Fenotypisk beskriving av norsk raudkløver Trifolium pratense

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Fenotypisk beskriving av norsk raudkløver Trifolium pratense"

Transkript

1 Sluttrapport for forprosjektet: Fenotypisk beskriving av norsk raudkløver Trifolium pratense Foto 6.juli 2010 Bioforsk Øst Løken Kristin Daugstad 1

2 Innhald side Bakgrunn 3 Materiale 3 Feltarbeid 3 Observasjonar 5 Resultat 6 - Overvintring 6 - Heilheit vår, høgde og avling 7 - Vekstform, farge, bladflekk, blomstring og mjøldogg 10 - Stengel lengde og tal internodier. Blad form, bredde og 13 lengde Tidsbruk 14 Forslag til gjennomføring av hovedprosjekt 15 Litteratur 16 Samletabell resultat 17 2

3 Bakgrunn Raudkløver er den viktigaste belgveksten i engdyrking i Norge. Dyrking av raudkløver starta på Austlandet først på 1800-talet med importert frø. Etter generasjonar med frøproduksjon i Norge vart kløveren etterkvart meir hardfør og tilpassa det norske klimaet. Ved prosjektstart i 2009 var det lagra 5 sortar, 13 gardsstammer (landrasar) og 110 såkalla ville eller semiville populasjonar av norsk raudkløver i Nordisk Genbank. I 2013 er det totale antalet oppe i 144. Dette materialet er i liten grad beskreve. Ei betre beskriving av innsamlingane er viktig både for bevaringsformål og for bruk av materialet i til dømes arbeidet med å utvikle nye sortar. Sidan det er eit stort materiale å beskrive vart det i 2009 etablert eit mindre felt på Bioforsk Øst Løken. Formålet var å få erfaring med beskriving av raudkløver før eit eventuelt større prosjekt. Det var spesielt viktig å finne ut av kor mykje blomstringstida ville variere. Det er fleire av observasjonane som skal utførast ei viss tid etter blomstring. Derfor vil ei langvarig blomstring gjere desse post-blomstring-noteringane usikre. Det blir også ein relativt stor arbeidstopp på dette tidspunktet. Samtidig var det viktig at beskrivinga av sortane eller populasjonane skulle bli best mogleg, slik at det skulle bli direkte nyttbare resultat av forprosjektet. Materiale Mai 2009 vart det i samråd med Petter Marum i Graminor valt ut fem sortar og populasjonar av norsk raudkløver. Desse vart valt ut fordi dei er ulike i vekst og blomstringstid, og dermed kan vise kva vi kan vente oss av variasjonsbredde i dei ulike egenskapane. Reipo: Lea: Stein: Kongsvoll: Tetraploid norsk sort. Foredla på Norges landbrukshøgskule og Bioforsk Øst Løken med opphav i 9 populasjonar. Godkjent Diploid norsk sort. Foredla på Bioforsk Øst Løken av utvlagte klonar i Bjursele, Nordi og GNRK8801. Godkjent Gardsstamme av Nordi -typen, dvs sein blomstring. Frå Moelv i Hedmark. Gardsstamme av Bjursele -typen, dvs halvsein blomstring. Utval i innsamla kløver frå Kongsvoll 880 moh, Sør Trøndelag : Innsamla populasjon frå Skogstad, Elverum i Hedmark. Tidleg blomstring og liten avling. Feltarbeid Frøet vart sådd i veksthus 29. mai og deretter overført til pluggbrett (prikla) 1-2 veker seinare. Det viste seg at plantene vaks svært dårleg til tross for ulike tiltak. Plantene kom seg først då dei vart planta om på nytt i nyinnkjøpt jord. Plantene vart planta i felt 13. august. Dei 5 sortane/populasjonane vart planta i 40 blokker, med fullstendig randomisering i kvar blokk. Planteavstanden var 1 x 1 meter. Kvar plante var utstyrt med ein merkelapp med populasjonsnr, blokk nr og koordinat, f. eks. 4 1 C1. 3

4 A B C D E F G H I J Figur 1: Feltplan 1 Reipo 2 Lea 3 Stein 4 Kongsvoll Feltinspeksjon 29. september viste små men vekstkraftige planter, og alle planter var i live. Det var ingen skilnad mellom sortane/populasjonane. Plantene var så små at dei ikkje vart pussa ned om hausten. Feltet vart anlagt på eit skifte med god næringsstatus, og sidan raudkløver skaffar nitrogenet sjølv vart ikkje feltet gjødsla i forsøksperioden. Feltet vart heller ikkje vatna. Tabell 1 viser nedbør og temperatur som månadsverdiar i prosjektperioden. Sidan feltet var lite vart det vurdert som enklast med manuell fjerning av ugraset. Men det vart sprøyta mot tunrapp med ei blanding av Select og Renol den 1. juni Dette er eit middel som er anbefalt ved konvensjonell frødyrking av raudkløver og påverkar så langt vi veit ikkje blomstring og frøsetting. Tabell 1: Temperatur( 0 C) og nedbør(mm) i forsøksperioden og i perioden Snitt Temperatur Januar -14,7-8,1-7,4 Februar -11,8-8,8-6,8 Mars -2,3-2,3-2,8 April 1,8 6,3 2,2 Mai 7,9 6,5 7,5 7,2 Juni 11,8 11,7 11,4 Juli 14,3 14,7 14,2 August 12,3 12,8 12,8 September 9,4 7,3 8,4 Oktober -0,2 1,6 2,4 November -2,3-7,9-3,0 Desember -11,4-14,7-7,7 4

