ALT HENG SAMAN MED ALT. Eit arbeidshefte for skulen med informasjon, forslag til tiltak og oppgåver til undervisninga.

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "ALT HENG SAMAN MED ALT. Eit arbeidshefte for skulen med informasjon, forslag til tiltak og oppgåver til undervisninga."

Transkript

1 ALT HENG SAMAN MED ALT Eit arbeidshefte for skulen med informasjon, forslag til tiltak og oppgåver til undervisninga.

2 2 Klimahefte: Alt heng saman med alt Innhaldsliste 02 Forord 04 Klimakvote 05 Kolofon 05 01:INTRO 02:FAKTA Drivhuseffekten 08 Klimagassar 10 Isen smeltar 14 Havet stig 16 Vêret endrar seg 17 Dyr og planter får problem 19 03:KONSEKVENSAR

3 1: Innhaldsliste 3 UTSLEPPSKJELDER Sjå oversikten over dei 04:norske utsleppa : TILTAK Internasjonalt samarbeid 26 Kva gjer vi i Noreg? 28 Lokale klimaplanar 30 06: HVA KAN DU GJERE? Inviter personar med klimakompetanse Engasjer deg i klimaspørsmål Kva læringsmål bør du setje? Grunnleggjande dugleikar i faget Lærarplan i norsk Lærarplan i naturfag Konkrete arbeidsoppgåver Dine eigne notat

4 4 Klimahefte: Alt heng saman med alt Forord Kampen mot klimagassane og mot global oppvarming er den aller største miljøutfordringa i dag. Miljøproblema heng saman og påverkar kvarandre. Vi har derfor valt tittelen «Alt heng saman med alt» på dette heftet. Global oppvarming og andre miljøspørsmål skal inn i skulen på alle trinn. Formålet med dette heftet er å inspirere lærarar på mellomtrinnet og i ungdomsskulen til å ta dagsaktuelle klimaproblemstillingar inn i undervisninga. Elevar på vidaregåande trinn vil også ha nytte av å bruke heftet. Heftet kan brukast som eit verkty til å få meir kunnskap om klimaendringane og til å bli meir aktiv og miljømedviten. I opplæringslova 1 1 står det: «Elevane [...] skal lære å tenkje kritisk og handle etisk og miljøbevisst. Dei skal ha medansvar og rett til medverknad.» I den generelle delen av Kunnskapsløftet (K06) er det i første rekkje avsnitta «Det miljømedvitne mennesket» og «Det integrerte mennesket» dette heftet knyter an til. Her heiter det mellom anna: «Elevane må lære å sjå ting i samanheng og halde overblikk lære å skode framover i livet og utover i verda. Undervisninga må vekkje deira tru på at solidarisk handling og felles innsats kan løyse dei store globale problema.» Heftet dekkjer også nokre konkrete mål i fagplanane i NORSK og NATURFAG naturfag for 4., 7. og 10. trinn. Ved å arbeide med oppgåver frå dette heftet får elevane dessutan øvd opp grunnleggjande dugleikar i begge desse faga. På nettsidene til Avis i Skolen finst det fleire oppgåver. Vi ønskjer dykk lykke til med dagsaktuell klimaundervisning! David Helbæk

5 1: Intro 5 6 kvoter CO2 Utgivar: Miljøstatus i Noreg og Avis i Skolen/Mediebedriftenes Landsforening Vi har kompensert for klimagassutsleppa knytte til produksjonen av dette heftet ved å kjøpe kvotar tilsvarande utslepp av 6 tonn CO2. Dette svarer til 909 kroner (pris per ) gjennom SFT sin nettbutikk for frivillig kvotekjøp: Forfattar: David Helbæk Redaktørar: Per Tore Moen, Sigurd Ø. Sæthre, Ingunn Selvik og Gro Haram Konsept og design: Lettlest Media AS Trykk: Grøset Trykk AS Foto: istockphoto.com om ikkje anna er spesifisert iljostatus.no DU KAN LASTE NED HEFTET HER:

6

7 02: Fakta Forskarar har aldri vore sikrare på at det er vi menneske som har skulda for den globale oppvarminga som vi har sett i dei siste femti åra.

8 8 Klimahefte: Alt heng saman med alt Drivhuseffekten Drivhuseffekten er namnet på den kompliserte prosessen som gjer at gjennomsnittstemperaturen på jorda aukar. Namnet kjem av at prosessen liknar på den som gjer at temperaturen inne i eit drivhus aukar når sola skin inn gjennom glasrutene. Atmosfæren kan samanliknast med glaset i drivhuset, og er eit tynt luftlag kring jorda. Luftlaget består av 20 prosent oksygen (O2) og 78 prosent nitrogen (N2), i tillegg til små mengder av såkalla klimagassar. Klimagassane er både naturlege gassar, som karbondioksid (CO2), metan og lystgass, og menneskeskapte klor- og fluorsambindingar, til dømes KFK- og HFK-gassar. Mesteparten av energien frå sola kjem som kortbølgja stråling som lett trengjer gjennom atmosfæren. Visse skyer og isdekte område reflekterer 30 prosent av denne kortbølgja strålinga, medan 20 prosent blir absorbert av skyer, vassdamp og ein del andre gassar. Det meste (50 %) når fram til og varmar opp jordoverflata, både landjorda og verdshava. Den oppvarma jordoverflata sender ut energi i form av langbølgja stråling. Klimagassane i atmosfæren slepper ikkje den langbølgja strålinga like lett igjennom som den kortbølgja, og energien blir dermed halden att i den lågaste delen av atmosfæren. Utan drivhuseffekten ville gjennomsnittstemperaturen på jorda ha vore om lag 18 C, ikkje +15 C, som han er no. Då hadde store delar av jorda vore dekt av is, og det ville vore uråd for menneske å bu i desse områda. Systemet har vore i balanse i millionar av år. Rett nok har det vore klimaendringar tidlegare òg, mellom anna på grunn av variasjonar i solaktiviteten, endringar i jordbana og jordaksen i forhold til sola og samansetjinga av gassane i atmosfæren. Dei klimaendringane vi ser i dag, kjem av ein dramatisk auke i middeltemperaturen på jorda, og denne auken kjem i hovudsak på grunn av menneskeleg aktivitet. Sidan den industrielle revolusjonen har CO2 konsentrasjonen i atmosfæren auka med nesten 40 prosent. No er konsentrasjonen Oppgåve 1: Eksperten Tenk deg at du er blitt ekspert på drivhuseffekten. Du har fått i oppdrag å halde eit kort foredrag for ei gruppe menneske som er nokre år yngre enn deg. Korleis ville du ha ordlagt deg? Kva døme ville du ha nytta? Kva for hjelpemiddel ville du ha trekt inn i foredraget for gi ei enkel og god forklaring? høgre enn han har vore dei siste åra. Klimagassane lever lenge i atmosfæren. Sjølv om vi hadde slutta heilt med å sleppe ut klimagassar frå i dag av, ville temperaturen ha halde fram å stige i fleire tiår framover. Noko over halvparten av den menneskeskapte drivhuseffekten kjem av auka konsentrasjon av karbondioksid i atmosfæren. Men også andre gassar og partiklar har innverknad på drivhuseffekten. Les meir på Miljøstatus i Noreg: DRIVHUSEFFEKTEN miljostatus.no/drivhuseffekten

9 FORKLARING: Kortbølgja stråling Langbølgja stråling 20% av desse strålane blir absorberte av atmosfæren. SOLA sender kontinuerleg kortbølgja strålar mot jorda. 2: Fakta Drivhuseffekten 9 30 % av strålane reflekterer jorda ut i verdsrommet. JORDA sender ut langbølgja stråling. Klimagassar i atmosfæren absorberer ein del av energien i denne strålinga. 50 % av strålane blir absorberte av jorda. KLIMAGASSER i atmosfæren absorberer langbølgja stråling frå jorda, og det gjer at temperaturen på jordoverflata aukar. Karbondioksid og vassdamp er døme på slike gassar. ATMOSFÆREN består for det meste av oksygen og nitrogen. Ingen av desse gassane er klimagassar. Dei absorberer nemleg ikkje langbølgja stråling. Kjelde: Illustrasjon: Lettlest Media AS

10 10 Klimahefte: Alt heng saman med alt Klimagassar Les meir på Miljøstatus i Noreg: KLIMAGASSER miljostatus.no/klimagasser Dei viktigaste klimagassane er karbondioksid, metan, lystgass, ozon og fluorhaldige gassar. Auka konsentrasjon av karbondioksid (CO2) er den viktigaste årsaka til den globale oppvarminga. Dei andre gassane er også viktige, sjølv om det berre finst små mengder av dei. Årsaka er at desse gassane gir ein så sterk drivhuseffekt. FAKTA: n Overflatetemperaturen på jorda har auka med 0,74 C dei siste hundre åra. Sidan 1990 har vi opplevd 14 av dei varmaste åra som er blitt målte sidan ein tok til med globale målingar av lufttemperatur i n Temperaturen på jorda aukar i takt med aukande konsentrasjonar av klimagassar i atmosfæren. Til dømes har metan 21 gonger så sterk drivhuseffekt som CO2. Fluorhaldige gassar som svovelheksafluorid (SF6) og PFK gassar er blant dei klimagassane vi kjenner til som gir sterkast drivhuseffekt. Ei viss mengd SF6 fører til nesten gonger så sterk oppvarming som ei tilsvarande mengd CO2 sett i eit hundreårsperspektiv. Vassdamp har også ein drivhuseffekt. Atmosfæren si evne til å halde på vassdampen aukar med temperaturen. Det gjer at vi får ein sjølvforsterkande effekt: Utslepp av klimagassar fører til høgre temperatur, som igjen fører til meir Kor mykje har temperaturen auka? Temperaturen kan kome 4 5 C over dagens nivå ved slutten av dette hundreåret om vi ikkje bremsar veksten i klimagassutsleppa. Det kjem til å få katastrofale følgjer for livet på jorda. n Noreg og EU har som mål å avgrense den globale temperaturauken til 2 C. Jamvel ein slik auke kjem til å få dramatiske konsekvensar. I store område kjem det ikkje vassdamp i atmosfæren. Dermed aukar temperaturen endå meir. På denne måten resulterer utslepp av ein klimagass som CO2 til ei monaleg kraftigare oppvarming enn den oppvarminga den direkte drivhuseffekten av klimagassen gir. Oppgåve 2: Kommentatoren Noreg og EU har som mål å avgrense den globale temperaturauken til 2 C. Kva konsekvensar vil ein auke på 2 C få ut frå illustrasjonen på neste side? Kva meiner du? Kommenter denne prognosen overfor ein kamerat. til å vere mogleg å bu, og millionar av menneske kan bli tvinga til å flytte frå heimane sine. KJELDER: FNs klimapanel IPCC: Bjerknessenteret eit internasjonalt forskingssenter med fokus på høge breiddegradar: CICERO ein frittståande forskingsstiftelse knytt til Universitetet i Oslo:

11 2: Fakta Klimagassar 11 Konsekvensar av at temperaturen aukar: Vatn Auka tilgang på vatn i fuktige tropeområde og ved høge breiddegradar Redusert tilgang på vatn og meir tørke nær ekvator og i delvis uttørka område ved låge breiddegradar Talet på menneske som får merke følgjene: 0,4 til 1,7 milliardar 1,0 til 2,0 milliardar 1,1 til 3,2 milliardar Endå fleire menneske får problem med vassforsyninga Økosystem Fleire utrydda amfibiar % av artane i større fare for å bli utrydda Omfattande utryddingar over heile joda Meir korallbleiking Dei fleste korallar blir bleikte Omfattande koralldød Endring i leveområde og auka fare for skogbrann Jordsmonn og vekstar går over frå å ta opp til å sleppe ut CO2 15 % av økosystema påverka 40 % av økosystema påverka Mat Låge breiddegradar: Avlingane frå ein del kornsortar blir reduserte Middels til høge breiddegradar: Somme kornsortar kjem til å gi større avlingar Avlingane frå alle kornsortar blir reduserte Reduksjon i visse regionar Kyststrøk Meir skadar som følgje av flaum og storm Fleire menneske i fare for å bli utsette for flaum ved kysten kvart år: 0 til 3 millionar 2 til 15 millionar Omtrent 30 % tap av våtmarker ved kysten Helse Auka belastningar på grunn av feilernæring, diaré, infeksjonssjukdommar og hjarte- og lungesjukdommar Fleire sjuke og døde som følgje av hetebølgjer, r flaum og tørke Endra fordeling av ein del smitteberarar Store belastningar for helsetenestene Einskildhendingar Lokal tilbaketrekking av isen på Grønland og i Vest-Antarktis På sikt vil vi få eit havnivå som er fleire meter høgre, som følgje av at isen smeltar Endra kystlinjer over heile verda og overfløyming av lågtliggjande område Endra marine økosystem fordi sirkulasjonen i Atlanterhavet blir svekt Konsekvensane vil variere etter graden av tilpassing, omfanget av temperaturendringane og den sosio-økonomiske utviklinga. Kjelde: FNs klimapanel, 2007

12

13 03: Konsekvensar Fattige utviklingsland, som har hatt små utslepp og medverka minst til å skape problemet, kjem til å bli hardast ramma av klimaendringane. Desse landa har også dei dårlegaste føresetnadene for å tilpasse seg endringane.

14 14 Klimahefte: Alt heng saman med alt Isen smeltar Ein naturleg konsekvens av høgre temperatur, er at is og snø smeltar. Satellittbilete viser klart at iskanten rundt innlandsisen på Grønland har trekt seg mykje tilbake på få år. Temperaturendringar har også ført til at landisen på Antarktishalvøya er blitt meir ustabil. Store isfjell blir brotne laus frå isbremmane som flyt på havet. Desse isbremmane er forlengingar av innlandsisen i Antarktis. Det er i første rekkje i denne delen av Antarktis vi ser at det skjer ei nedsmelting av isen. Smelting av iskappene på Grønland og Antarktis gjer at havet stig. Satellittbilete viser at utbreiinga av havisen om sommaren i Arktis har minka med om lag 34 prosent sidan Det fører ikkje til at havet stig, men vi får mindre isdekte område som reflekterer innstråling frå sola. I staden blir innstrålinga absorbert i havet, som då blir varmare. Dette forsterkar issmeltinga. Permafrost (jordgrunn som er frosen året rundt) tiner fleire stader. Når permafrosten tiner, blir det frigjort metangass, som er ein sterk klimagass. Dermed får vi ei endå sterkare global oppvarming. I tillegg oppstår det andre problem. I område der grunnen tiner, blir infrastrukturen og høvet til å transportere folk og varer også påverka. Bygningar som før stod støtt på frosen grunn, kan rase saman. Vi ser også endringar i økosystema. Det kan oppstå våtmarker der det før var permafrost og tørr tundra, og vegetasjonsdekket kan bli øydelagt. Det kan igjen føre til erosjon som gjer at jordsmonnet forsvinn.

15 3: Konsekvensar Isen smeltar 15 Oppgåve 3: Miljøjournalisten Tenk deg at du er tilsett som journalist i ei lita lokalavis i år Du har fått i oppdrag av redaktøren å intervjue ein fiskar (eller ein bonde) om dei utfordringane som har oppstått i yrket hans eller hennar på grunn av klimaendringane. Kva trur du han eller ho ville ha fortalt, og korleis ville du ha vinkla reportasjen? Noen døme: n Meir nedbør, særleg på Vestlandet og i Nord Noreg. FAKTA: n Ekstrem nedbør blir truleg meir vanleg, det same blir ras og flaum. n Temperaturen kjem til å stige over heile landet, mest i innlandet og i Nord Noreg, og mest om vinteren. n Grensa mellom mildt og vått vinterklima og kaldt innlandsklima med snø kjem til å flytte seg oppover i høgda og mot aust. n Kraftig tilbakegang av Klimaendringar og konsekvensar i Noreg isbrear mest sannsynleg kjem alle mindre isbrear til å forsvinne. n Både einskildartar og heile økosystem kan bli påverka negativt. Spesielt kjem artar som allereie er sårbare og truga, til å bli ramma. n Framande plantar og dyr kjem til å få betre vilkår (til dømes villsvin, mårhund, platanlønn og fleire insektartar). Dei kan vere eit trugsmål mot artar som høyrer heime her i dag. n Havet tek opp store mengder CO2. Det gjer at vatnet blir surare, og det fører til Oppgåve 4: Kart om konsekvensar av klimaendringar Gjer deg kjend med dette kartet frå Miljøstatus i Norge: kart-over-klimaendringer Kva tankar gjorde du deg då du fekk denne informasjonen? Plukk ut dei viktigaste opplysningane. Fortel om dei til ein kamerat. mindre gunstige leveforhold for ulike typar av plankton og korallar. n Lengre vekstsesong og nye planteartar. Samtidig kan hyppigare og meir intens nedbør skape problem under innhaustinga og føre til erosjon. Eit varmare klima kan også gi oss fleire og nye skadedyr. KJELDER: Klimatilpasningsutvalet: CICERO: cicero.uio.no/fakta Miljøstatus i Norge: miljostatus.no senorge.no dagleg oppdaterte kart som gir opplysningar om snø, vêr, vatn og klima i Noreg: senorge.no

16 16 Klimahefte: Alt heng saman med alt Havet stig At havet stig, kjem både av at havet blir oppvarma, for vatn utvidar seg når det blir varmare, og av at is og snødekke på land smeltar. Om lag halvparten av alle menneske på jorda lever i kystnære område. Ca. 50 millionar menneske opplever flaum kvart år. Dersom havnivået stig med ein halv meter, kan dette talet bli dobla. Eit éin meter høgre havnivå kjem til å få dramatiske konsekvensar. Mange øyar og store kystområde blir då overfløymde. FNs klimapanel trur at vi får ei havnivåstiging på cm innan Ca. 50 millionar menneske opplever flaum kvart år. Kva er det som får havnivået til å endre seg? Lagring av overflatevatn, utvinning av grunnvatn, bygging av reservoar, endringar av avløp og vatn som siv inn i formasjonar i grunnen Endringar i sirkulasjonsmønsteret ved havoverflata og på havdjup, i tillegg til stormfloder Senka overflatenivå i elvedeltaregionar, landforflyttingar og forskyvingar i jordskorpa Oppvarming av hava får vatnet til å utvide seg Vatn som er lagra på land i form av isbrear og iskapper, brotnar laus eller smeltar og renn ut i havet Kjelde: Philippe Rekacewicz (GRID-Arendal) Vital Climate Graphics 2002, basert på David Griggs i Climate Change 2001, synteserapport, bidrag frå arbeidsgruppe I, II og III til den tredje analytiske rapporten frå FNs klimapanel, Cambridge University Press, 2001

17 3: Konsekvensar Vêret endrar seg 17 Vêret endrar seg VÅTARE DER DET ALLEREIE ER VÅTT Tropiske orkanar og tyfonar herjar stadig oftare og blir stadig sterkare. Når dei treffer kyststrøk der det bur folk, blir øydeleggingane enorme. Ofte fører dei også med seg store nedbørsmengder, og det forsterkar øydeleggingane. Også her heime opplever vi oftare ekstreme nedbørsmengder. Faren for flaum i elvane kjem til å auke i store delar av Europa. Kystområde kjem til å bli meir utsette for flaum og erosjon, og det vil vere til skade for busetnaden og jordbruket langs kysten. TØRRARE DER DET ALLEREIE ER TØRT I allereie tørre område fører auka fordamping til uttørking av jordsmonnet. Høgre temperaturar og mindre nedbør år etter år forsterkar forørkninga fleire stader. FNs klimapanel ventar ein reduksjon av dei landområda i Afrika som kan brukast til jordbruk. Her er allereie store område truga av tørke. DET BLIR VARMARE Temperaturen aukar mest over landområda ved polane. I Arktis aukar temperaturen dobbelt så mykje som gjennomsnittet i verda. Temperaturauken her er ekstra alvorleg, ettersom konsekvensane mindre snø og is som kan reflektere sollyset gjer at den globale oppvarminga blir forsterka. Allereie i dag er det mange millionar menneske som har dårleg tilgang på reint vatn. Får vi ein temperaturauke på 2 C, kan så mykje som éin til to milliardar menneske stå i fare for å misse tilgangen på reint vatn i I Nord-Europa kan høgre temperaturar gi fleire positive effektar for jordbruket, medan ein ventar at produksjonen i Sør- og Aust- Europa kjem til å gå ned på grunn av tørke. Tradisjonelle turiststader kjem til å bli påverka av temperaturauken. Det gjeld stader i Sør Europa dit folk dreg om sommaren, der vi får fleire hetebølgjer, og det gjeld vintersportsstader der ein allereie slit med snømangel. Kartet på neste side viser korleis klimaendringane påverkar vassforsyninga i verda.

