Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust?

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust?"

Transkript

1

2 Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust?

3 Senter for studier av Holocaust og livssynsminoriteter (HL-senteret) er et forsknings-, dokumentasjons- og formidlingssenter med fokus på Holocaust, andre folkemord og på minoriteters vilkår i moderne samfunn. HL-senterets publikasjoner bøker, temahefter og en skriftserie behandler aspekter ved senterets temaområder. For mer informasjon om publikasjoner, se Heftene utdyper emner fra senterets virksomhet. Nr. 1: Einhart Lorenz og Lynn Feinberg: Jødisk motstand og andre reaksjoner på Holocaust Nr. 2: Irene Levin: Flukten Nr. 3: Einhart Lorenz: Leirene Nr. 4: Cora Alexa Døvig: Minoritet i Norge. Tre imigranter forteller Nr. 5: Izabela Dahl og Einhart Lorenz: Jødene i Polen Nr. 6: Claudia Lenz: «Adgang til riket» Nr. 7: Bjarte Bruland: Det norske Holocaust. Forsøket på å tilintetgjøre de norske jødene Nr. 8: Tone Njølstad Slotsvik: Katolikker i Norge En minoritet i nasjonalstatens tid Nr. 9: Einhart Lorenz: Jødisk historie, kultur og identitet. Mangfoldet i jødedommen Nr. 10: Vibeke Kieding Banik: Sionisme: ideologi, organisering og praksis Nr. 11: Anton Weiss-Wendt: Raphael Lemkin and the UN Genocide Convention Nr. 12: Anton Weiss-Wendt: Raphael Lemkin og FNs folkemordkonvensjon Nr. 13: Kjetil Braut Simonsen: Antisemittisme, innvandringsfiendtlighet og rasetenkning i norsk bondebevegelse, Nr. 14: Maria Rosvoll og Natasha Bielenberg: Antisiganisme, stereotypier og diskriminering av rom Nr. 15: Per Johan Isdahl: Liv uten livets rett. Nazistenes medisinske massedrap på mennesker med mentale funksjonshemminger 1939 til 1945 Nr. 16: Christopher S. Harper: Rettsoppgjørets behandling av deportasjonen av jødene fra Norge under okkupasjonen

4 Øystein Hetland Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust? HL-senterets temahefte nr. 17

5 HL-senteret 2012 HL-senteret Senter for studier av Holocaust og livssynsminoriteter Produsert i samarbeid med Akademika forlag. ISBN trykk ISBN epub ISBN pdf ISBN mobi ISSN X Det må ikke kopieres fra denne boka i strid med åndsverkloven eller med avtaler om kopiering inngått med KOPINOR, interesseorganisasjonen for rettighetshavere til åndsverk. HL-senteret har undersøkt og avklart alle bilderettigheter så langt det har vært mulig. Hvis vi har brutt mot opphavsretten, ber vi rettighetshaver ta kontakt slik at saken kan avklares. Omslag: Jødiske butikkar tilgrisa av hirdmedlemmar. Glitnegården, Oslo, 1941, fotograf: Wilse, Anders Beer, eiar: Norsk Folkemuseum, arkivreferanse: NF.WF Boken er satt med Minion Pro og Blender Sats: Akademika forlag Trykk: AIT Oslo AS

6 Innleiing Eit viktig spørsmål ikkje berre i norsk, men også i internasjonal holocaustforsking har vore kor mykje dei einskilde aktørane i folkemordet har visst om den endelege lagnaden som venta dei menneska dei arresterte, transporterte eller registrerte. Dette har hatt både juridiske og moralske konsekvensar dersom ein veit at ein sender folk i døden, går brotsverket over frå uforsettleg til forsettleg medverknad til drap. Det skrur òg til det moralske ansvaret kraftig å bidra til utryddinga av eit heilt folk har i ettertida vorte vurdert til det ultimate brotsverket. I Noreg er dette demonstrert ved at ein no har 30 år som maksstraff for folkemord, mot 21 år for dei fleste andre brotsverk. Spørsmålet har òg breiare konsekvensar dersom ein visste noko om det uhyrlege som skjedde, hadde ein då ikkje plikt til å gjera det ein kunne for å hindra det? Den uvitande kan derimot med godt samvit hevda at ein ikkje trengde gjera noko ekstraordinært, fordi ein trass alt ikkje visste. Å hevda ignoranse har difor vorte hovudforsvarslinja for folk som har vorte skulda for deltaking eller passivitet under Holocaust. Dette er i fleire tilfelle eit plausibelt forsvar. Informasjon var strengt kontrollert under krigen, og naziregimet innrømte aldri openlyst kva som skjedde i aust. Dette må samstundes ikkje overdrivast. Informasjonskanalar fanst. Det kunne vera illegal presse, utanlandsk radio, men ikkje minst det deltakarar eller tilskodarar sa privat til naboar, slektningar, vener eller kollegaer. Millionar av soldatar var innom dei områda der folkemordet fann stad. Mange deltok sjølv i folkemordet andre høyrde eller såg ting. Propagandaen ga òg signal om at fryktelege ting skjedde med dei regimet såg på som fiendar. Den tyske historikaren Peter Longerich konkluderer med at den vanlegaste mekanismen i Tyskland var ei form for «aktiv fortrenging» ein uvilje til å setta saman dei brotstykka av informasjon ein hadde til eit heilskapleg bilete, fordi ein då måtte stilla seg til sanninga at det i det tyske folket sitt namn vart gjennomført eit folkemord. Mellom kjennskap og ignoranse eksisterte det ei stor gråsone av rykte, halvsanningar, fantasiar, pålagde og sjølvpålagde kommunikasjonsavgrensingar, «vil ikkje vita» og «kan ikkje forstå». 1 Walter Laqueur postulerer at mange tyskarar opererte med eit paradoks: Dei trudde at jødane ikkje lenger var i live, men ikkje 1 Longerich 2007, s HL-senteret Temahefte 17

7 at dei var døde. 2 Krigstid er ikkje eit toppunkt for logisk konsistent tankegang. Uvilje mot eller manglande evne til å ta innover seg folkemordet var ikkje avgrensa til tyskarane. Det same mønsteret gjaldt for nøytrale, allierte og til og med mange jødar sjølv. 3 Mekanismane var mange: Skepsis mot overdriven propaganda etter erfaringane med dette under første verdskrig, påpeiking av at informasjonen hadde manglar og var usikker, desperat optimisme, eller ganske enkelt eit fokus på å koma seg gjennom den vanskelege krigskvardagen. Kanskje gjaldt det først og fremst at ein stod overfor eit fenomen ein ikkje i sin villaste fantasi kunne førestilla seg ville finna stad i Europa i det tjuande hundreåret. Det var rett og slett for monstrøst til at ein kunne tru på det. At ein faktisk gjennomførte eit planfast folkemord basert på ein hyperradikal ideologi, var for avbalanserte, fornuftige observatørar vanskeleg å få til å passa med sine eigne verdsbilete. Ei kritisk haldning til informasjon og propaganda kunne her faktisk vera til hinder for å forstå realitetane. Slike mekanismar er det ingen grunn til å tru var grunnleggande annleis i NS-krinsar i Noreg, eller for den saks skuld i resten av befolkninga. Men det var likevel eit grunnleggande skilje: NS-medlemmar høyrde til ei rørsle som hadde knytt lagnaden sin til det tyske naziregimet, og som ved krigsutbrotet var klart antisemittisk. Leiaren, Quisling, hadde i etterkant av deportasjonane gjeve dei si eksplisitte støtte. 4 Resten av befolkninga oppfatta seg derimot i større eller mindre grad i opposisjon til både tyske og norske nazistar. Det var ikkje i deira namn Holocaust skjedde, og organisasjonane som gjennomførte det, var illegitime herskarar i landet. Dei var ikkje representantar for breie strøymingar i folket, slik tilfellet var i Tyskland. Berre nokre grupper slik som politiet hadde noko direkte med arrestasjonane eller andre antijødiske tiltak å gjera, og kunne på den måten få eit direkte eller indirekte ansvar. Dette heftet har som misjon å prøva å visa kva folk i NS og då spesielt i leiarsjiktet visste om folkemordet, for gjennom det å koma med eit bidrag til den større diskusjonen om kven som visste og kva ein visste om Holocaust. 2 Laqueur Laqueur Aftenposten 1943 Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust? 7