5 Snitt Nedbør Januar Februar Mars April Mai Juni Juli August September Oktober November Desember Observasjonar Tabell 2 viser ei oversikt over kva observasjonar som er tatt. Alle observasjonar er på enkeltplanter, enten målt som mm eller cm eller vurdert visuellt som % eller på ein skala frå til dømes 1-9. Dei fleste observasjonane er frå UPOV (TG/5/7 2001). I tillegg observerte vi overvintringsevne, heilheit, avling, samt angrep av mjøldogg. Ein må merke seg at dette er egenskapar som bør undersøkast på sådde bestand for å ha overføringsverdi til praktisk dyrking. Tidspunkt for observasjon er gjort etter UPOV så nær som for vekstform. Dette fordi plantene var for små i anleggsåret (som er tida UPOV anbefalar), og observasjonen derfor vart tatt tidleg sommar året etter. Skala for observasjon er ikkje alltid i samsvar med UPOV. Det gjeld målingar av lengde, bredde og høgde, der UPOV har skala frå 1-9 eller 3-7, medan vi har brukt faktiske mål som cm og mm. Dette gjeld også for blomstringstid der UPOV bruker skala 1-9 medan vi har dag=1 for første plante som blomstrar og dag =31 for siste plante. Alt dette kan forøvrig reknast om. Tabell 2: Oversikt observasjonar År Karakter Tidspunkt Skala Dato utført 1 Overvintring Vår mai 1 Heilheit Vår mai UPOV 9 1 Høgde1 Tidleg sommar cm 11.juni UPOV 10 1 (Blad)farge Tidleg sommar 3-7(=mørk) 10.juni UPOV 7 1 Vekstform Tidleg sommar 1-9(=flat) 10.juni UPOV 11 1 Tidspunkt blomstring juni til 28.juli UPOV 12 1 Lengde lengste stengel 1-2 veker etter cm juli midd.blomstring UPOV 14 1 Tal internodier 1-2 veker etter Nr juli midd.blomstring UPOV 16 1 Bladform 1-2 veker etter 1-3(=rund) juli midd.blomstring UPOV 17 1 Bladlengde 1-2 veker etter mm juli midd.blomstring UPOV 18 1 Bladbredde 1-2 veker etter mm juli midd.blomstring UPOV 19 1 Bladflekk Ved beg. Blomstring 1-9(=mest) 8.juli 1 Avling 11 Før 1. slått juli UPOV 20 1 Plantehøgde 4-6 veker etter slått cm 30.august 1 Avling 12 Før 2. slått september 1 Andel stenglar med blomst september 1 Mjøldogg % 4.oktober 2 Overvintring Vår mai 2 Heilheit Vår mai 5

6 Resultat Analysa er gjort ved hjelp av statistikkprogrammet Minitab og General Linear Model (GLM). Tabellane viser LSmeans for dei 5 populasjonane, p-verdi og LSD 5%. Ein del av resultata er også vist i boksplot (interquartile range box, outliers og means). Ein «interquartile range box» består av: 50 % av observasjonane i boksen, resten er på den loddrette linja med unntak av outliers, tversoverstreken er median og sirkel med kryss er mean. outlier 50 % av observasjonane mean median Overvintring Våren 2010 vart overvintringa registrert på ein skala frå 1-9. Der 1 tilsvarar døde planter, medan 9 er planter av ymse storleik men utan synlege skader. Elles noko gradering dersom delar av plantene var død. I 2010 var 88,5 % av plantene i live, medan det i 2011 var gått ned til 82 % levande planter. Ingen av åra var det signifikante forskjellar mellom sortane. Kongsvoll og Reipo hadde begge 75 % levande og Lea 92,5 % levande ved prosjektslutt. Tabell 3: Overvintring Planter Planter Planter Planter Planter Over- Over- Populasjon vintring vintring nr nr nr % % ,5 87,5 8,2 7,6 Kongsvoll ,5 75 7,4 6,2 Lea ,5 8,6 7,3 Reipo ,6 6,3 Stein ,5 80 7,9 6,7 Total mean ,5 82 7,9 6,8 p-verdi ,25 0,17 LSD 5% (1,2) (1,4) 6

7 Bilde tatt 20.mai 2010 Overvintring = 1 ( ) Overvintring = 9 (Stein) Heilheit vår, høgde og avling Heilheit vart registrert på skala 1-9. Døde planter vart ikkje vurdert, medan 1 var dei dårlegaste plantene, og 9 dei største og kraftigaste plantene. Planter med synleg vinterskade fekk karakter 2 og 3, medan frå 4 og oppover var det storleik/avling som vart lagt vekt på. I 2010 var forskjellen melom populasjonar signifikant, der Stein har signifikant lågare heilheit enn , Kongsvoll og Lea (LDS ca 0,6). I 2011 var det ingen signifikant forskjell. Tabell 4: Heilheit, høgde og avling Heilheit Høgde1 Avling11 Høgde2 Stengel Avling12 Heilheit Populasjon vår mengde vår 1-9 cm 1-9 cm ,68 12,75 6,2 11,17 4,32 5,53 4,70 Kongsvoll 6,72 13,41 6,42 12,98 4,12 5,88 4,81 Lea 6,70 16,17 6,27 14,04 4,93 6,62 4,34 Reipo 6,16 15,14 5,98 13,59 4,53 6,07 4,15 Stein 5,81 13,18 5,89 14,96 5,33 6,44 4,58 Total mean 6,41 14,13 6,15 13,35 4,65 6,11 4,52 p-verdi 0,011 0,00 0,4 0,018 0,054 0,009 0,7 LSD 5 % 0,58 1,51 (0,6) 2,11 0,81 0,61 (0,9) 7

8 Bilde tatt 20.mai 2010 Heilheit 3 (Kongsvoll) Heilheit 5 (Reipo) Heilheit 7 ( ) Heilheit 9 (Lea) Høgde vart målt både tidleg sommar (høgde 1) og på gjenveksten etter 1. slåtten (høgde 2)ved å legge ei lett plate oppå planta og måle avstanden frå jorda og opp til plata. Både høgde 1 og høgde 2 viser signifikant forskjell mellom populasjonar. Tidleg sommar er det dei nye sortane Lea og Reipo som er signifikant høgare enn dei tre andre (LSD ca 1,5). På gjenveksten etter 1. slått er det med LSD på ca 2,2 kun som er forskjellig frå Stein. 8

9 Data Data 30 Boxplot of Høgde1; høgde Høgde1 høgde2 Høgde1 høgde2 Høgde1 høgde2 Høgde1 høgde2 Høgde1 høgde2 NAME Kongsvoll Lea Reipo Stein Figur 2: Høgde 1 og høgde 2 Avling vart visuelt vurdert på skala 1-9 sist i juli og sist i september. Fordi blomstring og morfologi først skulle registrerast på alle plantene er dette mykje seinare enn vanleg slått av raudkløver. Avling 11 viste ingen forskjellar mellom populasjonane, medan for avling 12 har signifikant lågare avling enn Lea, Reipo og Stein, medan Kongsvoll har signifikant lågare avling enn Lea. Det er tvilsomt om desse resultata er overførbare til praktisk engdyrking. Boxplot of avling11; avling avling11 avling12 avling11 avling12 avling11 avling12 avling11 avling12 avling11 avling12 NAME Kongsvoll Lea Reipo Stein Figur3: Avling 27. juli (avling 11) og 27. september (avling 12) Samtidig som det vart registrert Avling 12 vart det registrert mengde stenglar med blomst. Gruppert etter mengde med 1= ingen, 3=1-5, 5=6-10, 7=11-15 og 9= 16 eller fleire. Stein har signifikant fleire stenglar med blomst enn Kongsvoll og