18 18 Klimahefte: Alt heng saman med alt Truga vassforsyning og klimaendringar Trusselnivå ikkje noko lite Forhold mellom uttak og tilgang på vatn (i 2000) moderat høgt svært høgt Regionar der ein ventar at klimaendringar fører til redusert tilgang på vatn. Kjelde: FNs klimapanel, 2007 n I dei seinare åra har vi stadig oftare fått meldingar om ekstremvêr som hetebølgjer, kraftige stormar, flaum, tørke og andre «unormale» vêrfenomen. FAKTA: Mykje tyder på at hetebølgjene og reduksjonen Meir ekstremvêr fører til fleire katastrofar i kuldeperiodar i dei siste tiåra kjem av menneskeskapte klimaendringar. n Flaum, mellom anna i Europa, Søraust Asia og Afrika, og øydeleggjande tørke i andre delar av verda har truleg også samanheng med klimaendringane. n Hyppigare og meir intenst ekstremvêr i åra framover kan føre til fleire katastrofehendingar, som akutt tørke og overfløymingar. KJELDER: FNs klimapanel (engelskspråkleg):

19 FLEIRE SJUKDOMMAR Tropesjukdommar som malaria, gul feber og denguefeber kan spreie seg til nye område når det blir varmare. Meir flaum og tørke kan få store konsekvensar. Fleire kan bli underernærte, og sjukdommar som blir spreidde gjennom mat eller vatn, som kolera, salmonella og dysenteri, kan bli meir utbreidde. FLEIRE MÅ FLYKTE FN fryktar at om lag femti millionar menneske må flykte frå leveområda sine på grunn av den globale oppvarminga innan Men klimaflyktningar har ikkje status som flyktningar internasjonalt. Ifølgje FNs flyktningkonvensjon er ein flyktning ein person som flyktar frå forfølging på grunn av rase, religion, nasjonalitet, medlemskap i ei bestemt sosial gruppe eller politisk overtyding. Vedkomande må også ha kryssa ei landegrense, og det er det mange klimaflyktningar som ikkje gjer. Dyr og plantar får problem Overslag viser at ein gjennomsnittleg temperaturauke på om lag 2 C kan føre til at prosent av alle artar i verda blir meir utryddingstruga. Dei fleste økosystem kjem til å få problem med å tilpasse seg. Eit varmare klima gjer at artar må flytte oppover i fjellet eller nordover. Nokre av dei artane som held til i fjellet og i Arktis, kjem til å Oppgåve 5: Ekstreme kriterium for kva som er nyhende? Journalistar er «glade i» ekstreme situasjonar. Det blir godt stoff. KVISA er ein enkel hugseregel for kva som er nyhendekriterium. KVISA står for Konflikt, Vesentleg, Identifikasjon, Sensasjon og Aktualitet. Ei sak har større sjanse til å kome med i media dersom saka er nær, vedkjem mange, har med ein maktperson eller kjendis å gjere, er uvanleg, er kjensleladd og det er mange pengar involvert. Kriteria for kva som er eit nyhende, kan vere vektlagde litt ulikt i ei riksavis og i ei lita lokalavis. Leit etter ei ekstrem klimahending i avisspaltene. Ville du ha presentert saka på same måten som avisa? 3: Konsekvenser Dyr og plantar får problem 19 misse leveområda sine og har ikkje nokon god stad å flytte til. Artar med små populasjonar er spesielt utsette. I Noreg kan artar som lever her no, bli fortrengde av artar som er tilpassa eit varmare klima. Eit døme er fjellreven, som berre finst i små populasjonar, og som allereie er ein svært truga art. I dei seinare åra har raudreven breidd seg lenger mot nord og oppover i fjellet. Tilgangen på mat for raudreven er blitt betre, mellom anna som følgje av eit varmare klima. Når raudreven etablerer seg i fjellet, kan det kome til å gå ut over fjellreven. Isbjørnen er heilt avhengig av havisen for å finne mat. Det viktigaste byttedyret for isbjørnen, ringselen, er om mogleg endå meir avhengig av havisen. Ringselen føder ungane sine i snøholer på isen. I ein del fjordar på vestkysten av Svalbard, der det ikkje har vore is om våren i dei siste åra, er det heller ikkje blitt fødd ringselungar. Slik blir ringselen, og dermed også næringsgrunnlaget for isbjørnen, truga.

20 Utslepp av klimagassar i Noreg fordelt på kjelde Millionar tonn CO2-ekvivalentar Industri Olje- og gassverksemd Vegtrafikk Andre mobile utslepp Landbruk Andre utslepp Kjelde: Statistisk sentralbyrå, Statens forureiningstilsyn 2009 ilde: Statistisk sentr

21 04: Utsleppskjelder I Noreg kjem størstedelen av klimagassutsleppa frå olje og gassverksemd, transport og industri. Auka økonomisk aktivitet fører til auka utslepp av klimagassar, særleg gjeld det utslepp av CO2 frå olje og gassverksemd og transport.

22 22 Klimahefte: Alt heng saman med alt OLJE OG GASS I Noreg står olje- og gassverksemda for ein stor og aukande del av klimagassutsleppa. Størsteparten av utsleppa er knytt til straumproduksjon ved bruk av gass på plattformene, og til fakling av naturgass. Teknisk sett er det mogleg å redusere utsleppa monaleg. TRANSPORT Ein stor del av klimagassutsleppa i Noreg kjem frå transportsektoren. 40 personar i ein buss gir mindre utslepp enn 40 personar i kvar sin bil. Også tiltak som reduserer behovet for transport, til dømes ei meir kompakt utbygging av byar og tettstader, kan medverke til å redusere utsleppa. Det vil også meir drivstoffgjerrige køyrety eller bruk av fornybar energi i køyretya gjere. Dersom ein større del av transporten blir overført til jernbane, unngår vi utslepp frå vegtrafikk. INDUSTRI Utsleppa av klimagassar frå industrien blei redusert med 27 prosent frå 1990 til FAKTA: Utslipp av klimagasser i 2008* (totalt 53,8 mtonn CO2-ekvivalenter) Andre utslepp 7% Landbruk 8% Andre mobile utslepp 13% Utslepp av klimagassar i 2008* Industri 26% (totalt 53,8 mtonn CO2-ekvivalentar) n CO2-ekvivalentar: For å kunne samanlikne kva evne dei ulike klimagassane har til å varme opp atmosfæren, kan vi rekne dei om til CO2-verdiar, såkalla CO2-ekvivalentar. Alle utslepp kan då samanliknast direkte, ettersom dei får same eining. Vegtrafikk 19% *førebels tal Kjelde: Statistisk sentralbyrå, Statens forureiningstilsyn 2009, Olje- og gassverksemd 27% *foreløpige tall Kilde: Statistisk sentralbyrå, Statens forurensningstilsyn, 2009 UTSLEPPSKJELDER OG TILTAK: Miljøstatus i Noreg: miljostatus.no/kilder-til-utslipp

23 Forbetringar i prosessane og andre tiltak har ført til reduserte utslepp av fleire klimagassar, særleg fluorhaldige gassar. Utsleppa av CO2 har auka noko. Sjølv om utsleppa totalt sett har gått ned, er det mogleg å få til ytterlegare reduksjonar gjennom prosessforbetringar og energieffektivisering. LANDBRUK Utsleppa av klimagassar frå landbruket har vore stabile sidan 1990 og utgjer om lag åtte prosent av dei samla utsleppa. Landbruket er den største kjelda til utslepp av metan og lystgass. AVFALL Utsleppa frå avfallsdeponi utgjer om lag to prosent av klimagassutsleppa i Noreg, og noko over ein firedel av metanutsleppa. Metangassen blir danna når organisk materiale, som matavfall og papir, blir brote ned utan tilførsel av oksygen. I 2009 blei det forbode å deponere organisk materiale. Over tid kjem dette til å ha stor effekt på utsleppa frå avfallssektoren. OPPVARMING AV HUSVÆRE I Noreg er klimagassutsleppa frå oppvarming av bustadhus små, for størsteparten av oppvarminga skjer ved hjelp av elektrisitet produsert av vasskraft. Billig vasskraft har ført til høgt elektrisitetsforbruk og svak motivasjon for energieffektivisering og bruk av alternative energikjelder. Energieffektivisering gir ein klimagevinst anten oppvarminga skjer ved bruk av olje, gass eller elektrisitet. Gevinsten kjem først og fremst av at mindre import eller auka eksport av elektrisitet fører til mindre utslepp frå anlegg i 4: Utsleppskjelder utlandet som bruker fossile brensel. Overgang til alternative energikjelder som bioenergi, spillvarme, varmepumper og solenergi kan redusere oljeforbruket, og kan også redusere behovet for å byggje ut meir gass-, vass- og vindkraft. Oppgåve 6: Miljødetektiven Tenk deg at du er utnemnd til miljødetektiv på heimstaden din. Du har fått i oppdrag å finne dei største klimagasskjeldene. Korleis vil du gå fram? På kva tidspunkt og korleis vil du informere pressa om funna dine? 23 n Ein kan lett kjenne seg makteslaus når ein grublar på globale spørsmål, til dømes klimaendringane. FAKTA: Men det finst mykje du kan gjere noko med. All endring begynner med deg sjølv. Rekn ut dine eigne utslepp Klimakalkulator: n Ved hjelp av klimakalkulatorar kan du rekne ut dine eigne utslepp av klimagassar. På bakgrunn av klimaprofilen din kan du så gi ein lovnad om å kutte i eigne utslepp. Ein nordmann slepper ut ca. 12 tonn CO2 i året, tre gonger så mykje som gjennomsnittet i verda. KLIMAKALKULATORAR: Enova: Klimakutt: Mitt klima: Klimaløftet: Klimaloftet/Klimakalkulator/ co2.sft.no:

24 INNBYGGJAR PER LANDA RIKE HAR UTSLEPPA DEI DEI STØRSTE

25 05: Tiltak Både internasjonalt og nasjonalt blir det arbeidd med å få på plass avtaleverk for å redusere omfanget av klimaproblema. Styresmaktene har eit stort ansvar for å syte for at utsleppa blir reduserte. Det er også mykje den einskilde kan gjere.

