Stølar og stølsdrift. I fortid og framtid i Hordaland og Sogn og Fjordane

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Stølar og stølsdrift. I fortid og framtid i Hordaland og Sogn og Fjordane"

Transkript

1 Stølar og stølsdrift I fortid og framtid i Hordaland og Sogn og Fjordane

2 Innhald Del 1 Innleiing 3 Del 2 Arkeologiske spor i landskapet 4 Stølar og stølsdrift fram til Del 3 Utforming av stølshus, restaurering og nybygg 22 Del 4 Kulturplanter brukt på norske stølar 32 Del 5 Eigedomstilhøve og stølsrett 34 Kulturminnelova om stølar 37 Litteraturliste 40 Lafta sel med utvendig grue. Dalamot, Hardangervidda. Prinsippskisse på side 23. Eigar: Halldor Bjotveit. Ringøy. (Info. Ullensv. herad) Framside: Peisabotn, Hardangervidda.. Innfelt: Bruasetra, Hornindal. Foto: Trond Mehlum. Godt vedlikehalde stølsmiljø. Indre Sølvbergsteilen, Fjelli, Stryn. 2

3 Del 1 Innleiing Det norske kulturminnevernet har endra seg mykje dei seinare tiåra. Medan ein tidlegare var mest oppteken av einskilde bygningar femnar ein no like gjerne om meir komplekse samanhenger. Få stader vert dette så tydeleg som i forvaltinga av stølane våre. Stølen er ein heilskap av bygningar, kultur- og naturlandskap forma gjennom lang tids bruk. Kvar støl er tilpassa sitt eige landskap og prega av den lokale kunnskapen om utnyttinga av naturressursane. Slik vert stølane ein viktig del av både den materielle og den ikkje-materielle kulturhistoria vår. Stølane og stølsdrift har lang historie og tradisjon i det norske landbruket. Med lite dyrka jord nede i bygda var det heilt naudsynt å utnytte beiteressursane i fjellet, og ofte var det stølsdrifta og produkta derifrå som gav beste inntekta og livsgrunnlag. Den dyrka jorda på innmarka vart brukt til matvekster som korn og poteter, pluss høy til vinterfor. Men det var på stølane husdyra verkeleg skulle legge på seg og gje både kjøt og mjølk. Stølsdrifta har eksistert så lenge nordmenn har vore bufaste og hatt husdyr. Vi finn spor etter dette som er fleire tusen år gamle. Bygningane på stølen er mellom dei eldste bygningane vi har i bygdene. Sjølv om flesteparten av dei var enkle konstruksjonar som i dag er borte, finst det mange stølshus og stølsmiljø som er vel verdt å ta vare på. Utfordingane er å gje desse bygningane nytt liv og kanskje også eit nytt innhald, samtidig som vi tek vare på den historiske arven og kvaliteten. Stølane er såleis både ein del av landbrukshistoria, kulturhistoria og representerer i dag også ein ressurs som den moderne allsidige bonde kan utnytte til reiseliv og opplevingar. God forvalting av stølsområda krev at ein tek omsyn til denne heilskapen, anten målet er vidare bruk til landbruksføremål eller til friluftsliv. Dei ulike landskapa har sine særeigne utfordringar som best kan møtast med skikkeleg kunnskap om dei verdiane ein forvaltar. Dette stølsheftet, som i omfang fortener nemninga stølsbok, gir eit innblikk i både stølshistoria, utforming av stølshusa, gode råd for vedlikehald og restaurering, kulturplanter på stølen, og litt om eigedomstilhøva. Vi håper at heftet kan synleggjere dei verdiane som er knytte til dei mange stølsområda i Hordaland og Sogn og Fjordane slik at stølane framleis kan nyttast som ressursar til kunnskap, oppleving og verdiskaping. Vi håper også at heftet kan nyttast som støtte/ rettleiing og i haldningsskapande arbeid rundt om i kommunane, skular, bibliotek, friluftsorganisasjonar osb. Heftet er også ei markering av kulturminneåret 2009, og vi håper det vil auke interessa for stølane og motivere til både å ta vare på dei og inspirere til fjellturar og friluftsliv for å sjå og oppleve stølane på nært hald. Vi vil takke alle som har vore med og utarbeidd heftet, spesielt Reidulv Gald som har vore fagleg redaktør og levert store deler av teksten, bilete og skisser. Bergen, September 2009 Christian Rekkedal - Landbruksdirektør, fylkesmannen i Sogn og Fjordane Ronny Skaar - Konst. fylkeskultursjef, Hordaland fylkeskommune Ingebjørg Erikstad Fylkesdirektør for kultur, Sogn og Fjordane fylkeskommune Åse Vaag - Fung. landbruksdirektør, fylkesmannen i Hordaland Frå Bremangerlandet Foto: Victor Jensen 3

4 Del 2 Arkeologiske spor i landskapet Tore Bjørgo, Hordaland fylkeskommune Dei eldste spora etter stølsdrift er vegetasjonshistoriske data frå myrar og jordprofilar. Samansetjinga av ulike pollenslag i mange jordprofilar gir belegg for beitebruk i utmark og fjell tilbake til jordbrukssteinalderen for meir enn 4000 år sidan. Støling er omtalt i skriftlege kjelder frå talet og frametter, særleg gjeld dette sagatekstar, Landslovene og Gulatingslova. Ut frå dette må ein kunne slutte at støling var ein godt innarbeidd del av gardsdrifta i mellomalderen med trong for lovregulering som igjen tyder på røter attende til førhistorisk tid. Det har lenge vore kjent gamle tufter i utmark og i høgfjellet som er sett i samanheng med jakt og fiske, nokre har og vore tolka som stølar, men utan datering eller dokumentasjon. Først på 1980-talet vart det gjort omfattande arkeologiske granskingar i Sogn, i kommunane Leikanger, Aurland, Lærdal og Årdal som viste stølstradisjonar tilbake til bronsealder og jernalder. Arkeologisk materiale saman med botaniske granskingar viser her omfattande og aukande stølsbruk fram mot vikingtid. Seinare er det i indre Hardanger registrert og datert stølstufter eldre enn vikingtid. Frå indre Sogn er det til no kjent meir enn 150 førhistoriske stølar eldre enn år I områda som er granska ser det ut til at langt dei fleste gardsbruk med førhistoriske gravminne og funn frå jernalderen også har førhistoriske stølar i fjellet. Dette viser at stølsbruket har vore ein heilt avgjerande del av driftsforma i indre strok på Vestlandet, noko som har halde seg fram til inn på 1900-talet. Tufter Dei spora i landskapet vi finn etter stølsdrift er først og fremst spor etter stølshusa. Dei eldste tuftene er hesteskoforma med låge utsigne veggvollar med døropning i eine kortveggen. Ytre mål er ca 6x8m, indre mål ca 3x 5m. Eldstaden ligg inste enden og har ofte ei kokegrop attmed. Arkeologiske utgravingar viser spor etter parvise stolpar som har bore taket, og dokumenterer at stølshusa har vore grindbygde. Funn av never viser tekkjemåten. Veggane er bygde av jord, torv og stein, i nokre tilfelle er det spor etter eit indre trepanel. Området ved Urutlekråi i Vikadalen i Årdal har spor etter stølsdrift frå Bronsealder og fram til ca På flata bak og litt opp for det ståande stølshuset ligg ein stor buplass med data som viser sterkt beitepress tilbake til bronsealder. Tufter og ruinar og pollendiagram viser at området har vore nytta i stølssamanheng i ca år. Foto: Tore Bjørgo Frå undersøkingar i Årdalsfjella er det i golvlaga/ kulturlaga inne i tuftene og i avfallslaga utanfor døropninga gjort funn av spinnehjul og vevlodd som vitnar om spinning og veving og at her har vore kvinner. Funn av glasperler frå kontinentet og Middelhavsområdet fortel om at dei pynta seg og om fjerne kontaktar. 4

5 Perler av glas og rav funne under utgraving av tuft i Vikadalen i Årdal, ca 900 m.o.h., datert til ca etter Kristus. Foto: Tore Bjørgo Trekol, slagg, jarnreiskapar, brende bein og funn av korn vitnar om ulike syslar. Beinfragment av sau/ geit, storfe, gris, bjørn, reinsdyr, fjellrev, fjellrype, and, sild, torsk laksefisk og sel gir eit innsyn også i kosthaldet. Dei botaniske granskingane viser eit breitt innslag av plantar i tilknyting til beite og er datert til same tid som bruken av tuftene. Det har vore diskusjon om nokre av dei utgravne tuftene frå førhistorisk tid kan representera øydegardar. Argumentet mot dette er at mange ligg over 1000 m.o.h. og det manglar spor etter bygningar for dyr og lagring av vinterfór. Husa har vore små og her er ikkje indikasjon på skilje mellom mogleg innmark og utmark. Tolkinga er at tuftene i fjellet er vitne om omfattande støling, men i nokre tilfelle kan det ikkje utelukkast at dei representerer øydegardar. Mange av dei førhistoriske tuftene ligg i skoggrensa og på snaufjellet. Ofte ligg dei eldste tuftene noko høgare enn yngre stølar, noko som kan ha samanheng med at stølen vart flytta når det vart lengre avstand til skog og brensel. Stølsruinar i tørrmuring er som hovudregel yngre enn år 1000, dei fleste berre nokre hundre år gamle. Skålgroper Skålgroper er ein type helleristingar som ofte er knytt til stølsmiljø og tolka å ha samanheng med støling. Skålgroper er halvkuleforma uthogne groper i berg eller på større steinar, oftast 5-10 cm i diameter og 3-5 cm djupe. Etter tradisjonen skal dei vore nytta til ein form for ofring av smør, fløyte/rjome eller anna for å halde seg inne med høgare makter, for god avdrått, hell og lukke. Kva er eit kulturminne? Ein vanleg definisjon er at kulturminne er alle spor som folk har lete etter seg utan omsyn til alder. Kulturspor eldre enn 1537 (reformasjonen i Noreg), og ståande bygningar eldre enn 1649 er automatisk freda. Buplassar, nedgrodde murar etter hus, ruinar, grunnsteinar, oppmuringar, steingardar, torvgjerde, kolgroper, tjøremiler, åkerreiner, gravrøyser, gravhaugar, rydnings røyser, dyregraver, vardar, vegfar, og spor etter bruer er døme på kulturminne ein kan oppdage i landskapet. Kulturminne er viktige fordi dei er identitetsskapande, historieforteljande og er ein kunnskapsbank uavhengig av alder. Fylkeskommunen som kulturminnemynde oppfordrar deg til å vera med å ta vare på kulturminna! Meld gjerne frå om du har funne spor etter gamle stølstufter. Her tek botanikaren ut ei jordsøyle i ei myr ved å slå ned eit plastrøyr som han tek med seg til pollenlabben. Samansetjinga av pollen i ulike nivå avspeglar vegetasjonen på staden til ulike tider, t.d om her er typiske beiteplanter som kan ha samanheng med støling. Foto: Hordaland fylkeskommune Gropastein frå Hansbu ved Kvenna på Hardangervidda ca 1160 m.o.h. Myntar markerer gropene. Dette er ein av dei høgastliggjande lokalitetar med skålgroper vi kjenner. Skålgroper i utmark er tolka å ha samanheng med støling. Foto: Tore Bjørgo 5