8 Holocaust Omgrepet Holocaust blir brukt både som eit namn på nazistane sitt folkemord på dei europeiske jødane, men òg som eit breiare konsept som inkluderer massedrap på andre grupper, mellom dei slavarar, romfolk, funksjonshemma, homoseksuelle, «asosiale», Jehovas vitne og andre religiøse grupper. I tråd med HL-senterets utstilling blir her omgrepet brukt i den siste tydinga. I norsk kontekst vil likevel jødane stå klart i fokus, då dette var den einaste befolkningsgruppa i Noreg som vart førsøkt utrydda. Kjelder til kunnskap om Holocaust Eit hovudmoment når det gjeld å vurdera kva folk visste og ikkje visste om jødeutryddinga, er korleis Holocaust vart kommunisert frå gjerningsmennene ut i den breiare offentlegheita. Ein kunne kanskje venta at tyske toppnazistar, med sin ekstreme antisemittisme og sine mordariske intensjonar, stolt ville annonsera at dei endeleg gjorde fysisk alvor av dei gjentekne trugsmåla om å utrydda jødedommen. Men dette var slett ikkje tilfellet. Alt frå starten av vart det klart for leiande folk i regimet at sjølv om antisemittiske haldningar var utbreidde i det tyske folket, så var det langt færre som var villige til å gå til så radikale steg som nazistane ønska. Etter «krystallnatta» i 1938, då naziaktivistar gjekk laus på jødar og jødisk eigedom over heile Tyskland, måtte propagandaminister Goebbels skuffa konstatera at «[ ] ein stor del av borgarskapet hadde vist ei temmelig blanda forståing for dei tiltaka som vart gjennomførte». 5 Den antisemittiske agitasjonen måtte dermed ikkje vera «for aggressiv», sidan folk flest ikkje hadde fått den naudsynte «bakgrunnsinformasjonen» om «jødeproblemet». Retorikken vart difor verande vag. Jødane og jødedommen skulle «forgå», «forsvinna» og «utryddast», men utan at ein sa at dette etter kvart innebar massedrap. Dette skulle bli eit gjennomgåande mønster for korleis naziregimet snakka om sin antijødiske politikk. 6 Fleire moment understrekar dette. Under krigen vart fleire tyskarar stilte for retten for å ha spreidd rykte om folkemordet. T.d. vart ein tannlege dømt til døden i september 1943 for i ein privat samtale å ha sagt at éin million jødar hadde vorte myrda, og i 1944 vart ei husmor dømt til fengsel for å ha sagt at ein opna massegraver for å sletta spora 5 Longerich 2007, s Herf 2006, s HL-senteret Temahefte 17

9 etter massedrapet på jødar. 7 Det vart og tydeleg demonstrert av SS- Reichsführer Heinrich Himmler i ein tale til leiande SS-menn i Posen (Poznan), der han understrekar at jødeutryddinga skal teiast om: Dei fleste av dykk vil vita kva det inneber å sjå hundre lik, fem hundre lik eller tusen lik ligga framfor ein på bakken. Å ha gjennomgått dette, og bortsett frå visse tilfelle av menneskeleg svakheit ha blitt verande anstendige menneske, det har gjort oss harde. Dette er ein ærefull del av historia vår som aldri er blitt skrive, og som heller aldri vil bli skrive. 8 I juli 1943 sende nazi-partiet sitt hovudkontor ut eit skriv til distriktsog riksleiarane, der det stod at ein «[ ] etter Førarens ordre» skulle «unngå å seie noko om ei framtidig heilskapleg løysing [på «jødespørsmålet»]. Ein kan likevel snakka om at jødane har vorte sette til å utføra ein formålstenleg arbeidsinnsats». 9 I september skreiv så Goebbels at «tystnad» om «krigsløyndommar» no skulle vera ei generell tysk «dygd». 10 Påstandane om massedrap i alliert propaganda vart ikkje fornekta, men ein kommenterte dei heller ikkje. 11 Avrettingar på austfronten, september Bundesarchiv, Bild 101I / Thiede / CC-BY-SA; 7 Longerich 2007, s Himmler 1943, forf. oversetting 9 Longerich 2007, s Op. cit., s Herf 2006, s. 105 Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust? 9

10 Samstundes kunne ikkje nazistane hindra at rykte spreidde seg. Ein kunne ikkje fullt ut kontrollera alle informasjonskjeldene. Dei kunne vera illegal presse, utanlandsk radio, men ikkje minst det deltakarar i eller tilskodarar til folkemordet sa på privaten til naboar, slektningar, vener eller kollegaer. Millionar av soldatar var innom områda i aust der folkemordet fann stad, og høyrde om eller såg ting. Samstundes ga propagandaen teikn om at noko skjedde med dei regimet såg på som fiendar. Det danna seg dermed ei slags vag forståing av at fryktelege ting skjedde med jødane, utan at dei fleste var i stand til eller ønska å setta bitane saman til eit heilskapleg bilete av situasjonen. Å gjera dette ville òg føra med seg at ein i siste instans måtte konfrontera at dette vart gjort i namnet åt det tyske folket, og at ein sjølv, gjennom aktiv eller stillteiande aksept av Hitler-regimet, sjølv ville bera på eit moralsk ansvar. Sosialdemokraten Friedrich Kellner, som under krigen jobba som embetsmann i den vesle byen Laubach, demonstrerer i dagbøkene sine kor mykje ein ganske vanleg tyskar kunne slutta seg til ut frå tilgjengeleg informasjon dersom ein ville, men òg kva konsekvens det ville ha å ta innover seg kva som skjedde. I september 1942 skriv han: I løpet av dei siste par dagane har jødane i vårt distrikt vorte borttransporterte [ ] Frå godt informerte kjelder høyrde eg at alle vart sende til Polen og myrda av SS-einingar. Det er reint grufullt. Slike skammelege handlingar vil aldri kunna utraderast frå menneskeslektas historie. Mordarregjeringa vår har for alltid ført skam over namnet «Tyskland». 12 Då var det lettare å skyva informasjonen bort så godt ein makta. Kommandanten for politieskorten om bord på Donau, skipet som frakta 532 norske jødar til Tyskland, kan tena som eit døme på korleis ein handterte situasjonen: På spørsmål fra en av fangene om hvilken skjebne de gikk i møte, skal han ha erklært at han ikke hadde lov til å vite det, og bemerket at det skjedde mye i Tyskland som ikke var til å skjønne, men at det var best ikke å tenke på det. Ellers ville tilværelsen bli uutholdelig. 13 Dette heldt sjølvsagt fram etter krigen, då det vart om mogeleg endå viktigare å insistera på at ein ikkje visste noko, både for å unngå moralsk og 12 Roth 2011, forf. oversetting 13 Mendelssohn 1986, s. 149ff. 10 HL-senteret Temahefte 17

11 i fleire tilfelle rettsleg ansvar. Albert Speer, Hitlers rustingsminister, vart sjølve alibiet: Dersom han påstod og vart trudd på at han ikkje visste om Holocaust, så måtte det same kunne gjelda for andre lenger ned i systemet. 14 Dette biletet presenterer oss med ei fundamental utfordring når ein skal vurdera kven som visste og kor mykje folk visste om Holocaust, sidan hendingane blir systematisk underkommunisert og underartikulert på alle nivå, både under og etter krigen. Alle offentlege dokument relaterte til folkemordet var kjenneteikna av eit sterilt språk utan direkte referansar til kva som faktisk gjekk føre seg. Byråkratar som arbeidde med jødedeportasjonane, snakka konsekvent om «evakuering», «omplassering», «utvandring» og «forsvinning». 15 Det mest kompromitterande ein kan finna i det offisielle referatet frå Wannsee-møtet, eit møte mellom Det tredje rikets toppbyråkratar der ein diskuterte den praktiske gjennomføringa av «den endelege løysinga på jødeproblemet», er utsegna om at dei fleste jødane vil «falla frå av naturlege årsaker» under arbeidet med vegar austover, og at dei overlevande vil måtta få «passande» handsaming, då dei «utan tvil vil utgjera den mest levedyktige delen av det jødiske folket». 16 Når ein veit at tusenvis på tusenvis av jødar og andre på det tidspunktet allereie hadde vorte drepne i organiserte aksjonar, står dokumentet fram som påfallande kamuflerande. Dette hemmeleghaldet strekte seg heilt til toppen. Ein har aldri kome over eit offisielt dokument der Hitler gjev ordre om igangsettinga av «den endelege løysinga». Men Adolf Eichmann, «generalsekretæren» for jødeutryddinga i Europa, berre fnyste av dei som meinte mangelen på eit slikt dokument var viktig. Folk som innbilte seg at Hitler hadde utforma ein slik skriftleg ordre, hadde ikkje peiling på korleis ting fungerte i Det tredje riket. 17 Frå tysk hald vart det òg gjort systematiske forsøk på å forvirra utanforståande og gje næring til tvil. Eit døme på dette er postkorta jødar måtte skriva til vener frå leirane, som ga inntrykk av at alt var i orden. For nokre vart slike postkort eit desperat håp om at det trass alt ikkje var så ille som mange sa. 18 Eit anna er «modelleiren» Theresienstadt, der representantar for Raudekrossen vart viste rundt for å bli overtydde til at rykta om dei grufulle leirane ikkje stemte Ullrich Hilberg Protokoll der Wannsee-Konferenz Cesarani 2007, s Laqueur 1980, s United States Holocaust Memorial Museum 2012 Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust? 11