26 26 Klimahefte: Alt heng saman med alt Foto: Statens forureiningstilsyn Internasjonalt samarbeid FNs klimakonvensjon er det sentrale rammeverket for internasjonalt samarbeid når det gjeld å kjempe mot klimaendringar og førebu tilpassingar til klimaendringar. Konvensjonen blei vedteken i 1992 og blei sett i kraft i I alt 192 land har slutta seg til konvensjonen. Artikkel 2 i klimakonvensjonen definerer målet for arbeidet slik: «... stabilisere konsentrasjonen av klimagassar i atmosfæren på eit nivå der vi unngår farleg menneskeleg påverknad på klimasystemet.» Konvensjonen slår fast fleire viktige prinsipp for klimaarbeidet, til dømes at industrilanda har eit særskilt ansvar for å gå føre i prosessen med å redusere klimagassutsleppa. Kyotoavtalen under Klimakonvensjonen fastset bindande og talfesta forpliktingar når det gjeld utslepp frå industrilanda. Målet er å redusere det samla utsleppet av

27 klimagassar frå industrilanda med minst fem prosent i forhold til 1990 nivået i perioden Den prosentvise storleiken på forpliktingane varierer frå land til land. Noreg har forplikta seg til å ikkje auke utsleppa med meir enn éin prosent frå 1990 til Kyotoavtalen blei sett i kraft i No har meir enn 180 land slutta seg til avtalen. USA, som er eit av dei landa som har størst utslepp av klimagassar per innbyggjar, har valt å stå utanfor. KINA STØRST I VERDA Kina har gått forbi USA som det landet i verda som har dei største totale utsleppa. Men i forhold til folketalet er det framleis dei rike landa som har dei største utsleppa. Ein gjennomsnittleg amerikanar har fem gonger så høge utslepp som ein gjennomsnittleg kinesar. I 2012 er den første avtaleperioden i Kyotoavtalen omme. Det går føre seg forhandlingar om ein ny avtale som skal ta til å gjelde frå Desse forhandlingane skal etter planen avsluttast på eit møte i København i desember Følg med i media: Kva blei resultatet av møtet? No har meir enn 180 land slutta seg til avtalen. USA, som er eit av dei landa som har størst utslepp av klimagassar per innbyggjar, har valt å stå utanfor. Les meir på Miljøstatus i Noreg: KYOTOAVTALEN miljostatus.no/kyotoavtalen 5: Tiltak Internasjonalt samarbeid 27 Kva er FNs klimapanel? n FNs klimapanel, Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC, blei etablert i I 2007 fekk IPCC Nobels fredspris saman med Al Gore. n Klimapanelet driv ikkje eiga forsking, men vurderer og samanfattar den nyaste vitskaplege litteraturen som er relevant for å forstå menneskeskapte klimaendringar og moglege tiltak og tilpassingar. Rapportane frå IPCC blir haldne for å vere det viktigaste faglege grunnlaget for den internasjonale klimapolitikken. n Den siste hovudrapporten frå Klimapanelet kom i Meir enn tusen forskarar frå 130 land deltok i arbeidet med rapporten. n Den neste hovudrapporten frå FNs klimapanel kjem i KJELDER: Statens forureiningstilsyn: FNs klimapanel (engelskspråkleg): FAKTA:

28 28 Klimahefte: Alt heng saman med alt Kva gjer vi i Noreg? Gjennom regjeringa si klimamelding frå 2007 og klimaforliket i Stortinget har Noreg sett seg meir ambisiøse mål enn det som ligg til grunn i Kyotoavtalen. Målet er at klimagassutsleppa skal vere ni prosent lågare i perioden enn i Det skal skje gjennom ein kombinasjon av tiltak i Noreg, samarbeidsprosjekt med andre land og kjøp av kvotar i utlandet. Denne avgifta og andre verkemiddel har ført til at utsleppa har vore lågare enn dei elles ville ha vore. Men verkemidla har ikkje vore tilstrekkelege til å få dei norske klimagassutsleppa ned. Frå 1990 til 2008 auka utsleppa med åtte prosent. Årsaka er først og fremst ein kraftig auke i utsleppa frå transportsektoren og frå olje og gassverksemda. Utsleppa frå industrien har derimot gått ned med 27 prosent. Oppgåve 7: Kva føreslår du? Klimakur 2020, jobbar med forslag som kan redusere utsleppa av klimagassar. Kva trur du kan føre til mindre utslepp? Diskuter dette i klassa. Send gjerne forslaga dine til lokalavisa. Kanskje kjem dei på trykk? Noreg gir også tre milliardar norske kroner per år i fem år til bevaring av regnskog i utviklingsland. Noreg innførte ei CO2 avgift i I klimameldinga frå 2007 er det presentert handlingsplanar for korleis dei ulike sektorane i samfunnet skal medverke til å redusere utsleppa av klimagassar. I klimaforliket i Stortinget blei FAKTA: n Klimakvotar er fritt omsetjelege løyve til å sleppe ut klimagassar. Éin kvote svarer til utslepp av eitt tonn CO2. n Kvotehandel: Kyotoavtalen tillèt internasjonal kvotehandel. Eit i-land kan selje ein Kvotehandel korleis fungerer det? del av det utsleppet landet har fått tildelt, til eit anna i-land. Seljarlandet må då redusere sine utslepp meir enn det som er avtalt i Kyotoavtalen, medan kjøparlandet kan redusere sine utslepp mindre enn avtalt. n Det norske kvotesystemet: I Noreg har mange bedrifter ei kvoteplikt. Styresmaktene set eit tak på kor store mengder med klimagassar desse bedriftene har lov til å sleppe ut til saman. Bedriftene må syte for å ha kvotar som svarer til utsleppa.

29 5: Tiltak Kva gjer vi i Noreg? 29 målet for reduksjon av klimagassutsleppa innan 2020 sett til millionar tonn. Miljøverndepartementet har gitt Statens forureiningstilsyn (SFT) i oppdrag å leie ei gruppe som har fått namnet Klimakur Gruppa vil kome med forslag til korleis ein kan oppnå ein slik reduksjon. Oppgåve 8: Kanskje ei gåve? Klimakvotar er nemninga på omsetjelege rettar til utslepp av klimagassar. Éin klimakvote svarer til utslepp av eitt tonn karbondioksid (CO2). Ønskjer du deg ein klimakvote til jul? Det kan du kjøpe her: eller her: Noreg gir også tre milliardar norske kroner per år i fem år til bevaring av regnskog i utviklingsland. Kvotane blir tildelte gratis og/ eller auksjonerte ut til bedriftene. Hovudsiktemålet med kvotesystemet er å redusere klimagassutsleppa. Styresmaktene utferdar færre klimakvotar enn det forventa utsleppet frå bedriftene. Bedriftene må derfor anten redusere utsleppa sine, eller dei må kjøpe klimakvotar frå andre som har redusert sine utslepp. Noreg er tilslutta EU sitt kvotesystem. Kvotar som blir delte ut av nasjonale styresmakter i EU landa, er også gyldige i Noreg. Norske bedrifter kan handle med kvotar både seg imellom og med bedrifter i EU. n Frivillige kvotar: Som privatperson kan du kjøpe frivillige kvotar, til dømes når du skal ut og flyge. Både Statens forureiningstilsyn og fleire miljøorganisasjonar tilbyr slike kvotar. n Her kan du kjøpe kvotar: Statens forureiningstilsyn (SFT): Framtiden i våre hender: mittklima.no

30 30 Klimahefte: Alt heng saman med alt Lokale klimaplanar Kommunane kan yte eit stort bidrag når det gjeld å redusere dei samla utsleppa av klimagassar i Noreg. Dei kan setje i gang tiltak i eiga drift, gi føringar for utviklinga i kommunen og stimulere andre aktørar til å redusere sine utslepp. Særleg kan kommunane påverke utslepp frå transport, avfallsdeponi, landbruk og energibruk i bustadhus og næringsbygg. Mange kommunar har for lenge sidan forstått det ansvaret dei har, og har utarbeidd eigne lokale klima og energiplanar. Det kan vere ein god idé å undersøkje om heimkommunen din har slike planar. Kriseberedskapen blir også stadig viktigare når klimaet endrar seg. Kommunane må mellom anna lage beredskapsplanar for ras og flaum og for øydelagde hus, vegar og bruer som følgje av hyppigare ekstremnedbør. Det er også viktig å førebyggje skadar gjennom god planlegging. Du kan undersøkje om heimkommunen din tek omsyn til klimaendringar i arealplanlegginga. FAKTA: n Følg med på nyhende om klimaendringar: CICERO: Norske aviser: Aftenposten.no/klima Dagbladet.no/miljo Den britiske avisen Guardian: Guardian.co.uk/environment Klimalenkjer LINKAGES The International Institute for Sustainable Development - informasjon om internasjonale forhandlingsmøter under FNs klimakonvensjon på engelsk: n Andre lenkjer: Miljøstatus i Noreg -informasjon om klimaendringar, utslepp av klimagassar, viktige utsleppskjelder og tiltak: senorge.no - dagleg oppdaterte kart som gir opplysningar om snø, vêr, vatn og klima i Noreg: Klimaløftet oppgåver: Klimaloftet/Skoler/Pedagogiskeverktoy/ Klimakommune.no - informasjon for kommunane i arbeidet med tilpassingar til klimaendringar:

31 5: Tiltak Lokale klimaplanar 31 Kriseberedskapen blir også stadig viktigare når klimaet endrar seg. Kommunane må mellom anna lage beredskapsplanar for ras og flaum og for øydelagde hus, vegar og bruer som følgje av hyppigare ekstremnedbør. Korleis tilpassar vi oss? n Klimagassane lever lenge i atmosfæren. Sjølv om vi hadde slutta heilt med å sleppe ut klimagassar i dag, ville temperaturen ha halde fram å stige i fleire tiår framover. Det vil seie at arbeid med tilpassingar til klimaendringar må skje samtidig med at vi held fram arbeidet med å redusere utsleppa. FAKTA: n Etter forslag frå Noreg har FNs klimapanel vedteke å lage ein eigen rapport om ekstreme klimahendingar, med sikte på å setje fattige land betre i stand til å takle dei. n I Noreg har regjeringa oppnemnt eit utval som greier ut korleis Noreg kan tilpasse seg klimaendringane. Utvalet kjem med ein rapport mot slutten av 2010.

32

33 06: Kva kan du gjere? Du kan ta i bruk dette heftet frå Avis i Skolen og miljostatus.no og i tillegg bruke nokre av oppgåvene her eller på nettstadene til Avis i Skolen eller miljostatus.no. Du kan også setje i gang prosjekt for å redusere klimagassutslepp heime og på skulen gjennom straumsparing, mindre bilkøyring, sortering av avfall osv.