10 Vekstform stengelmengde Boxplot of stengelmengde Kongsvoll Lea NAME Reipo Stein Figur 4: Mengde stenglar med blomst Vekstform, farge, bladflekk, blomstring og mjøldogg Vekstform og farge vart notert 10.juni. Bladflekk 8.juli, medan blomstringstid vart observert frå 28.juni til 28.juli. 9 Boxplot of Vekstform Kongsvoll Lea NAME_1 Reipo Stein Figur 5: Vekstform Vekstform er vurdert på skala 1-9 der 1 er opprett (erect) og 9 er flat (prostrat). Observasjonen skal i følgje UPOV takast på hausten i anleggsåret, men på det tidspunktet var plantene for små. Analysa viser at Lea og Reipo er dei mest opprette og skiller seg signifikant frå

11 blomstring Bladflekk dvs om plantene har kvit bladflekk eller ikkje (1=ingen og 9= mange) var vanskeleg å vurdere, fordi farga (lys eller mørk) forstyrra inntrykket. Det kan sjå ut som Kongsvoll og Lea har minst kvite flekkar, og skiller seg i alle fall frå Reipo og Stein. Farge (3=lys og 7=mørk) var også vanskeleg å vurdere, men analysa viser likevel at det er signifikante forskjellar, med Stein og Reipo som dei lysaste og dei tre andre som mørkaste. Tabell 5: Morfologi, blomstring og mjøldoggangrep Farge Vekstform Bladflekk Blomstring Mjøldogg Mjøldogg Populasjon Planter % ,84 7,04 4,45 9,47 13,37 26 Kongsvoll 4,88 6,52 4,03 11,28 16,66 23 Lea 4,78 5,58 4,07 17,36 8,05 21 Reipo 4,57 5,22 4,75 17,75 2,54 14 Stein 4,41 6,15 4,96 15,09 4,89 18 Total mean 4,70 6,10 4,45 14,19 9,10 p-verdi 0,015 0,00 0,008 0,00 0,00 LSD 5% 0,29 0,67 0,56 0,97 6,16 Blomstring vart notert den datoen tre blomsterhovud på planta blomstra. Dette var ein tidkrevande men presis obervasjon. Alle er signifikant forskjellige frå kvarandre så nær som Lea og Reipo, som er omtrent like seint-blomstrande blomstrar tidlegast deretter kjem Kongsvoll, Stein, Lea og Reipo. Lea ser ut til å ha den lengste blomstringsperioden, Medan Reipo og har av dei kortaste. 35 Boxplot of blomstring Kongsvoll Lea NAME_1 Reipo Stein Figur 6: Blomstringstidspunkt 11

12 Den einaste sjukdommen som er notert er mjøldogg, noko som vart gjort den 4. oktober Vel halvparten av plantene var angrepne, angrepet vurdert i % frå 2 til 70. Berre 10 % av plantene hadde meir enn 20 % angrep. Allereie 30.august var det mjøldogg på enkelte planter og insektgnag 12

13 Data Stengel lengde og tal internodier. Blad form, bredde og lengde Alle målingane i tabell 6 vart utført juli. Dette var da nesten alle plantene hadde starta blomstre. Og det er vel to veker etter middel blomstringstid for alle 5 populasjonane. Vi målte lengde på lengste stengel og fann i middel dei kortaste stenglane hos Kongsvoll med 72,36 cm men som ikkje er skillbar frå Dei nye sortane Lea med middel 83,21 cm og Reipo 85,28 cm er skillbar frå dei andre tre populasjonane. Tal internodier på lengste stengel viste ikkje så store forskjellar populasjonane i mellom. Det var kun som har middel 7,34 som skilte seg signifikant frå Lea som har middel på 7,95. Analysa av bladform (1=spiss og 3=rund) viser at Reipo har dei rundaste blada, og skiller seg signifikant frå dei andre fire populasjonane. Reipo har også dei største blada, målt som både bredde og lengde, men den er ikkje skillbar frå Lea og Kongsvoll har dei minste blada. Figur 7 illustrerer nokon av dei morfologiske eigenskapane til populasjonane. Tabell 6: Morfologi Lengste Internodier Blad Blad Blad Populasjon stengel bredde lengde form cm n mm mm ,49 7,34 22,37 43,24 1,36 Kongsvoll 72,36 7,49 22,33 42,47 1,26 Lea 83,21 7,95 25,84 49,98 1,36 Reipo 85,28 7,54 27,50 51,42 1,79 Stein 77,59 7,63 24,41 45,62 1,36 Total mean 78,79 7,59 24,49 46,55 1,42 p-verdi 0,00 0,028 0,00 0,00 0,001 LSD 5% 4,11 0,37 1,96 3,10 0, Line Plot of Mean( stengellengde; bladbredde; bladlengde ) Variable stengellengde bladbredde bladlengde Kongsvoll Lea NAME Reipo Stein Figur 7: Lengste stengel (cm), bladbredde (mm) og bladlengde (mm) 13

14 Tidsbruk Tabell 7: Timebruk Arbeidsoppgåve Timar Timar per plante Kommentar 2009 Så, prikle, plante 28 0,14 Ekstra mykje prikling 2010 Notatar (og foto) 38 0, Stell av feltet 20 0,1 Luking etc Planlegging og grøvre feltarbeid som harving og slått, samt bearbeiding av data og rapportskriving er ikkje med i tidsbruken. Det vart vurdert som uavhengig av antalet populasjonar. Tidsbruken vart registrert ved vanleg prosjekt-timeføring, spesifiseringa på arbeidsoperasjon vart gjort i etterkant. Oppalet av plantene tok lenger tid enn venta, pga dårleg vekst. Sjølve plantinga tok 10,5 timar (3 personar). Det er vanskeleg å seie kor mykje tid det vil ta i ein ideell situasjon, muligens kan vi komme ned på 0,07 timar per plante. Observasjonane vart utført av to personar. Prosjektleiar tok dei fleste, medan Bea Blomlie tok seg av observasjonane «1-2 veker etter middel av blomstring» samt avling ved 1. slått. Denne arbeidstoppen utgjorde to fulle arbeidsdagar. Stell av feltet var mest luking. Sidan feltet var lite vart det vurdert som enklast med manuell fjerning av ugraset. Men det vart sprøyta mot tunrapp. For eit større felt må ein basere seg på sprøyting i større grad, men ein må rekne med noko manuell ugrasbekjemping. Tidsbruken kan da kanskje gå ned til 0,08 timar per plante. 14