12 Eit anna problem er at naziretorikken og propagandaen var full av ekstreme ord som «utrydding» og «fjerning». Det gjer det vanskeleg å avgjera kva skribenten eller publikum har tolka inn i ein gjeven ordbruk. Det kan nemleg vera eit langt steg frå eit abstrakt ønske om å «utrydda» noko, til å faktisk vera psykologisk budd til konkret og fysisk å gjennomføra det. Det er dermed ikkje nok å visa til at nazipressa snakkar om å «utrydda» jødane og jødedommen og ut frå det konkludera med at lesarane har forstått eller teke innover seg kva som hende. Ei av dei beste kjeldene til å vita kva folk eigentleg visste, blir dermed fortruleg, privat kommunikasjon, der dei kunne fri seg frå dei offisielle retningslinjene og frykta for å bli oppdaga. Denne er sjølvsagt i mindre grad teken vare på enn offentlege dokument, noko som i mange tilfelle kan slå skeivt ut. Hos nokre personar kan det påvisast at dei kjente til Holocaust på grunn av eit enkelt privatbrev eller ein einskild samtale, medan andre, som sannsynlegvis visste om kva som skjedde, slapp unna i mangel på handfaste, overlevande prov. Analysar gjort av avlytta samtalar mellom tyske krigsfangar tyder på at berre rundt 0,2 % av samtalane tok opp jødeutryddinga noko som understrekar kor tilfeldig det kan vera om handfaste prov for kunnskap om folkemordet overlever eller ikkje. 20 Ei anna kjelde er å visa til at ein person kan knytast til konkrete hendingar og posisjonar som ein veit frå andre kjelder høyrer med som del av Holocaust. Men her må ein òg vera varsam t.d. å vera del av ei særskilt hæreining treng ikkje automatisk å innebera at ein sjølv har teke del i noko eininga gjorde seg skuldig i, ei heller at ein har vore i eit område. Det blir dermed i mange tilfelle meir snakk om å sannsynleggjera at ein kjente til Holocaust, enn endelege prov. Forholda blir òg komplisert av at det var relativt få som opplevde at dei ga ordrar som direkte leidde til jødars død, men det var svært mange som på eit eller anna sett ga essensielle bidrag til at det kunne skje. Dette leier til eit mønster ein kjenner igjen frå rettssaker etter krigen, der det ofte har vore vanskeleg å prova einskildmenneske si konkrete rolle, ansvar og kunnskap. I tillegg har det ofte vore vanskeleg å passa desse rollene inn i lovverk laga for å handtera tradisjonell kriminalitet. Difor har ein i mange tilfelle enda opp med eit «massedrap utan drapsmenn». Vidkun Quisling, til dømes, vart berre dømt for medverknad til aktlaust drap på dei norske jødane, fordi retten meinte at 20 Neitzel og Welzer s HL-senteret Temahefte 17

13 tiltalte ikke har vært seg fullt bevisst at jødene ved den aksjon han satte i gang ville utsettes for å miste livet, da en den gang ikke hadde det kjennskap til tyskernes behandling av jødene i gasskamre og lignende som en senere har fått. To dommarar tok dissens mot denne avgjerda, og meinte at Quisling måtte vera klar over «at flere eller færre av jødene ville bli ført i døden når han satte aksjonen i verk», og at han difor burde dømmast for drap. Det er gode grunnar til å hevda at mekanismane når det gjaldt kommunikasjon og oppfatning av Holocaust skildra ovanfor, òg gjaldt i Noreg, og då spesielt i NS-krinsar. Som i Tyskland hadde nazistane eit ønske om å så godt det lét seg gjera, vinna folket for si sak, i skarp kontrast til tilhøva i Aust-Europa, der sivilbefolkninga var tiltenkt eit framtidig liv i trældom under germanske herrar. Det gjaldt difor å stå fram som dei forsvararane av kulturen ein påstod at ein var. Det var likevel ein grunnleggande skilnad: I Tyskland hadde nazistane kome til makta med aktiv stønad frå store delar av det tyske folket. I Noreg kom dei til makta etter ein invasjon, og berre eit lite mindretal av nordmenn, som i all hovudsak var knytte til NS, støtta det nazistiske prosjektet i Noreg. Kva haldning hadde så NS til jødane? Antisemittismens rolle i NS Heilt frå starten hadde rasetankegang vore ein del av Nasjonal Samlings idégrunnlag. Allereie under arbeidet med fiaskoen «Nordisk Folkereisning» i 1931 hadde Quisling understreka at «[ ] vårt folks fremgang henger uløselig sammen med dets nordiske blod, og tar vi ikke vare på vår nordiske egenart, taper vi den». 21 Utbreiinga og variantane av antisemittisk tankegods hos medlemmane, samt tonen og intensiteten i den antisemittiske agitasjonen, varierte likevel sterkt. Medan det i NSpressa stadig dukka opp antisemittiske stereotypiar, stod det ingenting om jødar i NS sitt program frå Frustrerte nasjonalsosialistar i partiet, som Hans S. Jacobsen, braut ut av partiet på grunn av manglande rasefokus og fasthalding ved kristendommen, 23 og danna ein krets rundt tidsskriftet Ragnarok, som dei mellom anna brukte til å retta skarp kritikk mot «fascistane» og «dei kristne» i NS Brevig og de Figueiredo 2002, s Bruknapp 1976, s Emberland 2003, s Bruknapp 1976, s. 15 Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust? 13

14 Frå 1935 av kom åtaka frå NS på jødane oftare og retorikken vart krassare. 25 Jødane vart m.a. skulda for å arbeida «[ ] gjennom sine frå Moskva organiserte utallige dekkorganisasjoner, for en erobring av verdensherredømmet gjennom bolsjevismen». 26 Halldis Neegaard Østbye, leiar for NS presse- og propagandakontor, argumenterte for at dersom ein klarte å klistra marxismen til jødane, så ville arbeidarane venda ryggen til «hele djevelskapet». 27 Arbeidarpartiet sin ideologi vart omtalt som «jødemarxisme». 28 I ein forsideartikkel før valet i 1936 slo Quisling fast at «hele folket» kunne enda opp «i slavekår i en verdens-sovjetrepublikk under jødisk diktatur». 29 Trotskij-saka vart NS-propagandaens gylne mogelegheit. Leo Trotskij, som var jøde og ein leiande bolsjevik, hadde flykta frå Stalins Sovjet og søkte i 1935 politisk asyl i Noreg. I 1936 gjorde ei gruppe unge NS-aktivistar innbrot hos Trotskij, overtydde om at han ikkje heldt lovnaden om å avstå frå politisk arbeid. Dei vart arresterte for innbrotet, men nestleiar i NS, Johan B. Hjort, melde samstundes Trotskij til politiet for spionasje, basert på materiale frå innbrotet. Samstundes kom det grove klagemål mot Trotskij frå Sovjet. Arbeidarparti-regjeringa kom under sterkt press, og internerte Trotskij, for så etter kvart å utvisa han. Dette såg NS som ein siger, og innleidde ein stor propagandakampanje. Trotskij vart inkarnasjonen av den internasjonale jødebolsjevismen. At han hadde fått asyl i Noreg, var prov på at jødemarxismen eigentleg styrte Arbeidarpartiet. 30 Bakgrunnen for den aukande antisemittismen frå 1935 kan vera mangefasettert. 31 Valresultata i 1933 og 1934 var svært skuffande. Arbeidarpartiet si regjeringsdanning med Bondepartiet i 1935 tok luven av den verste revolusjonsangsten på høgresida. Partiet trengde både ein mektig mostandar som sto bak manglande gjennomslag og ei ny sak å profilera seg gjennom. Antisemittismen kunne ta denne plassen. Det aukande rasefokuset førte til ny splid, og fleire representantar for den «kristne» fløya i NS braut med partiet. 32 Sokneprest Martin Tveter i Vadsø oppsummerte grunngjevinga si slik: «Læren om den nordiske rase osv. lar sig ikke forene med troen på en Gud som elsker alle men- 25 Op.cit., s Brevig og de Figueiredo 2002, s Høidal 1988 s Op.cit., s Op.cit., s Dahl 1991, s Bruknapp Op.cit., s HL-senteret Temahefte 17

15 nesker uansett rase og hudfarve. Det nazistiske folkefellesskap lar sig ikke forene med kristendommens universelle brorskap.» 33 Etter katastrofevalet i 1936 kom det til eit samanbrot i partiet, og ein fraksjon rundt nestleiar Johan B. Hjort trekte seg ut. NS vart no mindre eit politisk parti og meir ei politisk sekt. Dette ga mogelegheit og insentiv til ei ideologisk reindyrking, med meir reindyrka fiendebilete og oppfatningar. Antisemittismen fekk no ein endå meir prominent plass. 34 Jødane vart til ein personifisert manifestasjon av alt NS hata: marxisme, liberalisme, demokrati og kulturradikalisme. 35 Dette resulterte mellom anna i at NS i krasse ordelag kritiserte at Noreg hadde teke imot eit par hundre jødiske flyktningar frå kontinentet: Landet risikerte å bli fullstendig jødifisert dersom dette heldt fram. 36 Ei vanleg skyteskive var Høgre-leiar Carl Joachim Hambro, som delvis kom frå ei jødisk slekt. Hambro vart opphøgd til representant og talsmann for jødedommen, og det han engasjerte seg i vart mistenkeleggjort. Då krigen kom, vart dette i Fritt Folk tolka som jødane sin krig mot Tyskland: «Kan det være noen som tror at engelskmenn og franskmenn virkelig mener det er verdt å ofre slike ufattelige strømmer av blod? Tyskland er antisemittismens høyborg. For å knekke antisemittismen som truer jødenes maktstilling over hele verden derimot er intet offer for stort.» 37 Antisemittismen må likevel ikkje overdrivast som overordna element hos NS før krigen. Det varierte ofte frå person til person kor mykje vekt ein la på antisemittisme som forklaringsmodell. 38 NS i maktposisjon - antisemittismens rolle Antisemittismen heldt fram med å vere viktig i NS òg etter okkupasjonen, der NS no fekk ei heilt anna rolle enn under det politiske sekttilværet i åra rett før. Etter samanbrotet i riksrådsforhandlingane sette rikskommissar Terboven Stortinget til sides og utnemnde eit nytt styre. Fram til februar 1942 var styret basert på såkalla «kommissariske statsrådar», der alle bortsett frå tre var medlemmar av NS. I februar 1942 vart Quisling utropt til «ministerpresident», og danna ei rein NS- 33 Emberland 2003, s Brevig og de Figueiredo 2002, s Op.cit., s Op.cit., s Op.cit., s Op.cit., s. 189 Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust? 15