34 34 Klimahefte: Inviter personar med klimakompetanse Det finst personar med spesiell klimakompetanse i nærmiljøet ditt. I kommunen finst det kompetanse på energi og oppvarming av offentlege bygg som skular, sjukeheimar, rådhuset eller liknande. Miljøvernavdelinga hos fylkesmannen kan vere eit anna tips eller kontakt eldsjeler i ulike miljø-organisasjonar, som Natur og Ungdom, Greenpeace, Naturvernforbundet, Bellona, Fremtiden i våre hender eller andre. Dei kan inviterast til eit vel førebudd intervju eller rett og slett til å halde eit foredrag om klimaproblemet sett frå deira synsvinkel. FAKTA: Alt heng saman med alt ENGASJER DEG I KLIMASPØRSMÅL Dette heftet er berre meint som ei innføring i temaet. Mykje av informasjonen er henta frå nettstaden miljostatus.no, som miljødirektorata står bak. Aviser, både på nettet og på papir, kan vere gode kjelder til oppdatert kunnskap om temaet. Utviklinga når det gjeld global oppvarming går fort, og stadig blir det lagt fram nye forskingsresultat. Vi må derfor jamleg søkje ny kunnskap dersom vi har som mål å delta i ein dagsaktuell miljø-medviten dialog. FNs konvensjon om barnerettane born har rett n Som vaksne har vi ansvar for å spreie informasjon som fokuserer på løysingar, og gi rom for og høve til at born kan danne seg eigne meiningar og gi uttrykk for dei. Oppgåve 9: Eit klima-arrangement Ta initiativ til eit arrangement om klimaendringane på skulen, i nærmiljøet eller for familien. Tenk igjennom: Kva vil du seie? Kva vil du oppnå med arrangementet? Kven vil du samarbeide med? Kven vil du invitere? Kva vil du gjere for å få målgruppa til å kome? Kvar skal det heile gå føre seg? Korleis vil du marknadsføre arrangementet? Osv. Planlegg, førebu og set planane ut i livet dersom det er råd å gjennomføre dei! Artikkel 12 Partane skal garantere eit barn som er i stand til å skape seg sine eigne sjølvstendige meiningar, retten til fritt å gi uttrykk for desse meiningane i alle samanhengar som gjeld barnet. Hans eller hennar meiningar skal ha slik vekt som svarer til det alders og modningssteget barnet står på. Artikkel 13 Barnet skal ha rett til ytringsfridom; denne retten skal omfatte fridom til å søkje, ta imot og spreie informasjon og

35 Kva læringsmål bør du setje? 6: Kva kan du gjere? Personar med kompetanse og læringsmål 35 Oppgåve 10: Sei kva du meiner! I denne saka er det svært viktig at unge meiningar kjem til orde i det offentlege ordskiftet. Det er jo de unge som «skal arve jorda»! Formuler bodskapen din klart og tydeleg og nytt dei offentlege kanalane som er tilgjengelege, som lesarbrev og bloggar. De kan også lage plakatar og arrangere utstillingar og diskusjonsforum. Gå på jakt etter fleire slike offentlege meiningsarenaer. På dei neste sidene finn du mål som du kan hake av etter kvart som arbeidet med dette heftet er gjort. Det er mål etter 7. trinn i faga NORSK og NATURFAG som er lista opp. Mål for andre fag og trinn kan også vere aktuelle, mellom andre RLE (religion, livssyn og etikk), kunst og handverk og matematikk. Det er eit viktig poeng at elevane ved å følgje med i ulike medium, samtidig som dei arbeider med eit dagsaktuelt tema, får lære om viktige sider ved demokratiet vårt og den etikken som gjeld i samfunnet. Dessutan lærer dei å vere kritiske til dei kjeldene dei bruker. Fleire av oppgåvene i dette heftet gjeld nettopp kjeldekritikk. GRUNNLEGGJANDE DUGLEIKAR I FAGET Å kunne bruke digitale verkty i norsk er nødvendig for å meistre nye tekstformer og uttrykk. Bruk av digitale verkty kan støtte og utvikle dugleikar i kommunikasjon og presentasjon. Dette opnar for nye læringsarenaer og gir nye reiskapar i lese og skriveopplæringa og i produksjon, komponering og redigering av tekstar. I denne samanhengen er det viktig å utvikle evne til kritisk vurdering og bruk av kjelder. til informasjon og til å gi uttrykk for eigne meiningar idear av alle slag utan omsyn til grenser, og anten det skjer munnleg, i skrift eller på trykk, i kunstnarleg form eller gjennom eit anna medium som barnet sjølv vel. Artikkel 17 Partane godtek den viktige oppgåva som massemedia utfører, og skal sikre barnet tilgjenge til informasjon og stoff frå eit mangfald av nasjonale og internasjonale kjelder, særleg slike som siktar mot å fremme hans eller hennar sosiale, åndelege og moralske velvære og fysiske og mentale helse. KJELDER: FNs konvensjon om barnerettane: Barneombodet: Miljøagentane:

36 36 Klimahefte: Alt heng saman med alt Læreplan i norsk KOMPETANSEMÅL ETTER 7. ÅRSTRINN Muntlige tekster Mål for opplæringen er at eleven skal kunne: Målet oppnådd n opptre i ulike språkroller gjennom rollespill og drama, opplesing, intervju og presentasjoner n lytte til andre, uttrykke og grunngi egne standpunkter og vise respekt for andres n drøfte hvordan språk kan uttrykke og skape holdninger til enkeltindivider og grupper av mennesker n drøfte og vurdere skjønnlitterære tekster med utgangspunkt i egne opplevelser og med forståelse for språk og innhold n gi en begrunnet vurdering av andres muntlige framføringer n presentere et fagstoff muntlig med mottakerbevissthet med eller uten hjelpemidler

37 6: Kva kan du gjere? Læreplan i norsk 37 Sammensatte tekster Mål for opplæringen er at eleven skal kunne: Målet oppnådd n lage sammensatte tekster med bilder, utsmykninger og varierte skrifttyper til en større helhet, manuelt og ved hjelp av digitale verktøy n bruke sang, musikk og bilder i framføringer og presentasjoner n bruke estetiske virkemidler i egen tekstproduksjon n vurdere tekster, TV-programmer, reklame, musikk, teater og film og begrunne egne medievaner n bearbeide digitale tekster og drøfte virkningene

38 38 Klimahefte: Alt heng saman med alt Læreplan i naturfag KOMPETANSEMÅL ETTER 7. ÅRSTRINN Forskerspiren Mål for opplæringen er at eleven skal kunne: Målet oppnådd n formulere spørsmål om noe han eller hun lurer på, lage en plan for å undersøke en selvformulert hypotese, gjennomføre undersøkelsen og samtale om resultatet n forklare hvorfor det er viktig å lage og teste hypoteser ved systematiske observasjoner og forsøk, og hvorfor det er viktig å sammenligne resultater n bruke digitale hjelpemidler og naturfaglig utstyr ved eksperimentelt arbeid og feltarbeid n trekke naturfaglig informasjon ut fra enkle naturfaglige tekster i ulike medier n publisere resultater fra egne undersøkelser ved å bruke digitale verktøy

39 6: Kva kan du gjere? Læreplan i naturfag 39 Fenomener og stoffer Mål for opplæringen er at eleven skal kunne: Målet oppnådd n gjøre greie for bruk av noen energikilder før og nå og beskrive konsekvenser for miljøet lokalt og globalt n foreta relevante værmålinger og presentere resultatene med og uten digitale hjelpemidler n beskrive sentrale egenskaper ved gasser, væsker, faste stoffer og faseoverganger ved hjelp av partikkelmodellen Teknologi og design Mål for opplæringen er at eleven skal kunne: Målet oppnådd n planlegge, bygge og teste mekaniske leker, beskrive ulike bevegelser i lekene og prinsipper for mekaniske overføringer n planlegge, bygge og teste enkle produkter som gjør bruk av elektrisk energi, forklare virkemåten og beskrive prosessen fra idé til ferdig framstilt produkt n gjøre greie for hvordan man gjennom tidene har brukt overføring av bevegelse til å utnytte energi i vind og vann

40 40 Klimahefte: Alt heng saman med alt Konkrete arbeidsoppgåver Nedanfor følgjer 35 oppgåver som du kan bruke i undervisningsopplegget ditt: 1:1: LÆR OM KRITERIUM FOR KVA SOM BLIR REKNA SOM NYHENDE n Ved å følgje eit aktuelt miljøproblem over tid kan de få eit visst inntrykk av kva som har gjort at ei hending er blitt eit nyhende. Har det skjedd noko brått? Er det gitt ut bøker eller rapportar om saka? Det er nyttig å lære seg litt om kriterium for nyhende før eller under dette arbeidet. 2: NYHENDEMELDING ELLER FAGARTIKKEL? n Korleis kan informasjon om klimaendringar nå fram til folk flest? Prøv å samle stoff om ei slik sak. Skriv ein artikkel eller ei meiningsytring om emnet, og prøv om de kan få artikkelen publisert. Ta gjerne kontakt med lokalavisa. 3: LAG EIN POWERPOINT-PRESENTASJON n Lag ein Powerpoint presentasjon om energibruk i nærmiljøet. Tenk ut kva de vil seie og til kven. Temaet kan også vere kulturlandskapet rundt skulen, verneverdige område i nærmiljøet eller døme på vakre motiv i nærmiljøet. 4: PRØV DEG SOM JOURNALIST n Er det nokon nyhende knytte til klimaet i nærmiljøet dykkar nett no? De kan bruke fleire kjelder, til dømes kommunen, miljøorganisasjonar, miljøvernavdelinga hos fylkesmannen og einskildpersonar. Lag ei liste over dei kjeldene de kan kome på. Dersom de kjem over nyhende, kan de presentere dei i skuleavisa eller tipse lokalavisene, nærradioen eller NRK. Følg nøye med om tipset blir følgd opp. 5: FILM SOM FAKTAKJELDE n Grupper med elevar som arbeider med eit tema, kan velje seg filmar og tinge dei på film eller DVD. Medan dei ser filmane, kan dei notere faktaopplysningar som er interessante for gruppearbeidet. 6: STUDER MILJØTIDSSKRIFT n Kva finst av tidsskrift som tek opp miljøspørsmål? De kan først finne ut kva tidsskrift klassa veit om, og deretter ringje eller besøkje til dømes Narvesen, Bladkompaniet eller andre for å finne ut om de kan forlengje lista. Biblioteka har også slike oversikter. Der har dei sikkert også fleire av tidsskrifta til gjennomsyn eller utlån. Undersøk: n Kven gir ut tidsskriftet? n Kven er målgruppa? n Kva formål har tidsskriftet? Lag eit skjema der de noterer dei opplysningane de finn fram til.