6 Tårnfotografafering av tuft frå Vikingtid under utgraving på 1980 talet. Nærare elva ligg ei tilsvarande tuft. Foto: Tore Bjørgo Då stølinga tok slutt opphøyrde og vedlikehaldet av mange stølshus. Frå Hiaskorane i Ulvik. Foto: Hordaland fylkeskommune Stølar og stølsdrift fram til 1960 Reidulv Gald Innleiing Det er ikkje plass i dette heftet til å skildre stølar og stølsdrifta i farne dagar så grundig som ein kunne ønskje. Det vert berre kortfatta smakebitar om ei næring med stort mangfald og som var naudsynt for å livberge seg på gardane. Ein del av stoffet om stølar er bygd på eigne erfaringar med støling frå barne- og ungdomstida og kunnskap som er samla gjennom 15 år som sakshandsamar av SMIL- (Spesielle miljøtiltak i jordbruket) og STILKtilskot i landbruket (Spesielle tiltak i landbrukets kulturlandskap). Viser elles til litteraturlista bak i heftet. Stølen Peisabotn. Det lafta selet til venstre er det eldste på Hardangervidda. Flytt dit i Husa fram til høgre er ildehus og fjøs Budeiene budde i selet. 6

7 Indre Sølvbergstølen - mjølkestøl med slåttekvier, Fjelli, Stryn. Mjølkestøl med slåttekvier. Sølvbergstølen, Fjelli, Stryn. Kor gamle er stølane og stølsdrifta? Stølsdrift for å utnytte utmarka og fjellet til mjølke- og kjøttproduksjon er truleg ei like gamal driftsform som gardsdrifta. Lars Reinton i boka; Til sæters 1969 skriv mellom anna: Tradisjon, klimatiske tilhøve og ei beiteordning som naturleg vaks fram av kravet om å halda krøtera borte frå åkerflekkene og trongen til å skifte beite, har vore medverkande faktorar. Alle dei freistnader som har vore gjorde for å løysa problema om opphavet og alderen til seterbruket er hypotesar. Det kan ikkje vere annleis, fordi opphavet ligg så langt attende i tida at det ikkje let seg granske eksakt. Gardane vart rydda der det var dei beste vilkåra for korndyrking. Korn var i tillegg til poteter etter at den vart innført sers viktige i hushaldet og vart dyrka på kvar gard fram til førre hundreåret. Etterkvart overtok husdyrhaldet og vart den viktigaste næringsvegen i landbruket på Vestlandet i tillegg til skogsdrift, reiseliv, handverk, jakt og fiske. Auka folketal og fast busetnad med husdyrhald førde til auka trong for areal både til å samle vinterfôr og til beite. Marka utanfor den inngjerda garden vart då teken i bruk etter som trongen melde seg. Utmarksteigane som bøndene disponerte var i dei fleste høve mykje større enn innmarka og var slåttemarka til gardane. Skogen var ofte skilt ut for kvar gard, mens beiteretten var felles. Blandinga av sameige og særeige i utmarka førde i mange høve til strid både mellom gardar og mellom grender. På utmarksteigane vart det hausta både høy, ris, lauvkjerv, lauv, skav, lyng, tang, tare og mose. Tilgongen på fôrslag varierte frå kysten og innover i fjordane. Gode fjellbeite var likevel sett på som mest verdfulle lunnende for gardane. Ein gard utan støls- og beiterett var rekna som ring. Dei gardane som ikkje kunne byggje sin eigen støl på eiga utmark, fekk ofte kjøpe eller leige stølsrettar i andre område, spesielt på fjellet. Beiteressursane var mange stadar avgrensa og det var derfor sett grenser mellom dei ulike stølane. Grensene gjekk etter spesielle merkje i terrenget, ofte langs vatn og etter elver, bekker, dalføre, flekker i fjell og etter høgdedrag. 7

8 Bergsetsteilen, Fjelli, Stryn Det finst føresegner i Gulatingslova frå før 1100 talet som regulerte bruken av stølen, og om beiterettar og buføringsvegar. Lars Reinton i Til seters 1969 samanfattar lova slik: No skal for setrane oppe på fjellet vera dei same merke som har vore frå gamal tid, dei skal ikkje flyttast utan når det er ingen mann til meins. Det same gjeld om tilheldet på setra. Der skal fe ikkje sendast med heimbod; der skal horn møte horn og hov møte hov. Om nokon bur i grend, skal ingen ha fleire krøter enn dei føder på garden om vinteren, og dei skal flytte or heimehagen når det har gått to månader av sommaren, om ikkje alle tykkjer noko anna er betre. Vart nokon sitjande lenger, måtte han betala bot. Det same om han for ned frå setra mellom 14. august og 14. september. Sitat slutt. Denne lova var så sterkt innarbeidd at desse reglane i store trekk har vore etterlevd så lenge stølsdrifta var vesentleg driftsform i landbruket, eller fram til talet. I følgje Landskapslova frå 1274 var seterbruket innarbeidd i landbruket. Det var då eit tett nett av stølar også på fjellet. Eit anna vitnemål om støling i gamal tid i Sunnfjord finn vi i Christen Jenssøns Dictionarium frå Støle kaldis når bonden driv feet sitt til fjells om våren etter krossmess (3. mai) og held det der i marka sommaren i gjennom for Smør og Ost Skyld så dei kan være nærare beita. Stølehuus sive Selhuus kaldis det Huus på Fielden, hvorudi Melchen indsettes oc foruaris. Det går tydleg fram at mjølka vart sett i koller og trog til surning og at rømmen vart skumma av og kinna i stampekinne til smør. Skjøret vart ysta til ost og saupet til prim. Metoden med å setje opp mjølka var uavbroten i fleire hundre år og fram til separatoren kom på marknaden rundt Gardsbruk med stølar og stølar i bruk i Hordaland og Sogn og Fjordane Kipe og bærplukkar. Kipa til bærplukking måtte vere tett og den var laga enten av bjørkerøter eller granne seljeskot. Elles vart kipa brukt til å bære bruksting, klede og matvarer fram til stølen. Gardsbruk med stølar I følgje matrikkelen frå 1723 hadde 33% eller av gardsbruka i det sørlege Noreg støl, ein eller fleire. I Hordaland og Sogn og Fj. var talet eit par % høgare. I 1723 var det i Hordaland bruk med støl mens det i Sogn og Fj. var bruk. Midt på 1850 talet var det i Hordaland bruk med støl mens det i Sogn og Fj. var bruk. Først i 1930 åra var det i Hordaland bruk med støl mens det i Sogn og Fj. var bruk. I 1949 var det i Hordaland bruk med støl mens det i Sogn og Fj. var bruk. Stølar i bruk Midt på 1850 talet var det i Hordaland stølar i bruk mens det i Sogn og Fj. var stølar. I 1907 var det i Hordaland stølar i bruk mens det i Sogn og Fj. var stølar. I 1939 var det i Hordaland stølar i bruk mens det i Sogn og Fj. var stølar. I 1949 var det i Hordaland stølar i bruk mens det i Sogn og Fj. var stølar. Kjelde: Lars Reinton. Seterbruket i Noreg, bind II. Som ein ser av oppsettet, har det vore tilnærma stølar i desse to fylka. I følgje landsoversikta er det Sogn og Fj. som har hatt flest stølar, 8