16 regjering. Men trass desse titlane låg alltid den reelle makta i Noreg hos rikskommissar Terboven, som kunne underkjenna eit kvart vedtak gjort av norske ministrar. NS kunne no bruka alle kanalar til propaganda som var i pakt med tyskarane sine ønske. Bak fiendemaktene: jøden. Tysk propagandaplakat Rettar: NIOD, arkivreferanse: AF/00537 (Affiche, Lithografie), Orlogsaffiches NIOD Eit sentralt motiv i propagandaen, på same måte som i Tyskland, var no at jødane stod bak krigen og alliansen mellom Sovjet, Storbritannia og USA som etter kvart kom i stand. I ein tale på ein antisemittisk konferanse i Frankfurt 28. mars 1941 ga Quisling jødane skulda for at krigen hadde kome til Noreg: Norges historie i den siste menneskealder har vært en rask fremadskridende judaisering på alle samfundsområder, en utvikling som med en naturlovs nødvendighet måtte føre til den nasjonale katastrofe som kom den 9. april 1940, da Norge blev søkt trukket inn i den engelsk-jødiske krig mot Tyskland Quisling HL-senteret Temahefte 17

17 Og «[ ] da jødespørsmålet ikke kan løses ved ganske enkelt å utrydde jødene eller å sterilisere dem» gjekk han inn for en kollektiv deportasjon av alle jødar frå Europa: «Det er derfor ikke noget bedre og mildere middel til å løse jødeproblemet på enn å skaffe dem et annet forjettet land og å sende dem dit alle sammen.» Og han var klar på kor viktig dette var: Jødespørsmålets løsning i Europa vil være, om ikke kronen på verket, så en av de viktigste søiler i den nye ordning og i det fredsverk som følger den store krig jødene og England har påført Europa. Den vil være en handling, inspirert av den høieste forutseenhet, som kanskje mer enn noget annet vil sikre de kommende slekter fred og velstand. Quisling var her heilt på linje med den dåverande tankegangen i toppkrinsar i Tyskland, der ein gjekk ut frå at «jødeproblemet» skulle «løysast» gjennom deportasjon, ikkje masseutryddingsleirar. I ein tale 5. september 1941 sa Quisling at «[ ] de store motsetninger i verden i dag innerst inne kan føres tilbake til en avgjørende verdenskamp mellom det jødiske prinsipp og vårt nordisk-germanske». 40 Òg på grasrotplan i partiet var det antisemittisk verketrong, noko som ikkje alltid var populært hos partileiing og tyske myndigheiter, som ikkje ville ha «ville aksjonar». Medlemmar av Hirda, NS uniformerte «stormtroppar», grisa til butikkar eigd av jødar med antisemittiske slagord og trugsmål både i 1940 og 1941, og dette tvang leiinga til å reagera. 41 I organisasjonen sitt organ Hirdmannen sa hirdsjef Orvar Sæther at jødane sin siger ville bety eit helvete for germanarane, og at kvar ekte germanar difor var antisemitt. 42 Utover i 1942 blir tonen skarpare. I Fritt Folk 2. oktober vart det sagt at jødane no sjølv fekk «dansa dødsdansen», og at inga makt i verda no kunne redda dei frå den lagnaden dei sjølv hadde planlagt for germanarane. 43 Det er med andre ord ikkje tvil om at det i NS-pressa, hos fleire NS-leiarar og hos grupper på grunnplanet i partiet eksisterte ein radikal antisemittisme, der løysinga på «problemet» berre kunne vera å fysisk fjerna jødane frå Noreg. I det heile følgjer NS-propagandaen mønsteret frå Tyskland. «Det jødiske trugsmålet» blir skissert i dramatiske vendingar og det blir truga med radikale, men uspesifiserte tiltak. Når det 40 Østbye Mendelssohn 1986, s Op.cit., s Op.cit., s. 79 Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust? 17

18 gjeld skildringar av gjennomføringa av desse tiltaka, er det langt mindre å finna. T.d. blir deportasjonane av tyske jødar «austover» kommentert slik av Aftenposten: «I den senere tid er jøder i stigende antall blitt transportert fra Berlin til Polen. Det gjelder her en krigsøkonomisk forholdsregel, uttales det fra autoritativt hold.» 44 Dette var i tråd med offisielle tyske ordrar om korleis ein skulle omtala deportasjonane. Tiltak som ikkje var direkte mordariske, men derimot «berre» diskriminerande, som at «jødeparagrafen» vart ført inn att i grunnlova, vart derimot slått stort opp. Dette var igjen i pakt med tyske retningslinjer, som gjekk ut frå at slike «moderate» antisemittiske tiltak ville finna gjenklang i befolkninga. Kva visste folk i NS-leiinga om det komande folkemordet? NS-leiinga var sjølvsagt dei i NS med flest kjelder til informasjon om kva lagnad Europas jødar gjekk i møte. Dei hadde tett kontakt med høgtståande tyske politikarar og tenestemenn både i Noreg og Tyskland, som godt visste kva som var på ferde. Fleire av dei hadde òg vore på besøk i dei områda i aust der jødeutryddinga starta, i form av masseskytingar bak fronten. 44 Aftenposten HL-senteret Temahefte 17

19 Quisling i audiens hos Hitler, truleg januar Fotograf: Heinrich Hoffmann. Eigar og alle rettar: Norges Hjemmefrontmuseum. Jonas Lie hadde ein spesiell posisjon blant NS-statsrådane. Han var, saman med Sverre Riisnæs og Axel Stang, den statsråden som stod nærast SS og Reichsicherheitshauptamt (RSHA) sjølve sekretariatet og drivkrafta bak folkemordet. Han vart tidleg innvigd i kva som var i gjære. Hausten 1941 hospiterte han hos Einsatzgruppe D, som hadde som oppdrag å ta livet av jødar og kommunistar bak dei framrykkande tyske styrkane i Ukraina. Som del av Sonderkommando 11b var han i Odessa 23. oktober, då SK11b tok del i massedrap på jødar i byen. Over heile byen kunne ein sjå lik.45 Seinare slutta han seg til Sonderkommando 10b, og var med på «partisanjakt»,46 som i Sovjetunionen innebar massiv bruk av kollektiv straff, som brenning av landsbyar. I mange tilfelle innebar det òg massedrap på jødar og andre sovjetiske sivile. Ein tysk general oppsummerte etter krigen kva «partisanjakt» kom til å bety i Sovjetunionen: «[ ] partisanjakta me dreiv med vart utnytta til omsynslaust å utsletta jødar og andre uønskte element.»47 Lie kjente med andre ord personleg godt til masseskytingane på austfronten, og må med dette ha visst at det ikkje var ein blid lagnad som venta jødane i aust. 45 Rougthvedt 2010, s Op.cit., s Röttiger 1945 Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust? 19

20 Quisling og Riisnæs på austfronten, Eigar og alle rettar: Norges Hjemmefrontmuseum. I mai 1942 gjennomførte så Quisling og justisminister Sverre Riisnæs ein tur gjennom okkuperte Ukraina og Polen. Her fekk dei sjå tyskarane si handsaming av jødiske og andre sovjetiske slavearbeidarar som arbeidde med den store gjennomfartsåra Durchgangsstraße IV. På dette tidspunktet var dei fleste jødane i distrikta rundt vegen allereie vorte drepne, og attlevande jødar som vart tvangsrekrutterte til dette arbeidet, hadde heller ikkje store sjansar til å overleva. Dei fleste tvangsarbeidarane gjekk raskt til grunne som ein konsekvens av hardt arbeid, mangel på klede og mat, og psykisk og fysisk tortur. Arbeidarar som vart vurderte til å ha brukt opp arbeidsevna si, vart avretta, som del av planen om Vernichtung durch Arbeit, utrydding gjennom slavearbeid.48 Kva nordmennene sjølv såg langs vegen, veit me ikkje, men basert på dei generelle forholda som råda, er det god grunn til å tvila på Riisnæs då han vel heime kalla handsaminga «human»,49 eller på Quisling når han sa at jødane «ikke [blir] behandlet brutalt».50 På den andre sida er det mogeleg at deira tyske vertar ikkje viste dei det verste, at dei enno ikkje var sett på som klare til å bli innvigde i kunnskapen om folkemordet. Mange NS-folk fekk gjennom sine kontaktar og vener i Tyskland nyss om folkemordet, enten gjennom direkte deltaking eller gjennom 48 Angrick Rougthvedt 2010, s Dahl 1992, s HL-senteret Temahefte 17