41 6: Kva kan du gjere? Konkrete arbeidsoppgåver 41 7: DRØFT OMGREPA SUBJEKTIVITET OG OBJEKTIVITET n Når vi veit kven som har sendt ein bodskap gjennom media, og kva siktemål sendaren har, er det interessant å sjå på vinklinga av det stoffet som blir presentert. I dei aller fleste tilfella vil stoffet vere spesielt utvalt, og dessutan blir stoffet som regel gitt ei spesiell vinkling og vektlegging. Vi seier at bodskapen er subjektiv. Sjølv om mange medium hevdar at dei ønskjer å presentere saker objektivt, viser det seg at dette er eit prinsipp som det kan vere svært vanskeleg å følgje. Mange av dei tidsskrifta som tek for seg miljøspørsmål, er medvite subjektive. Ofte kan vi finne at sakene er kraftig vinkla. Leit etter tydelege døme og drøft dei i klassa. 8: FINN KJELDENE n Bakgrunnen for eit oppslag i avisa kan vere eit tips frå ein lesar. Andre kjelder kan vere politiet, politikarar eller tilsette i kommune, stat eller næringsliv. Andre medium kan også vere nyttige kjelder. Leit fram nokre klimasaker frå nokre aviser. Prøv om de kan finne ut: n Kven har tipsa om denne saka? (Gjett!) n Kva kjelder har journalisten brukt? n Har saka fått noka vinkling (gjennom tekst eller bilete)? 9: SØK PÅ INTERNETT n Søk med Google, Kvasir, Yahoo eller andre søkjemotorar. Skriv inn ord som «klima» eller «global oppvarming» i søkjefeltet på søkjemotoren. Sjå kva søkjemotorar som får flest treff. På og no finst det ei oversikt over nyhendestoff om miljøspørsmål i norske og utanlandske aviser. Stoff som de får tak i gjennom eit slikt søk, kan danne grunnstammen i eit hefte om klima eller vere eit supplement til miljønummeret av skuleavisa. 10: LAG GRAFISKE FRAMSTILLINGAR n Mange miljøsaker blir overvakte ved observasjonar, målingar og prøvetaking. Ei enkel oppgåve kan vere å notere den dagtemperaturen de finn i ei dagsavis gjennom ei viss tid. Denne temperaturen kan gjerne samanliknast med eigne målingar. De kan også gå inn på nettsidene til Statistisk sentralbyrå (www.ssb.no) eller Miljøstatus i Noreg (www.miljostatus.no/kart og miljodata/) og laste ned statistikk og lage grafiske framstillingar av dei statistiske data. 11: HALD KLASSEMØTE OVER DAGENS AVIS n Kva finst av klimastoff i avisa i dag? Ved å ha klassa i ein ring rundt seg treng ein ikkje meir enn éi avis for å finne svar på dette spørsmålet. Læraren bør helst ha kika i avisa på førehand og skumlese dei aktuelle sakene. Etter kvart vil også dei mest interesserte elevane, for å vere godt førebudde, ha kika igjennom avisa før dei kjem på skulen. Dei kan etter kvart også få i oppgåve å leie klassemøta. Stoffet de finn, kan de anten registrere ved å føre ein logg, eller de kan klippe det ut og hengje det på ei oppslagstavle.

42 42 Klimahefte: Alt heng saman med alt 12: SKAFF DEG SYNSPUNKT n Vel ei kontroversiell klimasak. Leit fram ulike synspunkt i saka ved til dømes å lese lesarinnlegg, artiklar og tidsskrift, eller ved å følgje med i radio og fjernsyn eller på bloggar. Slike saker kan vere «buss eller privatbil» eller «tog eller fly». De kan setje opp synspunkta på to sider av ein vertikal strek (for/imot) eller la halve klassa finne argument for og resten imot 13: KØYR PANELDEBATT n Denne oppgåva kan gjerne sjåast i samanheng med den førre. Dei argumenta de samla i den førre oppgåva, kan brukast i til dømes eit rollespel i form av ein paneldebatt. Del ut roller som representerer ulike meiningar om saka. Vel også ein ordstyrar. Paneldebatten kan anten haldast i ein seriøs tone, eller gjerast meir eller mindre parodisk. I somme tilfelle kan debatten brukast som utgangspunkt for ein sketsj til underhaldning. Det kan også vere aktuelt å lage ein video av debatten. Stikkord for ein videoproduksjon: n bruk stativ, kamera i augehøgd n bruk gjerne ekstra lys n bordmikrofonar gir betre lyd n namneskilt til debattantane, eller de kan bruke tittelfunksjonen på kameraet både til namn på deltakarar og til opningsbiletet og rulleteksten i programmet 14: YOUTUBE INFORMERER OM GLOBAL OPPVARMING n La elevane oppleve natur på film eller video. Vis gjerne ein film som rører litt ved kjenslene! Prøv med søkjeord som «global oppvarming», «klimakrise» eller «matvarekrise» i søkjefeltet til til dømes YouTube. 15: VER KRITISK TIL KJELDENE n Kjeldekritikk er eit ord alle elevar bør lære seg. Skjulte agendaer kan vere spennande å finne ut av. Det kan vere svært vanskeleg avsløre kven som eigentleg står bak ein bodskap. Det er særleg vanskeleg på Internett! Wikipedia er ein encyklopedi på over to hundre språk, som blir skriven av frivillige bidragsytarar frå heile verda. Innhaldet kan kopierast og brukast fritt. Det heile begynte i 2001, og no finst det over elleve millionar artiklar. Av dei finst over i den norske bokmålsutgåva og i nynorskutgåva. Kor sikker kjelde er Wikipedia når kven som helst kan skrive artiklar der? Finn fram til Wikipedia (den norske utgåva) og søk på «global oppvarming». Kan du stole på det som står artikkelen? Kva kjeldetilvisingar er brukte? 16: LES GODE KLIMABØKER n Den vanlege «pensumlista» over bøker som elevane skal lese, kan med fordel innehalde ein del bøker med miljøinnhald. Fleire norske forfattarar, til dømes Klaus Hagerup, har skrive bøker om temaet. Bøkene om regnmakarane n Korleis skal planeten Jonia reddast? Korleis hadde det vore å bu i store bilhus? Kven er forrædaren? Og korleis kan det vere å leve på Rustiania? Regnmakar-bøkene er ein spennande introduksjon til energifaglege tema. Bøkene er skrivne av Klaus Hagerup og er ein trilogi som bør lesast i rekkjefølgje. Alternativt kan den første boka lesast for seg, og elevane kan så kome med forslag til vidare historie.

ALT HENG SAMAN MED ALT. Eit arbeidshefte for skulen med informasjon, forslag til tiltak og oppgåver til undervisninga.

ALT HENG SAMAN MED ALT. Eit arbeidshefte for skulen med informasjon, forslag til tiltak og oppgåver til undervisninga. ALT HENG SAMAN MED ALT Eit arbeidshefte for skulen med informasjon, forslag til tiltak og oppgåver til undervisninga. 2 1: Innhaldsliste 3 Innhaldsliste 02 Forord 04 Klimakvote 05 Kolofon 05 01:INTRO UTSLEPPSKJELDER

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

ENERGIPLAN for Midt-Telemark

ENERGIPLAN for Midt-Telemark KLIMAog ENERGIPLAN for Midt-Telemark Kva kan vi bidra med? Folkeutgåve INNLEIING Klima og energispørsmål har blitt sett høgt på den globale dagsorden dei siste åra. Våre utslepp av klimagassar er i ferd

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving.

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving. Engelsk Kompetansemål: Når du er ferdig med denne perioden, skal du kunna: forstå hovedinnhold og detaljer i ulike typer muntlige tekster om forskjellige emner uttrykke seg med flyt og sammenheng tilpasset

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

ALT HENGER SAMMEN MED ALT. Et arbeidshefte for skolen med informasjon, forslag til tiltak og oppgaver til undervisningen

ALT HENGER SAMMEN MED ALT. Et arbeidshefte for skolen med informasjon, forslag til tiltak og oppgaver til undervisningen ALT HENGER SAMMEN MED ALT Et arbeidshefte for skolen med informasjon, forslag til tiltak og oppgaver til undervisningen 2 Klimahefte: Alt henger sammen med alt Innholdsfortegnelse 02 Forord 04 Klimakvote

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Kosmos 8 Skulen ein stad å lære, s. 220-225 Elevdemokratiet, s. 226-231. 36 Kosmos 8 Vennskap, s. 232-241 Artiklar på internett

Kosmos 8 Skulen ein stad å lære, s. 220-225 Elevdemokratiet, s. 226-231. 36 Kosmos 8 Vennskap, s. 232-241 Artiklar på internett ÅRSPLAN i Samfunnsfag Skuleåret: 2010/2011 Klasse: 8 Faglærar: Alexander Fosse Andersen Læreverk/forlag: / Fagbokforlaget Kompetansemål LK06 Læringsmål for perioden Periode Innhald Læreverk/læremiddel

Detaljer

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Utforskaren Hovudområdet grip over i og inn i dei andre hovudområda i faget, og difor skal ein arbeide med kompetansemåla i utforskaren samtidig med at ein arbeider

Detaljer

ALT HENGER SAMMEN MED ALT. Et arbeidshefte for skolen med informasjon, forslag til tiltak og oppgaver til undervisningen

ALT HENGER SAMMEN MED ALT. Et arbeidshefte for skolen med informasjon, forslag til tiltak og oppgaver til undervisningen ALT HENGER SAMMEN MED ALT Et arbeidshefte for skolen med informasjon, forslag til tiltak og oppgaver til undervisningen 2 Klimahefte: Alt henger sammen med alt 1: Innholdsfortegnelse 3 Innholdsfortegnelse

Detaljer

Vurderingsrettleiing 2011

Vurderingsrettleiing 2011 Vurderingsrettleiing 2011 ENG0012 Engelsk 10.trinn Til sentralt gitt skriftleg eksamen Nynorsk Vurderingsrettleiing til sentralt gitt skriftleg eksamen 2011 Denne vurderingsrettleiinga gir informasjon

Detaljer

Tevling i Bygdekjennskap. Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag.