9 Mjølkeflaske med trakt. Flaska tok frå ca. 10 liter og opptil 40 liter og vart festa på sida av kløva. Trakt Sil av bjørkekote. Silhåret var rundforma og strikka av grovt garn spunne av ku- eller hestetagl. Ku- og hestetaglen vart klypt av om hausten. nesten dobbel så mange som i dei andre fylka. Grunnen kan vere at fylket er delt opp av tre til dels lange fjordar der det meste av landbruket med sine små bruk er spreidd langs fjordane. Trongen for å utnytte beita og utslåttene i dei bratte fjellsidene og på fjellet for skaffe seg utkome til å leve av var naudsynt. Dei fleste bøndene har hatt to stølar, ein vårstøl eller gardfjøs og ein eller to fjellstølar. Ulike namn på stølen Namnet støl (stodull) eller å støle seg tyder at det opphavleg var ein plass der buskapen stod medan kyrne vart mjølka. Etterkvart vart det bygd enkle hus for både folk og fe. Når det vart bygde hus i utmarka eller på fjellet vart plassen kalla seter (setr etter å sitja). Bøndene sat på setra. I Hordaland og Sogn og Fjordane vert nemninga støl brukt med unntak av i Nordfjord. Der er både støyl, steil og seter eller setra brukt. På øyane i Hordaland vart nemninga sæter brukt i eldre tid. Stølshusa vart samla i grupper og stølane fekk alltid eit namn enten etter garden og brukaren eller etter grenda men òg etter stadnamn. Parti af en Sæter ved Røldal Brukstinga på biletet er frå venstre: Mjølkeause av bjørkekote, mjølkebytte, vassausa ligg på muren, kolle opp i vaskestamp og ystekjel av kopar. Storleiken på ystekjelen viser at buskapen var stor på stølen. Skrubben som vart brukt til vasking av kolla og andre trekjerald er av utbrukt silhår vevd av ku- eller hestetagl. Sokkespøt og sjal heng på døra. Foto:Knud Knudsen Billedsamlingen. Universitetet i Bergen. Mjølkeseterbruk, fullseterbruk og slåtteseterbruk Lars Reinton, forfattar av Seterbruket i Noreg, band I, II, III , deler stølsbruket inn i tre kategoriar, mjølkeseterbruk, fullseterbruk og slåtteseterbruk. Vestlandet hadde flest mjølkeseterbruk i midtre og ytre strok, mens det i indre fjord- og fjellbygdene og austafor var overvekt av fullstølar. Mjølkeseterbruka, heretter kalla mjølkestølar, låg ikkje lenger unna enn at budeiene dagleg kunne gå til og frå og bar mjølka heim. Ho kunne også overnatte på stølen, enten i eige sel, i ein bås eller på fjøslemmen. På fullseterbruka, heretter kalla fjellstølar, budde budeia på stølen heile sommaren og tilverka mjølka der. Slåtteseterbruka hadde relativt store slåttevidder og fjøs med høylager og var utbreidd austafor. Høyet vart fôra opp på stølen enten fram til jul eller frå mars året etter. Fleirseterbruk Fleirseterbruk er påvist mange stadar. Det kunne vere vår- og to sommarstølar på ulike nivå opptil 1100 moh eller spreidd innover vidda. Det var mangel på beite som gjorde at bøndene måtte flytte til ny støl mens beitene vaks til att. Ein del budeier hadde mjølkeplassar langt frå stølen, opptil tre timars gange fram og attende som dei gjekk morgon og kveld i all slags ver. 9

10 Hølkje og sil (under). Hølkjet rømmer mellom 15 og 20 liter. Mjølka vart sila opp i hølkjet etter kvar ku. Menneska på stølen og arbeidet deira Namnet budeie er samansett namn og tyder fekvinne eller fejente. I våre to fylker er også sæterbudeie, stølsbudeie, sæterjente, stølsjente, sætrataus, støylstaus og støylsjente brukte. Å vere budeie på stølen var kvinnearbeid, men i nyare tid var det også mannlege budeier i einskilde høve. Budeia var jamnast kona på garden og det var ho som hadde hand om og oversikt over alt som skjedde på stølen. Låg budeia fast på stølen hadde ho med seg borna frå spedbarn til 9 10 års alderen. Det hende også at ho fødde barn på stølen mens andre budeier var fødselshjelp. Vaksne døtre frå 14 års alderen kunne også vere budeier. Men ofte var dei på stølen saman med ei tenestejente dei første to vekene og stelte i stand selet og sette trekjerald til trutning og reingjering mm. Deretter overtok husmora og eventuelle born og dei budde på stølen resten av sommaren. Gardkonene kunne vere budeier til dei var langt opp i åra, over 80 år i einskilde høve. Eldre budeier hadde med underbudeie, ei sonedotter eller nær slektning i års alderen, som skulle lærast opp og elles lette arbeidet på stølen. Arbeidet til underbudeia var å hente kyr dersom dei ikkje kom, mjølke, vaske kjerald, røre i primen og kinne smør. Men elte smøret fekk ho ikkje for det var ein omstendeleg prosess for å få god kvalitet. Smøret var salsvare og vart lite brukt i hushaldet. Budeiene var dyktige til å stelle med kyrne og tilliten var sterk mellom dyr og budeie. Ho trong berre å lokke på kyrne frå stølsvollen og normalt kom dei springande av seg sjølve. Budeia måtte elles passe på at krøtera heldt seg friske og ikkje skadde seg eller kom bort i fjellet. Insektsplaga var stor fordi det var store svermar med klegg og kubrems på den tid med mykje husdyr i fjellet. Jura, som nesten subba bakken på dei gamle kurasane, var utsette for rifter og sår i ulendt terreng og vart solbrende. Ho laga smurning av feitt og tjære til å smørje jura med. Feittet heldt jura mjuke mens tjæra heldt insekta borte. Tjære vart elles brukt på andre sår og insektsstikk. Borna på stølen hadde sine faste oppgåver. Jentene lærde tidleg å mjølke, strikke og hekle, dei passa yngre søsken og rørde i primgryta. Gutane henta krøtera, plukka mose og lyng til plantefargar, samla tæger til korger, drog fram ved, var med og spadde og sette torv til tørk, fiska og plukka bær. Dei hjelpte mora i fjøsen med moking og dei gav busalt til dyra. I tidlegare tider var det oftast leigde budeier som sat på fjellstølane saman med ein gjetargut eller jente. Men etter utvandring, industrialisering og flukt til byane var det vanskeleg å få leige budeier. Løna var låg og arbeidsdagen lang, opptil timar. Det var forventa at budeia skulle stelle minst kyr og gjerne nokre geiter i tillegg. Det vart også stilt krav om ekstraarbeid der buskapen var mindre. Det kunne vere ekstra leigekyr, eit visst tal lauvkjerv, tal kilo bær og molter, nokre strikka eller hekla plagg. I nokre høve hadde budeia med seg rokk og spann eit visst tal hesper til husmora. Elles strikka ho i alle ledige stunder, også når ho gjekk etter dyra eller til og frå stølen. Budeia måtte heller ikkje leggje på seg. Då hadde ho arbeidd for lite og ete for mykje av avdråtten. Ei flink budeie vart kalla smørbudeie mens ei dårleg vart nemnt som ho var ikkje smørbudeie. Inntrykket er at det vart stilt store og til dels urimelege krav til leigde budeier. Frå v. Ystekjel, gryte, separator, mjølkespann, vassele, saueklavar og mjølkebytte. Separatoren skil fløyta frå mjølka og kom på marknaden i 1890-åra. 10

11 Det var ofte husmannskoner som var budeier. Dei hadde med borna og den vesle buskapen i tillegg til brukaren sin buskap. I nokre høve kravde bonden at avdråtten frå husmannskua skulle vere betaling for fôret den åt om vinteren. Koler utan veik og tran. Tyrispikhaldar. Husmennene leigde i ein del høve stølar og konene budde der saman med borna til langt på hausten. Dei levde av avdråtten frå den vesle buskapen som bestod av ei ku eller to og nokre sauer og geiter og det fjellet gav av fisk og bær. Husmennene kunne også ha leigekyr som gav litt inntekt til leige av selet. Leiga vart oftast oppgjort ved at husmannen måtte slå eit visst areal, om lag fire mål for kvar ku, eller eitt dagsverk i skuronna. Avdråtten frå leigde kyr vart henta av eigaren eit par gonger i månaden. På Vestlandet var det mange husmenn som hadde eigne små sel i stølsgrenda som husbonden sokna til. I nokre høve gjekk fleire husmenn saman om budeie eller dei slo seg ned på fråflytte stølar. Gjetargutane og jentene sitt arbeid og deira strabasar i all slags ver, einsemd og heimlengsel, redsel for rovdyr dei var utsette for er ein nesten gløymd, men vesentleg del av stølshistoria fram mot slutten av 1800 talet. Dei yngste var ofte ikkje eldre enn åtte år når dei vart sett til å gjete. Dei var dårleg kledde og utan vern mot regn. Leigde gjetarar fekk ofte sparsamt med mat og av dårleg kvalitet. Gjetarane gjekk berrføtte og dei vermde føtene på kupiss og kuruker når det var sludd og kaldt. Gjetarane måtte også hjelpe til på stølen om morgon og kveld. Om dagen måtte dei enten kjerve eit kjerv, sanke ved, vri eit visst tal vidjer, lage sopelimar eller andre bruksting. Ein gjeter skulle ikkje gå gjerandslaus når han eller ho gjette. Kniv og ofte øks var fast utrustning både for gutar og jenter. Kolle, Mjølkestamp og mjølkebytte. Kolla vart laga av furu geitved, hegg eller selje. Alfuru gav smak på mjølka. Det var opptil 30 koller på ein støl. Den kom ut av bruk rundt 1880, men nokre budeier brukte den til Mjølkebytta er av same treslag som kolla og kom ut or bruk når sinkbytta kom i 1880-åra. Mjølkestampen vart brukt til å lagre rømme, skjør og saup. Skjørtynna var størst og var tilpassa ystekjelen i storleik, mens rømmestampen var tilpassa smørkinna. Foto og skisser: Reidulv Gald Parafinlampe utan glas. Lyskjeldene var også tyrispik, talglys og parafinlykt. 11