21 at deira tyske vener delte sine løyndommar med dei. Nordmenn som jobba direkte for tyske myndigheiter eller firma, kunne òg få innsikt i kva som skjedde, all den tid så mykje av tysk næringsaktivitet hadde koplingar til det store raseprosjektet i aust. Som del av dette prosjektet forsøkte NS og SS å rekruttera norsk ungdom til eit liv som germanske «vernebønder» i dei erobra og etnisk reinska austområda, den såkalla «Germansk Landtjeneste». Germansk ungdom skulle her utdannast til ein ny herreklasse. Jødar og den slaviske eliten skulle fjernast, og resten av sivilbefolkninga gjort til liveigne under germanske herrar. Området Wartheland, namnet tyskarane hadde gjeve det vestlege Polen, der dei norske ungdommane heldt til, var eit kjerneområde for denne massive etniske reinsinga. Nasjonal Samlings Ungdomsfylking (NSUF) sitt organ Nasjonalungdommen kommenterte i 1942 innsatsen slik: «[ ] her lærer de å forstå forskjellen mellom sin egen høye rase og laverestående halvasiatiske folkeslag.» 51 Under ein landbrukskonferanse i Litzmannstadt (Łódź) vart Einar Rustad, leiaren for NSUF, vist rundt i den jødiske gettoen, som var prega av fryktelege tilhøve. Rustad hevda seinare at det han hadde sett, hadde opprørt han, utan at det påverka innsatsen for å rekruttera nordmenn til eit liv som vernebønder i aust. 52 Ein annan som vart involvert i raseprosjektet i aust, var Felix Hartmann. Han hadde slost på tysk side allereie i første verdskrig, og melde seg til Waffen-SS i mars Etter først å ha vore stabsoffiser i den norske frontkjempareininga «Den norske Legion» ved Leningrad vart han på slutten av 1942 beordra til Minsk, der han jobba for RSHAs etterretningsteneste Sicherheitsdienst (SD). Her fekk han god innsikt i det han kallar «kamp mot bandar» og «avdeling IV [Gestapo] sine metodar». Kva dette kunne innebera, blir illustrert av at Generalkommissaren for Kviterussland i juli 1943 roste Hartmann sin overordna sjef, Eduard Strauch, for å ha likvidert jødar på ti veker. Hartmanns direkte overordna var SS-Hauptsturmführer Rudolf Schle gel, som etter krigen vart tiltalt for drapet på minst 5280 menneske. 54 Dette skremte tydelegvis ikkje Hartmann, som tvert imot forfatta eit memorandum der han føreslo ein norsk koloni i Kviterussland. Dette vart motteke positivt både frå tysk side og hos Finn Størens NS-kontor, som jobba med koloniseringsplanar Kvistad Emberland og Kott Op.cit. 54 Op.cit. 55 Op.cit. Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust? 21

22 I juli 1942 skreiv SS-Obersturmbannführer Oskar Podlich til Hans S. Jacobsen, som var ei urokråke i det nasjonalsosialistiske miljøet og etter kvart fylkesmann i Østfold. Podlich kjente Jacobsen frå tida då han var stasjonert i Noreg, og skreiv eit brev etter at han hadde vorte utnemnd til sjef for Sicherheitsdienst i Katowice. Dette var politidistriktet der konsentrasjons- og utryddingsleiren Auschwitz låg, og eit område som skulle tvangsgermaniserast, med massedrap og etnisk reinsing av jødar og polakkar som konsekvens. I brevet skriv Podlich i ein svært personleg tone at «[ ] her gjer me kort prosess med polakkane og jødane, som du vel godt kan tenka deg. Silkehanskane er jo allereie i utgangspunktet tekne av». 56 Frontkjemparane I Tyskland førte det faktum at millionar av tyske soldatar tenestegjorde på austfronten til at rykte og forteljingar om massedrap på jødar spreidde seg i folket. 57 I Noreg kunne frontkjemparane, norske frivillige i tysk teneste, ha liknande informasjon og erfaringar. Mange av desse hadde tette koplingar til NS, enten fordi dei sjølv var medlemmar eller kom frå NS-familiar. Frontkjemparane var òg i tett kontakt med offisielle NSorgan. Det var med andre ord mange måtar deira eventuelle erfaringar frå austfronten kunne siva inn i NS-kretsar på. Det er dokumentert at norske frontkjemparar var vitne til krigsbrotsverk, og sannsynleggjort utanfor rimeleg tvil at dei òg deltok. Spesielt gjeld dette dei som var del av SS-Division Wiking under innmarsjen i Ukraina sommaren og hausten 1941, då divisjonen etterlét eit spor av massakrar gjennom Ukraina, samstundes som Einsatzgruppen dreiv massedrap på jødar bak fronten. Fleire fortalte at dei hadde teke del i «gjengjeldingsåtak» mot jødar i Lviv. 58 Ved Zolochiv tok styrkar frå divisjonen livet av hundretals jødar og andre sivile. 59 Terje Emberland og Matthew Kott konkluderer med at masseavrettingar av jødiske sivile, så vel som sovjetiske krigsfangar, var eit konstant trekk ved dei første vekene av Wikings innsats på sovjetisk territorium. 60 Sigurd Sørlie skriv i si komande doktoravhandling at det er vanskeleg å førestilla seg at 56 Podlich til Hans S. Jacobsen 1942, forf. oversetting 57 Longerich 2007, s Emberland og Kott Op.cit. 60 Op.cit. 22 HL-senteret Temahefte 17

23 nokon av nordmennene i Wiking kunne unngå å høyra rykte om jødemassakrar. 61 Fleire soldatar frå Wiking fortel då òg om dette. 62 Men òg frontkjemparar i andre einingar fekk nyss om kva som hende. Ein frontkjempar i Den norske Legion fortalte at tyske politifolk han hadde snakka med, fortalte korleis «[ ] de hadde gjort det av med jøder i Polen, for eksempel hvordan de hadde dratt ektepar ut av sengene deres om natten. De frydet seg når de skrøt av dette». 63 Sönke Neitzel og Harald Welzer konkluderer ut frå studiar av avlytta samtalar mellom tyske krigsfangar at «nesten alle» visste at jødane vart tekne livet av, og at mange til og med hadde detaljert kunnskap om korleis det føregjekk, inkludert detaljar som har vore ukjente for forskinga. 64 Det er ingen grunn til å tru at norske soldatar var isolerte frå dette. Glimt av denne brutale krigføringa fann òg vegen til NS-pressa. Wiking-soldaten Olaf Wahlmann skreiv t.d. følgjande: Ved siden av jernbanelinjen i et lite hus, møter det oss et redselsfullt syn. Foran huset ligger 3 ukrainske kvinner skamfert på råeste og grusomste måte med øine utstukne etc. Inne i et værelse lå 6 kvinner likeledes skamfert, og under et teppe fant vi en sprell levende jøde. Da han så at han var opdaget breket han til oss: Jeg det ikke gjort. Jeg så det. Jeg bo her i nærheten. Kort prosess. Foran huset på 3 m. hold blir han skutt. Hodet deler sig og hans råtne hjernemasse velter ut. 65 Ein annan soldat i Wiking, «Ingard», har liknande tankar: «Det er ikke en eneste av oss norske som kommer hjem som jødevenner. Aldri kommer man til å høre et eneste godt ord om jødene fra oss. Dertil har vi sett for meget.» 66 Ein annan skriv at «[ ] har jeg ikke været jødehater før, så har jeg lært å bli det her». 67 Men ikkje alle kunne akseptera det dei hadde sett på austfronten. Ein tysk soldat skreiv ned i dagboka si ei utsegn frå ein norsk Waffen-SS-frivillig han møtte på eit norsk tog i april 1942: «Jeg har alltid holdt tyskerne for å være et svært intelligent folk. Nå har jeg måttet erkjenne at det er et folk av barbarer, og at SS er udyr, ikke mennesker.» Sørlie Op.cit. 63 Thoresen 2009, s Neitzel og Welzer 2011, s Hirdmannen 1941a 66 Hirdmannen 1941b 67 Emberland og Rougthvedt 2004 & 2005, s Sitert i Drolshagen 2012, s. 131 Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust? 23