Tevling i Bygdekjennskap. Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag. Tevling i Bygdekjennskap Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag. NORGES BYGDEUNGDOMSLAG 1992 Dette er ikkje nokon tevlingsregel, men heller ei rettesnor og eit hjelpemiddel for lokallag som ynskjer

Detaljer

Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016

Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016 Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016 Veke Kunnskapsløftet Emne: Læremiddel: Lærebok: Kosmos 10 34-36 -gjere greie for korleis ulike politiske parti fremjar ulike verdiar og interesser, knyte dette

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Ditt val! Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering

Ditt val! Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering Ditt val! Vidaregåande opplæring 2007 2008 Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering Bygg- og anleggsteknikk Design og handverk Elektrofag Helse- og sosialfag Medium og kommunikasjon Naturbruk

Detaljer

Eksamen 21.05.2015. REA3009 Geofag 2. http://eksamensarkiv.net/ Nynorsk/Bokmål

Eksamen 21.05.2015. REA3009 Geofag 2. http://eksamensarkiv.net/ Nynorsk/Bokmål Eksamen 21.05.2015 REA3009 Geofag 2 Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid Hjelpemiddel Bruk av kjelder Eksamen varer i 5 timar. Alle hjelpemiddel er tillatne, bortsett frå Internett og

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Lokalt arbeids- og næringsliv Næringsliv, bransje, offentleg og privat sektor. Kva betyr omgrepa? Lokale arbeidsplassar Kvifor treng lokalsamfunnet eit variert

Detaljer

Kosmos 8 Skulen ein stad å lære, s. 220-225 Elevdemokratiet, s. 226-231. 36 Kosmos 8 Vennskap, s. 232-241 Artiklar på internett

Kosmos 8 Skulen ein stad å lære, s. 220-225 Elevdemokratiet, s. 226-231. 36 Kosmos 8 Vennskap, s. 232-241 Artiklar på internett ÅRSPLAN i Samfunnsfag Skuleåret: 2010/2011 Klasse: 8 Faglærar: Alexander Fosse Andersen Læreverk/forlag: / Fagbokforlaget Kompetansemål LK06 Læringsmål for perioden Periode Innhald Læreverk/læremiddel

Detaljer

Stråling frå elektronisk kommunikasjon

Stråling frå elektronisk kommunikasjon Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapte

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen Denne eksamensrettleiinga gir informasjon om sentralt gitt eksamen, og korleis denne eksamen skal vurderast. Rettleiinga skal vere kjend for elever,

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Årsplan Samfunnsfag 7. trinn 2014/2015

Årsplan Samfunnsfag 7. trinn 2014/2015 Årsplan Samfunnsfag 7. trinn 2014/2015 Tid Emne Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering (veke) 33 40 Kontinenta og verdsdelar Arbeid med eit emne - forklare samanhengar mellom naturressursar, næringar,

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Lesing er grunnlaget for suksess i neste alle skulefag. Lesesvake elevar får ofte problem med å fullføre vidaregåande skule. Lesesvake vil møte mange stengte dører

Detaljer

Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse

Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse KOMPETANSEMÅL Generelt om naturfag: Kunnskap om, forståelse av og opplevelser i naturen kan fremme viljen til å verne om naturressursene, bevare

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

- kunne kommunikasjonsmodellen

- kunne kommunikasjonsmodellen Årsplan i norsk for 7. årssteg, 2010-2011 Læreverk: God i ord 7 (TEKSTSAMLING OG INN I TEKSTEN, Barbro Lundberg, Hanne Myrvold og Birgit Stallemo, SPRÅKBOK, Marianne Løkstad, Bjørg Sogn og Helen Storstenvik),

Detaljer

Rettferdig handel pensum i skolen

Rettferdig handel pensum i skolen Rettferdig handel pensum i skolen Læreplanen utgangspunktet for alt i skolen Læreplanmål Grunnleggende ferdigheter Noen grunnleggende ferdigheter er nødvendige forutsetninger for læring og utvikling i

Detaljer

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Folketalsutviklinga i PANDA vert bestemt av fødselsoverskotet (fødde minus døde) + nettoflyttinga (innflytting minus utflytting). Fødselsfrekvensar og dødsratar

Detaljer

Årsplan Samfunnsfag 2015 2016 Årstrinn: 8. årstrinn Lærer: Ole André Ljosland & Kristian B. Stensgård

Årsplan Samfunnsfag 2015 2016 Årstrinn: 8. årstrinn Lærer: Ole André Ljosland & Kristian B. Stensgård Akersveien 4, 0177 OSLO Tlf: 23 29 25 00 Årsplan Samfunnsfag 2015 2016 Årstrinn: 8. årstrinn Lærer: Ole André Ljosland & Kristian B. Stensgård Kompetansemål Tidspunkt Tema/Innhold Lærestoff Arbeidsmåter

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Uformell analyse av læreplan i mat og helse innenfor Kunnskapsløftet Naturfag som innfallsvinkel til undervisning i faget mat og helse.

Uformell analyse av læreplan i mat og helse innenfor Kunnskapsløftet Naturfag som innfallsvinkel til undervisning i faget mat og helse. Uformell analyse av læreplan i mat og helse innenfor Kunnskapsløftet Naturfag som innfallsvinkel til undervisning i faget mat og helse. Av 40 kompetansemål kan 18 behandles med utgangspunkt i naturfaget.

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Eksempel på en «PERIODEPLAN FLL «Climate Connection- 2008 Trinn: 5 7 Tema : Flom Tidsrom: Uke 41-45

Eksempel på en «PERIODEPLAN FLL «Climate Connection- 2008 Trinn: 5 7 Tema : Flom Tidsrom: Uke 41-45 Eksempel på en «PERIODEPLAN FLL «Climate Connection- 2008 Trinn: 5 7 Tema : Flom Tidsrom: Uke 41-45 KOMPETANSEMÅL OMRÅDER I FLL ARBEIDSOMRÅDER FOKUSOMRÅDER ELEVVURDERING TIMER Naturfag: Forskerspiren Mål

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

Kapittel 3. Individuell vurdering i grunnskolen og i vidaregåande opplæring http://www.lovdata.no/for/sf/kd/xd-20060623-0724.

Kapittel 3. Individuell vurdering i grunnskolen og i vidaregåande opplæring http://www.lovdata.no/for/sf/kd/xd-20060623-0724. Kapittel 3. Individuell vurdering i grunnskolen og i vidaregåande opplæring http://www.lovdata.no/for/sf/kd/xd-20060623-0724.html#map004 I. Generelle føresegner 3-1. Rett til vurdering Elevar i offentleg

Detaljer

Årsplan 10. klasse 2014 2015 Truls Inge Dahl, Edmund Lande, Rune Eide

Årsplan 10. klasse 2014 2015 Truls Inge Dahl, Edmund Lande, Rune Eide SAMFUNNSFAG Årsplan 10. klasse 2014 2015 Truls Inge Dahl, Edmund La, Rune Eide LÆREMIDDEL: Lærebøkene Monitor 3 :Geografi, Historie og Samfunnskunnskap, Kunnskapsbasar på internett, aviser, dokumentarar

Detaljer

www.hordaland.no Nytt HFK Intranett

www.hordaland.no Nytt HFK Intranett Nytt HFK Intranett Vår digitale kvardag Gode medarbeidar! Fylkesrådmann Paul M. Nilsen Både på jobb og privat brukar dei fleste av oss PC til ei lang rekkje oppgåver. Å meistra bruk av digitale verktøy

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Læreplan i felles programfag i Vg1 helse- og oppvekstfag

Læreplan i felles programfag i Vg1 helse- og oppvekstfag Læreplan i felles programfag i Vg1 helse- og oppvekstfag Fastsett som forskrift av Utdanningsdirektoratet 16. januar 2006 etter delegasjon i brev 26. september 2005 frå Utdannings- og forskingsdepartementet

Detaljer

Lærarrettleiing 1. Kornartane

Lærarrettleiing 1. Kornartane Lærarrettleiing 1. Kornartane Om modulen Modulen skal gje elevane oversikt over kva slags kornartar vi dyrkar i Noreg, kva dei blir brukt til, og kva rolle korn har i kosthaldet vårt. Kornartane ris og

Detaljer

TEVLINGSREGEL FOR NORGESKUNNSKAP

TEVLINGSREGEL FOR NORGESKUNNSKAP TEVLINGSREGEL FOR NORGESKUNNSKAP Revidert 2009 NORGES BYGDEUNGDOMSLAG 1 MÅLET MED TEVLINGA Denne tevlinga er ny av 2009, og fremstår som en hybrid mellom Dialekttevling, NBU-quiz og Musikktevling altså

Detaljer

3.2.4 Døme for vidaregåande opplæring: Religiøs, etnisk og kulturell variasjon

3.2.4 Døme for vidaregåande opplæring: Religiøs, etnisk og kulturell variasjon Uansett om elevane skal svare på den individuelle oppgåva skriftleg eller munnleg, kan læraren og elevane avtale når og korleis det kan vere formålstenleg med tilbakemeldingar. Læraren kan bruke undervegsvurderinga

Detaljer

«VURDERING FOR LÆRING» Retningsliner for skulane i Lindås

«VURDERING FOR LÆRING» Retningsliner for skulane i Lindås «VURDERING FOR LÆRING» Retningsliner for skulane i Lindås 1 Forord For å kunne styrkje kvaliteten i undervisninga og vurderinga, må vi vite kva god undervisning og vurdering er. God undervisning og vurdering

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Nynorsk. Eksamensinformasjon

Nynorsk. Eksamensinformasjon Eksamen 27.05.2008 MAT1005 Matematikk Påbygging 2P-Y Elevar/Elever, Privatistar/Privatister Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på del 1: Hjelpemiddel på del 2: Vedlegg:

Detaljer

Den europeiske samfunnsundersøkelsen - hvordan lever vi i Norge og andre land i Europa?