12 Smørkinne frå Vinde eller kaggekinne frå 1880-talet og stampe- eller stakekinne brukt i mange hundre år. Vindekinna på biletet vantar sveiv. I nokre høve vart ho driven av eit vasshjul. På mjølkestølane der budeia gjekk til og frå kvar dag, var det jamnast gardkona som støla. Men ei vaksen dotter eller hushjelp kunne også avløyse henne. På grunn av at budeia bar heim mjølka, hadde ho ikkje så mange kyr å mjølke som dei som låg fast på stølen. Frå 3 til 9 kyr var vanleg. Budeiene på mjølkestølane gjekk alltid saman til og frå stølen der det passa. Det kunne vere budeier som gjekk på rekke og rad og dei hadde felles kvileplass. Budeiene brukte óg store båtar over vatn og tjern som dei rodde i fellesskap. Dei hjelpte kvarandre i eit knipetak og ei av dei eldste, som ikkje trong så mykje søvn, vekte dei andre ved å gå rundt og banke i veggen eller på vindauget. Før parafinlampen kom, var lyskjelda tyrispik, talglys, kole eller tranlampe og lys frå peisen. Budeiene mjølka i lyset frå tyrispika som gjetaren eller eitt av borna heldt for henne, eller spika stod i ein haldar. Seinare kom parafinlykter i ulike utgåver til fjøsbruk. Fyrstikkene kom på marknaden rundt 1850 og avløyste knusk, eldstål og flint. Sjølv om det var strevsamt likte dei fleste budeiene det frie og sjølvstendige livet på fjellet. Budeiene gledde seg i lang tid og såg fram til dagen for buføring om våren. Men dei såg også fram til å kome ned frå fjellet når nettene vart lange og mørke og ruskeværet herja og gjorde det ufyseleg både utafor og inne i dei trekkfulle og fuktige sela. Det var vanleg skikk før 1900 talet å gjere stas på budeia den dagen ho kom frå stølen. Ho kledde seg i sin finaste stas og ho fekk bruke hesten til å ri frå stølen. Heime var det dekka til gjestebod og det vart ikkje spart på maten. Budeia fekk godord og stølsgåve eller smørøskje av husbonden. Ho fekk gjerne litt ekstra dersom det hadde vore eit godt år med høgare avdrått enn vanleg og alle krøtera var komne velberga heim. Dyra på stølen Bøndene hadde flest vårbære kyr for å utnytte gode utmarksbeiter. Dei hadde i nokre høve heimeku om sommaren og haustbære ku for å ha mjølk om vinteren. Dyra på stølen var ku, geit, sau og gris fram til det var slutt på å gjete dei for rovdyr. Unntaket var små kalvar som gjekk på kalvebeite på garden og dei vart stengde inne i eige kalvehus om natta. Det vart slutt på å mjølke sau rundt Årsaka til at det vart slutt på mjølking av sau var at den mjølka lite og det var ein arbeidskrevjande og lite lønsam produksjon, spesielt når bøndene måtte leige budeier. Etter at det vart slutt på å gjete dyra, var det berre kyr og geiter som mjølka som vart buførde til stølen. Var det gjeldkyr med i buskapen, skulle budeia ha ekstra godtgjersle for kvar ku. Resten av husdyra vart sleppte i utmarka og hadde tilsyn i helgane. Det var vanleg at grisene var med til stølar som ikkje låg for langt av lei. Grunnen til det var at dei var vanskeleg å jage frå stølen når dei vart vaksne. Det trongs to personar med god tid, ein til å lokke med ei bytte og den andre til å jage grisen(e). Grisene vart buførde heim ei veke før resten av buskapen. Smågrisene vart kløvja til støls enten i ei kasse, i ein strokk eller i ein sekk ei veke etter buføringa. Grisene levde på røter og gras, kokt grisemose saman med myse og andre mjølkerestar og oppvaskevatn. Dei vart tame som hundar og heldt seg rundt selet eller låg i ein sump når sola steikte. Det var slutt på å ha gris på stølen rundt Fjøslykt for parafin. 12 Kalvehus frå 1700 talet. Til høgre ser ein restar av steinmuren rundt kalvekvia. Eigar: Rasmus Ivar Gald. Fjelli. Stryn

13 Kubjølle i messing og kalveklavar. Bjølla hang på den naturlege leiiaren i buskapen. Klavane var brukte saman med vidjer til å binde kalvane i båsane. Osaseteren, Ulvik Foto: AP Vallevik, Hordaland fylkeskommune Ulike namn på stølar og fjøs Gardfjøs med brakekledning, Havrå, Osterøy På Vestlandet skil vi mellom gardfjøs, skjeneflor, tråfjos, vårflor, mjøl(ke)støl, vår- og hauststøl og sommarstøl eller fjellstøl. Skjeneflor kjem av at når krøtera var plaga av kubrems og klegg skjena dei enten ut i eit vatn, inn på ein snøbre eller tilbake til fjøsen. Dei som hadde berre mjølkeplass bygde derfor fjøs ute i beitet for å unngå at krøtera vart plaga av insekt. Vår- og hauststøl Vår- og hauststølen vart brukt før og etter buføring til og frå fjellstølen. Stølen kunne vere ein mjølkeplass utan for bøgarden, gardfjøs som låg i bøgarden eller fjøsen, ofte kalla skjeneflor på kysten, låg i utmarka. Fjøsen var plassert slik at møka, som var ein viktig ressurs, kunne samlast opp og brukast på åkeren. Gardfjøsåkeren finn ein som stadnamn på mange gardar. Denne stølen eller fjøsen låg så nær garden at budeia kunne gå heim etter morgonog kveldsstellet og bære med seg mjølka. Stølen låg i ein del høve så langt borte som to til tre timars gange kvar veg eller over ei mil. Fjellgardar hadde ofte vårstølar som låg lågare enn gardane. Stølen kunne jamvel ligge ved sjøen. Grunnen til det var at bøndene fekk utnytta tidlege vårbeite i stranda og dei slapp arbeidet med ris og skav som tilleggsfôr. Vårstølen var ofte berre ein mjølkeplass under ein heller, under eit stort tre eller i le mot vind og regn bak ein stor stein. Etter kvart vart det vanleg med sel og/eller fjøs på dei mjølkeplassane som låg langt borte eller over ein times gange slik at budeia kunne 13

14 Gardfjøs. Grindbygning kledd med ståande panel og tekt med rasteheller, garden Bjørk. Eigar: Egil Prestegard, Etne. Dalamot, Hardangarvidda. Fjøs med kve - heilt til høgre i bilete under. (Info Ullensv herad) Stølstun, Dalamot, Hardangarvidda. 14 overnatte. Var der bygd fjøs først overnatta ho på fjøslemmen eller i ein bås. Når budeia overnatta starta ho ofte mjølkinga om morgonen i tretida og var heime tidsnok til å delta i slåttonna fram til ho gjekk på stølen i fire - femtida om ettermiddagen. I dei fleste høva var det fleire brukarar eller heile grenda som slo seg saman og bygde ut stølen med kvar sine hus. Mange av mjølkestølane med hus var også sommarstøl for dei som ikkje hadde stølsrettar på fjellet eller stølen låg i midtre eller ytre strok. Desse stølane kom då i gruppa for mjølkestølar og er dei stølane som er mest utbreidde på Vestlandet. Mellomstølar I dei områda der det var langt til høgtliggande fjellstølar, var det einskilde bruk som bygde mellomstølar. Dei kunne då flytte dyra etter kvart som beita vaks til opp mot fjellstølen. Budeia budde også eit par veker på mellomstølen om hausten. Krøtera trekte etter kvart ned over mot heimestølen og vart til slutt sleppt inn på innmarka. På innmarka beitte krøtera på håna som hadde vakse opp etter håslåtten til dei vart sette inn for vinteren. Sommarstøl fjellstøl - fullstøl Sommarstølen var hovudstølen for dei fleste bruka i indre strok. Fjellstølen låg ofte i skoggrensa eller også inn på snaufjellet. Avstanden frå garden til stølen kunne vere opp til ein dagsmarsj. Til stølar på Hardangervidda og på Strynefjellet var vegen enno lenger, frå 2 til 7 mil frå garden. For å kome dit måtte buførefølgjet overnatte i simple buer, under hellarar eller på stølar som låg nærare. Ferda gjekk i nokre høve over snøbrear og skard som låg opptil 1500 moh. Budeiene måtte mjølke kyrne undervegs. Av mjølka vart det kokt dravle til niste og mjølka vart også drukke av folka som buførte eller frakta med vidare i mjølkeflasker. Mysa vart fôra opp. Tok turen til stølen berre nokre timar, venta budeia med å mjølke ei ku til dei kom fram. Av mjølka vart det kokt dravle til eit velkomstmåltid. Vegen til ein del stølar gjekk langs fjordar eller over vatn. Dyra måtte då fraktast med båt, enten av leigd båt som i Hardanger eller dei hadde eigne føringsbåtar til dette formålet. Krøtera var ikkje alltid villige til å gå om bord i båten og det tok lang tid å frakte dei. Kyrne sumde over mindre vatn og breie elvar. Bjøllekua vart då bunden i båten mens dei andre følgde etter. Karavanen måte også forsere strie elvar med isvatn, men buførevegen gjekk oftast over grunne vad. Ein del dyr strauk med under passering av stup, strie elvar og djupe vatn. Det hende også at folk drukna eller datt utføre stup. Stølar på øyane Det var ei mengd stølar på øyane i Hordaland. Men dei aller fleste var gått ut or bruk på midten på 1800 talet. Sæter eller sætr var det vanlege namnet på stølen. Ein finn derfor ei rekkje stad- og gardsnamn som har sæter eller sætre i seg. Det vart bygd berre sel på desse sætrane som vart kalla sæterbu eller bu. Buene var små, lafta, hus med eit lite skot og grunnflata var omlag 210 x 270 cm. Kyrne vart elles mjølka ute. Budeiene rodde ofte til og frå og kunne ligge verfaste på sætra i dagevis. Øya Selbjørn var opphavleg allmenning og brukt til sætring av ei rekkje gardar.