24 Det er grunn til å tru at heimkomne frontkjemparar, ofte brutaliserte av opplevingane sine, utgjorde ei radikalisert antisemittisk kraft i NS. 1. august 1942 skriv Hirdmannen at [ ] frontsoldater som er kommet hjem til Norge, er høylig forbauset over at jødene her øyensynlig får drive sin virksomhet som tidligere. De er forundret over å finne at jødene fremdeles har de samme rettigheter som nordmennene, og at de tilsynelatende har full frihet til å boltre seg som før. 69 Ein frontkjempar sa i eit brev til venene sine hausten 1941 at «[ ] dere må vel snart se å kvitte dere med jødene der oppe». 70 Ein annan skreiv at «[ ] nasjonalsosialismen kjem til å gå sin sigersgang over verda, og jødane går mot undergang og utrydding». 71 Holocaust i alliert, nøytral og illegal presse For å setta kunnskapen om Holocaust i perspektiv er det nyttig å sjå på kva dei allierte, nøytrale og motstandsrørsla visste om utryddinga. Dette kunne vera ei potensiell informasjonskjelde òg for NS-folk, mellom anna fordi dei framleis hadde lov til å ha radio og fordi politifolk og andre kom i kontakt med illegale publikasjonar, men først og fremst seier det noko om kva rykte som gjekk. Dersom motstandarane si presse visste kva som hende, kor sannsynleg er det då at dei som sat innanfor ikkje ante noko? Både alliert og svensk presse hadde i utgangspunktet ein del sperrer mot å trykka informasjon om kva som skjedde i aust. Dei hadde dårlege erfaringar frå sist krig, då allierte myndigheiter hadde fabrikkert historier om grufulle tyske handlingar. Det var òg press frå myndigheitene, spesielt i Sverige, om å ikkje trykka informasjon som kunne påverka politikken. Hos dei allierte kunne informasjon om jødeutryddinga føra til press for å endra krigsplanane, 72 og i Sverige førte angst for tyske reaksjonar til at myndigheitene beslagla fleire avisutgåver etter tyske protestar. 73 Den største barrieren mot å skildra kor radikal den tyske 69 Mendelssohn 1986, s Sørlie Op.cit. 72 Lipstadt Svanberg og Tydén HL-senteret Temahefte 17

25 politikken var, var likevel at det var vanskeleg å førestilla seg at noko så ekstremt kunne planleggast og gjennomførast. Likevel vart mengda informasjon og talet på vitneprov etter kvart så stort at barrieren vart broten. I pressa i allierte land kom gjennombrotet i juni 1942, etter at den polske eksilregjeringa publiserte ein rapport om tyske massedrap i Polen. Rapporten hevda at jødar hadde vorte myrda. 2. juni publiserte BBC hovudtrekka i rapporten. 29. juni heldt Den jødiske verdskongressen ein pressekonferanse der dødstalet vart vurdert til over éin million, og bruken av gass vart skildra. Fleire britiske aviser, som The London Times, The Daily Telegraph, Daily Mail, Manchester Guardian og Morning Post, slo informasjonen stort opp. 74 Utover sommaren og hausten 1942 kom det stadig fleire slike oppslag. Reuters snakka om at det «[ ] nær Lodzimieres i Polen var ei kilometerlang massegrav med tusenvis av massakrerte jødar» desember publiserte dei allierte ei felles fråsegn som fordømte Hitlers «bestialske og kaldblodige utryddingspolitikk». To dagar seinare publiserte den allierte Inter-Allied Information Committee ein rapport som skildra Polen som «[ ] eit enormt senter for drap på jødar ved skyting, elektrokusjonar og bruk av gass». 76 I den svenske pressa, som vart lest med irritasjon av leiande NS-folk, 77 dukka artiklar om jødane sin lagnad tidleg opp. Social-Demokraten skreiv 28. november 1939 at forholda for jødane i Polen «var utanfor menneskeleg fatteevne» og at titusenvis var døde april 1942 skreiv Svenska Dagbladet at 1200 deporterte nederlandske jødar hadde døydd i saltgruvene i Mauthausen. 79 Artiklar som uttrykte at dette dreidde seg om ein utryddingskampanje, dukka opp mot slutten av Gjennombrotet var ein artikkel av Hugo Valentin i Göteborgs Handels- og Sjöfartstidning 13. oktober. Under tittelen «Utryddingskrigen mot jødane» skreiv han at utrydding var den tyske jødepolitikkens mål. Artikkelen vart kommentert og vidareformidla i andre aviser. 80 Eskilstuna Kurieren skreiv 21. oktober 1942 med referanse til Valentins artikkel at alle no måtte gjera eit val i møte med kunnskapen om det fryktelege som skjedde, og at det stod mellom kultur og barbari. 81 Etter deportasjonen av norske 74 Lipstadt 1986, s Op.cit., s Op.cit., s Sjå t.d. Quisling 1944a 78 Svanberg og Tydén 2005, s Op.cit., s Op.cit., s Op.cit., s. 246 Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust? 25

26 jødar med SS Donau vart utryddinga eit svært viktig tema i store delar av svensk presse. Det kom referansar til «dødsskip», «den endelege løysingas mekaniske presisjon» og «utryddinga av eit heilt folk». 82 Den illegale pressa begynte nokså tidleg å spreia nyhende om det som skjedde. London-Nytt skreiv 27. juni 1942: «Den polske regjering har sendt ut en erklæring om de tyske massemord av jøder under okkupasjonen av Polen. Over er blitt myrdet av nazistene i Polen.» 83 Liknande opplysingar vart trykte i Håndslag, som òg i oktober 1942 snakka om «[ ] den systematiske utryddelsespolitikken som Det tredje rike gjennom lang tid har drevet mot Europas jødiske befolkning», med døme på dette frå fleire europeiske land. 84 Fleire aviser omtalte arrestasjonen av norske jødiske menn i oktober Likevel gjekk ein skribent i Håndslag ut frå at dei ville bli sendt til tvangsarbeid i Nord-Noreg eller Polen, ikkje til sin død. Den same gjettinga finn ein i Friheten. 85 Seinare, etter arrestasjonen av kvinner og barn og deportasjonen med Donau 26. november, vurderer Håndslag at dei vart sendt «i beste fall til en forferdelig skjebne i de polske ghettoer». Målet kunne vera «å utrydde nordmennene av jødisk opprinnelse». 86 London-Nytt skreiv 6. januar 1943 at ferda gjekk til ei ukjent hamn, «men til en sikker skjebne trelldom, vanære, utsultning og undergang». 87 På tidspunktet for arrestasjonen av dei norske jødane hadde det med andre ord dukka opp mykje informasjon om massedrapa i aust. Det er svært sannsynleg at leiande NS-folk, som måtte stille seg til utanlandsk presse, hadde fått med seg desse påstandane, og på ein eller annan måte måtte relatera seg til dei. Den naturlege reaksjonen frå NS-hald ville sjølvsagt vera å avfeia det som propaganda. På den andre sida burde slike rykte provosera fram seriøse forsøk frå NS-hald på å avklara dei, dersom dei verkeleg hadde mykje mot at jødane vart drepne. Som me skal sjå, finst det få spor av noko slikt. 82 Laqueur 1980, s Brakstad 2006, s Op.cit., s Op.cit., s Op.cit., s Op.cit., s HL-senteret Temahefte 17

27 Antisemittisk politikk i Noreg Under Wannsee-konferansen vart det frå tysk side sagt at Noreg ikkje hadde eit akutt «jødeproblem», sidan talet på jødar var så lite. Saman med ønskemålet om å vinna nordmennene for Tyskland og nazismen førte dette til at ein såg det som mest taktisk å gå litt stille i dørene når det gjaldt antijødiske tiltak i Noreg. I motsetnad til dei fleste andre okkuperte land vart difor ikkje jødar i Noreg systematisk skilde ut frå resten av befolkninga gjennom overføring til gettoar eller innføring av «jødestjerna». Regierungsrat Schiedermair i Rikskommissariatet sa 9. januar 1942 at det ikkje ville koma nokon offisielle tiltak mot jødane frå Rikskommissariatet si side, men at det var ønskeleg at Quislingregjeringa fjerna jødar frå statlege tenester og førte inn att «jødeparagrafen» i grunnlova, som nekta jødar tilgang til riket. 88 Ifølgje Wilhelm Wagner, ansvarleg for «jødespørsmål» ved Sicherheitspolizei i Oslo, kom det sommaren 1942 melding frå Reichssicherheitshauptamt i Berlin, «sekretariatet» for jødeutryddinga, om at «jødeproblemet» i Noreg skulle løysast i samsvar med den norske regjeringas ønske. 89 Det vart likevel gjennomført ei rekke tiltak mot jødar i Noreg, som kulminerte i sjølve deportasjonen. Nokre av desse var tyske initiativ, andre kom frå NS-hald. Felles for dei sistnemnde var likevel at dei var meir halvhjarta og hadde mindre konsekvensar enn dei som kom etter tysk initiativ, 90 noko som spegla situasjonen i okkupasjonsregimet generelt. NS-regimet vart likevel det synlege andletet til tyske antisemittiske tiltak, og stakk ikkje kjeppar i hjula for gjennomføringa av dei. Det viktigaste tiltaket frå NS-hald var at «jødeparagrafen» vart ført inn att i grunnlova. Jødar vart dermed på nytt nekta tilgang til riket. Etter eit tysk initiativ vart jødane sine identitetskort stempla med «J». Parallelt med denne stemplinga kom eit NS-initiativ der jødane vart bedne om å fylla ut eit «Spørreskjema for jøder i Norge». Desse to tiltaka danna så eit grunnlag for eit kartotek over jødar i Noreg, som vart brukt under dei seinare arrestasjonane. Me har ingen direkte referat frå møte der tyske representantar har diskutert «den endelege løysinga på jødeproblemet» deportasjonen med representantar for NS-regimet. Men eit brev frå NS kanskje mest ivrige antisemitt, Halldis Neegård Østbye, til Quisling 7. oktober 1942 viser kor inngåande kjennskap ho, og med det òg Quisling, hadde til 88 Bruland 1995, s Op.cit., s Op.cit., s. 47 Kva visste Nasjonal Samling om Holocaust? 27