Den europeiske samfunnsundersøkelsen - hvordan lever vi i Norge og andre land i Europa? Seksjon for intervjuundersøkelser Oslo, august 2006 Saksbehandler: Telefon 800 83 028 (gratis) Den europeiske samfunnsundersøkelsen - hvordan lever vi i Norge og andre Du vil i løpet av kort tid bli kontaktet

Detaljer

FORELDREMØTE 8. TRINN TORSDAG 22.03.12 VURDERING, FRÅVER M.M

FORELDREMØTE 8. TRINN TORSDAG 22.03.12 VURDERING, FRÅVER M.M FORELDREMØTE 8. TRINN TORSDAG 22.03.12 VURDERING, FRÅVER M.M Elevvurdering Opplæringslova Forskrift til Opplæringslova Kunnskapsløftet 06 læreplanen Desse dokumenta bestemmer korleis me skal drive skulen

Detaljer

Læreplan i medie- og informasjonskunnskap - programfag i studiespesialiserende utdanningsprogram

Læreplan i medie- og informasjonskunnskap - programfag i studiespesialiserende utdanningsprogram Læreplan i medie- og informasjonskunnskap - programfag i studiespesialiserende utdanningsprogram Fastsett som forskrift av Utdanningsdirektoratet 5. april 2006 etter delegasjon i brev 26. september 2005

Detaljer

Berekraftig eller berre kraftig mobilitet?

Berekraftig eller berre kraftig mobilitet? Berekraftig eller berre kraftig mobilitet? Innlegg på Vegkonferansen «Grøn transport» Hyen samfunnshus 27.08.2015 Carlo Aall Vestlandsforsking Innhald Kva er «berekraft»? Den kraftige mobiliteten Den berekraftige

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Årsplan Samfunnsfag 2015 2016 Årstrinn: 7. årstrinn

Årsplan Samfunnsfag 2015 2016 Årstrinn: 7. årstrinn Årsplan Samfunnsfag 2015 2016 Årstrinn: 7. årstrinn Akersveien 4, 0177 OSLO Tlf: 23 29 25 00 Lærer: Kristin Tynes Vågen Kompetansemål Tidspunkt Tema/Innhold Lærestoff Arbeidsmåter Vurdering Tema: Utforskeren

Detaljer

Læreplan i felles programfag i Vg1 restaurant- og matfag

Læreplan i felles programfag i Vg1 restaurant- og matfag Læreplan i felles programfag i Vg1 restaurant- og matfag Fastsett som forskrift av Utdanningsdirektoratet 16. januar 2006 etter delegasjon i brev 26. september 2005 frå Utdannings- og forskingsdepartementet

Detaljer

Undervisningsopplegget og den faglige forankringen

Undervisningsopplegget og den faglige forankringen Undervisningsopplegget og den faglige forankringen Undervisningsopplegget er delt inn i tre deler; bakgrunnsinformasjon, egenforskning og oppdragsforskning. 1. Bakgrunnsinformasjon Elevene skal skaffe

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

Eksamen 04.12.2014. REA3019 Teknologi og forskingslære 2 / Teknologi og forskningslære 2. http://eksamensarkiv.net/ Nynorsk/Bokmål

Eksamen 04.12.2014. REA3019 Teknologi og forskingslære 2 / Teknologi og forskningslære 2. http://eksamensarkiv.net/ Nynorsk/Bokmål Eksamen 04.12.2014 REA3019 Teknologi og forskingslære 2 / Teknologi og forskningslære 2 Nynorsk/Bokmål 1.2009 Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid Hjelpemiddel Bruk av kjelder Eksamen varer i 5 timar.

Detaljer

Uformell analyse av læreplan i mat og helse innenfor Kunnskapsløftet Naturfag som innfallsvinkel til undervisning i faget mat og helse.

Uformell analyse av læreplan i mat og helse innenfor Kunnskapsløftet Naturfag som innfallsvinkel til undervisning i faget mat og helse. Uformell analyse av læreplan i mat og helse innenfor Kunnskapsløftet Naturfag som innfallsvinkel til undervisning i faget mat og helse. Av 39 kompetansemål kan 18 behandles med utgangspunkt i naturfaget.

Detaljer

14. Radio og TV. Liv Taule

14. Radio og TV. Liv Taule Kulturstatistikk Liv Taule 4. Det norske radio- og TV-landskapet har varierte programtilbod. Dei fleste kanalane sender no stort sett heile døgnet. Folk ser meir på TV og lyttar meir på radio. Radio- og

Detaljer

- kan lytta aktivt med ulike føremål: oppleving læring. - har delteke i dramatiseringar / skodespel

- kan lytta aktivt med ulike føremål: oppleving læring. - har delteke i dramatiseringar / skodespel Norsk Trinn 5 Kompetansemål Munnlege tekstar Mål for opplæringa er at eleven skal kunna Grunnleggjande ferdigheiter Læremiddel Arbeidsmåtar Tidsplan Eleven: opptre i ulike språkroller gjennom rollespel

Detaljer

Årsplan mat og helse 7. trinn

Årsplan mat og helse 7. trinn Gjennomgåande mål til alle emne: Grunnleggjande dugleik Årsplan mat og helse 7. trinn Skuleåret 2015/2016 Å kunne uttrykkje seg munnleg Å kunne uttrykkje seg skriftleg Å kunne lese Å kunne rekne Å kunne

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

ÅRSPLAN SAMFUNNSFAG, 8.trinn

ÅRSPLAN SAMFUNNSFAG, 8.trinn ÅRSPLAN SAMFUNNSFAG, 8.trinn Grunnleggjande ferdigheiter Grunnleggjande ferdigheiter er integrerte i kompetansemåla, der dei er ein del av og medverkar til å utvikle kompetansen i faget. I samfunnsfag

Detaljer

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016 Hovudområda i norsk er munnleg kommunikasjon, skriftleg kommunikasjon og språk, litteratur og kultur. Kvart av kompetansemåla er brotne ned i mindre einingar. Vi sett

Detaljer

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2007

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2007 Rapport om målbruk i offentleg teneste 27 Institusjon: Adresse: Postnummer og -stad: Kontaktperson: E-post: Tlf.: Dato: Høgskolen i Sør-Trøndelag 74 Trondheim Lisbeth Viken lisbeth.viken@hist.no 7355927

Detaljer

Bedre klima med driftsbygninger av tre

Bedre klima med driftsbygninger av tre Bedre klima med driftsbygninger av tre Skara Sverige 09.9.-11.9.2009 Ved sivilingeniør Nedzad Zdralovic Verdens klima er i endring Årsak: Menneskelig aktivitet i de siste 100 år. Brenning av fossil brensel

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto TILSYNSRAPPORT første halvår 2012 - ei evaluering av marknadsføring frå januar til og med juni månad 2012 Tilsynsrapport marknadsføring nr. 2012-12 Lotteritilsynet

Detaljer

Vestlandet ein stor matprodusent

Vestlandet ein stor matprodusent Vestlandet ein stor matprodusent Halvparten av sjømatproduksjonen i Norge skjer på Vestlandet Hordaland Vestlandet 2001 Mill. kr % av landet Mill. kr % av landet Jordbruk 499 4,7 3 084 29,2 Fiske og fiskeoppdrett

Detaljer

Vurderingsrettleiing 2011

Vurderingsrettleiing 2011 Vurderingsrettleiing 2011 NOR0214/NOR0215 Norsk hovudmål og norsk sidemål Sentralt gitt skriftleg eksamen Nynorsk Vurderingsrettleiing til sentralt gitt skriftleg eksamen 2011 Denne vurderingsrettleiinga

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Eksamen 30.11.2012. REA3028 Matematikk S2. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 30.11.2012. REA3028 Matematikk S2. Nynorsk/Bokmål Eksamen 30.11.01 REA308 Matematikk S Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del : 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter timar. Del skal leverast

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Vi lærer om respekt og likestilling

Vi lærer om respekt og likestilling Vi lærer om respekt og likestilling I Rammeplanen står det at barnehagen skal tilby alle barn eit rikt, variert, stimulerande og utfordrande læringsmiljø, uansett alder, kjønn, funksjonsnivå, sosial og

Detaljer

Lotteri- og stiftingstilsynet

Lotteri- og stiftingstilsynet www.isobar.no Isobar Norge Org.nr. 990 566 445mva Pilestredet 8 / N- 0180 Oslo. hello@isobar.no Lotteri- og stiftingstilsynet - Vurdering av publiseringsløysingar basert på open kjeldekode Utarbeida for:

Detaljer

Vurdering for læring. Sund ungdomsskule Tone Haglund og Anne Hufthammer

Vurdering for læring. Sund ungdomsskule Tone Haglund og Anne Hufthammer Vurdering for læring Sund ungdomsskule Tone Haglund og Anne Hufthammer Dei fire prinsippa: 1: Elevane skal forstå kva dei skal læra og kva som blir forventa av dei 2: Elevane skal ha tilbakemeldingar

Detaljer

Bergsøy skule Offshore-prosjekt 4. trinn november 2012

Bergsøy skule Offshore-prosjekt 4. trinn november 2012 Bergsøy skule Offshore-prosjekt 4. trinn november 2012 Mål: Lære å lese fagtekstar (både tekst, bilete og overskrifter). Lære å kunne trekke ut opplysningar frå ei fagtekst. Lære å kunne søke etter informasjon

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Vil du vera med å byggja ein ny kommune?

Vil du vera med å byggja ein ny kommune? Vil du vera med å byggja ein ny kommune? - Skal Fjell, Sund eller Øygarden halda fram som eigne kommunar, eller skal vi saman byggja Nye Øygarden kommune? Trygg framtid... Vi håpar at du opplever det godt

Detaljer

Kompetansemål og Kraftskolen 2.0

Kompetansemål og Kraftskolen 2.0 Kompetansemål og Kraftskolen 2.0 I denne oversikten kan du se hvilke kompetansemål de ulike filmene omhandler. Læreplananalysen er gjort utifra kompetansemålene for naturfag etter 10. trinn og Vg1, etter

Detaljer

Lese snakke skrive. OS BARNESKULE, Os, Hordaland (1 7) Av Mari-Anne Mørk

Lese snakke skrive. OS BARNESKULE, Os, Hordaland (1 7) Av Mari-Anne Mørk Lese snakke skrive OS BARNESKULE, Os, Hordaland (1 7) Av Mari-Anne Mørk Som tittel på sitt ressursprosjekt har Os barneskule i Hordaland valt Lese snakke skrive, der den sentrale tanken er at elevane må

Detaljer

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår?

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Innlevert av 7B ved Bergsøy skule (Herøy, Møre og Romsdal) Årets nysgjerrigper 2015 Vi i klasse 7B har mange ulike ting vi lurer på, og synes det høyrdes spanande

Detaljer