15 Plassering, utforming og bruk av stølane Setra Ryggjen. Tidlegare mjølke- og slåttestøl, Hjelmelandsdalen, Eid Døme på fjellstøl, Bjørndalssetra, Kvinnherad. 12 restaurerte bygningar som ligg i rekkje under eit berg pga. rasfare Arkivfoto FMLA Gardfjøs, Tofting, Lindås. Stølsvollen, der sela og fjøsane står, kan vere sameige mens kvart bruk har eigne hus. Andre stølsvollar kan vere delte opp i teigar der kvart bruk har eigen tinglyst teig eller stølsrett. Teigane vart inngjerda med steinmurar, ris- eller torvgardar til vern mot beiting. Enkelbruk kunne også ha støl med lang avstand til grannestølar, men det var heller sjeldan. Stølane er i dei fleste høve plasserte på lune og solrike stadar, i nærleiken av ei tørkesikker vasskjelde og på tørre og rassikre plassar i terrenget. Fonnvind vart det også teke omsyn til i dalføre som var utsette for snøskred. Plassering av stølen ved eit fiskevatn var det gjævaste fordi budeia kunne skaffe seg fisk til hushaldet utan å gå lange vegar. Det var også viktig at stølen låg lagleg til i beitene for å unngå at krøtera måtte dra langt av lei for å finne beite. Husa på mjølkestølane kan stå i tette grupper eller i rekkje der sela står på inngjerda kvie mens fjøsane ligg i eller utanfor gjerdet for å unngå at krøtera skitna til rundt sela. Sela er ofte plasserte med gavl og vindauga mot syd og utsikt mens inngangen er på lesida. Var det slåtteteig knytt til stølen, vart møka kasta ut frå fjøsen slik at siget frå dungen rann ned over teigen og spreiinga av møka vart mindre arbeidskrevjande. I mange høve var det bygd utløe på slåtteteigen til høyet. Mindre mengder høy vart lagra på fjøslemmen eller i stakk. Høyet vart lesst på høyslede eller på kjelke og køyrd eller drege heim på etterjulsvinteren når det var skareføre eller på oppmoka vegar. Høyet vart også stappa i sekker av nett og sleppt utfor bratte lier. Løypestreng og togbaner vart brukt i nyare tid til å frakte både mjølk og høy der det høvde. Togbanene vart i ein del høve også brukt til å frakte folk over elver eller opp bratte lier. Frå dei stølane som fekk vegutløysing, vart høyet køyrd heim med det same det var tørt. Høyet frå stølsteigen hadde stort mangfald av gras og urter og var rekna som det mest næringsrike fôret på garden og vart gjeve til hesten og kalvane. På stølar som låg i bratt terreng vart selet bygd over fjøsen. Fjøs og sel kan også vere bygd saman under same tak. På fjellet var det ikkje vanleg å byggje fjøs og selet vart ikkje gjert inn. Kyrne vart mjølka ute. Når det var regn og ruskever tok budeia ei og ei ku eller geit inn i skotet og mjølka den der. Kua eller geita fekk ei klype busalt på ein flat stein. Resten av krøtera venta på tur etter rang og det var viktig at bjøllekua vart mjølka først, elles ville ho halde på mjølka. Busaltet var ei blanding av byggmjøl male av lettkorn og grovt salt mens smørsaltet var finmale på saltkvern. På fjellstølane vart det ofte bygd ei lita kve av stein eller torv som krøtera stod i om natta. Kvea var opphavleg brukt til vern mot rovdyr, men seinare vart den brukt for å hindre at krøtera drog ut i beitet før budeia fekk mjølka dei. Det vart også brukt tre meter lange grinder som vart hekta saman til ei lita, flyttbar kve. Elles vart krøtera bundne i ein lang strange om natta. Dei hadde ikkje vet nok til å dra strangen den same vegen og vart derfor ståande og trekkje kvar si lei. 15

16 Byggeskikk - husa på stølen - samarbeid Heller med oppmuring nord for krokavatn, Ullensvang. Foto: Hordaland fylkeskommune Lafta utløe med open gauk. Eigar: Svein Håkon Tesdal, Bordalen, Voss Arkivfoto FMLA Båtstø på veg frå Kinsarvik til stølen Gryting, Hardangarvidda. 16 Skikken med å leggje stølane i klynge kjem truleg frå at tuna også låg i klynge. Denne skikken med å plassere i grupper er lik i begge fylka mens det er ein del lokale variasjonar i planløysingane på husa og bruken av materialar. Det er mykje som tyder på at det er byggeskikken frå mellomalderen som går att i dei samansette planløysingane: eldhus, opphaldsplass og lagerrom, og at ein finn denne delte planløysinga også på stølane. Nemninga skut eller skot finn ein i ulike distrikt og har same funksjon som eldhuset på garden. Enten er skotet eller skuten bygd inntil ein tømra kjerne eller inntil eit mura sel. Spesielt på Hardangervidda kan skuten vere skilt ut som eige hus med eigen inngang. Som i eldhuset var det grue i skuten/skotet og det var arbeidsplassen for budeia. Der koka, ysta eller vaska ho, tørka og lagra ved, mjølka kyr/geit og hadde senga si der, mens selet vart nytta til lagerplass for avdråtten og til å oppbevare mat og klede for dei som budde på stølen. I nyare tid gjekk ein bort frå denne plandelinga og selet gjekk over til å vere både lager- og soveplass og det vart sett inn omn mens skotet framleis var arbeidsplassen. På Voss var det vanleg med tredelt planløysing under same tak. Eit lite mjølkesel utan vindauge til lagring av mjølkeprodukt, skut med grue eller omn og lagerplass for ved, og eit sel til buplass. I Nordfjord og andre regionar var todeling med sel og skot i same bygg det vanlege. I nokre høve kunne ein finne små, frittståande, ystehus og ostebuer for lagring av avdrått. På nokre stølar var det sameigesel som alle budeiene i stølslaget budde i. Kvar budeie hadde eigen skut eller ystehus med kokeplass og seng til besøkjande eller når det var stølshelg. I Gloppen var eit sel innreidd med ei felles seng med plass til ni budeier og ei enkelseng til den eldste budeia som passa på at dei ikkje forsov seg. Bøndene delte i nokre høve på stølshus eller bygde i hop under same tak, spesielt når dei hadde få kyr/geiter. Bøndene leigde óg ei felles budeie som i tillegg kunne ha leigekyr for å fylle dagen. I eitt høve hadde ei budeie sju buskapar med ei til tre kyr i kvar. Ho måtte ha eigne kjerald til kvar buskap og halde rekning med mjølkemengda. Det var sers arbeidskrevjande når ho skulle kinne og yste små slumpar. Ho måtte derfor slå saman tilmålt mjølk frå fleire buskapar for å fylle kinna eller ystekjelen, elles vart den for gamal og sur. Det var elles vanleg at brukarane i same tunet eller grenda hadde støl i lag. Dei danna stølslag og det var både skrivne og uskrivne reglar om korleis dei ulike tiltaka skulle gjennomførast. Ein person, ofte med autoritet, passa på at reglane for laget vart følgde og tok initiativ når dugnadsarbeidet skulle gjerast, og å fastsetje dagen for buføring. Han passa på når snøen var gått frå fjellstølen og om beitene var komne i vokster. Det var også reglar for kor mange leigekyr den enkelte gard kunne ta med utanom sine eigne for

17 Løypestreng med strammetrommel. Det vart brukt trekrokar eller trinser til å sende høy- eller kjervbører på strengen. Mjølka vart firt ned ved hjelp av løpekatt, trekkline og handdrive spel med brems. Børatoget var laga av tre tottar av lindebast. Lengda på toget var ca. 6 famnar og det var lagd dobbelt. Hogda var laga av einer og festa midt på toget. Hogda var brukt til å snøre saman børa etter at toget var tredd inn på skuldrane. Fem hesjegolv i kvar høybør var vanleg (ca. 40 kg). Foto: AP Vallevik, Hordaland fylkeskommune å unngå for stort beitepress. Leigekyr var kyrne til kårfolk, husmenn og andre med ei eller to kyr. Det vart også bestemt kva område buskapen skulle beite. I mange stølsområde var det sparsamt med skog og anna brenne. Det vart då inngått avtalar om kor mykje ved den einskilde kunne ta ut. Ofte måtte dei kløvje ved heimanfrå, eit blodslit for både hest og mann i bratte og urete fjellsider. Bøndene samarbeidde om å frakte fram materialar til nye hus, halde vedlike husa og rydje buføringsvegane slik at det var framkomeleg med hest og kløv. Dei var saman om å leggje ut og ta inn bruer og klopper, moke vegar når høyet skulle hentast mm. Ein annan og viktig føremon ved at stølane låg i klynger var tryggleiken for både folk og fe. Fjellet er lunefullt og ikkje farefritt. Tidlegare var det rovdyr som herja og det rak mange slags folk mellom stølane som ikkje alltid oppførde seg sømmeleg. Budeiene kunne også hjelpe kvarandre enten med å stelle krøtera eller ysting i eit knipetak. Dessutan trå til når ei av dei vart sjuk eller skadd. Pass av borna når mora måtte hente buskapen langt av lei var også vanleg. Nokre av budeiene var mørkredde, redde for huldrer og andre skrømt og torde ikkje bu åleine langt frå folk. Utslåtter og stølskvier Som nemnd tidlegare var det i utmarka bøndene hausta fôr til krøtera. På innmarka var det mest åker og heller lite med dyrka eller overflatedyrka eng. Møka vart brukt på åkrane så høyavlingane vart små på grunn av utarma jord. Utslåttene vart derfor hausta der det var mogleg å kome til med stuttorv. Det vart slått i bratte lier, langs elvegjøl, på myrer på fjellet. Alt graset vart slått og det vart brukt tolekniv der slåttekaren ikkje kom til med ljå. Nokre av utslåttene som låg nær stølen vart gjødsla opp ved at kyrne stod i flyttbare kveer om natta. Kvar brukar disponerte sine utslåtter som var oppmerka i lendet, men ikkje inngjerda. Det var regel for at plassar med blåbærlyng skulle ikkje slåast. Grunnen var at blåbær var salsvare og ein del av kosthaldet. Tidlegare var det gjetaren sin oppgåve å passe på at dyra ikkje beitte på desse areala. Det var mange som slutta å slå i utmarka i 1880 åra og dyrka heller innmarka. Arealet på stølskviene varierte frå eit daa til opp mot 20 daa og var oftast overflatedyrka eller rydja for stein. Kviene var gjert inn med gråsteinsmurar, ris- eller torvgardar. Netting kom i bruk etter 1920 og vart deretter einerådande. Før siste verdskrig vart det registrert kor store areal som vart slått i utmarka og eg tar med nokre tal frå Seterbruket i Noreg ved Lars Reinton. I 1907 vart det i Hordaland hausta daa på utslåtter og daa på fjellslåttar. I Sogn og Fjordane. vart det hausta daa på utslåtter og daa på fjellslåttar. Utslåtter og stølskvier var slått saman i registreringa. I 1939 vart det i Hordaland hausta daa på utslåtter og daa på stølskvier. I Sogn og Fj. vart det hausta daa på utslåtter og daa på stølskvier. 17