15 Forslag til gjennomføring av hovedprosjekt Forprosjektet gav oss ikkje alle svar vi kunne ønske oss. Men utifrå arbeidstoppen «1-2 veker etter middel bomstringstid» må ein velje antalet planter etter kor mykje tilgjengeleg personell ein har på denne tida. Vi brukte 2 dagar på 200 planter. Dersom antalet blir auka til 1000 planter vil det ta 10 dagar. Ein bør då helst ha 3 disponible personar den veka dette skal utførast. To erfarne personar kan klare det på ei veke, men erfaringa på Bioforsk Øst Løken er at slike er mangelvare, spesielt i siste halvdel av juli. Så dersom ein erfaren får med seg to uerfarne vil det sannsynlegvis fortsatt ta ei veke. Planteavstand på ein meter viste seg å vere tilstrekkeleg i dette feltet. Sjølv om plantene kan og bør bli større enn i forprosjektet vil dei fortsatt ha nok plass. Alternativet frå Sveits med planteavstand 0,3 x 0,5 meter og med oppbinding vil vere mykje meir arbeidskrevande. Om ein kan redusere talet planter per populasjon kan ein beskrive fleire populasjonar per felt. Minimum 40 planter per populasjon var etter anbefaling frå liknande undersøking i Sveits. Pga vinterskade fekk me frå 33 til 38 planter per populasjon å observere på i 2010, og nokre av desse var også i dårleg kondisjon frå våren. Ein bør derfor heller vurdere å auke antalet planter per populasjon enn å redusere det. For eksempel ved å plante 50 men observere på 40. Ein kan heller ikkje utelukke at færre planter per populasjon kan vere tilstrekkeleg. Dersom ein reduserer tal planter, dvs tal gjentak per populasjon, vil p-verdi og LSD5% auke. Sannsynlegheita for å få signifikante forskjellar mellom populasjonane vil då bli mindre. Kor mykje dette vil utgjere kan ein undersøke nærare ved å bruke talmaterialet frå forprosjektet. Det bør også diskuterast om overvintring, plantehøgde, blomstringstid og avling kan undersøkast på sådde ruter (ev. i mangel av frø plante inn enkeltplanter på ruter med engrapp), enten som supplement eller som erstatning for enkeltplantefelt. Tidspunkt for blomstring vart gjort «når tre blomsterhovud blomstrar». På enkelte planter var det eit eller to hovud som blomstra først, medan det tredje osv blomstra ei stund seinare. Men dette var eit lite problem i forprosjektet. Det vil vere ein fordel å fordele beskrivinga over fleire år både pga arbeidsmengda, arealbehovet og sikkerheita. Nedanfor eit grovt anslag av tidsbruk og kostnad for eit felt med 800 planter. I timeprisen er det inkludert overhead som dekker administrasjon, jordleige og jordarbeiding. 800 planter Arbeidsoppgåve Timar per plante Timar TAP 800 kr Timar VIP 1000 kr Planlegging 30 Så, prikle, plante 0,07 56 Notatar (og foto) 0, Stell av feltet 0,08 64 Analyse og rapport 50 Sum timar Sum kostnad

16 Litteratur Boller B, P.Tanner, S. Gunter, F.X. Schubiger, Description and evaluation of a collection of former swiss red clover landraces. Czech J. of Genetics and Plant Breeding, 39, 2003 (special issue): Kouame, C.N. and K.H. Quesenberry, Cluster analysis of a world collection of red clover germplasm. Genetic resources and crop evolution 40: Vestad R, Forsøk med norske lokalstammer av rødkløver. Forskning og forsøk nr 14. s Wexelsen H, Undersøkelser over norsk rødkløver. Stammeundersøkelser. Tidsskrift for det norske landbruk: 1:27. Wexelsen H, Lokalstammer av norsk rødkløver. Forskning og forsøk nr 2. s Wexelsen H, Studies on wildgrowing populations of red clover (Trifolium pratense). Acta Agralia fennica. 107: Aamlid, Trygve S. Frøavl av rødkløver. Dyrkingsveiledning. Mars

17 Planter Planter Planter Over- Over- Heilheit Høgde1 Avling11 Høgde2 Stengel Avling12 Heilheit Populasjon vintring vintring vår mengde vår nr nr nr cm 1-9 cm ,2 7,6 6,68 12,75 6,2 11,17 4,32 5,53 4,70 Kongsvoll ,4 6,2 6,72 13,41 6,42 12,98 4,12 5,88 4,81 Lea ,6 7,3 6,70 16,17 6,27 14,04 4,93 6,62 4,34 Reipo ,6 6,3 6,16 15,14 5,98 13,59 4,53 6,07 4,15 Stein ,9 6,7 5,81 13,18 5,89 14,96 5,33 6,44 4,58 Total mean ,9 6,8 6,41 14,13 6,15 13,35 4,65 6,11 4,52 p-verdi ,25 0,17 0,011 0,00 0,4 0,018 0,054 0,009 0,7 LSD 5% (1,2) (1,4) 0,58 1,51 (0,6) 2,11 0,81 0,61 (0,9) Farge Vekstform Bladflekk Blomstring Mjøldogg Lengste Internodier Blad Blad Blad Populasjon stengel bredde lengde form % cm n mm mm ,84 7,04 4,45 9,47 13,37 75,49 7,34 22,37 43,24 1,36 Kongsvoll 4,88 6,52 4,03 11,28 16,66 72,36 7,49 22,33 42,47 1,26 Lea 4,78 5,58 4,07 17,36 8,05 83,21 7,95 25,84 49,98 1,36 Reipo 4,57 5,22 4,75 17,75 2,54 85,28 7,54 27,50 51,42 1,79 Stein 4,41 6,15 4,96 15,09 4,89 77,59 7,63 24,41 45,62 1,36 Total mean 4,70 6,10 4,45 14,19 9,10 78,79 7,59 24,49 46,55 1,42 p-verdi 0,015 0,00 0,008 0,00 0,00 0,00 0,028 0,00 0,00 0,001 LSD 5% 0,29 0,67 0,56 0,97 6,16 4,11 0,37 1,96 3,10 0,24 17

Utbytte av ei raigras/kvitkløvereng eller engrapp/kvitkløvereng jamført med ei timotei/raudkløvereng