28 kva som var på gang, og at det føregjekk diskusjonar i leiarsjiktet av NS om jødane sin lagnad. Østbye hadde på dette tidspunktet ingen formelle posisjonar i partiet, noko som gjer kunnskapen hennar endå meir påfallande. Ho startar med å referera til ein samtale med Quisling, og tillèt seg å koma med tankar om «løysinga på jødeproblemet». Ho åtvarar mot å gå for fort og brutalt fram, men understrekar at «den endelige ordning må naturligvis bli radikal og usentimental». Ho har god kjennskap til massedrapa på austfronten, eller «den måten jødene blir behandlet på i Russland», og understrekar at det bør vera «en nordisk dyd» ikkje å seigpina ein fiende, men derimot å skyta han «raskt og nådeløst». Ho ottast òg for at [ ] unge SS-menn, menn av nordisk blod, brukes som bødler, til å skyte jødiske kvinner, barn og oldinger. Det skulde man overlate til russerne eller asiatiske folkeslag, som mere enn gjerne vil ta hevn over sine plageånder. At kanske også norske gutter brukes til slik bøddeltjeneste finner jeg forfærdelig. De kan ikke bli normale mennesker igjen etter det. Samstundes argumenterer ho for ei differensiering mellom «gode» og «dårlege» jødar i Noreg. Ho meiner det ville vera for ille om ein jøde ho kjenner skulle bli sendt «i ulykken». Ho var med andre ord innforstått med at det ikkje var ein blid lagnad som venta. Brevet viser utan tvil at kunnskap om folkemordet i aust var utbreidd i NS-leiinga. For Østbye er fjerning av jødane òg målet i Noreg, og det einaste ho problematiserer er korleis ein kan gjennomføra dette med minst mogeleg oppstyr og tap av andlet i offentlegheita. Østbye oppfattar det slik at «det norske folk i sin alminnelighet enda ikke forstår noe av jødeproblemet», og at det derfor er taktisk om «de tiltak som må gjøres, gjennomføres mest mulig i stillhet, og etappevis». 91 Arrestasjonane Arrestasjonane av jødar i Noreg vart gjennomførte i pakt med ønska frå tysk side om å gjennomføra antijødiske tiltak med så lite oppstyr som mogeleg. For å klara dette vart aksjonane fronta av NS og nordmenn, og det vart vedteke nye lover som skulle gje arrestasjonane eit ferniss av legalitet. 91 Østbye HL-senteret Temahefte 17

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Kvalitetsplan mot mobbing

Kvalitetsplan mot mobbing Kvalitetsplan mot mobbing Bryne ungdomsskule Januar 2016 Kvalitetsplan for Bryne ungdomsskule 1 Introduksjon av verksemda Bryne ungdomsskule ligg i Bryne sentrum i Time kommune. Me har om lag 450 elevar

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016

Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016 Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016 Veke Kunnskapsløftet Emne: Læremiddel: Lærebok: Kosmos 10 34-36 -gjere greie for korleis ulike politiske parti fremjar ulike verdiar og interesser, knyte dette

Detaljer

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer leseser ie Nynorsk Julius Cæsar Norsk for barnetrinnet slaget Ved alesia Den mest berømte av motstandarane til Cæsar under gallarkrigen var gallarhovdingen

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid.

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Visjon og formål Visjon: Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Formål: Telemark Lys AS er ei attføringsbedrift som, gjennom framifrå resultat, skal medverke til å oppfylle Stortingets målsetting om

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 200903324-51 Arkivnr. 520 Saksh. Farestveit, Linda Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 17.09.2013 EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 -------------------------------------------------------------------------------- DATO: LOV-1950-12-08-3 OPPHEVET DEPARTEMENT: AID (Arbeids- og inkluderingsdepartementet)

Detaljer

Evaluering av offentleglova bakgrunn, ramme, tematikk, prosess, erfaringar og status. Vegen vidare?

Evaluering av offentleglova bakgrunn, ramme, tematikk, prosess, erfaringar og status. Vegen vidare? bakgrunn, ramme, tematikk, prosess, erfaringar og status. Vegen vidare? Kst. lovrådgjevar Ole Knut Løstegaard Evalueringskonferansen, Bergen 19. september 2014 Evaluering av offentleglova bakgrunn Prosessen

Detaljer

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd VISJON I arbeidet for og med dei medarbeidarane i Fjell sokn har vi utarbeida ein visjon: I Fjell sokn vil vi

Detaljer

Adolf Hitler, nazismen og starten av 2. verdenskrig Et undervisningsopplegg som bruker «Les og si noe» strategien

Adolf Hitler, nazismen og starten av 2. verdenskrig Et undervisningsopplegg som bruker «Les og si noe» strategien CReating Independence through Student-owned Strategies Adolf Hitler, nazismen og starten av 2. verdenskrig Et undervisningsopplegg som bruker «Les og si noe» strategien Lærer: Gabriela Hetland Sandnes

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

ANGREP PÅ NORGE, FELTTOG OG KAPITULASJON

ANGREP PÅ NORGE, FELTTOG OG KAPITULASJON OPPGAVE 1 ANGREP PÅ NORGE, FELTTOG OG KAPITULASJON 1 Gå først gjennom hele utstillingen for å få et inntrykk av hva den handler om. Finn så delen av utstillingen som vises på bildene (første etasje). 2

Detaljer

DEI HISTORISKE BØKER Av Kristian og Peter Alf

DEI HISTORISKE BØKER Av Kristian og Peter Alf DEI HISTORISKE BØKER Av Kristian og Peter Alf Bok Tid Forfatter Adressat Josva 400 f.kr Ukjent Jødane Dommarane Ukjent Rut 800 f.kr Ukjent 1. Samuelsbok 400 f.kr Ukjent 2. Samuelsbok 400 f.kr Ukjent 1.

Detaljer

Vald og trusselhandlingar mot tilsette i skolen førebygging og oppfølging

Vald og trusselhandlingar mot tilsette i skolen førebygging og oppfølging Side 1 av 5 1.0 Mål Målet med denne retningslinja er å kvalitetssikre korleis den enkelte skole skal førebygge og handtere vald og trusselhandlingar som elevar utøvar mot tilsette på skolane. 2.0 Omfang

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO. Gjeld frå 1. januar 2015

Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO. Gjeld frå 1. januar 2015 Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO Gjeld frå 1. januar 2015 1 Innhald Innleiing... 3 Del 1: Reglar om inhabilitet... 4 1.1. Automatisk

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Utforskaren Hovudområdet grip over i og inn i dei andre hovudområda i faget, og difor skal ein arbeide med kompetansemåla i utforskaren samtidig med at ein arbeider

Detaljer

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar.

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. Vårt ynskje: Alle barn skal ha eit trygt miljø i barnehagen utan mobbing.

Detaljer

Teknikk og konsentrasjon viktigast

Teknikk og konsentrasjon viktigast Teknikk og konsentrasjon viktigast Karoline Helgesen frå Bodø er bare 13 år, men hevdar seg likevel godt i bowling der teknikk og konsentrasjon er viktigare enn rein styrke. Ho var ein av dei yngste finalistane

Detaljer

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto TILSYNSRAPPORT første halvår 2012 - ei evaluering av marknadsføring frå januar til og med juni månad 2012 Tilsynsrapport marknadsføring nr. 2012-12 Lotteritilsynet

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt Ser du det? Hvordan jobbe med trosopplæring og bibelfortellinger med hovedvekt på det visuelle. Vi lever i en mer og mer visuell tid, og dette bør få konsekvenser for hvordan kirken kommuniserer med og

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN OG UNGDOM SINE REAKSJONAR I denne brosjyra finn du nyttige tips for deg som er innlagt, og har barn under 18 år. Når ein i familien vert alvorleg

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar «Alt kveg bør ut å beite i utmarka», skriv Torbjørn Tufte. Foto: Mariann Tvete Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar Jordbruksnæringa no må samle seg og velje kva kampar dei vil ta til fulle,

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform Godt Lokaldemokrati ei plattform Godt lokaldemokrati ei plattform Norsk lokaldemokrati er godt men kan og bør bli betre. KS meiner ei plattform vil vere til nytte i utviklingsarbeidet for eit betre lokaldemokrati.

Detaljer

Rapport om marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Rapport om marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto Rapport om marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto - ei evaluering frå januar til og med juni 2006 Førde, 16. oktober 2006 Innhald 1. Innleiing 3 2. Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Detaljer

ARBEIDSGJEVARPOLITISK PLATTFORM GOL KOMMUNE. 2004 2007, vedteke i Formannskapet, sak 0001/04, 15.01.04. for

ARBEIDSGJEVARPOLITISK PLATTFORM GOL KOMMUNE. 2004 2007, vedteke i Formannskapet, sak 0001/04, 15.01.04. for Gol kommune Arkivkode Vår ref. Dykkar ref. Dato 400 04/00137-001 - AKV 16.01.04 ARBEIDSGJEVARPOLITISK PLATTFORM for GOL KOMMUNE 2000 2003, vedteke i Kommunestyret, sak 0051/00, 24.10.00 2004 2007, vedteke

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen!