18 Storesetra eller Grendasetra i Hornindal. Foto: Atle Gald Hausting av ris, skav og kjerv kjem i tillegg til høyet. Det var vanleg å kjerve frå nokre hundre og opp til lauvkjerv om ettersommaren. I tillegg kjem risping av lauv frå ask og alm til grisefôr. Det var skot på styvingstre som vart rispa før greinene vart så store at dei egna seg til kjerv. Hausting av ris og skav vart gjort rundt påsketider når det hadde minka på høyet og vårknipa stod for døra. På kysten vart det hausta røsslyng og tang. Ein del av utslåttene låg i nærleiken av stølen. Heile familien var med og onna stølskvia og utslåttene og dei budde på stølen. Dei sov på fjøslemmen, i båsar, i utløer eller på ledige plassar i selet. Budeia var med i slåtten når ho hadde ledig tid. Graset vart tørka på bakken når veret var lagleg, elles vart det hesja i troehesjar. Hesjane stod på faste og laglege plassar og dei vart fylte eit par gonger i løpet av ettersommaren. Graset i bratte lier vart drege på bjørkesloe ned til hesjane. Etter at kviene var slått og høyet kome i hus, vart krøtera sleppt inn nokre dagar før buføre for å beite ned håa. Bøndene slutta stort sett å hauste stølskviene då dei slutta med stølsdrifta. Det var bøndene i Sogn og Fjordane som dreiv lengst med støling og utnytting av stølskviene, vesentleg på grunn av mangel på kulturbeite. Pålselet med stølsløe og stor slåttekvie, mjølkestøl, Hjelmelandsdalen, Naustdal i Nordfjord Eigar: Pål Amund Naustdal. Eid. Kjerkhornstykkjet. Dyrka utslått på Bjørhovdesetra. Hjelmelandsdalen. Eigar: Bjarne Smørdal. Eid Buførevegar med bruer - rekstrar ræser kvilesteinar Buførevegar med bruer rekstrar ræser, klopper, vad, trapper og kvilesteinar kan vere hundrevis, kanskje eit par tusen år gamle og dermed nokre av dei eldste fornminne vi har i landet. Det er derfor viktig at dei vert registrerte og verna for vidare rasering. Buførevegen skulle i følgje Gulatingslova ikkje gå gjennom tun eller over innmark. Frå tunet til utmarka vart dyra jaga gjennom ei geil. Buføre-vegen gjekk enten frå gardfjøsen, vårfloren eller mjølkeplassen gjennom utmarka og til fjells. Bøndene i klyngetuna eller grenda opparbeidde ofte vegen i fellesskap og den var rydda og bygd så brei at hesten kom fram med kløv. Langs vegen var det laga til kvileplassar på faste stadar, ofte ved ein bekk, ein utkiksplass, ved ein høveleg stein eller under ein hellar. Det vart lagd stein bak på sitjeplassen slik at kipa, sekken eller hølkjet kunne stå på når dei kvilde. Buførevegen gjekk ofte i svingar opp gjennom bratte lier. Der det høvde vart det laga snarvegar for folk. Det vart også bygd lange stiger for å Stuttorv og sigd 18 Slipestein på stølskvie. Hardangervidda.

19 Steintrapp i stølsvegen til Tveitastølen i Myrkdalen, Voss Foto: Hordaland Fylkeskommune forsere bergvegger. I nokre høve vart råsa lagd forbi svaberg ved at eit par stokkar i breidda var festa til fjellet med boltar. Det vart også mura lange trapper opp gjennom skard og brattheng. Bruer og klopper som var utsette for flaumskadar vart bygde slik at dei kunne demonterast om hausten. Det vart også bygd kvelvingsbruer av stein eller utleggsbruer av tømmerstokkar over djupe elvegjel. Hengebruer av stålvirar vart bygde over til dels breie elvar i nyare tid. Krøtera var redde for å passere slike bruer fordi dei svaga og var dårleg sikra på sidene. Kvar vår var det dugnadsarbeid på vedlikehaldet av vegen og bruene der alle, også husmennene, som hadde part i den deltok. Vedhogst og torvtaking Stølsdrifta førde til at skogen vart snauhoggen over store områder og skoggrensa gjekk attende. På fjellet vart alt brennbart nytta. På mjølkestølar vart det i gjennomsnitt bruk for eitt mål ved i løpet av sommaren, mens det på stølar der det vart ysta blei brent opp om lag ¾ mål pr 100 kg ost og prim. (Eit mål eller famn er 2 x 2 x 0,6 m). Der det var skog i nærleiken vart den hoggen om hausten og køyrd fram til stølen når høyet vart henta. På fjellstølane vart veden kløvja fram enten frå eigen skog eller frå leigd skog som låg nærare stølen. Veden vart kappa og kløyvd når bonden henta avdråtten eller når han var på helgebesøk. På fjellet måtte ofte budeia av stad og finne dvergbjørk eller kjese, eine og lyng til brenne. Buskene som ho vann med vart dregne opp med rota. Når det var ei høveleg bør vart riset lagd i eit børatog og bore til støls. På kysten og mange stadar på fjellet vart det brukt torv til å fyre med. Torva vart stukken på myrar i nærleiken av stølen og sett på kant til tørk eller den vart tørka i opne torvhus. Budeia eller borna hennar måtte sjølv bære torva til støls etter kvart som ho hadde trong for den. Det vart ikkje så mykje røyk av torv så mange budeier likte betre å fyre med den enn med ved. Klopp over bekk og over en kilometer hellelagd sti til indre Fannstølen (Fangsæteren), Stårheim, Eid 19

20 Andre døme var at snudde ei ku seg på heimveg og rauta tre gonger, var det siste gongen ho var med til fjells. Det var óg vanleg å kaste småstein på ein jordfast stein eller kastestein kvar gong nokon passerte den på veg til og frå stølen. Slike røyser finn ein mange stadar langs gamle buførevegar og vert kalla varp. Skålgroper uthakka i stein eller på trappehella til ofring er registrerte på ein del gamle stølsvangar. Inntunsteilen, Fjelli, Stryn. Selet er bygd i Fjøset er restaurert i dei seinare åra av Nils Torbjørn Sølvberg. Tjærekors på dør frå 1700-talet til vern mor vonde vetter. Gamal overtru Trua på huldrer og andre vetter styrde livet på stølane frå gamal tid og langt ut på 1800 talet. Mellom anna var det vanleg å setje tjærekrossar både på dyra før buføring og på hus og kjerald etter at dei drog frå stølen. Buførefolket trudde fullt og fast på at huldrefolket budde på stølen, og måtte derfor be pent om å få flytte inn i selet om våren. Dei måtte heller ikkje låse døra når dei drog frå stølen for då skulle huldrefamilien flytte tilbake til selet. Bufardagen var enten ved barsok (24. august) eller mest vanleg laurdagen før 15. september og dei måtte dra frå stølen før sola rann. Budeia måtte også leggje att rikeleg med mat av alle slag. Vart ikkje huldrene respekterte, brende dei kvitflekkete kyr på ryggen. (Sjukdom på kvite flekker på grunn av ultrafiolette strålar som fører til sår og håravfall). Budeia måtte elles varsle kvar gong ho slo varmt vatn ut for døra fordi dei underjordiske flytte ikkje langt frå selet. Nokre budeier trudde også at huldrefamilien budde i ein krok i selet og måtte ikkje uroast. Denne trua førde til at plassen i selet vart enno mindre. Det hende at stølar vart fråflytt på grunn av uforklarlege hendingar som vart tillagt dei underjordiske. Ny tid meieri og fellesfjøs Det første meieriet som vart bygd i Noreg var Rausjødalen meieri i Tolga i Østerdalen i Det var 30 bønder som kjøpte eit stort beiteområde og bygde både meieri og fellesfjøs. I 1880 var det 131 meieri omkring i landet derav det første i Hordaland som vart bygd på Voss i Framvoksteren av meieria var starten på slutten for den historiske stølsdrifta. Bøndene var framleis avhengig av å nytte utmarksbeita og måtte finne nye måtar å få mjølka fram til meieria også om sommaren. Meieria ville elles ikkje få mjølk til å halde drifta i gong for å dekke innarbeidd marknad. Det vart bygd ei rekkje vegar fram til stølane. Vegane vart bygde på dugnad eller bøndene betalte i høve til skylda eller storleiken på garden. Den første løypestrengen vart montert i 1890-åra. På strengen vart det transportert både mjølk og høy fram til veg eller garden. I eit høve vart det brukt plastslange til å transportere mjølka ned frå ein veglaus støl. Fjerntliggande stølar vart lagde ned eller flytt nærare opparbeidde vegar. Det vart ordna med felles hestetransport av mjølka. Bøndene i stølslaget skiftes på transporten, ofte ei veke på kvar. Nokre tiår seinare var det mjølkebil som transporterte mjølka til meieria der vegane var farande for bil. 20

Setring ved Håbakkselet Hareid

Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet. Erling Hovlid og Einar Jacobsen Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet Steinar Hovlid (f. 1926) fortel til Leif Arne Grimstad om Håbakkselet i Vikebladet/Vestposten laurdag 22. desember

Detaljer

G A M A L E N G K U L T U R

G A M A L E N G K U L T U R Norsk etnologisk gransking Emne nr. 12 Oktober 1948 G A M A L E N G K U L T U R Den gjennomgripande utviklinga i jordbruket dei siste mannsaldrane har ført med seg store omskifte når det gjeld engkulturen.

Detaljer

Kulturhistoriske registreringar

Kulturhistoriske registreringar Kulturhistoriske registreringar Kultur og idrettsavdelinga, seksjon for kulturminnevern og museum Kulturminneregistreringar på Vetlebotn Gnr 272 og 275 Myrkdalen Voss kommune Rapport 7 2004 Rapport om

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Norsk etnologisk gransking. April 1949. Emne nr. 15. G J E R D E

Norsk etnologisk gransking. April 1949. Emne nr. 15. G J E R D E Norsk etnologisk gransking April 1949 Emne nr. 15. G J E R D E Føremålet med denne spørjelista er å få eit oversyn over så mange som mogeleg av dei gjerdetypane som har vore i bruk her i landet. Men det

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Notat om historie og kulturlandskap

Notat om historie og kulturlandskap Notat om historie og kulturlandskap på del av g.nr. 40, br.nr. 1 og 13 Hauge i Kvinnherad planlagt regulert til bustadføremål. Tunet 2012 Hatlestrand november 2012 Karin Rabben Vangdal og Svein-Åge Vangdal

Detaljer

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette?

