 menneske er i

Detaljer

OMSETJING AV TRANSNASJONALE DØVE

OMSETJING AV TRANSNASJONALE DØVE OMSETJING AV TRANSNASJONALE DØVE LITT OM MEG SJØLV Som sagt, så heiter eg Sigrid. No skal eg fortelje om temaet her oppe. Først presenterer eg meg sjølv, så vil eg fortelje om mi erfaring med å reise internasjonalt,

Detaljer

MÅNADSBREV FOR APRIL GRØN

MÅNADSBREV FOR APRIL GRØN MÅNADSBREV FOR APRIL GRØN Oppsummering/ evaluering av månaden Også denne månaden har me vore mykje ute. Prøver å komma oss ut to gonger i løpet av dagen om veret er nokon lunde ok. Det er mykje sykling

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

Noteringshefte. N Y N O R S K Trinn 3 5

Noteringshefte. N Y N O R S K Trinn 3 5 Noteringshefte N Y N O R S K Trinn 3 5 Noteringshefte Personalia: Testpersonens namn:... Fødselsdato:... Norm:.. Skule/Institusjon:... Klasse:.... Testleiar:... Dato:.. Merknadar: 1. Leseflyt og leseforståing

Detaljer

LIKNINGAR. N Nynorsk SNAKKE TENKJE SJØLV EI ANNLEIS VERD LESE GRUPPER

LIKNINGAR. N Nynorsk SNAKKE TENKJE SJØLV EI ANNLEIS VERD LESE GRUPPER TENKJE SJØLV SNAKKE LESE GRUPPER JESUS FORTALDE OFTE HISTORIER SOM OVERRASKA FOLK. OPP NED ER EIT SAMTALEOPPLEGG PÅ ÅTTE SAMLINGAR BASERT PÅ LIKNINGAR SOM JESUS FORTALDE. DET KAN BRUKAST MED MANGE ELLER

Detaljer

nynorsk fakta om hepatitt A, B og C

nynorsk fakta om hepatitt A, B og C nynorsk fakta om hepatitt A, B og C Kva er hepatitt? Hepatitt betyr betennelse i levra. Mange virus kan gi leverbetennelse, og dei viktigaste er hepatitt A-viruset, hepatitt B-viruset og hepatitt C-viruset.

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 06.10.2014 SAKSHANDSAMAR: Ingvill Skogseth SAKA GJELD: Høyring - Stønad til helsetenester mottatt i eit anna EØS-land- Gjennomføring av pasientrettighetsdirektivet

Detaljer

Årsplan Samfunnsfag 7. trinn 2014/2015

Årsplan Samfunnsfag 7. trinn 2014/2015 Årsplan Samfunnsfag 7. trinn 2014/2015 Tid Emne Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering (veke) 33 40 Kontinenta og verdsdelar Arbeid med eit emne - forklare samanhengar mellom naturressursar, næringar,

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Valle Venstre. «Menneska er viktigare enn systemet.»

Valle Venstre. «Menneska er viktigare enn systemet.» Valle Venstre «Menneska er viktigare enn systemet.» Dette er Valle Venstre: Venstre er eit liberalt parti. Ein liberal politikk tek utgangspunkt i det enkelte mennesket, samstundes med at alle har ansvar

Detaljer

3.2.4 Døme for vidaregåande opplæring: Religiøs, etnisk og kulturell variasjon

3.2.4 Døme for vidaregåande opplæring: Religiøs, etnisk og kulturell variasjon Uansett om elevane skal svare på den individuelle oppgåva skriftleg eller munnleg, kan læraren og elevane avtale når og korleis det kan vere formålstenleg med tilbakemeldingar. Læraren kan bruke undervegsvurderinga

Detaljer

HEILSETNINGAR... 2 Ordstilling... 2 Oppsummering av ordstilling... 10 Spørjesetningar... 11 Imperativsetningar... 15 Det-setningar...

HEILSETNINGAR... 2 Ordstilling... 2 Oppsummering av ordstilling... 10 Spørjesetningar... 11 Imperativsetningar... 15 Det-setningar... HEILSETNINGAR... 2 Ordstilling... 2 Oppsummering av ordstilling... 10 Spørjesetningar... 11 Imperativsetningar... 15 Det-setningar... 16 1 HEILSETNINGAR Ordstilling I ei norsk setning kjem orda i ei bestemt

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1 Rolf Lystad 12.05.14 Oklavegen 4 6155 Ørsta Utdanningsavdelinga v/ståle Solgard Møre og Romsdal fylkeskommune Fylkeshuset, Julsundvegen 9 6404 Molde Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen

Detaljer

FOLKETRYGDA Søknad om yting ved fødsel og adopsjon

FOLKETRYGDA Søknad om yting ved fødsel og adopsjon NAV 14-05.05 FOLKETRYGDA Søknad om yting ved fødsel og adopsjon Den som får barn ved fødsel eller adopsjon, og er medlem av folketrygda, har rett på foreldrepengar eller eingongsstønad. Du finn meir informasjon

Detaljer

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Namn: Klasse: 1. Gjennomgang av skjemaet «Førebuing til elev- og foreldresamtale» 2. Gjennomgang av samtaleskjemaet 3. Gjennomgang av IUP og skriving av avtale

Detaljer

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Velkomsthelsing. Leiar: Forsamlinga skal i dag ta imot dette barnet (bruk gjerne namnet). Vi gjer dette med glede og i bevissthet om det ansvaret dette legg på

Detaljer

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN OG UNGDOM SINE REAKSJONAR I denne brosjyra finn du nyttige tips for deg som er innlagt, og har barn under 18 år. Når ein i familien vert alvorleg

Detaljer

6. trinn. Veke 24 Navn:

6. trinn. Veke 24 Navn: 6. trinn Veke 24 Navn: Takk for ei fantastisk fin førestilling i går! Det var veldig kjekt å sjå dykk, både på formiddagen og på ettermiddagen. Eg vart veldig stolt! No må vi få rydda opp og pakka litt

Detaljer

TIL REKTORANE PÅ KNUTEPUNKTSKOLANE 29.08.2012

TIL REKTORANE PÅ KNUTEPUNKTSKOLANE 29.08.2012 1 TIL REKTORANE PÅ KNUTEPUNKTSKOLANE 29.08.2012 Velkommen til FYR-samling. Eg vel å tru at FYR er noko av det viktigaste som skjer her i landet, og dermed at de - som leiarar på knutepunktskolane, har

Detaljer