Utbytte av ei raigras/kvitkløvereng eller engrapp/kvitkløvereng jamført med ei timotei/raudkløvereng 16 Utbytte av ei raigras/kvitkløvereng eller engrapp/kvitkløvereng jamført med ei timotei/raudkløvereng Tor Lunnan 1, Mats Höglind 2, Anne Kjersti Bakken 3. 1. Bioforsk Aust Løken, 2. Bioforsk Vest Særheim,

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Framtidas bustadbehov blir i hovudsak påverka av størrelsen på folketalet og alderssamansettinga i befolkninga. Aldersforskyvingar i befolkninga forårsakar

Detaljer

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal

Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Oppmannsrapport etter fellessensur i norsk skriftleg i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Sentralt gitt eksamen NOR0214, NOR0215 og NOR1415, 10. årstrinn Våren 2015 Åndalsnes 29.06.15 Anne Mette Korneliussen

Detaljer

VOLLASETRA I SUNNDAL

VOLLASETRA I SUNNDAL VOLLASETRA I SUNNDAL Side 1 Skjøtsel 2012 Denne rapporten er ein oppfølgjer av ein liknande rapport frå 2011 og bygger direkte på denne. Rapporten er skriven av Øystein Folden. Side 2 Slått blei i 2012

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Alternativ bekjemping av Siv.

Alternativ bekjemping av Siv. I forsøka har vi sprøyta med Ecoval (6,5 % edikksyre) på spruteflaske og Maursyre med ugress-kanne. Alternativ bekjemping av Siv. Rapport for forsøk med bekjemping av siv i 006 og 007. Forsøka er utført

Detaljer

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen.

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Spørjegransking Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Anne Grete, Kristin, Elisabet, Jørgen i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 1 2 Innhaldsliste

Detaljer

FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN

FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN FANGST OG SKJELPRØVAR I SULDALSLÅGEN Gjennomsnittleg årsfangst av laks i perioden 1969-2012 var 481 (snittvekt 5,1 kg). I 2012 vart det fanga 1075 laks (snittvekt 6,5 kg), eit av dei aller beste resultata

Detaljer

Test av prognoseverktøy for grovfôravling og -kvalitet i 2009

Test av prognoseverktøy for grovfôravling og -kvalitet i 2009 Test av prognoseverktøy for grovfôravling og -kvalitet i 2009 Anne Kjersti Bakken og Anne Langerud, Bioforsk Midt-Norge BAKGRUNN Web-versjonen av Bioforsk sitt grovfôrprognoseverktøy vart våren 2009 lansert

Detaljer

Kvalitetsutvikling i haustbeite - rapport til deltakande NLR-einingar

Kvalitetsutvikling i haustbeite - rapport til deltakande NLR-einingar 1 Kvalitetsutvikling i haustbeite - rapport til deltakande NLR-einingar Anne Kjersti Bakken og Anne Langerud, Bioforsk Midt-Norge, Kvithamar. Mål for undersøkinga I forsøksplanen for denne serien vart

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 12.10.2015 SAKSHANDSAMAR: Erik Sverrbo SAKA GJELD: Variasjon i ventetider og fristbrot ARKIVSAK: 2015/2228 STYRESAK: 107/15 STYREMØTE: 10.11.

Detaljer

Beitepussing av setervollar i Oppdal Samandrag

Beitepussing av setervollar i Oppdal Samandrag Beitepussing av setervollar i Oppdal Samandrag Samandrag og oppsummering av heile prosjektet Målet med prosjektet var å få meir kunnskap om beitepussing på setervollar. Kunne pussing av vollane hjelpe

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

1 BAKGRUNN 2 GJENNOMFØRING 3 FORSØKSOPPLEGG

1 BAKGRUNN 2 GJENNOMFØRING 3 FORSØKSOPPLEGG Avlingsregistrering økologiske eplefelt Norsk Landbruksrådgiving Sogn og Fjordane, Marianne Bøthun Norsk Landbruksrådgiving Hordaland, Liv Lyngstad Norsk Landbruksrådgiving Viken, Gaute Myren 1 BAKGRUNN

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Nye sortar gjev ny giv i pæredyrkinga. Stein Harald Hjeltnes Graminor avd Njøs

Nye sortar gjev ny giv i pæredyrkinga. Stein Harald Hjeltnes Graminor avd Njøs Nye sortar gjev ny giv i pæredyrkinga Stein Harald Hjeltnes Graminor avd Njøs 1 Celina fakta Utvikla av Graminor, kryssa på Balsgård i 1986, alt frå frø til sort er utført på Njøs Poda opp til forsøk på

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes. AUD-notat nr. 1-2015

Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes. AUD-notat nr. 1-2015 Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes AUD-notat nr. 1-2015 Bakgrunn og metode Undersøkinga er utført på oppdrag frå Næringsseksjonen i Hordaland fylkeskommune Bakgrunnen

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS.

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Stryn 06.11.14 1 Det eg vil snakka om er: Sone inndeling av vassnettet på Bømlo for å få lekkasjekontroll Stryn 06.11.14 2 Påstandar

Detaljer

Stråling frå elektronisk kommunikasjon

Stråling frå elektronisk kommunikasjon Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapte

Detaljer

Rapport prosjekt «høy til hest»

Rapport prosjekt «høy til hest» 2009-2011 Rapport prosjekt «høy til hest» Forfattarar: Ragnvald Gramstad, Norsk Landbruksrådgiving Rogaland, Postvegen 211, 4353 Klepp st. Tlf: 51 78 91 80 Fax: 51 78 91 81 Web: http://rogaland.lr.no/

Detaljer

Eksamen 23.11.2011. MAT1015 Matematikk 2P. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 23.11.2011. MAT1015 Matematikk 2P. Nynorsk/Bokmål Eksamen 23.11.2011 MAT1015 Matematikk 2P Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: Framgangsmåte: 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter 2 timar.

Detaljer

Eksamen 23.05.2014. MAT1013 Matematikk 1T. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 23.05.2014. MAT1013 Matematikk 1T. Nynorsk/Bokmål Eksamen 23.05.2014 MAT1013 Matematikk 1T Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: Framgangsmåte: Rettleiing om vurderinga: Andre opplysningar:

Detaljer

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under :

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under : Excel som database av Kjell Skjeldestad Sidan ein database i realiteten berre er ei samling tabellar, kan me bruke eit rekneark til å framstille enkle databasar. I Excel er det lagt inn nokre funksjonar

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Utfordringsdokument. Status for Hjelmeland kommune, pr. oktober 2013.