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette? Norsk etnologisk gransking Desember 1955 Emne nr. 53 TRESKING II I 1. Kva tid på året var det dei til vanleg tok til å treskja? Var det visse ting dei i så måte tok omsyn til, t. d. om kjølden var komen?

Detaljer

Skjervheim 279 1/6. Moderne gardsdri i pakt med kulturlandskapet. Myrkdalen Voss kommune

Skjervheim 279 1/6. Moderne gardsdri i pakt med kulturlandskapet. Myrkdalen Voss kommune Skjervheim 279 1/6 Moderne gardsdri i pakt med kulturlandskapet Myrkdalen Voss kommune Kulturlandskapsprisen for Hordaland 2012 Garden Historie Gardsnamnet Skjervheim med endinga heim vitnar om gamal busetnad.

Detaljer

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne?

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne? Norsk etnologisk gransking Desember 1956 Emne 61 TURKESTOVA 1. Var det vanleg i Dykkar bygd å ha eit hus som dei kalla turkestova, tørrstugu, tørrstua, tørrstoga, trøstogo, tørrstugu, trystugu, trysty,

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

Verneverdige bygningar i kulturlandskapet

Verneverdige bygningar i kulturlandskapet Verneverdige bygningar i kulturlandskapet Byggjeskikk og istandsetjing Stig Nordrumshaugen, restaureringsleiar i kulturavdelinga INNHALD Kva har vi, og kva er viktig å ta vare på? Eldre ressursbruk i kulturlandskapet

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjon

Detaljer

Arkeologisk rapport nr. 3/2013: Mardalsmoen

Arkeologisk rapport nr. 3/2013: Mardalsmoen Ein tydeleg medspelar Arkeologisk rapport nr. 3/2013: Mardalsmoen Eikesdalen, gnr. 79 i Nesset kommune Kristoffer Dahle 4 Innhald Forord.......... 6 1.0 Samandrag......... 7 2.0 Bakgrunn og formål med

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Februar 1955 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR

Norsk etnologisk gransking Februar 1955 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR Norsk etnologisk gransking Februar 1955 Emne nr. 48 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR Med denne lista vil vi freista å få greie på dei nemningane ( benevnelsene ) som bygdemålet frå gamalt nytta

Detaljer

«Ny Giv» med gjetarhund

«Ny Giv» med gjetarhund «Ny Giv» med gjetarhund Gjetarhundnemda har frå prosjektleiinga i «NY GIV I SAUEHOLDET» som HSG står bak, fått ansvar for prosjektet «KORLEIS STARTA MED GJETARHUND FOR FØRSTE GANG». Prosjektet går ut på

Detaljer

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN SOGN & FJORDANE FYLKESKOMMUNE KULTURAVDELINGA RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN I SAMARBEID MED FLORA HISTORIELAG FLORA KOMMUNE Torleif Reksten og Hermod Seim ved skiltet på rutekaia.

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Møteinnkalling. Stølsheimen verneområdestyre - AU

Møteinnkalling. Stølsheimen verneområdestyre - AU Møteinnkalling Stølsheimen verneområdestyre - AU Utval: Møtestad: E-post, Fjordsenteret Aurland Dato: 09.11.2015 Tidspunkt: 12:00 Eventuelt forfall må meldast snarast på tlf. 99499753 eller e-post fmsfano@fylkesmannen.no.

Detaljer

Møteinnkalling. Stølsheimen verneområdestyre - AU

Møteinnkalling. Stølsheimen verneområdestyre - AU Møteinnkalling Stølsheimen verneområdestyre - AU Utval: Møtestad: Fjordsenteret, Aurland Dato: 30.09.2014 Tidspunkt: 11:00 Eventuelt forfall må meldast snarast på tlf. 99499753 eller e-post fmsfano@fylkesmannen.no.

Detaljer

Utviklinga av beitebruken i utmarka - Utviklingstrekk siste 1000 år - Utfordringer i framtiden - Hva gjør Modum

Utviklinga av beitebruken i utmarka - Utviklingstrekk siste 1000 år - Utfordringer i framtiden - Hva gjør Modum Per Fossheim FKT-prosjektet Rovvilt-Sau, NSG, NBS, NB Erling Skurdal, Nortura Utviklinga av beitebruken i utmarka - Utviklingstrekk siste 1000 år - Utfordringer i framtiden - Hva gjør Modum 23.10.2015

Detaljer

Geitekillingen som kunne telje til ti av Alf Prøysen

Geitekillingen som kunne telje til ti av Alf Prøysen Geitekillingen som kunne telje til ti av Alf Prøysen Det var ein gong ein liten geitekilling som hadde lært å telje til ti. Da han kom til ein vasspytt, stod han lenge og såg på spegelbiletet sitt i vatnet,

Detaljer

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Straumen går Vatnet kom som regn frå skyene det kom inn frå havet i tunge mørke skyer dei drog seg lågt inn over kysten og lét dropane falle det

Detaljer

STØLSUTLEIGE I GLOPPEN

STØLSUTLEIGE I GLOPPEN STØLSUTLEIGE I GLOPPEN Opplev stølslivet i Gloppen Her kan du finne ro og fred, og moglegheiter for ulike aktivitetar som vandring, fiske i fjellvatn, båtutleige og smaking av geitemjølk. Stølslivet gjev

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Beitepussing av setervollar i Oppdal Samandrag

Beitepussing av setervollar i Oppdal Samandrag Beitepussing av setervollar i Oppdal Samandrag Samandrag og oppsummering av heile prosjektet Målet med prosjektet var å få meir kunnskap om beitepussing på setervollar. Kunne pussing av vollane hjelpe

Detaljer

Heilårsbruk av hus på gard og i grend

Heilårsbruk av hus på gard og i grend Heilårsbruk av hus på gard og i grend Historikk 1999: Gardsformidlingsprosjektet. Samarbeid med bondeorganisasjonane. Kartlegging av ledige gardsbruk. Kr.150 000 til seljar. På 1,5 år vart denne ordninga

Detaljer

Forskrift om gjødslingsplanlegging

Forskrift om gjødslingsplanlegging Forskrift om gjødslingsplanlegging - og litt anna gjødselaktuelt. Øyvind Vatshelle. 1 Foto: Ø. Vatshelle Tema Dispensasjon til å ikkje ha gjødslingsplan: 3 regneeksempel for å knekke koden. Årleg gjødslingsplan

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Produksjon av oppdrettsfisk i Hordaland og Sogn og Fjordane

Produksjon av oppdrettsfisk i Hordaland og Sogn og Fjordane Vedlegg V. Produksjon av oppdrettsfisk i Hordaland og Sogn og Fjordane Østein Skaala, Havforskningsinstituttet Det føreligg svært mykje data om produksjon, forkvotar, antal lokalitetar og konsesjonar i

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

* * * F O T O K O R T * * *

* * * F O T O K O R T * * * FAKf-0338.00001 MOTIV: Slåttonn, gruppeu8, kvinner, menn, barn, hest, høylass, rive, seter, Kommune: Aure Datering: 1943- Distrikt: Aursundet Format: 5.5 x8.0 cm Stad: Heimsetra, Myran Tilstand: Nokså

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Desember 1953 R E I P O G T A U. R e i p

Norsk etnologisk gransking Desember 1953 R E I P O G T A U. R e i p Norsk etnologisk gransking Desember 1953 Emne nr. 41. R E I P O G T A U R e i p Med spørjelistene nr 41 og 42 vil vi freista få eit oversyn over dei ymse slag tau og reip som har vore nytta på bygdene

Detaljer

TIDSUR. Svartedauden. Dei første norske byane vert grunnlagt. Dei første menneske kjem til Noreg. Julius Cæsar

TIDSUR. Svartedauden. Dei første norske byane vert grunnlagt. Dei første menneske kjem til Noreg. Julius Cæsar TIDSUR Dei første norske byane vert grunnlagt Julius Cæsar 10 11 Svartedauden 12 Dei første menneske kjem til Noreg 1 2 9 8 Jordbruk vert innført i Noreg Pyramidane i Egypt vert bygd Skriftspråk vert 7

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

MÅNADSBREV FOR APRIL GRØN

MÅNADSBREV FOR APRIL GRØN MÅNADSBREV FOR APRIL GRØN Oppsummering/ evaluering av månaden Også denne månaden har me vore mykje ute. Prøver å komma oss ut to gonger i løpet av dagen om veret er nokon lunde ok. Det er mykje sykling

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Seterbebyggelse frå farne tider

Seterbebyggelse frå farne tider Seterbebyggelse frå farne tider Bruk og vedlikehald Utfordringer Arnt Magne Haugen, Riksantikvaren Flaksjølia, Venabygd Foto: Arnt Magne Haugen Innhald Litt om mangfoldet av setertyper Bygningstyper Bruk,

Detaljer

Kom skal vi klippe sauen

Kom skal vi klippe sauen Kom skal vi klippe sauen KOM SKAL VI KLIPPE SAUEN Kom skal vi klippe sauen i dag Klippe den bra, ja klippe den bra Så skal vi strikke strømper til far Surr, surr, surr, surr, surr. surr Rokken vår går,

Detaljer

AU - Nasjonalparkstyre for Reinheimen

AU - Nasjonalparkstyre for Reinheimen Arbeidsutvalet Utvalg: Møtested: Telefon Dato: 22.03.2013 Tid: 10:00 11:30 Del 2 1 Saksliste Saksnr Innhold Lukket PS 9/13 Arild Fallingen. Søknad om bruk av snøskuter - retur av utstyrskasser. 2 Saksutredning

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

Juvet Landskapshotell

Juvet Landskapshotell ei norsk oppleving Juvet Landskapshotell I tunet Burtigard på Alstad i Norddal kommune blir det etablert ei reiselivsbedrift utanom det vanlege; eit landskapshotell som tilbyr eit kortferiekonsept basert

Detaljer

Noteringshefte. N Y N O R S K Trinn 3 5

Noteringshefte. N Y N O R S K Trinn 3 5 Noteringshefte N Y N O R S K Trinn 3 5 Noteringshefte Personalia: Testpersonens namn:... Fødselsdato:... Norm:.. Skule/Institusjon:... Klasse:.... Testleiar:... Dato:.. Merknadar: 1. Leseflyt og leseforståing

Detaljer

Månadsbrev for Hareid Rotaryklubb januar 2016 Referent Øystein Alme

Månadsbrev for Hareid Rotaryklubb januar 2016 Referent Øystein Alme Månadsbrev for Hareid Rotaryklubb januar 2016 Referent Øystein Alme 04.januar Møtet denne kvelden starta med songen Du ska få ein dag i mårå av Alf Prøysen, 1971. Bernhard H. ønskte vel møtt og informerte

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź marit kaldhol det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź roman Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2014 ISBN 978-82-521-8437-2 Om boka

Detaljer

Vurdering av Hedalen mølle. I Sør Aurdal. Tilstand og forslag til utbedring.