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! 17. mai er annleis enn alle andre dagar. Ein stor bursdag der alle er inviterte, tenkjer Mina, medan

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7 Bønn «Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet: «I ein by var det ein dommar som ikkje hadde ærefrykt for Gud og ikkje tok omsyn til noko menneske.i same byen var det

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar

Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Dato: 29.02.2012 Ansvarlig: TSH Høyringsinnspel til endringar i Teknisk forskrift om krava til tilgjenge i studentbustadar Unge funksjonshemmede takkar for høvet til å kommentera departementet sitt framlegg

Detaljer

Krav ved godkjenning av lærebedrifter

Krav ved godkjenning av lærebedrifter OPPLÆRINGSAVDELINGA Fagopplæringskontoret - OPPL AVD Notat Dato: 20.01.2015 Arkivsak: 2015/727-1 Saksbehandlar: aseloh Til: Yrkesopplæringsnemnda Frå: Fagopplæringssjefen Krav ved godkjenning av lærebedrifter

Detaljer

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen Denne eksamensrettleiinga gir informasjon om sentralt gitt eksamen, og korleis denne eksamen skal vurderast. Rettleiinga skal vere kjend for elever,

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Sentralt gitt eksamen NOR0214, NOR0215 og NOR1415, 10. årstrinn Våren 2015 Åndalsnes 29.06.15 Anne Mette Korneliussen

Detaljer

Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet. Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12

Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet. Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12 Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12 Frivillig arbeid/ Organisasjonsarbeid har eigenverdi og skal ikkje målast etter kva statlege

Detaljer

Vurdering av allianse og alternativ

Vurdering av allianse og alternativ Leiinga Høgskulen i Volda Kunnskapsdepartementet Postboks 8119 Dep 0032 OSLO Postboks 500 6101 Volda Telefon: 70 07 50 00 Besøksadresse: Joplassvegen 11 6103 Volda postmottak@hivolda.no www.hivolda.no

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

Øving Fårikål 2014. Oppsummering. Krisehandteringsøving for kommunane i Møre og Romsdal Måndag 29. september 2014. Fylkesmannen i Møre og Romsdal Adm

Øving Fårikål 2014. Oppsummering. Krisehandteringsøving for kommunane i Møre og Romsdal Måndag 29. september 2014. Fylkesmannen i Møre og Romsdal Adm Fylkesmannen i Møre og Romsdal Adm Øving Fårikål 2014 Krisehandteringsøving for kommunane i Møre og Romsdal Måndag 29. september 2014 Oppsummering Side 1 1 Innleiing... 3 2 Øvingsmål... 4 3 Måloppnåing

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Brødsbrytelsen - Nattverden

Brødsbrytelsen - Nattverden Brødsbrytelsen - Nattverden 1.Kor 11:17-34 17 Men når eg gjev dykk desse påboda, kan eg ikkje rosa at de kjem saman til skade, og ikkje til gagn. 18 For det fyrste høyrer eg at det er usemje mellom dykk

Detaljer

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen.

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Spørjegransking Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Anne Grete, Kristin, Elisabet, Jørgen i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 1 2 Innhaldsliste

Detaljer

Originalens tittel: Cœur de Lion 2007, 2011 Ariana Reines/Fence Books Det Norske Samlaget 2015 www.samlaget.no

Originalens tittel: Cœur de Lion 2007, 2011 Ariana Reines/Fence Books Det Norske Samlaget 2015 www.samlaget.no Originalens tittel: Cœur de Lion 2007, 2011 Ariana Reines/Fence Books Det Norske Samlaget 2015 www.samlaget.no Omslag: Jesper Egemar Tilrettelagd for ebok av BookPartnerMedia, København 2015 ISBN 978-82-521-8837-0

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

MEININGSFULL LESING. Engasjer deg med. Rebecca Strandheim Forfod

MEININGSFULL LESING. Engasjer deg med. Rebecca Strandheim Forfod MEININGSFULL LESING Rebecca Strandheim Forfod er ei ung jente som likar å gjere seg opp sine eigne meiningar. Men kva skal ho meine, om ho ikkje veit noko om saka ho skal meine noko om? Rebecca Strandheim

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Månen som ville lyse som ei sol (2012) av Elin Grimstad - og bruk av læringsvenn på 1. trinn PRESENTASJON AV BOKA: Kvifor er eg ikkje meir som sola?

Detaljer

Stråling frå elektronisk kommunikasjon

Stråling frå elektronisk kommunikasjon Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapte

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

Endringar i plan- og bygningslova (plandelen) frå 1. januar 2015

Endringar i plan- og bygningslova (plandelen) frå 1. januar 2015 BREV MED NYHENDE 06/02/2015 Endringar i plan- og bygningslova (plandelen) frå 1. januar 2015 Av advokat Anders Elling Petersen Johansen Bakgrunn Regjeringa har, etter eiga utsegn, ei målsetjing om å gjere

Detaljer

Rapport frå Samhandlingsseminar mellom kommunane i Sunnhordaland og Stord sjukehus, Helse Fonna Dato: 04.des.2014

Rapport frå Samhandlingsseminar mellom kommunane i Sunnhordaland og Stord sjukehus, Helse Fonna Dato: 04.des.2014 Rapport frå Samhandlingsseminar mellom kommunane i Sunnhordaland og Stord sjukehus, Helse Fonna Dato: 04.des.2014 Tema: Utskriving av pasientar frå sjukehus til kommune Samhandling mellom Stord sjukehus

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

( Det skjulte Sverdet )

( Det skjulte Sverdet ) ( Det skjulte Sverdet ) Han er redd for at sverdet, som er svært skjørt, kan bli øydelagt, eller sendt til eit museum i Tyskland. Men mest av alt fryktar han at det skal bli knytt til Hitlers grufulle

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Vi lærer om respekt og likestilling

Vi lærer om respekt og likestilling Vi lærer om respekt og likestilling I Rammeplanen står det at barnehagen skal tilby alle barn eit rikt, variert, stimulerande og utfordrande læringsmiljø, uansett alder, kjønn, funksjonsnivå, sosial og

Detaljer

Ei lita historisk vandring i norsk vasskraft

Ei lita historisk vandring i norsk vasskraft Ei lita historisk vandring i norsk vasskraft Ein nasjonal særprega vasskraftpolitikk Seminar Sølvgarden 10/10 2014 Arne Tronsen Vasskraftpolitikken To store historiske vendingar Frå1892 til 1917- innramminga

Detaljer

Saksbehandling kva er no det?

Saksbehandling kva er no det? Saksbehandling kva er no det? Rådgjevar Ole Knut Løstegaard Eforvaltningskonferansen 2012, Oslo, 16/2-2012 Innleiing «Saksbehandling»: ubestemt omgrep Brukt ei rekkje stader i lov- og forskriftsverket

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Metodiske verktøy ved kursleiing

Metodiske verktøy ved kursleiing Metodiske verktøy ved kursleiing Lærings- og Meistringssenter Helse Fonna 30.03.2015 Metodiske verktøy - LMS Helse Fonna 1 Runde Enkel måte å få alle til å delta: Gi ei enkel oppgåve som er mogeleg for

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,

Detaljer

Det psykososiale skolemiljøet til elevane. Til deg som er forelder

Det psykososiale skolemiljøet til elevane. Til deg som er forelder Det psykososiale skolemiljøet til elevane Til deg som er forelder Brosjyren gir ei oversikt over dei reglane som gjeld for det psykososiale skolemiljøet til elevane. Vi gir deg hjelp til korleis du bør

Detaljer

Søknad om vidareføring av prosjektet. Utdanningsrøyret - Teknisk utdanningssenter i Sunnhordland

Søknad om vidareføring av prosjektet. Utdanningsrøyret - Teknisk utdanningssenter i Sunnhordland Søknad om vidareføring av prosjektet Utdanningsrøyret - Teknisk utdanningssenter i Sunnhordland Prosjektansvarleg: Gro Jensen Gjerde, Samarbeidsrådet for Sunnhordland Prosjektleiar: Trond Haga, Kværner

Detaljer

Er Jesus den einaste vegen til frelse?

Er Jesus den einaste vegen til frelse? 1 Er Jesus den einaste vegen til frelse? Innleiing på opningsseminaret på Misjonsveka, MF, 5. Februar 2008 Munntleg form, Anne Anita Lillebø Takk for invitasjonen! Er Jesus den einaste vegen til frelse?

Detaljer

Tor Arve Røssland. Oslo

Tor Arve Røssland. Oslo Tor Arve Røssland Svarte-Mathilda III Oslo Det Norske Samlaget 2013 www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8374-0 Om denne boka Siste boka i lesaranes

Detaljer

BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV.

BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV. BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV. Hensikten med denne artikkelen er å visa kva Bibelen lærer om kor lenge det er sidan Adam og Eva levde og kva tid me kan forventa Jesu gjenkomst. Dette seier Bibelen: år e.

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013. I sak Ud-6/12 om anonym retting av prøver gjorde utdanningsutvalet slikt vedtak;

Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013. I sak Ud-6/12 om anonym retting av prøver gjorde utdanningsutvalet slikt vedtak; saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 14.08.2013 49823/2013 Sverre Hollen Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013 Anonym retting av prøver våren 2013 Bakgrunn I sak Ud-6/12 om anonym

Detaljer