Utfordringsdokument. Status for Hjelmeland kommune, pr. oktober 2013. Utfordringsdokument Basert på Folkehelsekartlegging for Hjelmeland kommune, pr. 01.10.13. (FSK-sak 116/13) Status for Hjelmeland kommune, pr. oktober 2013. DEMOGRAFI Ca. 16 % av befolkninga i Hjelmeland

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

HAGEBLÅBÆR. Haugaland landbruksrådgjeving

HAGEBLÅBÆR. Haugaland landbruksrådgjeving HAGEBLÅBÆR Haugaland landbruksrådgjeving Kva er hageblåbær Ulike kryssingar av artane Vaccinium corymbosum og Vaccinium angsutifolium. Viltveksane på austkysten av USA. Buskform om lag som solbær (1-2

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Klimaraser. (proveniens) Treslaga våre har gjennom generasjonar tilpassa seg veksestaden. Trea har utvikla klimarasar,

Klimaraser. (proveniens) Treslaga våre har gjennom generasjonar tilpassa seg veksestaden. Trea har utvikla klimarasar, Konglesanking Trea i skogen formeirer seg ved å spreie frøa sine med vinden utover skogbotnen. Dei fleste landar «på steingrunn» og berre ein svært liten del av frøa veks opp til eit nytt tre. For å sikre

Detaljer

DB 836 327 883 604 702 254 597 522 750 184

DB 836 327 883 604 702 254 597 522 750 184 Svineøkonomi Per Herikstad Hå Gardsrekneskapslag Peder Skåre Sparebank 1 SR-Bank Det siste året har vore prega av stort fokus på ubalanse i svinemarkedet. Overproduksjon gir lågare prisar for svineprodusentane

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

Eksamen 25.11.2013. MAT1011 Matematikk 1P. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 25.11.2013. MAT1011 Matematikk 1P. Nynorsk/Bokmål Eksamen 25.11.2013 MAT1011 Matematikk 1P Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: Framgangsmåte: Rettleiing om vurderinga: Andre opplysningar:

Detaljer

Rapport 2012. Levande jord. Ane Harestad 1

Rapport 2012. Levande jord. Ane Harestad 1 Rapport 2012 Levande jord Ane Harestad 1 November 2012 Innhald Innhald... 2 Samandrag... 3 Samarbeidspartnarar... 3 Mål... 3 Bakgrunn... 3 Metode... 4 Tre ledd på Særheim og to ledd i Randaberg... 4 Aerob

Detaljer

Lærarrettleiing 1. Kornartane

Lærarrettleiing 1. Kornartane Lærarrettleiing 1. Kornartane Om modulen Modulen skal gje elevane oversikt over kva slags kornartar vi dyrkar i Noreg, kva dei blir brukt til, og kva rolle korn har i kosthaldet vårt. Kornartane ris og

Detaljer

Vestlandet ein stor matprodusent

Vestlandet ein stor matprodusent Vestlandet ein stor matprodusent Halvparten av sjømatproduksjonen i Norge skjer på Vestlandet Hordaland Vestlandet 2001 Mill. kr % av landet Mill. kr % av landet Jordbruk 499 4,7 3 084 29,2 Fiske og fiskeoppdrett

Detaljer

SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE

SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE SPØRJEGRANSKING Om leselyst og lesevanar blant unge SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE Irene, Terese, Sigurd, Lars i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 INNHALD Innleiing... 3 Diagram og Kommentarar...

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjon

Detaljer

Fuglestadelva, Hå kommune

Fuglestadelva, Hå kommune Fuglestadelva, Hå kommune Fuglestadelva drenerer sørlege deler av Høg-Jæren og renn ut i sjøen ved Brusand. Elva er naturleg lakseførande opp til fossen ved Åsane (,8 km). Elva er ei av dei faste overvakingselvane

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

Kompetansebehov Spørjeundersøking blant bedrifter i Hordaland 2011. Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 11 2011

Kompetansebehov Spørjeundersøking blant bedrifter i Hordaland 2011. Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 11 2011 Kompetansebehov Spørjeundersøking blant bedrifter i Hordaland 2011 Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 11 2011 1 2 Metode Undersøkinga er utført av Analyse, utgreiing og dokumentasjon

Detaljer

Førespurnad om deltaking i forskingsprosjekt. Kontrollgruppe til forskingsprosjekt for behandling av sjukleg overvektige personar

Førespurnad om deltaking i forskingsprosjekt. Kontrollgruppe til forskingsprosjekt for behandling av sjukleg overvektige personar Førespurnad om deltaking i forskingsprosjekt Kontrollgruppe til forskingsprosjekt for behandling av sjukleg overvektige personar Bakgrunn og hensikt Dette er eit spørsmål til deg om å ta del i ein studie

Detaljer

Eksamen 23.11.2011. MAT1011 Matematikk 1P. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 23.11.2011. MAT1011 Matematikk 1P. Nynorsk/Bokmål Eksamen 23.11.2011 MAT1011 Matematikk 1P Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: Framgangsmåte: 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter 2 timar.

Detaljer

Eksamensoppgåve i ST1201/ST6201 Statistiske metoder

Eksamensoppgåve i ST1201/ST6201 Statistiske metoder Institutt for matematiske fag Eksamensoppgåve i ST1201/ST6201 Statistiske metoder Fagleg kontakt under eksamen: Tlf: Eksamensdato: august 2015 Eksamenstid (frå til): Hjelpemiddelkode/Tillatne hjelpemiddel:

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik SAKA GJELD: Omdømmemåling 2014 ARKIVSAK: 2014/816/ STYRESAK: 145/14 STYREMØTE: 08.12. 2014 FORSLAG

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

GRØNNERØR GRØNNERØR RØR GRØNNE GRØNNERØR GRØNNERØR GRØNNERØR

GRØNNERØR GRØNNERØR RØR GRØNNE GRØNNERØR GRØNNERØR GRØNNERØR Utvikling av logo: Dei tre konsepta eg valde å jobba med var, energisparande, vatn og varme. Eg utvikla desse logoane innafor same stil, men med ulik form og symbolikk. Eg jobba med desse parallelt og

Detaljer

Vinst ved foredling av skogstre. Harald H Kvaalen Skog og landskap, Ås

Vinst ved foredling av skogstre. Harald H Kvaalen Skog og landskap, Ås Vinst ved foredling av skogstre Harald H Kvaalen Skog og landskap, Ås Tema Foredling og frøplantasjar Auka vekst Betre kvalitet Auka karbonbinding Utvalg 20 25 % Evaluering Genetisk tynning Foredling Frøplantasjer/arkiver

Detaljer

Klepp kommune Tu skule

Klepp kommune Tu skule Veke Tema Kompetansemål Læringsmål: Eg skal kunne 34 Familien om variasjonar i Eg skal veta om ulike typar familieformer og om familiar. 35 relasjonar og oppgåver i familien 36 37 38 39 40 42 Haust Bruk

Detaljer

Kartlegging av verksemder sitt syn på drosjetilbodet i Bergensområdet. AUD-rapport nr. 12a - 2014

Kartlegging av verksemder sitt syn på drosjetilbodet i Bergensområdet. AUD-rapport nr. 12a - 2014 Kartlegging av verksemder sitt syn på drosjetilbodet i Bergensområdet AUD-rapport nr. 12a - 2014 Bakgrunn og metode Undersøkinga er utført på oppdrag frå, og i samarbeid med, Samferdselsavdelinga i Hordaland

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Eksamen 24.11.2010. MAT1008 Matematikk 2T. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 24.11.2010. MAT1008 Matematikk 2T. Nynorsk/Bokmål Eksamen 24.11.2010 MAT1008 Matematikk 2T Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: Framgangsmåte: 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter 2 timar.

Detaljer

Jordarbeidingsmetodar for korndominerte

Jordarbeidingsmetodar for korndominerte 362 A. K. Bakken et al. / Grønn kunnskap 9 (2) Jordarbeidingsmetodar for korndominerte dyrkingssystem avlingseffektar Anne Kjersti Bakken 1), Trond Henriksen 2), Kjell Mangerud 3), Ragnar Eltun 2), Hugh

Detaljer

PRAKSISKONTRAKT. Eg har også jobba eit halvt år som nattevakt og halvannan år på dagtid på avlastningsbolig for barn med ulike behov.

PRAKSISKONTRAKT. Eg har også jobba eit halvt år som nattevakt og halvannan år på dagtid på avlastningsbolig for barn med ulike behov. PRAKSISKONTRAKT Barnehagens forutsetningar Praksislærers forventning til studenten Eige ark Studentens forutsetninger (faglige, personlige, praktiske) Eg har ikkje noko erfaring med barnehage før eg starta

Detaljer

Temakveld - rus. Vel møtt, til skulens første russeminar for føresette (?).

Temakveld - rus. Vel møtt, til skulens første russeminar for føresette (?). Temakveld - rus Vel møtt, til skulens første russeminar for føresette (?). Spesiell takk til dei som skal bidra: Elevane, ved repr. frå elevrådet. Kommunalt «rusteam» ved Geir Sæther Politiet ved Pål Inge

Detaljer

KappAbel 2010/11 Oppgåver 1. runde - Nynorsk

KappAbel 2010/11 Oppgåver 1. runde - Nynorsk Reglar for poenggjeving på oppgåvene (sjå konkurransereglane) : Rett svar gir 5 poeng. Galt svar gir 0 poeng Blank gir 1 poeng. NB: På oppgåvene 3, 4, 7 og 8 får ein 5 poeng for 2 rette svar. Eitt rett

Detaljer

KappAbel 2010/11 Oppgåver 2. runde - Nynorsk

KappAbel 2010/11 Oppgåver 2. runde - Nynorsk Reglar for poenggjeving på oppgåvene (sjå konkurransereglane) : Rett svar gir 5 poeng. Galt svar gir 0 poeng Blank gir 1 poeng. NB: På oppgåvene 2 og 5 får ein 5 poeng for 2 rette svar. Eitt rett svar

Detaljer

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå.

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå. 13. POLYGONDRAG Nemninga polygondrag kjem frå ein tidlegare nytta metode der ein laga ein lukka polygon ved å måle sidene og vinklane i polygonen. I dag er denne typen lukka polygon lite, om i det heile

Detaljer

MATEMATIKKVERKSTAD Mona Røsseland. GLASSMALERI (bokmål) Utstyr: Rammer (A3) i farga papp, pappremser, silkepapir, saks og lim

MATEMATIKKVERKSTAD Mona Røsseland. GLASSMALERI (bokmål) Utstyr: Rammer (A3) i farga papp, pappremser, silkepapir, saks og lim MATEMATIKKVERKSTAD Mona Røsseland GLASSMALERI (bokmål) Utstyr: Rammer (A3) i farga papp, pappremser, silkepapir, saks og lim Slik går du frem: 1. Velg deg en ramme. 2. Du skal nå lage et vakkert bilde

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne?

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne? Norsk etnologisk gransking Desember 1956 Emne 61 TURKESTOVA 1. Var det vanleg i Dykkar bygd å ha eit hus som dei kalla turkestova, tørrstugu, tørrstua, tørrstoga, trøstogo, tørrstugu, trystugu, trysty,

Detaljer

Energiband i krystallar. Halvleiarar (intrinsikke og ekstrinsikke) Litt om halvleiarteknologi

Energiband i krystallar. Halvleiarar (intrinsikke og ekstrinsikke) Litt om halvleiarteknologi Energiband i krystallar Halvleiarar (intrinsikke og ekstrinsikke) Litt om halvleiarteknologi Energibandstrukturen til eit material avgjer om det er ein leiar (metall), halvleiar, eller isolator Energiband

Detaljer

Eksamen 23.11.2011. MAT1005 Matematikk 2P-Y. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 23.11.2011. MAT1005 Matematikk 2P-Y. Nynorsk/Bokmål Eksamen 23.11.2011 MAT1005 Matematikk 2P-Y Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: Framgangsmåte: 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter 2

Detaljer

Sar (Satureja hortensis), prøvedyrking 2000-2004

Sar (Satureja hortensis), prøvedyrking 2000-2004 Sar (Satureja hortensis), prøvedyrking 2000-2004 Gunhild Børtnes og Ruth Mordal, Planteforsk Apelsvoll forskingssenter, avd. Kise E-post:gunhild.bortnes@planteforsk.no Samandrag Sar (Satureja hortensis),

Detaljer

a) 5 5 b) 7 9 c) 1 0 d) 5 10 Teikn ei tallinje frå 6 til 6. Merk av tala så nøyaktig som mogleg. 2,6 3,8 5 5,9 5,6 0,1 3,8

a) 5 5 b) 7 9 c) 1 0 d) 5 10 Teikn ei tallinje frå 6 til 6. Merk av tala så nøyaktig som mogleg. 2,6 3,8 5 5,9 5,6 0,1 3,8 1 Skriv av og set inn < eller >. a) 5 5 b) 7 9 c) 1 0 d) 5 10 2 Teikn ei tallinje frå 6 til 6. Merk av tala så nøyaktig som mogleg. 2,6 3,8 5 5,9 5,6 0,1 3,8 3 Teikn tallinjer og merk av brøkane. 1 3 6

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

Engasjement og rekruttering

Engasjement og rekruttering Engasjement og rekruttering Det er eit viktig mål for ungdomslaga å gje god opplæring i demokratiske prosessar og å dyrke fram medlemer som engasjerer seg i lokalsamfunnet og storsamfunnet. Sameleis er

Detaljer

Prøvefiske i fire dammar ved Vardahaugane, Os kommune R A P P O R T. Rådgivende Biologer AS 1349

Prøvefiske i fire dammar ved Vardahaugane, Os kommune R A P P O R T. Rådgivende Biologer AS 1349 Prøvefiske i fire dammar ved Vardahaugane, Os kommune R A P P O R T Rådgivende Biologer AS 1349 Rådgivende Biologer AS RAPPORTENS TITTEL: Prøvefiske i fire dammar ved Vardahaugane, Os kommune FORFATTERE:

Detaljer

Sortsutvikling i engbelgvekster

Sortsutvikling i engbelgvekster Sortsutvikling i engbelgvekster Petter Marum Graminor Sortsutvikling i engbelgvekster Rødkløver Kvitkløver Luserne 1 Langsiktig Foredling av gras og kløver 15 20 år Eks: Norild engsvingel tok over 25 år.

Detaljer

Lotteri- og stiftingstilsynet

Lotteri- og stiftingstilsynet www.isobar.no Isobar Norge Org.nr. 990 566 445mva Pilestredet 8 / N- 0180 Oslo. hello@isobar.no Lotteri- og stiftingstilsynet - Vurdering av publiseringsløysingar basert på open kjeldekode Utarbeida for:

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

FINANSRAPPORT FOR 1. TERTIAL 2013

FINANSRAPPORT FOR 1. TERTIAL 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Økonomiavdelinga Arkivsak 201010513-27 Arkivnr. 160 Saksh. Skeie, Ingvar Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 24.05.2013 11.06.2013-12.06.2013 FINANSRAPPORT FOR 1. TERTIAL

Detaljer

Radiologi i Noreg. - fylkesvis fordeling av radiologiske undersøkingar per 2002. StrålevernRapport 2006:6B

Radiologi i Noreg. - fylkesvis fordeling av radiologiske undersøkingar per 2002. StrålevernRapport 2006:6B StrålevernRapport 2006:6B Radiologi i Noreg - fylkesvis fordeling av radiologiske undersøkingar per 2002 Ingelin Børretzen Kristin Bakke Lysdahl Hilde M. Olerud Statens strålevern Norwegian Radiation Protection

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

HORDALANDD. Utarbeidd av

HORDALANDD. Utarbeidd av HORDALANDD FYLKESKOMMUNE Utflyttingar frå Hardanger Utarbeidd av Hordaland fylkeskommune Analyse, utgreiing og dokumentasjon August 28 INNLEIING: Analysen er utarbeidd som ein del av Hordaland fylkeskommune

Detaljer

FINANSRAPPORT 2. TERTIAL 2012

FINANSRAPPORT 2. TERTIAL 2012 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Økonomiavdelinga Arkivsak 201010513-21 Arkivnr. 160 Saksh. Skeie, Ingvar Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 26.09.2012-27.09.2012 16.10.2012-17.10.2012 FINANSRAPPORT 2.

Detaljer

Proteinrike engbelgvekster under ulike dyrkings- og klimaforhold. Ievina Sturite Bioforsk Nord Tjøtta Hurtigruteseminar 29.-30.

Proteinrike engbelgvekster under ulike dyrkings- og klimaforhold. Ievina Sturite Bioforsk Nord Tjøtta Hurtigruteseminar 29.-30. Proteinrike engbelgvekster under ulike dyrkings- og klimaforhold Ievina Sturite Bioforsk Nord Tjøtta Hurtigruteseminar 29.-30.11 2010 Bakgrunn Siste år større fokus på fôrkvalitet og fôropptak Engbelgvekster

Detaljer

Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar.

Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar. Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar. Av Ane Landøy og Angela Repanovici Hausten 2007 gjorde Universitetsbiblioteket i Bergen og the Central Library of Transylvania University,

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 242 Arkivsaksnr.: 08/768-1

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 242 Arkivsaksnr.: 08/768-1 SAKSFRAMLEGG Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 242 Arkivsaksnr.: 08/768-1 Kraftfondet - alternativ plassering TILRÅDING: Kommunestyret vedtek å la kapitalen til kraftfondet stå i ro inntil vidare

Detaljer

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS.

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Lindås 19.11.14 1 Det eg vil snakka om er: Sone inndeling av vassnettet på Bømlo for å få lekkasjekontroll Lindås 19.11.14 2 Her finn

Detaljer

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Kvifor kan ikkje alle krølle tunga Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Innhaldsliste: Framside med problemstilling Hypoteser Plan Spørjeskjema Arbeid med prosjektet Kjønn Trening Alder

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Innbyggarundersøking i Nordhordland kommunestruktur

Innbyggarundersøking i Nordhordland kommunestruktur Regionrådet Austrheim, Fedje, Gulen, Lindås, Masfjorden, Meland, Modalen, Osterøy, Radøy Innbyggarundersøking i Nordhordland kommunestruktur Gjennomført i 2011 og februar 2015 Nordhordland ein kommune

Detaljer

Innhaldsliste. 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt

Innhaldsliste. 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt Innhaldsliste 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt Sidetal Innleiing 3 Helsetvatnet 3 Insekt i Helse tvatnet 4 Planter i og ved Helsetvatnet 6 Fisk i Helsetvatnet 7 Fisk og ph 8 Kva kvalitet

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Lokalt arbeids- og næringsliv Næringsliv, bransje, offentleg og privat sektor. Kva betyr omgrepa? Lokale arbeidsplassar Kvifor treng lokalsamfunnet eit variert

Detaljer

«Ny Giv» med gjetarhund

«Ny Giv» med gjetarhund «Ny Giv» med gjetarhund Gjetarhundnemda har frå prosjektleiinga i «NY GIV I SAUEHOLDET» som HSG står bak, fått ansvar for prosjektet «KORLEIS STARTA MED GJETARHUND FOR FØRSTE GANG». Prosjektet går ut på

Detaljer