Vurdering av Hedalen mølle. I Sør Aurdal. Tilstand og forslag til utbedring. Vurdering av Hedalen mølle I Sør Aurdal Tilstand og forslag til utbedring. Rapporten er utarbeida av bygningsvernrådgjevar ved Valdresmusea Odd Arne Rudi 1 Bakgrunn Det er stiftinga Bautahaugen Samlingar

Detaljer

Forord... 4. 1.0 Samandrag... 5. 2.0 Bakgrunn og formål med undersøkinga... 6. 3.0 Området... 7

Forord... 4. 1.0 Samandrag... 5. 2.0 Bakgrunn og formål med undersøkinga... 6. 3.0 Området... 7 2 Innhald Forord.......... 4 1.0 Samandrag......... 5 2.0 Bakgrunn og formål med undersøkinga..... 6 3.0 Området......... 7 4.0 Kulturhistorisk riss........ 8 4.1 Automatisk freda kulturminne...... 8 4.2

Detaljer

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Oppsummering/ evaluering av mars/april Mål og innhald april I mars har me hatt fokus på språk. Me har hatt språksamlingar saman med Rosa kvar veke, der har me sett på

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

Kapittel 5 - Fredete eiendommer i Landbruks- og matdepartementets landsverneplan for Bioforsk

Kapittel 5 - Fredete eiendommer i Landbruks- og matdepartementets landsverneplan for Bioforsk Forskrift om fredning av statens kulturhistoriske eiendommer BIOFORSK ØST, LØKEN Kommune: 544/Øystre Slidre Gnr/bnr: 53/1 34/1 AskeladdenID: 161013 Referanse til landsverneplan: Omfang fredning Byggnavn

Detaljer

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten.

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten. Rapport. Innbyggjarundersøkinga 2015 Ulvik herad. Generelt om spørsmåla: Spørsmåla kunne graderast på ein skala frå 1-6, kor 1 var dårlegast. Eit gjennomsnitt på 3,5 vil seie ein vurderingsscore midt på

Detaljer

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Folketalsutviklinga i PANDA vert bestemt av fødselsoverskotet (fødde minus døde) + nettoflyttinga (innflytting minus utflytting). Fødselsfrekvensar og dødsratar

Detaljer

Her er Monica, Stian, Kenneth, Tor Andrè og Matias dei vaskar poteter.

Her er Monica, Stian, Kenneth, Tor Andrè og Matias dei vaskar poteter. RAPPORT FRÅ STRANDEBARM SKULE TYSDAG 18/10-05 Gruppa vart delt i 3. Det me skulle gjera i dag var: gjera klar grønsaker til marknad, stell i fjøset og steike pannekaker på stormkjøkken. Poteter og gulrøter

Detaljer

Registrering av kystlynghei. Horgo, Austevoll

Registrering av kystlynghei. Horgo, Austevoll Registrering av kystlynghei Horgo, Austevoll Aase Nøtttveit, SFLMK, 29.10.2008 2004/2005: ytre Sunnhordland, : Sveio Bømlo Stord Fitjar Austevoll Geitaråsen, Sveio Midt- og Nordhordland, 2008/2009: Sund

Detaljer

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,

Detaljer

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn Dans meg Lat meg sjå deg utan andlet, lat meg gå med deg i skogen utan klede. Vis meg dit du aldri før har vore, sei meg det du aldri før har tenkt. Våg meg utan sko og utan pust. Dans meg dit du vil Hudsong

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Mors friluftsliv - nyttig og naturleg

Mors friluftsliv - nyttig og naturleg 5. JANUAR 2016 Mors friluftsliv - nyttig og naturleg Friluftslivsseminar Sogndal 5. januar 2016 Inger Marie Vingdal, HIOA Livslangt liv i natur Kvinne født 1927 Gardbrukar og budeie til1994 Enke, pensjonist

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv...

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv... Innhald 1. Fritid og bibliotek... 1 2. Hos legen... 7 3. Høgtider... 12 4. Mattradisjonar... 18 5. Sunnheit og kosthald... 25 6. Arbeidsliv... 30 7. Jobb i sikte... 35 8. Skule og utdanning... 40 9. Familie

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

Unner du borna det unike? Runde kystleirskule

Unner du borna det unike? Runde kystleirskule Unner du borna det unike? Runde kystleirskule Runde kystleirskule Stupbratte klipper med yrande liv. Grøne bakkar mot djupblått hav. Eit samfunn omkransa av skumsprøyt. Idyllisk busetnad, men også ei dramatisk

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

Velkomen til minifolkehøgskule i Nordfjord

Velkomen til minifolkehøgskule i Nordfjord Velkomen til minifolkehøgskule i Nordfjord Kjære foreldre, føresette, søsken og vener! I 8 månader har de fått rapport etter rapport frå Nordfjordeleven dykkar. Om flotte fjelltoppar. Store bølgjer. Hav

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Rørvika kraftverk i Askvoll kommune.

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Rørvika kraftverk i Askvoll kommune. Førde, 23.02.2015 NVE Konsesjonsavdelinga Postboks 5091 Majorstua 0301 OSLO Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Rørvika kraftverk i Askvoll kommune. Vi viser til NVE sitt høyringsbrev av 19.11.2014

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

Å dyrke rettferd. Ragnhild Henriksen

Å dyrke rettferd. Ragnhild Henriksen Å dyrke rettferd. Manden kommer gående mot nord. Han bærer en sæk, den første sæk, den indeholder niste og nogen redskaper. ( ) Hvad går han efter? Efter land, efter jord? ( ) Han kom en dag med sin tunge

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Direktoratet for naturforvaltning. Frå hav til himmel. T e l e f o n : 7 3 5 8 0 5 0 0, T e l e f a x : 7 3 5 8 0 5 0 1.

Direktoratet for naturforvaltning. Frå hav til himmel. T e l e f o n : 7 3 5 8 0 5 0 0, T e l e f a x : 7 3 5 8 0 5 0 1. r naturforvaltning d r e s s e : T u n g a s l e t t a 2 0 5 0 0, T e l e f a x : 7 3 5 8 0 5 0 1 r e s s e : 7 4 8 5 T r o n d h e i m w. n a t u r f o r v a l t n i n g. n o Direktoratet for naturforvaltning

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3 Nynorsk Leite etter mat Her er tre prosjekt som handlar om kva små skapningar et, og korleis dei leiter etter mat. Først må du finne verkelege maur,

Detaljer

Lokal forskrift for bruk av mindre avløpsanlegg i Fjell kommune.

Lokal forskrift for bruk av mindre avløpsanlegg i Fjell kommune. Lokal forskrift for bruk av mindre avløpsanlegg i Fjell kommune. Lokal forskrift er gjeve i medhald av 12-6 i forureiningsforskrifta, fastsett av Miljøverndepartementet 15.12.05. 1 Verkeområde og føremål.

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Maria Parr Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Illustrert av Bo Gaustad Det Norske Samlaget Oslo 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av eboknorden 2013 ISBN 978-82-521-8583-6

Detaljer

SFO 2015/16 - Hafslo barne- og ungdomsskule

SFO 2015/16 - Hafslo barne- og ungdomsskule SFO 2015/16 - Hafslo barne- og ungdomsskule SFO HAFSLO - INFORMASJON SFO er eit friviljug omsorgs- og fritidstilbod før og etter skuletid for borna på 1. 4. steg. Sentralt i tilbodet er omsorg, tryggleik,

Detaljer

Eg må kjøpe ei ny grammatikkbok. Eg må kjøpe ei nynorsk ordbok. Eg må kjøpe ei ny grammatikkbok. I tillegg må eg kjøpe ei nynorsk ordbok.

Eg må kjøpe ei ny grammatikkbok. Eg må kjøpe ei nynorsk ordbok. Eg må kjøpe ei ny grammatikkbok. I tillegg må eg kjøpe ei nynorsk ordbok. Å BINDE SAMAN SETNINGAR 1 Kva ordklasse høyrer dei utheva orda til? Då eg var i London, besøkte eg tanta mi. Ein hund beit Leo. Derfor er han redd hundar. Arne går på spanskkurs, for han vil lære spansk.

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 1. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 1. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 1 Nynorsk Lundefuglnettene av Bruce McMillan Hvert år besøker svarte og hvite fugler med orangefarget nebb den islandske Kvart år besøkjer øya Heimøy.

Detaljer

REFERAT FRÅ ÅRSMØTE I FARNES SKYTTARLAG, 29. OKTOBER 2009

REFERAT FRÅ ÅRSMØTE I FARNES SKYTTARLAG, 29. OKTOBER 2009 REFERAT FRÅ ÅRSMØTE I FARNES SKYTTARLAG, 29. OKTOBER 2009 Årsmøtet konstituerte seg med Steinar Røyrvik som møteleiar og Rigmor Øygarden som skrivar. Glenn Arne Vie og Sigurd Hatlenes vart valde til å

Detaljer

m j ø s o r m e n leseserie Nynorsk Norsk for barnetrinnet Wenche Hoel Røine Illustrert av Anette Grøstad

m j ø s o r m e n leseserie Nynorsk Norsk for barnetrinnet Wenche Hoel Røine Illustrert av Anette Grøstad Wenche Hoel Røine Illustrert av Anette Grøstad leseserie Nynorsk m j ø s o r m e n og andre uhyre Norsk for barnetrinnet 15795_Mjosormen_M_NN.indd 1 09-11-07 13:04:28 Mjøsa er den største innsjøen i Noreg.

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer