Utfordringar i vente. Januar 2009

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Utfordringar i vente. Januar 2009"

Transkript

1 Januar 9 Utfordringar i vente Bedriftene ventar redusert aktivitetsnivå. Prognosar bedriftene gav i desember 8 tyder på nullvekst i sysselsetjinga i 9. Næringsbarometeret er utarbeidd i samarbeid mellom Asplan Analyse og partnarane bak barometeret:

2 Innhald Næringsbarometeret tek pulsen på næringslivet Utfordringar i vente. I desember 8 svarte over prosent av bedriftene i og at dei ventar redusert omsetning i 9. Side 4 Eit nyskapande og berekraftig Vestland Næringsbarometeret byggjer på statistikk, intervjuer og nye undersøkingar gjennomført for prosjektet. Undersøkingane for Næringsbarometeret er gjennomført av Asplan Analyse, delvis i samarbeid med NHO sitt Økonomibarometer. Det er gjennomført to bedriftsundersøkingar; ein i oktober 8 som omfattar 1628 bedrifter og ein oppdatert undersøkning i desember 8 som omfattar 798 bedriftar. Det er òg gjennomført ein kommuneundersøking som omfattar 31 kommunar i og. Leiar: Eit nyskapande og berekraftig Vestland Oppsummering: Utfordringar i vente 4 Arbeidsmarknaden ved eit vendepunkt 6 Norsk og internasjonal økonomi: Mot vanskelegare tider 8 Finansuro og oppbremsing i verdsøkonomien får konsekvensar 9 Spesialartikkel: Effektiv transport ein føresetnad for vidare vekst Utviklingstrekk og forventningar innanfor enkeltnæringar: Bygg og anlegg 12 Industri 14 Petroleumsnæringa 16 Vindkraft til havs 18 Fiskeri og fiskeindustri Havbruk 22 Transport 24 Reiseliv 26 Landbruk 28 Forretningsmessig tenesteyting Varehandel 2 Offentleg sektor og personleg tenesteyting 4 Eigedom 6 Kulturnæringane 7 Kjelder 8 Regional utvikling 8 Arbeidsmarknaden ved eit vendepunkt. I 8 har den positive utviklinga på arbeidsmarknaden i og Sogn og Fjordane bremsa opp, og dei siste månadene har vi sett eit tydeleg trendskifte. Side 6 Mot ein tøffare reiselivsmarknad. Etter fleire år med sterk vekst i turistrafikken går reiselivsnæringa no tøffare tider i møte. Side 26 Finansuroen får konsekvensar. Halvparten av bedriftene i og revurderer eller utset investeringane på grunn av finansuroen. Side 9 Vestlandet kan bli den leiande energiregionen i europa. Vestlandet har dei beste vindressursane i Europa. Tek vi dei i bruk, kan vi mangedoble norsk energiproduksjon med fornybar energi. Side 18 Nina Broch Mathisen Direktør Innovasjon Norge Rett før jul la regjeringa fram ei stortingsmelding om innovasjon, Et nyskapende og bærekraftig Norge. Stortingsmeldinga peiker framover og skal vere eit langsiktig verktøy. I den situasjonen vi no er midt oppe i, er det mange som har fokus på kortsiktige og raske tiltak. Det er viktig og nødvendig, men samtidig bør også slike tiltak ha langsiktige perspektiv og bidra til langsiktig berekraft og nyskaping i og. Det aller viktigaste bedriftene kan gjere i vanskelege tider som no, er å behalde trua på at det blir oppgangstider att. Næringslivsleiarar bør formidle framtidstru og ha ein kontinuerleg dialog om innovasjon, både internt og eksternt. Vi sit på verktøy, kompetanse, finansiering og nettverk som kan bidra til nyskaping og berekraft. Styrking av nasjonens evne til å spreie og nytte kunnskap slik at innovasjon skjer, føreset at det blir lagt til rette for innovasjon gjennom effektiv kopling mellom næringsliv, offentleg verksemd, universitet, høgskular og forskingsinstitutta. I den krisa vi no er på veg inn i, er tilrettelegging for næringsretta forsking og utvikling særleg viktig. Då kan vi leggje grunnlaget for verdiskaping i framtida. Men skal ein lykkast, må ein ha ein solid langsiktig strategi og ei forståing for at marknaden går i konjunkturar. Dei som berre surfar på oppgangstider, forsvinn ofte når nedgangstidene kjem. Det ser vi tydeleg i desse dagar. Vi utfordrar etablert næringsliv og skapande menneske til å satse i dag. Dei vil dra nytte av at varer og tenester blir lettare tilgjengelege og billegare. Partnarskapet som står bak barometeret, er viktige hjelparar og pådrivarar for å skape optimisme og pågangsmot, slik at den negative trenden vi no er inne i, kan snu. Vi sit på verktøy, kompetanse, finansiering og nettverk som kan bidra til eit nyskapande og berekraftig Vestland. Partnarane bak Næringsbarometeret Januar 9 Innovasjon Norge Innovasjon Norge NAV NAV NHO NHO fylkeskommune fylkeskommune Sparebanken Vest foto side 1 Foto: Liv Næss, Sparebanken Vest. Halvor Flatland Direktør Innovasjon Norge Nina Broch Mathisen Direktør Innovasjon Norge Halvor Flatland Direktør Innovasjon Norge 2

3 Oppsummering seg på eit høgt nivå. Mange er likevel usikre, ikkje berre på grunn av den uoversiktlege situasjonen i internasjonal økonomi, men òg fordi vi enno ikkje kjenner det endelege omfanget av og effekten av rentenedgang og offentlege stimuleringstiltak. Svakare sysselsetjingsvekst Etter nokre år med ein årleg sysselsetjingsvekst på går no næringslivet i og inn i ei tid med svakare vekst. Prognosane bedriftene gav i desember, tyder på at vi i 9 kan få nullvekst i sysselsetjinga. Prognosane er svakare enn i oktober. Det er venta nedgang i sysselsetjinga innanfor transport, forretningsmessig tenesteyting, bygg og anlegg og industri, mens det er venta vekst i dei marine næringane og i varehandel. I held bedriftene i stor grad fast på prognosane frå oktober med ein svak vekst i privat sektor. Delar av industrien har framleis behov for meir arbeidskraft, mens bygg og anlegg ventar nedgang. inntektene på 8,4 prosent frå 8 til 9. I er den nominelle veksten i dei frie inntektene til kommunane berekna til 6,9 prosent. Samla ventar kommunane i og ein investeringsvekst på 6 prosent. Kommunane ventar at sysselsetjinga blir stabil i Ned Stabil Opp Transportinfrastruktur viktig for konkurranseevna Næringslivet på Vestlandet har hatt sterk vekst dei siste åra. Ein føresetnad for vidare vekst er at transportinfrastrukturen er god og velfungerande. I bedriftsundersøkinga for Næringsbarometeret i haust har vi sett søkjelys på dette viktige temaet. Tilbakemeldingane frå bedriftene stadfester at samferdselsspørsmål engasjerer. Det er i første rekkje effektive leveransar og distribusjon av varer og gods som er viktig. Ved val av transportmiddel blir det lagt særleg vekt på framkomstforhold og påliteleg drift. Skal Vestlandsregionen bli sterkare og utvikle seg vidare, må transportinfrastrukturen i regionen bli betre. For å lykkast i eit felles samferdselsløft må regionale og nasjonale aktørar, offentlege og private jobbe saman. Sunnfjord Kraft. Foto: Oskar Andersen. Utfordringar i vente Norsk økonomi bremsar opp Arbeidsløysa aukar Over prosent av bedriftene ventar redusert aktivitetsnivå i 9 Det går mot nullvekst i sysselsetjinga Svakare konjunkturutvikling Dei siste åra har næringslivet i og hatt ein uvanleg god vekstperiode. Arbeidsløysa har vore svært låg, og presset i arbeidsmarknaden har vore høgt. Tilgang på nok arbeidskraft har vore ei av dei største utfordringane i dei fleste bransjane. Nye prognosar for den internasjonale konjunktursituasjonen gir no eit dystert bilete. Dei siste prognosane peiker mot stagnasjon og nedgang i BNP-veksten i mange vestlege land for 9. Finanskrise og svakare internasjonal konjunkturutvikling har ført til ei oppbremsing også i norsk økonomi. Mens vi dei siste åra har fått høge prisar på sal av eksportvarer, også utanom olje, samtidig som vi har kunna importere billig, peiker utviklinga no i motsett retning. Fleire ventar aktivitetsnedgang Dette trendskiftet kjem tydelig fram i opplysningane som Næringsbarometeret har henta inn frå næringslivet. Verdsøkonomien har endra seg raskt den siste tida. Derfor har Næringsbarometeret denne gongen gjennomført to bedriftsundersøkingar, éi i oktober og éi i desember. Det er resultata frå oktober 8 som er grunnlaget for bransjeanalysane i dette Næringsbarometeret. 45 prosent av bedriftene oppgir at dei vil redusere investeringane i 9. Dei to undersøkingane viser at bedriftene det siste året har blitt mykje meir tilbakehaldne med å signalisere vidare vekst, og det er no mange bedrifter som ventar redusert aktivitetsnivå. Det er eit tydeleg trendskifte frå oktober 7 til oktober 8. Undersøkingane viser at bedriftene dei siste månadene er blitt meir pessimistiske når det gjeld utsiktene for 9. I desember svarte over prosent av bedriftene i og at dei ventar redusert omsetning i 9. I oktober var delen 25 prosent. Samtidig er delen som ventar auka omsetning, blitt redusert frå oktober til desember. Det er viktig å understreke at biletet er nyansert, og at det er nesten 6 prosent av bedriftene som ventar at aktivitetsnivået skal halde Arbeidsløysa aukar Dei siste månadene har det blitt fleire arbeidslause i og. Frå desember 7 til desember 8 auka talet på heilt ledige med 23 prosent i og 64 prosent i. Det er òg færre nye stillingar. NAV ventar at arbeidsløysa vil auke i tida framover. På landsbasis er det venta at arbeidsløysa vil auke med 58 prosent i 9. I og er det venta at arbeidsløysa vil auke med høvesvis 71 og prosent. Fleire kuttar i investeringane Forventingar om redusert aktivitetsnivå og usikker tilgang på kapital gjer at mange bedrifter kuttar i investeringsbudsjettet. I begge fylka oppgir rundt 45 prosent av bedriftene at dei vil redusere investeringane i 9, mens berre 16 prosent ventar ein auke. Kvar tredje bedrift oppgir at dei som følgje av utviklinga den siste tida har revurdert eller utsett planlagde investeringar. Lågare lønnsemd Etter fleire gode år med høg lønnsemd førebur bedriftene seg på lågare marginar og omstillingskostnader. Over 45 prosent av bedriftene i begge fylka ventar at driftsmarginen vil gå ned i 9. Særleg i industri og varehandel ventar bedriftene lågare lønnsemd. Stabil sysselsetjing i kommunane Kommuneøkonomien har vore i fokus det siste året, og regjeringa har lova å ta grep for å auke dei kommunale inntektene. Tal frå Finansdepartementet viser at kommunane i Sogn og Fjordane får ein nominell vekst i dei frie Omsetning Tilsette Lønnsemd Investeringar Figur 1: Prosentdelen bedrifter som ventar oppgang, stabilitet eller nedgang i omsetning, tilsette, lønnsemd og investeringar i 9 (n = 613). Kjelde: Næringsbarometeret, desember Ned Stabil Opp Omsetning Tilsette Lønnsemd Investeringar Figur 2: Prosentdelen bedrifter som ventar oppgang, stabilitet eller nedgang i omsetning, tilsette, lønnsemd og investeringar i 9 (n = 185). Kjelde: Næringsbarometeret, desember 8. 4

4 Arbeidsmarknaden Arbeidsmarknaden ved eit vendepunkt I 8 har den positive utviklinga på arbeidsmarknaden i og stansa opp, og dei siste månadene har vi sett eit tydeleg trendskifte. Likevel er arbeidsløysa framleis forholdsvis låg i begge fylke. Etter nokre særs gode år på arbeidsmarknaden, reknar NAV med at arbeidsløysa kjem til å auke i 9. Foto: Oskar Andersen. Auke i arbeidsløysa mot slutten av året Reduksjonen i arbeidsløysa, samanlikna med same månad året før, har blitt stadig svakare i både og. Dei siste månadene har arbeidsløysa auka. Ved utgangen av desember var personar i, 1,8 prosent av arbeidsstyrken, heilt utan arbeid. Dette er ein auke på 23 prosent frå desember 7. I var det 781 heilt ledige, 1,4 prosent av arbeidsstyrken. Auken her var på heile 64 prosent. I 8 hadde både og Sogn og Fjordane ein reduksjon i gjennomsnittleg arbeidsløyse, samanlikna med 7. I var reduksjonen på 12 prosent, mens Sogn og Fjordane hadde ein reduksjon på prosent. Landsgjennomsnittet var ein reduksjon på åtte prosent. Medrekna personar på arbeidsmarknadstiltak, blir reduksjonen på prosent i og sju prosent i. Med gjennomsnittleg 1,1 prosent av arbeidsstyrken registrert som heilt utan arbeid i 8 er, saman med Rogaland, det fylket som har lågast arbeidsløyse. ligg om lag på landsgjennomsnittet med 1,6 prosent (figur 1). Arbeidsløysa redusert i dei fleste yrkesgrupper Både i og er det nedgang i arbeidsløysa i dei fleste yrkesgrupper, året sett under eitt. I er nedgangen særleg sterk innan helse, pleie og omsorg, undervisning og blant leiarar (figur 2). I er det sterkast nedgang i arbeidsløysa innan kontorarbeid og helse, pleie og omsorg. I begge fylke er det ein auke i arbeidsløysa innan bygg og anlegg. har også ein auke innan industriarbeid, mens har ein auke innan serviceyrke og blant leiarar. Størst reduksjon i Sunnhordland Alle regionar har reduksjon i gjennomsnittleg arbeidsløyse frå 7 til 8. Sunnhordland har størst reduksjon, med -15 prosent, mens Sogn har minst reduksjon. Gj.snitt 8 Endr. frå 7 Bergen og Os % Hardanger og Voss 27 - % Nordhordland % Sunnhordland 6-15 % Region vest 2-9 % Nordfjord % Sunnfjord % Sogn % Tabell 1: Gjennomsnittleg arbeidsløyse 8 og prosentvis endring frå 7 etter region. Kjelde NAV. Størst nedgang i arbeidsløysa blant kvinner Kvinner har større reduksjon i gjennomsnittleg arbeidsløyse enn menn frå 7 til 8. Kvinner har ein reduksjon på 19 prosent i og 17 prosent i. Menn har ein reduksjon på fire prosent i Sogn og Fjordane og seks prosent i. Denne utviklinga skuldast mellom anna ei god utvikling i offentleg sektor, der det er overvekt av kvinner. Frå desember 7 til desember 8 har arbeidsløysa blant innvandrarar frå OECD-land auka med heile 79 prosent i og 42 prosent i. God utvikling for dei eldste i Sogn og Fjordane I er det aldersgruppene år og over 6 år som har størst reduksjon i arbeidsløysa frå 7 til 8. Aldersgruppene i midten har minst reduksjon. I er det liten forskjell mellom aldersgruppene. Ungdom under år har minst reduksjon, men denne gruppa er svært lita. Arbeidsløysa aukar blant arbeidsinnvandrarar Innvandrar frå land utanfor OECD har ein reduksjon i gjennomsnittleg arbeidsløyse på ni prosent i og to prosent i. Innvandrarar frå OECD-land har ein auke på 48 prosent i og 12 prosent i. Frå desember 7 til desember 8 har arbeidsløysa blant innvandrarar frå OECD-land auka med heile 79 prosent i og 42 prosent i. Denne store auken skuldast at det er mange arbeidsinnvandrar frå dei nye EU-landa i Aust-Europa i denne gruppa. Svært mange av desse er engasjert gjennom vikarbyrå, og innleigd arbeidskraft er ofte den første som må gå når konjunkturane snur. Dette gjeld særleg i bygg og anlegg, men også i industrien. Sterk reduksjon i langtidsarbeidsløysa Gjennomsnittleg tal på langtidsledige (over 26 veker) er redusert med 29 prosent i Sogn og Fjordane frå 7 til 8. I er reduksjonen på 26 prosent. I same perioden er talet på korttidsledige redusert med sju prosent i begge fylke. I har 59 prosent av dei heilt ledige i 8 vore utan arbeid mindre enn åtte veker. I er talet 5 prosent. Prosent 4, 3,5 3, 2,5 2, 1,5 1,,5 Østfold Heilt ledige Akershus Oslo Tiltaksdeltakarar Figur 1: Arbeidsledige og deltakarar på arbeidsmarknadstiltak i fylka i prosent av arbeidsstyrken. Gjennomsnitt 8. Kjelde: NAV. Nedgang i stillingstilgangen Frå 7 til 8, året sett under eitt, har Sogn og Fjordane hatt ein reduksjon i stillingstilgangen på ni prosent, mens har hatt ein reduksjon på fem prosent. Dette gjeld stillingar som er lyste ut offentleg gjennom media og NAV. I desember hadde ein reduksjon på 37 prosent og på 24 prosent. Frå 7 har stillingstilgangen i gått mest ned i kategoriane reiseliv og transport og butikk- og salsarbeid. I gruppene leiarar, akademiske yrke, jordbruk, skogbruk og fiske og i bygg og anlegg, har stillingstilgangen auka, året sett under eitt. I er stillingstilgangen mest redusert innan bygg og anlegg og barne- og ungdomsarbeid. Akademiske yrke har størst auke. Høgare arbeidsløyse i 9 Etter nokre særs gode år på arbeidsmarknaden, reknar NAV med at arbeidsløysa kjem til å auke i 9. I følgje NAV sine siste prognosar, kan arbeidsløysa på landsnivå auke med i gjennomsnitt 58 prosent. I kan det bli ein auke på prosent og i på 71 prosent. Hedmark Oppland Buskerud Artikkelen er utarbeidd for Næringsbarometeret av NAV, desember 8. Vestfold Telemark Aust-Agder Prosent Leiarar Ingeniør og IKT-fag Undervisning Akademiske yrke Helse, pleie og omsorg Barne- og ungdomsarbeid Meklarar og konsulentar Kontorarbeid Butikk- og salsarbeid Jordbr./skogbr./ fiske Bygg/anlegg Industriarbeid Reiseliv og transport Serviceyrke og anna arbeid - Vest-Agder Rogaland - Møre og Romsdal Figur 2: Prosentvis endring i gjennomsnittlege tal på heilt ledige frå 7 til 8 etter yrkesbakgrunn. Kjelde: NAV. - Sør-Trøndelag Nord-Trøndelag - Nordland Troms Finnmark Landet 6 7

5 Norsk og internasjonal økonomi Finansuroen Mot vanskelegare tider Stagnasjon og nedgang i BNP i mange vestlege land Svakare inntektsutvikling for hushald og bedrifter i 9 Færre investeringar i Fastlands-Noreg Stagnasjon i mange land Nye prognosar for den internasjonale konjunktursituasjonen gir no eit dystert bilete av konjunkturane. Dei siste prognosane peiker mot stagnasjon og nedgang i BNP-veksten i mange vestlege land for 9. Eurolanda kan oppleve BNP-nedgang frå 8 til 9 dersom prognosane slår til. Også økonomien i asiatiske land veks svakare enn tidlegare, sjølv om utslaget her enno ikkje er så stort som for vestlege industriland. Effektane av den internasjonale finansuroa og raskt fallande aktivitetsvekst i USA og Europa har alt gitt merkbare utslag i norsk økonomi. Råvareprisane er gått kraftig ned, og Oslo Børs har akkurat som børsar over heile verda falle sterkt. Den norske kredittmarknaden fungerer heller ikkje slik han skal, og sentralbanken har dei siste månadene hatt mykje mindre kontroll over renteutviklinga. Svakare inntektsutvikling Dei faktorane som har gitt norske bedrifter, hushald og offentleg sektor sterk inntektsvekst sidan 3, ser no ut til å vere meir usikre. Mens vi dei siste åra har fått høge prisar på eksportvarer, også utanom olje, samtidig som vi har importert billeg, peiker utviklinga no i motsett retning. Det såkalla bytteforholdet med utlandet, det vil seie forholdet mellom eksport- og importprisar, verkar med motsett forteikn. Vi reknar med at både hushald og bedrifter står overfor ei markant svakare inntektsutvikling i tida som kjem. Alt før finansuroa dei siste månadene hadde norske hushald begynt å stramme inn på forbruket. Det var dei tvungne til på grunn av høg prisstiging, kraftig auke i renteutgiftene og nedgang i bustadformue som følgje av fallande bustadprisar. I 9 vil låg vekst i realinntektene og meir sparing dempe forbruksveksten ytterlegare, men utsiktene til lågare renteutgifter gjer at det ikkje nødvendigvis blir nedgang. Investeringane i Fastlands-Noreg fell Investeringane i bustader og fastlandsbedrifter har vore ei sentral drivkraft i konjunkturoppgangen sidan 3. I 8 har vi likevel sett eit sterkt og tiltakande fall i bustadinvesteringane, mens avmattinga i investeringane til bedriftene viser seg sterkare og sterkare. Mykje taler for at nedgangen i bustadinvesteringane kan forsterke seg endå meir i 9, mellom anna fordi også marknaden for fritidsbustader no blir raskt svekt. Nedjusteringa av bustadprisane og reduksjon i rentene vil truleg bidra til ein meir velfungerande bustadmarknad i 9. Vi ventar òg eit kraftig omslag i investeringane til bedriftene. Låg etterspurnadsvekst frå utlandet, nedgang i sysselsetjinga og stagnerande forbruksvekst vil dempe investeringsiveren i dei fleste næringar kraftig. Kredittproblem og auka risikoaversjon i banksektoren vil òg gjere det langt tyngre og dyrare og skaffe nødvendig kapital til nye prosjekt. Offentleg investeringsauke kan bidra til å dempe nedgangen noko, men det er ikkje nok til å unngå ein sterkt fallande investeringsmarknad i Fastlands-Noreg. I 9 får vi truleg det første aktivitetsfallet i norsk fastlandsøkonomi sidan Oljeinvesteringane ei drivkraft Oljeinvesteringane vil derimot vere ei drivkraft for norsk økonomi også i 9. Dei førebelse overslaga tyder på ein relativt sterk vekst frå 8 til 9, og sjølv om oljeprisen har gått mykje ned, blir truleg dei fleste prosjekt gjennomførte. Dersom oljeprisen ikkje snur og går oppover igjen neste halvår, noko som verkar lite sannsynleg, kjem vi nok til å sjå ein nedgang i petroleumsinvesteringane i, sjølv om aktivitetsnivået framleis vil vere høgt. Høgare arbeidsløyse I 9 får vi truleg det første aktivitetsfallet i norsk fastlandsøkonomi sidan Eit sentralt spørsmål er likevel kor mykje og kor raskt arbeidsmarknaden gir etter. Sjølv om arbeidsløysa framleis er på eit rekordlågt nivå, er det klare teikn til at ho aukar i byggje- og anleggssektoren og industrien, og denne trenden kjem til å halde fram og bli forsterka i 9. Det er tydeleg at privat sektor står overfor nedgang i sysselsetjinga i 9. Korleis utslaget blir i arbeidsløysa, er meir usikkert sidan fleksibiliteten i den norske arbeidsmarknaden har auka gjennom EØS-utvidinga i 4. Stor usikkerheit Prognosane framover er svært usikre, ikkje berre på grunn av den uoversiktlege situasjonen i internasjonal økonomi, men òg fordi vi enno ikkje kjenner omfanget og den endelege effekten av rentenedgang og offentlege stimuleringstiltak. Den klart største risikoen for både norsk og internasjonal økonomi i 9 er at ustabilitet og risikomotvilje får halde fram å prege lånemarknadene, slik vi har sett i haust. Det rammar bedrifter og hushald direkte. Den internasjonale samanvevinga av finansmarknadene tilseier at dersom ikkje problema blir løyste ute, kjem situasjonen i norsk finanssektor også til å halde fram med å vere vanskeleg. Artikkelen er utarbeidd for Næringsbarometeret av NHO, desember 8. Næringsbarometeret har spurt bedriftene i og om utviklinga den siste tida har hatt konsekvensar for investeringar, aktivitet, kapitaltilgang og finanskostnader. Resultata viser tydeleg at situasjonen skaper utfordringar for bedriftene på Vestlandet. Finansuro og oppbremsing i verdsøkonomien får konsekvensar Halvparten av bedriftene i og oppgir at dei revurderer eller utset investeringar på grunn av konjunkturutviklinga den siste tida. prosent av bedriftene hevdar at konjunkturutviklinga den siste tida har ført til redusert aktivitet. Kvar fjerde bedrift opplever redusert tilgang på kreditt. Over prosent av bedriftene oppgir at dei har fått auka finanskostnader som følgje av finansuroa. Har utviklinga den siste tida bidrege til at bedrifta har revurdert/utsett planlagde investeringar? Nei Ja Industri Bygg og Handel Hotell og anlegg restaurant Transport Forretningsmessig tenesteyt. Off., privat personlege tenesteyt. Figur 1: Slik vurderer bedriftene konsekvensane av oppbremsing i verdsøkonomien og uro på finansmarknadene (n = 88). Kjelde: Næringsbarometeret, desember 8. Foto: Siv Nerø/Innovasjon Norge. 8 9

6 Spesialartikkel: Samferdsel Effektiv infrastruktur ein føresetnad for vidare vekst Næringslivet på Vestlandet har hatt ein sterk vekst dei siste åra. I løpet av denne tida har vegstandarden blitt mykje dårlegare. Resultatet er ein hardt pressa transportinfrastruktur. Skal Vestlandsregionen bli sterkare og utvikle seg vidare, må transportinfrastrukturen i regionen bli betre. Skal vi få til eit felles samferdselsløft, må regionale og nasjonale aktørar, offentlege og private jobbe saman. Etterlyser større veginvesteringar Effektiv transport er svært viktig for konkurranseevna til næringslivet. I bedriftsundersøkinga for Næringsbarometeret har vi sett søkjelyset på samferdsel. Tilbakemeldingar frå bedriftene stadfester heilt klart at samferdselsspørsmål engasjerer næringslivet. Nesten 15 bedrifter i og Sogn og Fjordane har svart på undersøkinga. Det er i første rekkje effektive leveransar og ditto distribusjon av varer og gods som er viktig. Ved val av transportmiddel blir det lagt særleg vekt på framkomstforhold og påliteleg drift. Heile 7 prosent av bedriftene innanfor industri og varehandel oppgir at transport har mykje eller svært mykje å seie for konkurranseevna. For næringslivet samla er prosentdelen nærmare 6. På spørsmål om kva delar av transportinfrastrukturen som er viktige, svarer tre av fire at vegane er viktige eller svært viktige. På spørsmål om kor stort investeringsbehovet er i dei ulike transportsektorane, er det vegsektoren som ser ut til å dominere behovet. 82 prosent av bedriftene i og 92 prosent av bedriftene i meiner at investeringsbehovet er stort eller svært stort. Flyplass viktig for Når det gjeld jernbane, hamn og flyplass varierer svara naturleg nok fordi dei i svært ulik grad er avhengige av eller har tilgang til denne infrastrukturen. Til dømes svarer 5 prosent av næringslivet i at investeringsbehovet i jernbanen er stort eller svært stort. I meiner nesten halvparten at investeringsbehovet i flyplassar er svært stort eller stort. Denne delen er nesten dobbelt så høg som i. Framkomstforhold og påliteleg drift Bedriftsundersøkinga underbyggjer elles at det bedriftene legg aller mest vekt på når dei skal velje transportmiddel, er påliteleg drift. I meiner vel 9 prosent av bedriftene at det er viktig eller svært viktig. I er delen på vel 8 prosent. Bjørnefjorden. Foto: Terje Rakke/Nordic Life AS/ Fjord Norge AS. Vestlandet skaper balanse Trendforskarar meiner at det sentrale Austlandet kjem til å utvikle seg til ein superregion den neste -årsperioden. Dei andre regionane står i fare for å stagnere og få redusert folketalet og næringsverksemda. Her kan Vestlandet, med Rogaland,, og Møre og Romsdal, vere med på å balansere utviklinga. Regionen har eit sterkt og verdiskapande næringsliv. Undersøkingar viser at attraktiviteten til ein region i stor grad er knytt opp mot storleik og arbeidsmarknadsintegrasjon. I denne samanhengen vil ein ferjefri kyststamveg vere ein berebjelke i utviklinga av Vestlandet. Samarbeid er nødvendig EUs reviderte kvitbok for transportpolitikken erkjenner at EU og nasjonalstatane ikkje klarer å finansiere den nødvendige infrastrukturbygginga. Ulike former for offentleg og privat samarbeid (OPS) er eit nødvendig grep for å løfte investeringane opp på eit tilfredsstillande nivå. Stamvegutgreiinga frå Statens Vegvesen hevdar at det vil ta 5 år å byggje ut vegnettet til akseptabel standard. NHO har i policydokumentet Samferdselsløftet argumentert sterkt for at tidshorisonten må reduserast til år. Då må investeringane løftast kraftig gjennom samarbeid mellom offentleg og privat sektor. Vi er ei bedrift som leverer til ferskvaremarknaden, og vi er totalt avhengige av stor frekvens på avgangar til Oslo og vidare nedover i Europa. Vi har gjort ei undersøking der vi har samanlikna transportkostnadene i Noreg, og det viser seg dessverre at Vestlandet har svært høge kostnader i forhold til andre distrikt. Det er svært uheldig, for det svekkjer konkurranseevna på Vestlandet. Bedriftsleiar Framkomstforhold/fart Påliteleg drift Frekvens Pris Figur 1: Delen bedrifter som meiner at framkomstforhold/fart, påliteleg drift, frekvens og pris er viktig eller svært viktig når ein skal velje transportmiddel (n = 1446). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober 8. Dårlege vegar og lang avstand til marknaden påfører Lerum høgare kostnadar enn konkurrentar i sentrale strøk. Foto: Lerum AS. Trine Lerum Hjellhaug, konsernsjef i Lerum AS: Den dårlege vegstandarden på Vestlandet er konkurransevridande TRINE LERUM HJELLHAUG Konsernsjef i Lerum AS, Sogndal I fire generasjonar, sidan 197, har Lerum produsert varer til norske familiar. I dag er Lerum ein landsdekkjande leverandør av saft, syltetøy og jus både gjennom daglegvarebutikkar og storhushald. Dårleg transportinfrastruktur fører til store ekstrakostnadar for oss som driv verksemd ute i distrikta, seier Trine Lerum Hjellhaug, som nettopp har overteke som konsernsjef i familieselskapet Lerum. All frakt av ferdige varer ut til kundane skjer med vogntog i eigen regi. Kvar arbeidsdag går det om lag ti lass med saft, jus og syltetøy ut frå fabrikken. Den dårlege vegstandarden er derfor ei av hovudutfordringane våre. Dårlege vegar og lang avstand til marknaden påfører oss høgare kostnadar enn konkurrentar i sentrale strøk. Dei dårlege vegane fører til auka slitasje og drivstofforbruk, og tidsbruken medfører auka transportkostnadar. Riksveg 52 og riksveg 7 er spesielt ille, og her er det nødvendig med strakstiltak, seier Lerum Hjellhaug. Hovudårene frå Lerum i Sogndal går til Oslo, Sørlandet, Trondheim, Bergen/Stavanger og Ålesund/Molde. Levering til stader nord for Namsos går til Bergen og vidare nordover med Hurtigruta. Vi har svært høge utgifter til bompengar og ferjer, og det er konkurransevridande, seier Lerum Hjellhaug. Nøkkeltal for Lerums transport (8): Transporterte ferdigvarer: 6 tonn Bilar i fast drift: 15 Utgåande lass per arbeidsdag: Kostnader til bom/ferjer (fullpris): ca. 4,5 millionar kroner 11

7 Bygg og anlegg Bygg- og anleggsnæringa sysselset vel 18 personar i og i. Det utgjer 7,5 prosent av sysselsetjinga i begge fylka. Vi har merka stor nedgang på nybygg av bustader og leilegheiter, mens det har vore ein stor auke på næringsbygg. Bedriftsleiar bygg og anlegg nøgde med marknadssituasjonen. Det er ein skarp kontrast til bedriftsundersøkinga i fjor, der talet var heilt oppe i 8 prosent. Nærmare halvparten av bedriftene ventar ei forverring av marknadssituasjonen i 9, og berre 6 prosent ventar ei betring. Tre av fire bedrifter ligg an til uendra eller auka omsetning i 8 samanlikna med 7, men dei er vesentleg meir usikre på kva framtida byr på. Nærmare halvparten ventar redusert omsetning i 9, mens berre 18 prosent tør å tru på framleis vekst i omsetninga. Over ein tredjedel av bedriftene ventar betre driftsresultatet i 8, mens rundt ein fjerdedel ventar eit forverra driftsresultat. For 9 reknar 8 prosent av bedriftene med at lønnsemda blir stabil eller fallande. Det kan verke som om næringsaktørane i ikkje er like påverka av dei dårlege tidene som kollegaene i. Dei har gjennomgåande meir positive forventingar til både driftsresultat og omsetning. Færre tilsette Rundt 6 prosent av bedriftene ventar uendra sysselsetjing i 9 samanlikna med 8, mens nærmare 15 prosent ventar ein nedgang. Mens bedriftene dei to siste åra har venta ein årleg sysselsetjingsvekst på mellom 5 og 8 prosent, varslar dei no ein nedgang i sysselsetjinga. Fleire av dei store entreprenørane har varsla relativt stor nedbemanning, noko som vil skape ringverknader for dei små og mellomstore underleverandørane. Det er framleis noko usikkert korleis det vil slå ut på lengre sikt. Støypinga av råvaresiloar for Ewos i Florø. Foto: NCC NCC Anlegg Vest: Tøffare tider Tilgangen på nye byggjeprosjekt stoppar opp Næringa ventar færre tilsette i 9 Usikkerheita er stor, og over halvparten av bedriftene ventar at marknadssituasjonen blir verre i 9 Bedriftsleiarar i er gjennomgåande mindre pessimistiske enn kollegaene i Aktiviteten bremsar opp Finanskrisa og mindre sal av nye bustader gir seg utslag også i og Sogn og Fjordane. Etter fleire år med høg aktivitet og vekst i ordrereservane opplever næringa no eit tilbakeslag. Særleg i byggjesektoren er nedgangen stor. Tilgangen på nye byggjeprosjekt blei redusert med 9 prosent i første halvår av 8 samanlikna med same perioden året før. Det er særleg svikt i nye bustadprosjekt som forklarer nedgangen i ordrereserven. I var det registrert 21 prosent færre igangsette bustader per september 8 samanlikna med den same perioden i fjor. I var den tilsvarande reduksjonen på 5 prosent. I anleggssektoren var det faktisk ein auke i ordrereserven den første halvdelen av 8 på prosent. Aktivitetsnivået i anleggssektoren er vesentleg meir stabilt enn i byggjesektoren, men også her merkar aktørane at marknaden har blitt meir avventande den siste tida. Når det gjeld omsetninga, kan BA-næringa vise til ein vekst i første halvår 8 på prosent i og 12 prosent i Sogn og Fjordane samanlikna med den same perioden i 7. Framleis vekst innanfor næringsbygg Sjølv om bustadbyggjinga blei redusert i 8, var det framleis ein positiv vekst i marknaden for næringsbygg i begge fylka. Per september 8 var det igangsett 281 m 2 næringsbygg i, prosent høgare aktivitet enn i same perioden året før. I var det òg vekst i denne marknaden, men langt meir moderat. Det er likevel grunn til å vente nedgang også innanfor næringsbyggmarknaden i året som kjem. I begge fylka har det vore bygd langt færre fritidsbustader. I var nedgangen på nærmare prosent, mens han i blei tilnærma halvert. Låge forventingar for 9 Av dei 2 bedriftene innanfor BA-næringa som er med i bedriftsundersøkinga, rapporterer berre 34 prosent at dei er godt eller svært godt Fleire om beinet i anleggssektoren Henning Simonsen, distriktssjef for NCC Anlegg Vest, ser med bekymring på utviklinga for dei neste åra. Han reknar med at omsetninga innanfor anlegg blir redusert med prosent det neste året. Byggmarknaden er venta å bli redusert med rundt prosent. Anleggsnæringa har ein vesentleg meir stabil tilgang på oppdrag enn byggjenæringa. Men mindre aktivitet i byggjenæringa vil føre til at fleire dreier over mot anleggssida. Dermed ventar vi ein mykje hardare kamp om oppdraga i tida som kjem. Simonsen merkar òg at fleire byggherrar legg nye prosjekt på is i påvente av at prisane skal gå ned. Han åtvarar mot at det kan føre til problem også i anleggssektoren, og peiker på at norske anleggsaktørar er klart konkurransedyktige på pris. Då resultata frå den internasjonale anbodskonkurransen om bygging av Hardangerbrua blei evaluerte, var norske entreprenørar billegast på tre av fire delentreprisar. NCC Anlegg Vest har tilsette, og 145 av dei er fagarbeidarar. Bedrifta har lagt ned mykje arbeid i rekruttering og har knytt til seg både lærlingar og nye ingeniørar. Simonsen er uroleg for dette arbeidet når næringa no går inn i vanskelege tider. Det er viktig at næringa tek ansvar for nyrekruttering til faget også i nedgangstider. Sjølv har dei ingen konkrete planar om å redusere talet på tilsette, men utelukkar ikkje at det kan bli aktuelt etter kvart. HENNING SIMONSEN distriktssjef for NCC Anlegg Vest Figur 1: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventingane for 8 (n = 194). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober Figur 2: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventingane for 8 (n = 46). Kjelde: Næringsbarometeret, oktobr

8 Industri Veksten kraftig svekt Produksjonsvolumet i industrien minkar Arbeidskraftsbehovet er svært redusert Verftsindustrien slit Investeringane går ned Rolls-Royce på Hordvikneset har ein total ordrereserve på rundt 3,5 milliardar kroner knytt til offshore, skip og landanlegg. Det gjeld både diesel- og gassmotorar. Det gir arbeid til midten av. Foto: Siv Nerø/Innovasjon Norge. Framleis høgt produksjonsvolum For første gong på lang tid minkar no produksjonsvolumet i norsk industri. Frå andre kvartal til tredje kvartal 8 gjekk SSBs produksjonsindeks for industrien ned med 1,6 prosent. Samla ligg produksjonsvolumet likevel på eit høgt nivå, men norsk industri ventar ei svakare utvikling framover. Marknadene er svekte, og utsiktene for industrien i og er prega av utflating i aktivitetsnivået. Det viser bedriftsundersøkinga for Næringsbarometeret, som omfattar 285 industribedrifter 193 i og 92 i. Bedriftene rapporterer om større usikkerheit og svekt etterspurnad. Det er likevel mange som framleis har ein god ordresituasjon og ein stabil marknad. Heile prosent av industribedriftene i ventar auka omsetning i 9, mens nesten prosent budsjetterer med nedgang. I er biletet omtrent det same. Dersom vi samanliknar med forventingane for eitt år sidan, går tendensen klart i retning av utflating i produksjonsvolum. Nettodelen som ventar vekst i omsetninga (dei som ventar vekst, minus dei som ventar nedgang), har gått kraftig ned i begge fylka. Nettodelen som ventar auka omsetning, er på 12 prosent i og 14 prosent i, mot høvesvis 7 og 6 prosent for eitt år sidan. Industrien sysselset personar i og nesten 8 i. Det tilsvarer høvesvis 13 prosent og 15 prosent av sysselsetjinga. I begge fylka er dei største undergruppene mekanisk industri og produksjon av nærings- og nytingsmiddel. Ein av bransjane som opplever sterkast nedgang i aktiviteten, er trevareindustrien. Bråstopp i store delar av nybyggverksemda får store konsekvensar. Mekanisk industri, som mellom anna omfattar verftsindustrien, er òg svært nøktern i vurderinga av den framtidige omsetningsveksten. Næringsmiddelindustrien og tekstilindustrien er på den andre sida relativt optimistiske. Behovet for arbeidskraft minkar For eitt år sidan rekna industribedriftene i og med at sysselsetjinga skulle auke med høvesvis 6 og 1,5 prosent i 9. Det tilsvarte om lag 16 sysselsette. Resultata frå den siste bedriftsundersøkinga viser at veksten blei på 2,5 prosent i, mens nivået i var uendra. Årsaka til den låge veksten er ein kombinasjon av sterkt press i arbeidsmarknaden og svekt vekst i andre halvår 8. Sjølv om arbeidskraftsbehovet er redusert det siste året, er det framleis fleire delar av industrien som slit med å skaffe nok arbeidskraft. Over prosent av industribedriftene seier at dei har ledige stillingar på grunn av rekrutteringsproblem, men talet er mykje lågare enn for eitt år sidan. Investeringslysta minkar Redusert behov for kapasitetsauke kombinert med større usikkerheit og vanskelegare tilgang på kapital gjer at få industribedrifter planlegg å auke investeringane. Kvar tredje bedrift kuttar investeringsbudsjettet for 9. Størst nedgang er venta i. Ein generell nedgang i investeringane vil svekkje marknaden ytter- Eidsvik Skipsbyggeri: Eidsvik Skipsbyggeri i Uskedalen, ytst i Hardangerfjorden, kan illustrere nokre av utfordringane verftsindustrien har opplevd den siste tida. Dagleg leiar Svein Arne Eidsvik fortel at verfta har teke for stor risiko i forhold til fortenesta dei sit igjen med. Dersom noko går galt, sit verftet igjen med heile rekninga, hevdar Eidsvik. På dei to siste skipa vi bygde, hadde vi store tap fordi skroga blei leverte med mindre detaljering enn vi hadde rekna med. Vi måtte ta mykje ekstraarbeid for eiga rekning. Dei store økonomiske tapa vi har hatt den siste tida, har gjort banken uroleg. Det har blitt vanskeleg å finansiere nye båtar, og vi er derfor avhengige av at reiarlaga legare for den delen av industrien som produserer investeringsvarer. Lønnsemda svakare 8 var eit godt år for industrien. Nesten prosent av bedriftene i begge fylka rapporterer om ein driftsmargin på 9 prosent eller meir. Metallvareindustri, grafisk industri og kjemisk industri er dei bransjane som har hatt best lønnsemd i 8. Når det gjeld 9, er usikkerheita stor. Fleire har dårleg oversikt over korleis marknaden vil utvikle seg. Nettodelen som ventar auka driftsresultat, er 15 prosent i og 6 prosent i Sogn og Fjordane. Dei mest optimistiske er næringsog nytingsmiddelindustrien. Marknaden for kortreist kvalitetsmat aukar. Mindre byggjeaktivitet gjer at alle dei trevareprodusentane i undersøkinga ventar eit dårlegare driftsresultat i 9. Verftsindustrien slit Sjølv om ordrebøkene til norske skipsverft er fulle, er det fleire verft som slit. Noko av problemet er at kostnadene har stige, og at verfta har teke på seg oppdrag som ligg i grenselandet i forhold til kompetansen og kapasiteten deira. Mange har hatt store tap. Verfta har den siste tida hatt store problem med å få byggjelånsfinansiering av båtane som er i ordre. Rammeauken til Garantiinstituttet for Eksportkreditt (GIEK) og Eksportfinans som kom i november, var derfor svært viktig for næringa. Mindre behov for tonnasje fører mest truleg til at ordrar blir kansellerte i 9. Det vil ramme ordresituasjonen til verfta. Allmenngjeringa av tariffavtalen er òg med på å forsterke den vanskelege situasjonen for verfta. Utfordringar for verftsnæringa stiller kapital. Vi opplever at bankane har vore lite villige til å diskutere løysingar i ein vanskeleg situasjon. Også den siste båten som vi skal i gang med, har vi vore uheldige med. Då skroget skulle slepast frå Tyrkia, kantra det, og vi stod plutseleg utan arbeid. Heldigvis har andre delar av bransjen behov for kapasitet, og folka våre er leigde ut til Fjellstrand og Bergen Group. Når skroget kjem, truleg i april, har vi arbeid i sju åtte månader. Då treng vi å leige personar i tillegg til dei vi har sjølve. Eidsvik har spesialisert seg på nybygg, vedlikehald og reperasjon av fiskebåtar Figur 1: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventingane for 8 (n = 193). Kjelde: Næringsbarometeret oktober Figur 2: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventingane for 8 (n = 92). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober 8. Foto: Eidsvik Skipsbyggeri

9 Petroleumsnæringa Framleis stort behov for ingeniørar Det siste året har vore prega av ein svært stram arbeidsmarknad og særleg stor rift om ingeniørar og fagarbeidarar innanfor petroleumsrelatert verksemd. I 8 auka sysselsetjinga i leverandørindustrien med 7,5 prosent, litt under det bedriftene rekna med ved inngangen til året. Når det gjeld vidare vekst, er det venta utflating. Størst er behovet for arbeidskraft i bedriftene som leverer tenester til olje- og gassverksemda. Rekrutteringsproblema minkar Signala frå bedriftene viser tydeleg at presset i arbeidsmarknaden minkar. I fjor rapporterte heile 7 prosent av dei oljerelaterte bedriftene om rekrutteringsproblem. No er talet redusert til prosent. Det er særleg industrien som slit med å få tak i nok folk. Innanfor mekanisk industri melder over halvparten av bedriftene om rekrutteringsproblem. Tener godt 8 gav svært god inntening for store delar av leverandørindustrien. Heile 45 prosent av petroleumsbedriftene fekk ein driftsmargin på 9 prosent eller betre. Svært få kom ut med negativt resultat. Forventingane til 9 er og store. Over prosent av bedriftene budsjetterer med auka driftsmargin inneverande år, mens kvar fjerde bedrift ventar ein driftsmargin på nivå med 8. Investeringane i 9 kjem truleg til å liggje på same nivå som i 8. Også her skil det oljerelaterte næringslivet seg frå resten av utvalet, som ventar ein nedgang i investeringane Foto: Ketil Alsvik/D&F Group. Låg oljepris svekkjer veksten på sikt Milliardar kroner Næringa omfattar olje- og gassutvinning og leverandørar til denne verksemda. Petroleumsnæringa står for ein fjerdedel av verdiskapinga i landet og for meir enn ein fjerdedel av inntektene til staten. Rundt personar er sysselsette i verksemder som er direkte knytte til petroleumsnæringa. Petroleumsnæringa medrekna leverandørane sysselset om lag personar i rundt 14 av dei er i Bergensregionen. I er det rundt sysselsette i petroleumsnæringa. Investeringane på norsk sokkel er rekordhøge Fleire utbyggingar kan bli utsette Leverandørindustrien ventar framleis vekst i 9 Behovet for arbeidskraft flatar ut Investeringane aukar i 9 Dei siste åra har investeringane på norsk sokkel lege på eit historisk høgt nivå, med årlege investeringar på meir enn 8 milliardar kroner. Foreløpige tal for 8 viser at investeringane på norsk sokkel kom opp i vel 127 milliardar kroner, nesten milliardar høgare enn året før. Mange spør seg om den sterke nedgangen i oljeprisen det siste halve året kjem til å få konsekvensar for den planlagde utbyggingsaktiviteten på norsk sokkel. Signala som Næringsbarometeret har fått frå store utbyggjarar, er at det på kort sikt vil få minimale konsekvensar. Dei prosjekta som har starta, blir gjennomførte etter planen. Investeringsprognosane som SSB har utarbeidd for 9, ligg derfor på rekordhøge 145 milliardar kroner. Bransjen sine egne prognosar er på 136 milliardar kroner. Dei planlagde investeringane fordeler seg med om lag 25 prosent i leiting, 25 prosent i nye felt og om lag 5 prosent i felt i drift. Investeringsprognosane for røyr og landanlegg er låge. Fleire utbyggingsprosjekt kan bli utsette Dersom oljeprisen stabiliserer seg på eit nivå under 5 dollar per fat, blir mange av dei planlagde prosjekta på norsk sokkel ulønnsame. Det vil føre til utsetjingar og dermed reduserte investeringar frå. I dag er prisnivået på varer og tenester til petroleumsverksemda svært høgt, og det bidreg òg til å svekkje prosjektøkonomien. På sikt ventar bransjen at dei høge prisane blir pressa nedover. Dei gode tidene held fram 8 har vore eit veldig godt år for det oljerelaterte næringslivet. Etterspurnaden har vore svært høg, og over to tredjedelar av bedriftene i denne marknaden har auka omsetninga det siste året. Utsiktene ser òg bra ut for året som kjem. Det viser den siste bedriftsundersøkinga for Næringsbarometeret, som omfattar 286 oljerelaterte bedrifter i og. Rundt halvparten av bedriftene ventar ytterlegare auke i omsetninga i 9, mens ein fjerdedel budsjetterer med ein nedgang. Bedriftene har meir nøkterne forventingar i år enn i fjor, noko som kan tyde på at aktivitetsnivået flatar ut på eit svært høgt nivå. Figur 1: Realiserte og planlagde investeringar på norsk sokkel. Løpande kroner. Kjelde: SSB. Safety Tools Allmet: Grundig forsking har gitt resultat For 25 år sidan begynte Reidar Olsen å jobbe med verdas første slipesystem til bruk i gassoner i Nordsjøen. For ti år sidan starta han Safety Tools Allmet saman med sonen Kjetil og to andre. Forretningsideen er enkel, men teknologien er avansert. Når ein bruker vanleg kutte- og skjereutstyr på måla flater, dannar det seg så mykje friksjonsvarme at målinga blir spalta til ei mengd helsefarlege kjemiske sambindingar. Men vi bruker kaldt arbeidsutstyr, og det fører til mindre støv, støy, vibrering og gassing, forklarer gründeren Reidar Olsen. Testar viser at utstyret vårt gir frå seg over hundre gon- ger mindre dose av avgassar ved aktivt arbeid. I tillegg kan vi jobbe i gassoner utan fare for eksplosjonar, sidan utstyret vårt ikkje gir frå seg gneistar ved arbeid. Det vil seie at ein slepp brannvakter når prosessane er i gang. Ein kan òg slipe og kutte utan at produksjonen må stengjast ned. Det sparer selskapa for store kostnader. Vegen fram til der selskapet er i dag, har ikkje berre vore enkel. I fleire år har selskapet drive med underskot. No ser det ut til at mange år med grundig forsking, REIDAR OLSEN gründer Safety Tools Allmet, Straume prøving, feiling og enorme utgifter gir resultat. Dei siste tre åra har vi drive med overskot. Vi har eit unikt produkt og har gått frå ei omsetning på 9 millionar i 7 til 15 millionar i 8. Budsjettet for 9 er på millionar. Vi har styrkt administrasjons- og salsavdelinga og har stor tru på framtida, seier Olsen. Marknaden er stor, og på kundelista har han mellom anna Aker, Abel, Statoil- Hydro og BP

10 Vindkraft til havs Måløy kan bli senter for utvikling av offshore vindkraft Vestlandet kan bli den leiande energiregionen i Europa Fundamentsteknologi frå OWEC Tower AS, Beatrice-feltet i Skottland. Foto Talisman Energy. Saman med vasskraft utgjer olje- og gassfelta på norsk sokkel ei langsiktig og stabil kjelde til lokal energiproduksjon og energieksport. Men vi har òg dei beste vindressursane i Europa utanfor kysten vår, og tek vi dei i bruk, kan vi mangedoble norsk energiproduksjon med fornybar energi. EUs klimamål EU gir gode utsikter for industrien på Vestlandet EU har som mål at prosent av den totale elforsyninga skal komme frå fornybare kjelder i. Det betyr ei firedobling av den samla installerte vindbaserte kapasiteten i Europa per januar 7. Storbritannia åleine har estimert eit behov for å installere minst ekstra offshore vindturbinar fram mot for å nå dette målet. Til samanlikning har Noreg sett i drift tre nye vindturbinar (8 MW) i 7. Kyststatar over heile EU har den same utfordringa som Storbritannia. Norske operatørar og leverandørar har alt landa konsesjonar og kontraktar i desse ekspansive eksportmarknadene og meir kjem. Kva er offshore vindkraft Teorien er enkel: Jo lenger frå land, dess kraftigare vind. Utviklinga av vindmøller til havs blir ofte delt opp i tre fasar. Første generasjons vindturbinar er vindturbinar som er fundamenterte til havbotnen på grunt vatn, ned til om lag meter. Dette blir rangert som moden teknologi. Andre generasjons vindturbinar er turbinar som er fundamenterte til havbotnen på mellomdjupt vatn, ned til om lag 8 meter. Tredje generasjons vindturbinar er prosjekterte flytande turbinar som kan ankrast opp på store djup. Flytande vindturbinar blir kommersielt tilgjengelege om tre til fem år. Potensialet for offshore vindkraft NVE og Enova har nettopp kartlagt potensialet for offshore vindkraft utanfor Noreg. NVE-studien viser at potensialet for offshore vindkraft nær land for djup opptil 5 meter er på TWh per år. Enova-studien viser at potensialet utanfor km frå land er på 14 TWh per år. Det er vanskeleg å fastsetje den realiserbare delen av potensiala som er avdekte i studiane for NVE og Enova. Det kystnære potensialet ligg i til dels konfliktfylte område, der utbygging kan møte lokal motstand. Sjølv om berre éin prosent av potensialet blir realisert, kan det likevel dekkje meir enn Noregs behov for kraft. Vestlandet eit nasjonalt tyngdepunkt av leverandørar til offshore vindkraft Vestlandet er i dag det nasjonale tyngdepunktet for verksemder innanfor offshore vindkraft. Operatørar av offshore vindparkar er representerte ved StatoilHydro, Lyse, BKK, Vestavind og Norwind. Leverandørbedrifter er OWEC Tower, Norwind, Hywind og Sway. Hywind og Sway er to av tre norske konsept for flytande vindturbinar. Hywind skal teste ut prototypen sin utanfor Karmøy neste år. Sway vil bli testa ut i. Noreg er i dag leiande på utviklinga av flytande vindturbinar. OWEC Tower fokuserer på botnfaste fundament for offshore vindturbinar og deltek aktivt i ein veksande marknad utanfor kysten av Tyskland, England og Skottland. Underleverandørar i regionen er mellom andre Troll Wind Power, Bergen Group, Oceanteam, LMG Marine og Eide Contracting. Vestlandsregionen har eit sterkt fagmiljø innanfor maritim sektor og offshorenæringa. Regionen har altså eit svært dyktige fagmiljø innanfor offshore contracting, design, engineering, prosjektleiing, installasjon og drift. Universitetet i Bergen har delteke aktivt i utviklinga av Hywinds flytande vindturbin, og CMR har eit sterkt fagmiljø på instrumentering. CMR har søkt Forskingsrådet om å etablere eit forskingssenter for miljøvennleg energi (FME) innanfor offshore vind i Bergen. Avgjerda blir teken i januar 9. For å nå målet om å gjere Vestlandet til ein leiande region innanfor offshore vindkraft må næringa saman med forskingsmiljøa og det offentlege intensivere samarbeidet. Det må skje ved å utnytte den samla kompetansen i næringa og FoU-miljøa til vidare utvikling av teknologien for å kunne redusere både investerings- og driftskostnadene og for å vidareutvikle teknologi for vindturbinar. Gjennom eit slikt nettverkssamarbeid har Vestlandet alle føresetnader til å bli den leiande energiregionen i Europa. Artikkelen er utarbeidd for Næringsbarometeret av Innovasjon Norge. Næringslivet i Måløy i har teke initiativ til eit utviklingsprosjekt av ny teknologi for offshore vindkraft med infrastruktur og støttefunksjonar. Prosjektet har komme opp i samband med Vestavind Krafts planlagde testområde for offshore vindturbinar i havet utanfor Måløy. Vi har no ein gyllen sjanse til å kople den maritime kompetansen i regionen med internasjonal vindkraftindustri i testinga av offshore vindmøller utanfor kysten av, seier dagleg leiar i næringsutviklingsselskapet Måløy Vekst AS, Alfred Bjørlo. Stadtvind og Stadt-test Vindkraftselskapet Vestavind Kraft, som er eigd av sju store energiselskap på Vestlandet, melde hausten 7 inn planane om Stadtvind (8 MW), ein offshore vindpark basert på flytande vindturbinar utanfor Selje og Vågsøy i Sogn og Fjordane. Området ligg på Stadhavet, det mest vindfulle havstykket langs norskekysten. Som første steg på vegen mot Stadtvind har Vestavind Kraft peikt ut eit testområde for flytande vindturbinar i same havområdet som Stadtvind, men nærmare land. I området er det fleire testposisjonar med ulik eksponering for vind og bølgjer, med ein samla vindturbinkapasitet på opptil MW. Det er venta at testområdet vil vere klart til bruk i 9. I motsetning til mange andre stader langs kysten kan nettilknyting av testturbinar skje utan større investeringar. Vestavind Kraft understrekar at testområdet ikkje skal konkurrere med det planlagde MET-senteret på Karmøy, men skal vere eit viktig supplement med tanke på fullskalatesting for å få flest mogleg testtimar av ulike konsept for flytande vindmøller på kortast mogleg tid. Startskotet for satsinga i Måløy var ein stor vindkraftkonferanse i april 8. Sidan det har industriaktørane arbeidd målretta i samarbeid med Innovasjon Norge for å utvikle konkrete industriprosjekt knytte til offshore vindkraft. Delproduksjon av vindmøllekomponentar Det er stor internasjonal etterspurnad etter vindmølleblad og anna mølleutstyr i kompositt. Fullskala offshore vindmølleteknologi vil krevje andre teknikkar og metodar enn dagens vindmøller. Desse moglegheitene blir det no arbeidd med å utnytte i bedrifta EasyForm og andre bedrifter i det som blir kalla Teknopollenmiljøet i Måløy ei gruppe bedrifter som samla sett kanskje utgjer det mest teknologisk avanserte bedriftsmiljøet innanfor kompositt i Noreg. Andre bedrifter i clusteret er alt i gang med prototyputvikling av spesialfartøy for offshore vindparkar, med drahjelp frå Innovasjon Norge. Ein kan òg teste og simulere vindmøller og driftsoperasjonar i Måløy fordi Måløy-bedrifta Stadt Towing Tank er i ferd med å ferdigstille Noregs nyaste og mest teknologisk avanserte hydrodynamiske testsenter, mens Sikkerhetssenteret i Måløy har to av landets mest avanserte navigasjonssimulatorar. Dei er alt tekne i bruk av vindkraftbransjen. Det er òg moglegheiter inkludert tilgjengeleg areal for å etablere ei produksjonsbedrift for større vindmølleblad i Måløy. ALFRED BJØRLO dagleg leiar Måløy Vekst AS 18 19

11 Fiskeri og fiskeindustri Konsolidert næring møter internasjonal lågkonjunktur Konsolideringa aukar i sjømatnæringa Nedgangskonjunkturane får effektar Låg krone og reduserte drivstoffkostnader verkar positivt Meir fokus på miljømerking av fiskeprodukt Auka konsolidering Konsolidering har prega sjømatnæringa i og mykje i 7 og 8. To prosessar har stått sentralt. Den første var fusjonen av Domstein, Global Fish, Bergen Fiskeindustri mfl. i Norway Pelagic, og den andre var Austevoll Seafoods oppkjøp av Lerøy Seafood Group. Spørsmålet er om denne konsolideringsprosessen har styrkt konkurranseevna til sjømatnæringa i dei to fylka og evna til å møte ein global nedgangskonjunktur. Den delen av fiskeindustrien som bearbeider sild og makrell for menneskeleg konsum, har slite med dårleg lønnsemd i mange år. Det har ført til ei lang rekkje refinansieringar av bedrifter. Ein generell konsolideringsprosess i bransjen kan auke lønnsemda i den pelagiske industrien. Ein får ein nødvendig auke i kapasitetsutnyttinga. Ein auke i bestandane og dermed fangstkvotane for pelagisk fisk vil òg bidra positivt til auka kapasitetsutnytting i 9. Konsolideringa kan òg styrkje forhandlingsmakta overfor flåten, som har hatt langt høgare lønnsemd enn industrien. Også i forhold til marknadene kan konsolideringa gi auka forhandlingsmakt når dei utanlandske kjøparane får færre norske eksportørar å spele opp mot kvarandre. Det blir truleg ei ytterlegare konsolidering dei nærmaste åra før ein oppnår ei tilfredsstillande langsiktig lønnsemd i pelagisk industri. Det blir truleg ei ytterlegare konsolidering dei nærmaste åra før ein oppnår ei tilfredsstillande langsiktig lønnsemd i pelagisk industri. Den landbaserte industrien som lagar fiskemjøl og fiskeolje basert på pelagisk fisk, har vist veg med mykje høgare marginar enn det ein ser for bedriftene som produserer for menneskeleg konsum. Effektar av finanskrisa? Russland, Ukraina og Japan er hovudmarknader for norsk pelagisk industri. Alle tre landa blir truleg ramma av den globale lågkonjunkturen, og Russland kan få ein ekstra smell dersom oljeprisen etablerer seg på nivå under 5 dollar per fat. Sidan sild er eit rimeleg protein med attraktive helseeigenskapar, kjem vi kanskje til å oppleve ein relativt stabil etterspurnad framover. Så langt har sildeprisane halde seg oppe. For fiskemjøl og fiskeolje, der tidlegare nemnde Austevoll Seafood er tungt inne, vil lågkonjunkturen bidra til å halde prisane nede. No er mykje av prisreduksjonen truleg teken ut i marknaden allereie, og framover vil fangstutviklinga på viktige bestandar vere ein sentral faktor for prisutviklinga. Lågare drivstoffkostnader og lågare krone Fiskarane har opplevd ein positiv effekt av finanskrisa gjennom fallet i råoljeprisen. For mange fiskarar blei turane til fiskefelta reine tapsprosjekta då drivstoffkostnadene var på det høgaste. Den norske krona har svekt seg, noko som har ført til auka inntekter for fisken vi eksporterer til ei rekkje marknader. Ei utfordring er at importørar opplever at dei mister dei normale kredittkjeldene. Sjømatnæringa har opplevd nokre betalingsproblem hos importørar, og det kan vere eit potensial for større tap på dei. Prisutviklinga for fiskeprodukta er noko blanda. Sild har for tida ei svært positiv prisutvikling. Eksportprisen for makrell som er mindre enn 6 gram, har òg auka i det siste til høge nivå samanlikna med dei siste to åra. Prisen på større torsk har falle noko. Det er nok for tidleg å felle ein endeleg dom over priseffektane av lågkonjunkturen vi er på full fart inn i. Vi må nok eit stykke inn i første halvår av 9 før vi kan seie meir om det. Redusert sysselsetjing I fiskeindustrien i og Sogn og Fjordane ventar fleirtalet av dei 18 bedriftene som svarte på bedriftsundersøkinga for Næringsbarometeret, auka omsetning i 9 samanlikna med 8. Når det gjeld investeringar, planlegg seks bedrifter auke og like mange nedgang. Heile ti bedrifter ventar ein moderat auke i driftsresultatet i 9, mens seks ventar det same nivået som i 8. Berre to ventar nedgang i driftsresultat. Utvalet, som representerer ei sysselsetjing på cirka personar, ventar ein moderat sysselsetjingsnedgang i 9. Auka fokus på miljømerking Internasjonalt er det aukande etterspurnad etter villfanga, miljøsertifisert fisk. Det inneber at fiskeria blir forvalta etter prinsipp som sikrar at dei er berekraftige, og dermed ikkje truar bestandane. Det er ein diskusjon om kor opptekne konsumentane eigentleg er av miljømerking. Men dei profesjonelle kjøparane, primært representerte ved kanalane fram til daglegvarekjedene, er i stadig større grad opptekne av å kunne framstå som miljøbevisste, også på fiskeprodukt. Dei driv fram veksten i volumet av miljømerkt fisk internasjonalt. Det er organisasjonen Marine stewardship Council (MSC), ei uavhengig nonprofitstifting, som har blitt internasjonalt leiande i sertifisering av fiskeri. MSC-miljømerket har no komme på eit titals fiskeri globalt. Domstein har sett denne internasjonale trenden og følt han på kroppen i møtet med krevjande utanlandske kundar. Selskapet har derfor valt å marknadsføre mange produkt basert på MSC-sertifisert råstoff frå utlandet og har starta ein godkjenningsprosess i forhold til MSC på norskfanga fisk. Norske myndigheiter og norsk sjømatnæring har generelt vore kritiske til MSC-miljømerket. Domstein har truleg bidrege til ei endring i haldningane og praktisk politikk overfor MSC i Noreg gjennom initiativa sine. Fleire norske fiskeri har no søkt om MSC-merking. I og er det høvesvis ca. 8 og ca. fiskarar. Det er 256 (4,5 prosent) fiskefartøy i Sogn og Fjordane og 354 (6 prosent) i. I blei det i 7 ført i land 324 tonn fisk til en verdi av 1,1 milliard kroner, mens det i blei ført i land 61 tonn til ein verdi av 292 millionar kroner. Den norske krona har svekt seg, noko som har ført til auka inntekter for fisken vi eksporterer til ei rekkje marknader. Foto: Eksportutvalget for fisk. JAN OTTO HODDEVIK sals- og marknadsdirektør Norway Pelagic, Måløy. Norway Pelagic: Fallande prisar i 9 Norway Pelagic blei etablert sommaren 7 gjennom ein fusjon mellom ei rekkje selskap i pelagisk fiskeindustri. Selskapet, som gjekk på børs sommaren 8, har hovudkontor i Måløy. Sals- og marknadsdirektør Jan Otto Hoddevik kan fortelje at selskapet merkar den internasjonale finanskrisa. Viktige marknader i Aust-Europa har i periodar bremsa opp fordi importørane ikkje klarer å skaffe nok dollar til å betale med. Det gjeld særleg Ukraina og Russland. Vi er derfor spente på korleis verdsøkonomien utviklar seg vidare, seier Hoddevik. Tidlegare har aktørane i Russland kjøpt store kvanta for lager. Med dagens finanssituasjon har dei redusert lagera sine og handlar oftare mindre kvanta per handel. Vi er òg spente på korleis utviklinga blir i Det fjerne austen. Både Japan og Kina har hatt ei god utvikling for oss i 8. Finanskrisa har derimot ført til at eksporten frå desse landa er redusert, og at store delar av industrien slit. Korleis utviklinga blir i 9, er derfor usikkert, men foreløpig ser det bra ut for våre produkt, seier Hoddevik. Når det gjeld EU-marknadene, har dei til no vore gode. Vi har hatt bra omsetning til både Romania, Polen og Tyskland. Også i Skandinavia er tilfredsstillande. Vi budsjetterer med ein auke i omsetninga i 9 på grunn av fleire kvotar både på sild, makrell og lodde. Så voluma vil auke i 9, mens prisane på sild og makrell vil falle noe, seier Hoddevik. Vi er jo leverandør av billeg, proteinrik mat som det alltid vil være behov for, særleg i dårlege tider. Så vi er optimistar. Norway Pelagic er verdsleiande innanfor produksjon og sal av pelagisk fisk, i hovudsak sild og makrell. Selskapet driv ti produksjonsanlegg langs norskekysten og eksporterer i hovudsak til Russland, Aust-Europa og Det fjerne austen. 21

12 Havbruk Salma er verdas beste laks ifølgje Eyvind Hellstrøm. Hellstrøm er president i den prestisjefylte kokkekonkurransen Bocuse d Or Europa 8. Foto: Salmond Brands AS. Ein million tonn i 9? Produksjonen når nye historiske toppnivå Laksenæringa er lite påverka av finanskrisa Torskeoppdrett kan møte store utfordringar Framleis god lønnsemd Lønnsemda i laksenæringa var god i 7. 8 ser også ut til å bli eit brukbart år. Prisbiletet har vore relativt godt, men det har vore ein liten auke i produksjonskostnadene på grunn av høgare fôrkostnader og meir sjukdom enn vanleg. Den norske lakseproduksjonen held fram med å auke, men veksten flatar noko ut. Ved utgangen av oktober 8 var slaktekvantumet for landet totalt tonn, opp 2,7 prosent frå tonn året før. For heile året ser det ut som om produksjonen kjem til å passere 75 tonn laks med god margin. Aureproduksjonen aukar òg. Samla produksjon av laksefisk i Noreg nærmar seg då 85 tonn. Gjennomsnittleg eksportpris for heil, fersk laks for året fram til og med oktober var 26,97 kroner, ein liten oppgang frå 26,84 kroner i same perioden i 7. Sjølv om det er ein god del kortsiktig variasjon i lakseprisen, har han lege på eit stabilt nivå på litt over 25 kroner per kilo. Positive oppdrettarar Etter det svært gode året 6 har både 7 og 8 vore rimeleg gode år med tanke på lønnsemd, spesielt dersom ein har unngått for mykje sjukdom på fisken. Forventingane til 8 blant oppdrettarane i og var nøkterne, og ein var klar for den negative delen av marknadssyklusen. Men den har ikkje vore særleg tøff, og dei fleste har god lønnsemd. Det gjer at forventingane til 9 er svært positive, og det kan sjå ut som om oppdrettarane i og er klare til å ta sin del av produksjonsveksten som kjem. Dei fleste, ca. 8 prosent, av oppdrettarane som er med i bedriftsundersøkinga for Næringsbarometeret, ventar auka omsetning, opp frå ca. 5 prosent i 7. Det reknar ein òg med skal slå ut på lønnsemda; tre av fire ventar betre lønnsemd i 9. Den auka omsetninga vil likevel i mindre grad slå ut i sysselsetjinga, og berre prosent planlegg å auke bemanninga. At den negative delen av syklusen så langt har vore mild, går òg fram av figur 2, som viser lakseprisen i tre periodar: åra frå 1994, åra frå og åra frå 6. Som vi ser, har mønsteret mange fellestrekk i desse syklusane, men nivået i den noverande syklusen er vesentleg høgare enn tilfellet var i kriseåra 2 og 3. Finanskrisa har hatt liten effekt Finanskrisa har så langt påverka laksenæringa lite, og i den grad ho verkar, har ho verka positivt. Etterspurnaden har halde seg bra i dei fleste marknadene, og med den betydelege svekkinga av krona den siste tida har lønnsemda blitt sterkt forbetra. Det er heller ikkje negativt for fôrprisen at råvarebobla har sprokke. Sjølv om økonomiske nedgangstider kan svekkje etterspurnaden i visse marknadssegment, har laks ikkje vore noko spesielt konjunkturutsett produkt så langt. Med ein stadig breiare produktportefølje er næringa òg betre rusta enn nokon gong. Laksepølser synest til dømes å vere eit produkt som passar godt i nedgangstider. Tilgang på finansiering av vekst verkar å vere den einaste utfordringa som følgjer av finanskrisa. Produksjonen aukar i 9. Kva så med prisen? Tilbodet på atlantisk laks auka bare med 4 prosent i 8. Produksjon er etter måten stabil i alle dei store produsentlanda, men mykje tyder på at 9 kan bli eit interessant år. Med det utsettet som har vore i 8, er det mykje som tyder på at det blir ein sterk auke i produksjonen i Noreg i 9. Fleire indikatorar peiker mot ein auke på prosent, noko som betyr at produksjonen av laks og aure passerer ein million tonn. Samtidig er det teikn til at Skottland har komme seg ut av produksjonsproblema, slik at ein kan vente ein liten produksjonsauke her. Produksjonen i Chile har i 8 halde seg overraskande høg med tanke på sjukdomsproblema. Det skriv seg i hovudsak frå høg utslakting av liten fisk, som då ikkje kan haustast neste år. Mykje tyder på at det i 9 kjem til å bli ein merkbar reduksjon i produksjonen kanskje over prosent. I så fall er ein sterk produksjonsauke i Noreg positivt med tanke på å stabilisere lakseprisen. Det er likevel svært usikkert kva som skjer i Chile. Når produksjonen normaliserer seg, er det sannsynleg at det oppstår eit betydeleg prispress. Det er likevel lite som tyder på at det skjer i 9. Torskeoppdrett Torskeoppdrettsnæringa har i fleire år drege nytte av billig kapital og høge torskeprisar. Men i 9 aukar kvotane sterkt, og ein reknar med at prisane kjem til å falle, samtidig som finanskrisa gjer tilgangen på kapital vanskelegare. I ei næring der ein enno ikkje har full kontroll med biologien, kan det bli ei stor utfordring, og ein må vere innstilt på ei viss avskaling i talet på bedrifter. Over ein fjerdedel av den norske produksjonen er i og, og produsentane der må òg møte utfordringa. Samtidig har regionen dei einaste lønnsame torskeoppdrettarane i landet og står derfor betre rusta enn andre regionar. og Kroner per kilo Figur 1: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventingane for 8 (n = ). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober 8. Næringa omfattar produksjon av matfisk, yngel, setjefisk og skaldyr. Slakta mengd laks og aure var i 7 på 138 tonn for og 78 5 tonn for Sogn og Fjordane, høvesvis 16,9 og 9,6 prosent av det samla slaktekvantumet i Noreg. Næringa sysselset direkte 8 personar i og 255 personar i og har i tillegg ein betydeleg leverandørindustri. Næringa er viktig for sysselsetjinga i mange kystkommunar Jan Jan Jan Jan Jan Jan Jan Figur 2: Eksportpris for heil, fersk laks. Kjelde: Eksportutvalget for fisk. Salmond Brands: Verdas beste laks Utviklinga i Salmon Brands AS er eit godt døme på kontinuerleg innovasjon innanfor biologi, teknologi, produkt og marknad. Det starta med Olav Svendsen sr. sitt villfiskmottak Bremnes Fryseri AS på Bømlo i Svendsen-familien begynte etter kvart med lakseoppdrett og lakseforedling, og dei utvikla ein heilt ny slaktepro- sess, som førte fram til pre regor-konseptet for prosessering. Dei to eigarane bak Salmond Brands AS, Bremnes Seashore AS og Tine, satsar no på merkevarebygging av Salma. Salma er unik med fire timars superfersk garanti og høg kvalitet. Det skal maksimalt gå fire timar JAN-OVE MORLANDSTØ dagleg leiar i Bremnes Seashore, Bømlo. frå fisken er i sjøen, til produktet er ferdig pakka, fortel dagleg leiar i Bremnes Seashore, Jan- Ove Morlandstø. Vi har i første omgang satsa på å levere god norsk laks til den norske marknaden. I 9 vil vi gå ut med produktet på den europeiske marknaden

13 Transport Mindre behov for transport God lønnsemd i 8 Fallande omsetning i 9 Dramatisk fall i skipsverdien Kontraheringsstopp på grunn av finanskrisa Eidesvik: Gode tider på offshoremarknaden Nedgangskonjunkturen og finanskrisa har ikkje påverka offshoremarknaden enno. Jan Fredrik Meling, administrerande direktør i Eidesvik AS på Bømlo, er ikkje uroa for marknadssituasjonen. Eidesvik opererer med lange kontraktar innanfor supply, subsea og seismikk. Endå eit godt vekstår Høgkonjunkturen den siste tida har ført til stort behov for alle typar transport. Dei siste åra har derfor god lønnsemd og forventingar om vidare vekst prega heile bransjen. 8 blei eit svært godt år for transportbransjen. Over halvparten av transportbedriftene kunne rapportere om auka omsetning, og lønnsemda var òg svært god. Innanfor landtransport ligg over halvparten av bedriftene an til å nå ein driftsmargin på 9 prosent eller meir. 135 bedrifter har vore med på bedriftsundersøkinga 2 i og 33 i Sogn og Fjordane. Statistikk frå SSB viser ein total omsetningsvekst for transport- og kommunikasjonsnæringa på prosent frå andre kvartal 7 til andre kvartal 8. Alle bransjane er med og bidreg til veksten. Redusert omsetning i 9 Forventingane til vidare omsetningsvekst er mykje lågare enn for eitt år sidan. I Sogn og Fjordane har nettodelen som ventar omsetningsvekst, gått frå 75 prosent i 8 til prosent i 9. For er det eit fall frå 55 prosent i 8 til 15 prosent i 9. Det ser ut til at den usikre marknaden påverkar transportbransjen òg. Det fører til mindre investeringslyst. Talet på bedrifter som vil redusere investeringane i 9, er dobla frå 8. Mindre behov for arbeidskraft Frå år med mangel på sjåførar og sterkt pressa kapasitet er det no venta ein reduksjon i sysselsetjinga. Samla sett er det venta ein nedgang for transportsektoren på 3-4 prosent. Mesteparten av sysselsetjingsreduksjonen vil skje i. Finanskrisa rammar skipsfarten Reiarlagsnæringa har dei siste fem åra vore gjennom ein sterk vekst i alle segment. Innteninga har vore historisk høg, og det same har skipsverdiane. Auka globalisering og vedvarande konjunkturoppgang har gitt høge ratar og stort behov for tonnasje. Finanskrisa slår no tungt inn over den norske skipfarten. Verknadene kjem truleg til å bli store for aktivitetsnivået i heile den maritime næringa, som omfattar reiarlag, verft, konsulentar og skipsindustri. Den siste tida har det blitt vanskelegare for reiarlaga å finansiere nye skip, og det er no tilnærma kontraheringsstopp. Skipsverdiane har falle dramatisk. Dei auka rammene til Garantiinstituttet for Eksportkreditt (GIEK) og Eksportfinans som blei effektuerte i november, var svært viktige for å sikre aktiviteten i heile den maritime næringa. Uvisse om ratenivået Utviklinga i verdsøkonomien den siste tida har gitt auka uvisse om korleis ratane vil utvikle seg dei neste tolv månadene. Finansuroa og resesjon i fleire land har mellom anna ført til at kredittog garantirammer har falle bort. Eit mønster i utviklinga i shippingmarknaden ved endringar i verdsøkonomien er at containerskip merkar nedgangen først, etterfølgt av tørrbulksegmentet og deretter kjemikalie og tank/produkt. Tank og produkt har likevel ofte sin eigen dynamikk og blir mest påverka av produksjonslokalisering og kvar det finst raffineringskapasitet. Reduserte volum for container og tørrbulk Utviklinga vi ser i dag, er nettopp at container og tørrbulk opplever redusert etterspurnad og lågare ratar. Innanfor tørrbulk har ratane falle betydeleg i løpet av hausten 8. Næringa opplever den raske endringa i ratenivå som dramatisk. Korleis utviklinga blir framover, er svært usikkert. Transportvolumet kjem til å falle, og det vil påverke rateutviklinga i 9. Viking Troll. Foto: Eidesvik AS. og Figur 1: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventingane for 8 (n = 135). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober 8. Finanskrisa slår no tungt inn over den norske skipsfarten. Verknadene kjem truleg til å bli store for aktivitetsnivået i heile den maritime næringa. Også for containerskip er marknaden sterkt påverka av endringar innanfor industriproduksjon, verdshandel med varer og globalisering. Det siste halve året har ratane falle, og denne utviklinga er venta å halde fram utover i 9. Dei siste åra har ratane for tankskip vore høge på grunn av stor etterspurnad og høg utnyttingsgrad. Ratane for råoljetankskip er venta å gå ned i 9. Utnyttingsgraden vil gå ned fordi OPEC har varsla kutt i produksjonen, samtidig som det blir levert fleire nybygg i 9. Også i og 11 vil det komme fleire nye skip på marknaden. Det bidreg til å halde ratane nede. Offshoremarknaden framleis god Enn så lenge verkar det som om offshoremarknaden er upåverka av finansuroa. Ratane har stige i løpet av hausten 8 og ligg no på eit høgt nivå. Bakgrunnen for den gode marknaden er den høge aktiviteten mellom anna på norsk sokkel. Det går mot ny investeringsrekord i 9, og ratane kjem derfor truleg til å liggje på eit høgt nivå dei neste tolv månadene. Kundane våre er solide og ratane gode. Vi har kontraktar som går over fleire år. Ein vedvarande oljepris på 5 dollar fatet kan likevel få konsekvensar for bransjen vår på lengre sikt. Meling trur faren er stor for at skipsordrar blir kansellerte i tida som kjem. Fleire ordrar er baserte på spekulasjonar, det vil seie at det ikkje ligg føre nokon leigeavtale før skipet blir sett i bestilling. Desse ordrane kjem til å få problem med finansieringa. JAN FREDRIK MELING Administrerande direktør, Eidesvik AS, Bømlo Transportnæringa omfattar all godsog persontransport i tillegg til ei rekkje tenester som er knytte til transport, til dømes lasting og lossing, spedisjon, skipsmekling og reisebyråverksemd. Transportnæringa sysselset rundt 13 6 i og rundt i. Det tilsvarer om lag 6 prosent av sysselsetjinga i begge fylka

14 Reiseliv Tilbakegang i ferie- og fritidstrafikken Færre utanlandske turistar Tru på uendra eller fallande omsetning blant fleirtalet av reiselivsbedriftene Restaurantnæringa meir optimistisk enn overnattingsbedriftene Mot ein tøffare marknad Strynefjellet. Foto: Terje Rakke/Nordic Life AS/Fjord Norge. Gloppen hotell: Med felles marknadssamarbeid når vi fleire kundar Det var Gloppenelva og fisket etter laks og sjøaure som i si tid skapte grunnlaget for hotelldrift i bygdesenteret Sandane inst i Gloppenfjorden. Første delen av hovudbygningen blei oppført i Hotellet har i dag rom, og 18 av romma er pussa opp i historisk stil frå rundt 189. Eigarane, Dag og Irene Moen, overtok hotelldrifta i Dei har rundt tilsette og ventar ei omsetning på 13,3 millionar i 8, ein auke på prosent frå året før. Vi orienterer oss primært mot den norske marknaden og har ikkje merka tendensar til færre gjester. Julebordsesongen i år viser snarare ein aukande tendens. Det er vanskeleg å seie noko om korleis neste sesong blir, men vi har tru på at vi skal oppretthalde aktivitetsnivået, seier Moen. Gloppen hotell satsar offensivt på lokal mattradisjon, og det siste året har dei investert 4 millionar kroner i sitt eige foredlingsanlegg for kjøttmat. Dei hentar tradisjonelle oppskrifter frå nærmiljøet og produserer all kjøttmaten sjølve, frå pålegg og pølser til middagsrettar. I tillegg til å forsyne hotellkjøkkenet har dei planar om å distribuere produkta i sitt eige landhandleri. I 8 fekk hotellet prisen Ganefart, ei utmerking til den beste serveringsstaden langs vegen i og. Gloppen hotell er ein del av kjeda De Historiske hotel og spisesteder. Dag Moen var sjølv ein av gründerane bak etableringa, og han har stor tru på verdien som ligg i å tilby eit kulturelt produkt i tillegg til overnattinga. Etter 15 år omfattar De Historiske hotell og 14 restaurantar, og det kjem stadig nye medlemmer i familien. Gjennom felles marknadssamarbeid når vi ut til vesentleg fleire kundar enn vi hadde klart kvar for oss, seier Moen. Kjeda var éin av tre nominerte til Innovasjon Norges Reiselivspris i 8. Færre utanlandske turistar Etter fleire år med sterk vekst i turisttrafikken går reiselivsnæringa no tøffare tider i møte. Dei første ni månadene i 8 gjekk talet på hotellovernattingar på nasjonalt nivå ned med 1 prosent samanlikna med den same perioden i fjor. Hotella i har klart å halde det same besøkstalet i 8 som i 7, mens hotella i har hatt ein nedgang i besøkstalet på 6 prosent. Nedgangen ligg i ferie- og fritidsmarknaden og kjem først og fremst av at det er færre utanlandske gjester. Kurs- og konferansemarknaden har hatt ei meir positiv utvikling, og hotella i kan vise til 7 prosent fleire overnattingar i samband med kurs og konferansar i 8 enn i 7. Også yrkestrafikken har hatt ei positiv utvikling. I er det òg positiv vekst i desse marknadene. Det er likevel turisttrafikken som genererer flest overnattingsdøgn ved hotella både i og. Bedriftsundersøkinga viser kraftige utslag i kva forventingar reiselivsbedriftene har til det kommande året. Etter fleire år med sterk vekst signaliserer no fleirtalet av bedriftene uendra eller fallande tendens. Nettodelen som ventar vekst, er sterkt redusert både i forhold til omsetning og lønnsemd. Bedriftene ventar nedgang i investeringar. Tøffare marknad Nedgangen er tydelegast blant britiske og spanske turistar. Administrerande direktør i Fjord Norge, Kristian Jørgensen, meiner nedgangen kjem av ein kombinasjon av høg kronekurs, redusert rutetilbod og høgare flyprisar, og generelt strammare privatøkonomi blant sentrale målgrupper. Dei samla konsekvensane er ein nedgang i den såkalla kortferiemarknaden og færre utanlandsreiser generelt særleg lengre flyreiser. Jørgensen understrekar at nedgangen er ein internasjonal trend som er venta å strekkje seg inn i 9 òg: Vi ser alt no at det er ein svikt på prosent i forhold til reservasjonar for vinterdestinasjonar i 9 samanlikna med 8. Men det er vanskeleg å seie kor lenge denne situasjonen vil vare. Vi trur at kjem til å by på meir positive tal. Behovet for å stå samla og investere i marknaden er svært stort i slike tider, seier Jørgensen, som peiker på at ein i det neste året særleg bør fokusere på nærmarknadene i Skandinavia, Tyskland og Nederland. Vi må òg satse vidare på å utvikle temareiser, for der er etterspurnaden meir upåverka av internasjonale svingingar. Cruisevekst i 8 òg Cruisetrafikken har auka i 8 òg. Passasjertalet ser ut til å auke med 18 prosent i 8 samanlikna med 7. Førehandsreservasjonane tyder på at det kan bli vekst i denne marknaden også for 9, men desse tala er framleis usikre. Mykje kan skje dei neste tre månadene, og vi må vere førebudde på at det kan bli kanselleringar dersom etterspurnaden sviktar, seier dagleg leiar i Cruise Norway, Wenche Eeg. Økonomiske nedgangstider fører til svikt i sentrale utanlandsmarknader. Kristian Jørgensen, Fjord Norge Optimisme i restaurantnæringa Trass i urolege tider trur ein tredjedel av dei 89 reiselivsbedriftene i bedriftsundersøkinga at dei skal styrkje marknadsposisjonen sin i 9. Undersøkinga viser at over halvparten av bedriftene i restaurantnæringa ventar ein auke både i omsetning og driftsresultat i 9 samanlikna med 8. Denne delen av næringa slit likevel med låg lønnsemd, og nærmare halvparten av bedriftene rapporterer om ein negativ driftsmargin. Næringa slit framleis med rekrutteringsproblem, særleg i Sogn og Fjordane. Her seier rundt 6 prosent av bedriftene at dei har ledige stillingar på grunn av rekrutteringsproblem. Situasjonen er vesentleg betre i, der berre kvar fjerde bedrift har problem med rekrutteringa. Blanda signal frå overnattingsbedriftene Bedriftsundersøkinga tyder på at prosent av overnattingsbedriftene ventar auka omsetning i 9 samanlikna med 8, mens prosent ventar ein nedgang. Optimismen er størst i, der over halvparten av bedriftene ventar auka omsetning i 9. Rundt prosent ventar òg ein moderat vekst i lønnsemda i 9, mens prosent ventar ein nedgang. Reiselivsnæringa omfattar hotell- og restaurantverksemd, person-transport, reisebyråverksemd, underhaldning, kultur, sport og anna fritidsverksemd. Rundt 15 personar i og 36 i Sogn og Fjordane er sysselsette i reiselivsnæringane. Av desse er 8 tilsette i hotell- og restaurantnæringa i og 17 i den same næringa i Gloppen hotell i Sandane har ikkje merka tendensar til færre gjester. Foto: Gloppen hotell. 8 9 Figur 1: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventningane for 8 (n = 59). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober Figur 2: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventningane for 8 (n = ). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober

15 Landbruk Stor interesse for økologisk frukt Interessa for økologisk frukt og bær er stor, og både Innovasjon Noreg, Gartnerhallen og styresmaktene har gjort mykje for å auke produksjonen av økologisk frukt. Innanfor økologisk produksjon av plommer skjer det mykje, og vi ligg godt an til å nå styresmaktene sitt mål om 15 prosent av samla produksjon, fortel Øyvind Dagestad. Økologisk epleproduksjon er ei større utfordring, for det er mange sortar som høver dårleg til økologisk produksjon. Risikoen blir dermed for stor. Ny satsing på pærer Etter at produksjonen av pærer har lege heilt nede nokre år, er det no auka etterspurnad. I 8 blei det produsert tonn pærer i Sogn og Fjordane. 16 tonn gjekk til industrien, som produserer kvalitetsjus for ein marknad med stor betalingsvilje og mange mulegheiter. Nye pæresortar gir òg fleire alternativ i konsummarknaden. Bringebærsorten Glen Ample, eit hovudelement i konsumsatsinga i. Foto: Torbjørn Takle Gode lysforhold gir høg kvalitet I Noreg modnar frukt og bær under betre lysforhold enn lenger sør. Derfor er kvaliteten på den norske produksjonen svært høg, og det er gode høve til å eksportere. For den delen av næringa som satsar på eksport, er Global gap-sertifisering viktig. Det er ei internasjonal sertifisering som dokumenterer god kvalitet. Aktørane i næringa understrekar at samarbeid mellom produsentar og mottak er viktig for å lykkast i den internasjonale satsinga. Det er òg nødvendig med eit godt nettverk mellom ulike aktørar for å sikre nok forsking og innovasjon. Frukt og bær rundt neste sving Ved å fokusere på opplevingar knytte til det ein kan finne av kultur og smak i frukt- og bærhagen, kan ein utvikle nye reiselivsprodukt rundt Vestlandsfjordane. Nøkkelen til å lykkast med det er samarbeid mellom reiselivsnæringa og frukt- og bærnæringa. Gjennom satsinga Frukt og bær rundt neste sving er det stilt midlar til disposisjon for å utvikle eit tilbod der turisten får smake på landskapet i Vestlandsfjordane. Målet er å skape opplevingar knytte til vandring, guiding og smak frå frukt- og bærhagen. I eit gjennomsnittsår blir det hausta tonn eple i Hardanger. Foto: Fylkesmannen i. Stor satsing på frukt og bær 8 prosent av dei norske bringebæra blir produserte i Halvparten av dei norske epla er hausta i Hardanger Leveringsevne og kvalitet er viktig Interessa for økologisk frukt er stor Småskalalandbruk og er småskala landbruksfylke der husdyrproduksjon for innlandsmarknaden er dominerande aktivitet. Frukt og bær er òg ei viktig næring som har hatt ei svært positiv utvikling dei siste ti åra. Trass i at det blir færre bruk i og, er landbruket viktig for sysselsetjinga i primærproduksjonen og innanfor matforedling. Det er òg viktig for busetjinga i mange bygder, for stell av kulturlandskapet og for reiselivet. I denne utgåva av Næringsbarometeret har vi sett søkjelyset på frukt- og bærproduksjonen. Kvalitet og leveringsevne viktig Kvalitet, kreativitet og profesjonalisert produksjon er nøkkelord for ei vellykka satsing på frukt og bær. Torbjørn Takle, seniorrådgivar hos fylkesmannen i, kan fortelje om ei svært vellykka satsing både i og. Dei siste tre fire åra har vi i konsentrert oss om å dreie bringebærproduksjonen mot konsummarknaden. Prisane på konsumbær er mykje høgare enn for industribær, fortel Takle. I 8 leverte produsentane i 45 tonn bringebær til konsum, mens 75 tonn gjekk til saft- og syltetøyproduksjon. Sogn og Fjordane står dermed for 8 prosent av den norske bringebærproduksjonen. God og jamn kvalitet saman med sikker levering er ein føresetnad for konsummarknaden. I denne samanhengen er overbygging eit viktig verkemiddel. Dei siste to tre åra har det skjedd ei storsatsing på overbygging, og no er over dekar med bringebær dekte med plasttunnelar i. Eple og plommer frå Hardanger På same måten som bringebær er den store satsinga i, er eple og plommer hovudsatsinga i Hardanger. Halvparten av den norske epleproduksjonen blir hausta i Hardanger, og i eit gjennomsnittsår dreier det seg om ca. tonn eple. Ei viktig målsetjing for dei norske eplebøndene er å få levere direkte til dei store vare- kjedene. Det gir høgare prisar, men stiller samtidig store krav til kvalitet. Ei av utfordringane er derfor å utvikle nye eplesortar som tåler konkurransen med utanlandske eple. Her er det ting på gang, men det tek tid å leggje om epleproduksjonen, seier Øyvind Dagestad, dagleg leiar i Hardanger Fjordfrukt. Plommeproduksjonen i Hardanger er på om lag 7 tonn. Dagestad kan fortelje at dei no satsar stort på plommer i Hardanger. Det er underdekning i den norske marknaden, og betalingsviljen er stor. Prisane er derfor på veg oppover. Landbruksnæringa sysselset 338 i og 347 i Sogn og Fjordane. Det utgjer høvesvis 1,5 og 6,5 prosent av sysselsetjinga i dei to fylka. I 7 kom det fleire sysselsette innanfor landbruket i. I var auken på 15. Balholm: Tøffare konkurranse på marknaden for ferskpressa jus Tidleg på 9-talet begynte Åge Eitungjerde og nokre andre øko-idealistar å sysle med tanken om å produsere ferskpressa jus frå friske sogneeple. Utgangspunktet var at vi var svært miljøbevisste, og at vi hadde tru på at det var ein marknad for økologisk jus av god kvalitet. Med pengar frå kommunen fekk vi utarbeidd ein marknadsanalyse, og med pengar frå SND investerte vi i den første fruktpressa, fortel Eitungjerde, dagleg leiar i Balholm AS. I 1996 trappa eg ned den faste jobben. Mykje var dugnadsbasert i byrjinga. Det første året produserte vi 8 flasker som vi selde lokalt. Produksjonen auka til flasker alt det tredje året, og vi selde til butikkar i heile Sogn og Fjordane og etter kvart òg til Bergen og Austlandet, fortel Eitungjerde. I fjor produserte Balholm jus av 5 tonn eple. 7 blei eit svært godt år for oss, det første året der vi verkeleg tente pengar. Omsetninga kom opp i 6,2 millionar kroner, og driftsmarginen før skatt var på 11 prosent. Det siste året har konkurransen blitt skarpare. Vi må derfor tenkje utvikling heile tida. Vi spissar den økologiske profilen, introduserer nye jusvariantar og tek i bruk flasker på,33 l for lunsjmarknaden. I tillegg har vi starta opp eit spennande prosjekt med bakerikjeda Godt Brød. Vi leverer spesialtappa jus som er produsert av såkalla rekruttfrukt. For at frukta skal kunne godkjennast som økologisk, må ho ha tre års karenstid etter at bonden har slutta med sprøytemiddel og kunstgjødsel. Rekruttfrukt er den frukta som blir hausta første og andre året etter omlegginga. Etter at marknaden begynte å betale nesten økologisk pris for denne frukta, har Sogn no meir frukt-areal under omlegging enn ferdig økologisk areal altså meir enn ei dobling det første prosjektåret! Balholm leverer ferskpressa jus til daglegvarehandelen gjennom Norgesgruppen (ASKO) og ICA og grossistar i Bergen, Oslo og Trondheim og sysselset ni personar. Balholm fekk Bygdeutviklingsprisen i 8. t Rune Haug og Åge Eitungjerde eig Balholm saman med Eli-Grete Høyvik

16 Forretningsmessig tenesteyting Framleis vekst i tenester til oljeverksemda Acos: Store moglegheiter innanfor dokumenthandtering Framleis moderat vekst i omsetning og sysselsetjing Størst vekst innanfor oljerelatert verksemd Nedgang i aktiviteten til arkitektane 9 Forretningsmessig tenesteyting omfattar juridiske tenester, rekneskap, bedriftsrådgiving, databehandling, arkitekttenester, byggtekniske tenester og anna konsulentverksemd. Næringa sysselset 23 i og 25 i. Det utgjer høvesvis og 5 prosent av sysselsetjinga i dei to fylka. 8 9 TINA FARDAL, dagleg leiar i Acos AS, Straume ACOS, som har hovudkontor på Straume like utanfor Bergen, har spesialisert seg på utvikling og sal av programvare til offentleg forvaltning. På elleve år har selskapet utvikla eit stort kompetansemiljø med 8 tilsette og fem kontor rundt om i Noreg. Dagleg leiar Tina Fardal fortel at dei har 28 verksemder på kundelista. Det er dokumenthandterings- og arkivsystemet WebSak som er grunnpilaren i produktporteføljen vår, men vi leverer òg løysingar til barnevern, sosial, pleie og omsorg og intranett/internett. Vi er leverandør til 19 kommunar, mange departement og statlege verksemder. I 7 fekk vi kontrakt med Flytoget, som var den første kunden vår frå privat sektor, seier Fardal. Vi ser store moglegheiter i privat sektor. Behovet for gode arkivsystem er stort også for private verksemder, men løysingane må ikkje vere for komplekse og vanskelege å ta i bruk. ACOS har derfor sett at løysinga er å utvikle funksjonaliteten i verktøya som brukarane alt kjenner til. Kan du handtere Outlook, kan du òg handtere arkiv- og saksbehandlingssystemet vårt, WebSak Fokus, seier Fardal. ACOS har vore gjennom ein sterk vekst. I fem år på rad har selskapet vore gasellebedrift. Veksten held fram, men ikkje i like stor fart som tidlegare. Vi har ein solid økonomi, og dei fleste kundane våre er i offentleg sektor. Det er trygt i desse turbulente tidene, seier Fardal. Ho er likevel innstilt på at investeringane i det offentlege vil gå noko ned. Så langt har konjunkturnedgangen bidrege til auka tilgang på systemutviklarar. Så foreløpig har det slått positivt ut for oss, avsluttar Fardal. 8 7 Foto: Berit Steffensen, Sparebanken Vest. 6 5 PSWinCom: Med vind i segla Ei næring i vekst Forretningsmessig tenesteyting er ei av næringane som har hatt sterkast vekst dei siste åra. Dei tre siste åra har det komme over 6 nye sysselsette innanfor forretningsmessig tenesteyting i. I Sogn og Fjordane har veksten vore på ca. 35 sysselsette. Marknadssituasjonen i 8 har vore god for denne næringa, som har oppdrag for mellom anna petroleumsindustrien og bygg og anlegg. Nesten 6 prosent av bedriftene i og 5 prosent av bedriftene i Sogn og Fjordane auka omsetninga i 8. Utflating i 9 Sjølv om næringa trur at veksten skal halde fram i 9, er det venta ei utflating i forhold til tidlegare. Rundt halvparten av dei vel bedriftene som har svart på bedriftsundersøkinga for Næringsbarometeret, ventar ein moderat omsetningsvekst i prosent trur det blir mindre aktivitet. Det er store for- skjellar i næringa. Særleg stor er optimismen innanfor IKT, der heile 8 prosent av bedriftene ventar auka omsetning i 9. Dei petroleumsrelaterte bedriftene har òg stor framtidstru, mens arkitektverksemdene ventar mindre aktivitet i 9. Næringa er arbeidsintensiv. Auka omsetning vil dermed seie auka sysselsetjing. Rundt prosent av bedriftene planlegg ein moderat vekst i sysselsetjinga i 9. Dei fleste nye arbeidsplassane er venta i oljerelatert verksemd. Store delar av arkitektverksemdene ventar derimot nedgang i sysselsetjinga. Investeringane flatar ut Eit teikn på at bedriftene ventar tøffare tider, er at investeringane flatar ut. Langt færre enn tidlegare planlegg å auke investeringsbudsjettet. Også når det gjeld lønnsemdsutvikling, er bedriftene meir nøkterne. Figur 1: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventingane for 8 (n = 17). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober Figur 2: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventingane for 8 (n = 32). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober 8. IVAR PRESTTUN dagleg leiar i PSWinCom AS, Florø PSWinCom blei etablert i 1992 og er i dag eit merkenamn innanfor mobil meldingstrafikk rundt SMS, MMS og mobilt Internett. Selskapet har ni medarbeidarar i Florø, Bergen og Kristiansand, og ambisjonane er alt anna enn låge. Vi har både ambisjonar og konkrete mål. I 8 landar vi på vel 24 millionar kroner i omsetning og eit resultat på mellom to og tre millionar. Neste år er målet millionar i omsetning når vi korrigerer for svakare vekst på grunn av venta nedkjøling i økonomien, seier dagleg leiar Ivar Presttun. Så langt har vi vore lite påverka av finansuroa. Trafikken er i vekst, kundetilgangen er god, og vi er fri for renteberande gjeld. Likevel vel vi å ta høgd for ein lågare vekst enn vi normalt ville hatt for 9. Produkta våre blir ofte brukte for å spare pengar på kommunikasjon med tilsette og kundar, så potensielt har vi ei oppside i nedgangstider. Foreløpig har PSWinCom kundar i 76 land, sjølv om fokuset er bedriftsmarknaden i Noreg. Kundelista tel rundt bedrifter. Så langt viser erfaringa at eksisterande kundar forsyner seg med stadig fleire produkt og tenester i SMS-løysingssortimentet til PSWinCom. Når du blir minna om legetimen, sender målarstanden på SMS til energiselskapet ditt, kommuniserer med nettbanken eller får kritiske driftsvarslingar, er det ikkje usannsynleg at nettopp PSWinCom står bak og handterer trafikken mellom bedrift og mobiloperatør. Mobilen er ikkje lenger berre ein telefon; vi snakkar no om ein kommunikasjonsterminal. Noreg er verdsleiande i SMS-bruk, og sjølv om utviklinga dei siste åra har vore eksplosiv, er vi berre i startgropa når det gjeld bruk av heilautomatiserte løysingar i bedriftsmarknaden, seier Presttun. 31

17 Varehandel Figur 1: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventingar for 8 (n = 59). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober Figur 2: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventingar for 8 (n = 247). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober 8. Næringa omfattar detaljhandel og reparasjon av hushaldsvarer og varer til personleg bruk, agentur-/engroshandel og motorkøyretøytenester. Næringa sysselset 32 6 i og 65 i Sogn og Fjordane, noko som utgjer høvesvis 14 og 12 prosent av sysselsetjinga i fylka. Sjølv med den usikre marknaden i dag ventar rundt prosent av bedriftene omsetningsvekst i 9. Også her skil seg ut med størst optimisme. Dei fleste bedriftene innanfor detaljhandel ventar at sysselsetjingsnivået held seg uendra i 9, Sunnfjord Auto: Bilsalet går ned Detaljhandelen i og auka med 4,4 prosent frå 7 til 8 (januar-september). Foto: Terje Rakke/Nordic Life AS/Fjord Norway. Etterspurnaden minkar Omsetninga i varehandelen flatar ut Handelsbedriftene trur likevel på auka lønnsemd Veksten er framleis størst i engrossektoren Finanskrisa har liten påverknad på sysselsetjinga Svakare vekst i 8 enn venta Den positive økonomiske utviklinga dei siste åra førte til stor optimisme i byrjinga av 8. Rundt halvparten av bedriftene i og venta ein kraftig vekst i alle delar av handelen. Mot slutten av året var det i underkant av prosent som meinte at marknadssituasjonen var god eller svært god. Det viser bedriftsundersøkinga for Næringsbarometeret, som omfattar over handelsbedrifter. Engroshandel på veksttoppen Mot slutten av 8 var det framleis optimismen som rådde innanfor agentur og engros. Statistikk frå SSB viser ein omsetningsvekst på 19 prosent i for første halvdel av 8 samanlikna med den same perioden i 7. Det er over landsgjennomsnittet på 8 prosent. er dermed det fylket i landet som har høgast vekst. ligg omtrent på landsgjennomsnittet med ein vekst på 7,5 prosent. Utviklinga i finansmarknaden den siste tida påverkar framtidsutsiktene for næringa. Av bedriftene som har svart på undersøkinga, er det no berre prosent som trur på framleis marknadsvekst i 9. På same tid i fjor trudde halvparten på ei positiv marknadsutvikling. 3 av bedrifter trur at marknaden vil bli verre. Heile 75 prosent av bedriftene ser for seg ein uendra eller moderat omsetningsauke. Petroleumsrelaterte bedrifter ventar den sterkaste veksten. Utfordringa til bilbransjen om dagen er at folk er så passive i forhold til finanskrisa. Bedriftsleiar Detaljhandel færre ventar positiv marknadsutvikling Også detaljhandelen har lågare forventingar til marknadsutsiktene for 9 enn for eitt år sidan. Berre 25 prosent av utvalet på 143 bedrifter trur på betring i marknaden. Det er ein markant nedgang frå fjoråret, der prosent venta ei positiv marknadsutvikling. Den internasjonale finansuroa påverkar den nasjonale renteutviklinga og inntektsveksten, og det kan medføre mindre privat etterspurnad. SSB stadfester nedgang i venta konsum i åra framover. Samanlikna med første halvdel av 7 ligg omsetningsveksten til i første halvdel av 8 omtrent på landsgjennomsnittet med 5,4 prosent. har den sjette lågaste veksten innanfor detaljhandel med 4,6 prosent. Bedriftene i er likevel meir positive enn i når det gjeld framtidsutsiktene for 9. Lågare omsetningsvekst i personbilsalet Fleirtalet av dei 74 motorkøyretøyrelaterte bedriftene i bedriftsundersøkinga meiner at den generelle marknadssituasjonen i dag er tilfredsstillande eller god. Omsetningsveksten i fylka for første halvår 8 samanlikna med same perioden i 7 er på 6,5 prosent. Både og Sogn og Fjordane ligg over landsgjennomsnittet på 5,3 prosent. Bilbransjen er ei svært konjunkturavhengig næring. Høg rente og forventingar om aukande arbeidsløyse slår raskt ut på etterspurnaden etter nye bilar. På slutten av 8 blei det varsla om masseoppseiingar og nedskjeringar hos norske underleverandørar til bilindustrien. Omtrent 3 av bedrifter trur likevel på auka omsetning i 9. Like mange ventar nedgang, og av desse ser 5 prosent for seg ein sterk omsetningsreduksjon. Samtidig er det venta vekst i sysselsetjinga på 2 prosent i og ein reduksjon på ein halv prosent i. Lønnsemda flatar ut 8 blei eit godt år for store delar av varehandelen. prosent av bedriftene hadde eit betre driftsresultat enn i 7. Trass i usikre framtidsutsikter er det nesten like mange som ventar vidare vekst i driftsresultatet i 9, men det er òg fleire som ventar svekt driftsresultat. Samla sett er optimismen mykje lågare enn for eitt år sidan i begge fylka. Trass i usikre tider i ein konjunkturavhengig bransje har ikkje Sunnfjord Auto merka stort til finanskrisa. Sunnfjord Auto er med 13 tilsette den femte største bilforhandlaren i Sogn og Fjordane og fører bilmerka Volvo, Renault og Landrover. Vi opplever lågare etterspurnad enn tidlegare, men ligg godt innanfor budsjettet, også når det gjeld nybilsal. Etterspurnaden i marknaden er enno stabil. Den tradisjonelle Volvo-kunden er ofte godt vaksen med god og ordna økonomi og blir ikkje påverka av finanskrisa på same måten som den yngre kjøpargruppa, fortel dagleg leiar Frank Kirkebø. Vi er heller ikkje påverka av fallet i kronekursen. Bilforhandlarar som er tungt inne på importsida, opplever stadig aukande innkjøpskostnader. Sunnfjord Auto er derimot lite påverka av det, for dei fleste bilane våre blir importerte frå Sverige. Omsetninga i 7 var veldig god for Sunnfjord Auto med driftsinntekter på 68 millionar kroner. Resultatet for 8 blir truleg litt lågare, men Kirkebø er likevel nøgd. I 9 ventar vi ein omsetningsreduksjon på mellom fire og fem millionar, men det vil ikkje nødvendigvis seie at resultatet blir dårlegare. Vi konsoliderer undervegs og tenkjer heile tida på å effektivisere. For å halde oppe resultatnivået fokuserer vi spesielt på å auke innteningspotensialet i bruktbilmarknaden. I tillegg rettar vi eit ekstra fokus mot verkstadverksemda. Vi har i dag godt belegg og ventar at arbeidsmengda skal auke, forklarer Kirkebø. Den gode konjunkturutviklinga dei seinare åra har sett Sunnfjord Auto på tanken om å utvide. Alt er klart for å starte å byggje ein ny butikk på 15 kvadratmeter, seier Kirkebø. Men slik marknadssituasjonen har utvikla seg, kan det ta lenger tid før vi bestemmer oss for å ta det første spadetaket. Saka skal opp til vurdering i neste styremøte, og det blir spennande å sjå kva vi blir einige om, avsluttar Kirkebø. FRANK KIRKEBØ Dagleg leiar Sunnfjord Auto, Førde 32 33

18 Offentleg sektor og personleg tenesteyting Auka offentlege investeringar Dei fleste kommunane kan sjå fram til realvekst i inntektene i 9 Vekst i frie midlar gir rom for auka investeringar Sysselsetjinga i kommunal sektor er venta å vere stabil Bedriftene innanfor personleg tenesteyting er framleis optimistiske med omsyn til omsetningsvekst og venter stabil eller aukande sysselsetjing Kvar tredje kommune ventar vekst innanfor barnehagesektoren. Krokane Barnehage i Florø. Foto: Infor Media AS. Distriktssenteret i Sogndal: Skal samle erfaringar frå utviklingstiltak STEINAR FREDHEIM Leiar for Distriktssenteret i Sogndal I 8 er det etablert eit nasjonalt kompetansesenter for distriktsutvikling med kontor i Steinkjer, Alstahaug og Sogndal. Distriktssenteret skal byggje opp ei fullstendig oversikt over kva som verkar og ikkje verkar i distrikts- og regionalutviklinga. Det skal gjerast gjennom å samle, systematisere og dele fakta og erfaringar frå utviklingstiltak i distrikta. Distriktssenteret i Sogndal er under oppbygging i desse dagar og skal ha seks tilsette. Her er dei nøgde med rekrutteringa så langt. I alt kom det inn 6 søknader frå høgt kvalifiserte søkjarar til stillingane som rådgivarar ved Distriktssenteret i Sogndal. Vi har no på plass fire av fem rådgivarar, og vi kjem til å vere i full drift frå januar 9, seier Steinar Fredheim, leiar for Distriktssenteret i Sogndal. I Sogndal har vi fått eit særleg ansvar for prosjekt knytte til reiseliv, bygdeutvikling, IKT, miljø og regional omstilling, seier Fredheim, som ser fram til å ta fatt på arbeidet. Det blir sett i gang mange distriktsutviklingsprosjekt i Noreg, men til no har det vore for lite fokus på systematisk deling av erfaringar frå arbeidet. Ei av dei viktigaste oppgåvene våre blir å systematisere og formidle kunnskap og erfaringar om vellykka lokale utviklingstiltak og gjere dei kjende gjennom aktiv støtte og rettleiing til lokale aktørar. Ei heilskapleg oversikt over utviklingstiltak blir òg eit viktig underlag når ein skal ta avgjerder om distriktspolitikken på lokalt, regionalt og nasjonalt nivå, seier Fredheim. Endring i sysselsetjing frå 8 til 9 Meir frie midlar Kommuneøkonomien har vore i fokus det siste året, og regjeringa har lova å ta grep for å auke inntektene til kommunane. Tal frå Finansdepartementet viser at kommunane i Sogn og Fjordane kjem til å få ein nominell vekst i dei frie inntektene på 8,4 prosent frå 8 til av 26 kommunar får ein vekst som er høgare eller lik veksten på landsbasis, som var på 6,9 prosent. Anslaget for kostnadsveksten i kommunesektoren er 4,5 prosent for 9, så dei fleste kommunane i kan sjå fram til ein reell auke i dei frie inntektene. Det kan komme vel med, for mange kommunar i fylket slit med svak økonomi. I 7 hadde kommunane i i gjennomsnitt eit negativt driftsresultat på 2,9 prosent av driftsinntektene og ei lånegjeld på kroner per innbyggjar. reknar med ein nominell vekst i dei frie inntektene på 6,9 prosent frå 8 til av 33 kommunar kan vente ein vekst som er høgare eller lik landsgjennomsnittet. Kommuneøkonomien i er mindre pressa enn i. I hadde kommunane i gjennomsnitt eit netto driftsresultat på 2,8 prosent av driftsinntektene og ei lånegjeld per innbyggjar på 23 5 i 7. Begge delar er vesentleg betre enn landsgjennomsnittet. Stabil sysselsetjing Næringsbarometeret har gjennomført ei undersøking blant kommunane i og for å fange opp utviklinga i den økonomiske situasjonen, sysselsetjinga og investeringsnivået i kommunane. 18 kommunar i og 13 kommunar i Sogn og Fjordane har svart på undersøkinga. Folketalet i desse kommunane til saman omfattar rundt 7 prosent av innbyggjarane i dei to fylka. Om lag halvparten av kommunane i utvalet ventar uendra sysselsetjing neste år både innanfor barnehagesektoren, pleie og omsorgssektoren og undervisningssektoren. Nærmare prosent av kommunane ventar ein nedgang i sysselsetjinga innanfor pleie og omsorgssektoren, mens like mange ventar vekst. Kvar tredje kommune ventar vekst innanfor barnehagesektoren, og rundt prosent ventar vekst i undervisningssektoren. Kommunane ventar stabil sysselsetjing på området sosiale tenester og innanfor administrative stillingar. Kommunane i utvalet rapporterer om ein samla vekst i investeringane på 6 prosent frå 8 til 9. Rundt 35 prosent av kommunane ventar at investeringsnivået for 9 skal halde seg uendra fram mot 12, mens over prosent ventar ein nedgang i investeringsnivået Ned Uendret Opp Barnehage/SFO Pleie og omsorg Undervisning Sosialtenester Andre tenester Figur 1: Delen av kommunar som ventar lågare, uendra eller auka sysselsetjing i 9 samanlikna med 8 (n = 31). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober 8. Kommuner i prosent Framleis vekst i personleg tenesteyting Bedriftene innanfor personleg tenesteyting viser moderate forventingar til utviklinga dei neste åra. Berre rundt 15 prosent av bedriftene ventar ei positiv marknadsutvikling i 9, mens nærmare prosent ventar ei forverring. Næringa er likevel blant dei mest optimistiske i undersøkinga når det gjeld forventingar om positiv utvikling i omsetninga. Nettodelen av bedrifter som ventar vekst i omsetninga i 9, er i overkant av prosent. Det er likevel ein klar nedgang frå den førre undersøkinga, då nettodelen som venta positiv utvikling, var på 5 prosent. Etter fleire år med vekst ventar no rundt 6 prosent av bedriftene uendra sysselsetjing i 9 samanlikna med 8. Det er òg nærmare prosent som ventar vekst i sysselsetjinga for neste år. Forventingane til auka sysselsetjing er størst i, med eit anslag om 15 prosent auke i 9. Tilsvarande vekst i er berekna til rundt 1 prosent. Låg lønnsemd prosent av bedriftene innanfor privat tenesteyting rapporterer om negativ driftsmargin for 7, og denne delen er venta å auke til 5 prosent for 8. Det er berre prosent av utvalet som ventar at driftsmarginen for 8 kjem til å overstige 5 prosent av omsetninga. Nettodelen som ventar betre lønnsemd i 9, er 15 prosent. Det er eit klart fall frå tidlegare år, då nærmare halvparten av utvalet venta betring. Dei svake lønnsemdstala gir seg utslag i mindre investeringar. Rundt halvparten av utvalet ventar at investeringane vil halde seg uendra, mens nettodelen som ventar vekst, er på knapt éin prosent. 6 5 Ved utgangen av 7 var det 81 5 sysselsatte i offentlig sektor i og 19 i Sogn og Fjordane, tilsvarende 35 prosent av sysselsettingen i fylket. Nærmere 6 prosent av arbeidsplassene er innenfor helse- og sosiale tjenester. Annen personlig tjenesteyting er undervisning, helse- og sosialtjenester utenfor det offentlige systemet, og dessuten bedrifter som driver med avfallshåndtering, frisering, skjønnhetspleie, begravelsesbyrå, interesseorganisasjoner, idrettslag o.l. Næringen sysselsetter rundt 85 personer i og 15 i. og 8 9 Figur 2: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventingane for 8 (n = 191). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober

19 Eigedom Kulturnæringane Knøsesmauet i Bergen. Foto: Bergen Reiselivslag/Oddleiv Apneseth. Stopp i bustadsalet Omsetninga av bustader i er nesten halvert Sterkt prisfall på bustader i Bergen Etterspurnaden etter næringseigedom har falle markant Bustadprisane held fram med å falle Etter at bustadmarknaden nådde toppen våren 7, har prisane på bustader i falle med prosent. Ein gjennomsnittleg bustad til ein verdi av 2,5 millionar kroner har altså falle med over 5 kroner. Prisnedgangen har vore like stor i Bergen som elles i fylket. Våren 7 blei bustader i Bergen omsette for ein gjennomsnittleg kvadratmeterpris på nesten 29 kroner. Berre Oslo hadde då eit høgare prisnivå. I desember 8 var gjennomsnittsprisen i Bergen nede i 23 kroner per kvadratmeter. Eigedomsnæringa sysselset 37 i og 45 i Sogn og Fjordane. Det tilsvarer høvesvis 2 og 1 prosent av sysselsetjinga i fylka. Dersom ikkje finanskrisa stabiliserer seg i første halvdel av 9, vil det få store konsekvensar for eigedomsbransjen. Leigeprisane vil gå nedover. Bedriftsleiar innanfor eigedom Den største prisnedgangen fann stad hausten 8. Samanlikna med dei andre storbyane har Bergen og Tromsø hatt størst prisnedgang på brukte bustader i 8. Det er delte meiningar om korleis den vidare utviklinga i bustadmarknaden vil bli. Renta er gått ned, noko som verkar positivt på marknaden. På den andre sida er arbeidsløysa på veg opp, og bankane er blitt meir restriktive i utlånspolitikken. Den store usikkerheita fører til at dei fleste potensielle kjøparane sit på gjerdet. Region Des. Des. Årleg 7 8 endr. i % Oslo,4,6-8 % Stavanger 29,2 27,5-6 % Bergen 26,6 23, -14 % Tromsø 26,6 22,7-15 % Trondheim 24,1 21,9-9 % Snitt Noreg 23,8 21,7-9 % Tabell 1: Kvadratmeterprisen for brukte bustader. Kjelde: NEF, EFF, Finn.no og ECON Pöyry. Markant fall innanfor næringseigedom Konjunkturnedgangen som sette inn hausten 8, får konsekvensar for næringseigedom òg. I Bergen er det inngått få leigekontraktar for næringseigedom dei siste tre fire månadene. Tidleg i haust var interessa framleis god, og prisen på nyoppussa sentrale lokale låg på 5 2 kroner per kvadratmeter. Lars Morten Kyte i Kyte Næringsmegling trur det er ei stund til vi får sjå det prisnivået igjen. Sjølv om Bergen historisk sett har hatt ei anna utviklingskurve enn Oslo, ventar vi eit markert prisfall her òg, kanskje ein nedgang på rundt 5 prosent det neste halvåret, seier Kyte. Det er i det siste blitt tilført ein god del kvadratmeter kontorlokale i form av nybygg, noko som gjer at det blir endå fleire ledige lokale. Fleire nybygg blir òg ferdigstilte dei neste månadene. Denne auken på tilbodssida vil bidra til lågare leigeprisar. Dei turbulente tidene vi er inne i, forsterkar utviklinga, seier Kyte. Rune Hansen, direktør i Eiendomsmegler Vest, kan fortelje at talet på omsette bustader i oktober 8 gjekk ned med prosent samanlikna med same månad året før. Nedgangen kom raskare og er meir dramatisk denne gongen enn på slutten av åttitalet. Vi trur at bustadprisane kjem til å halde fram med å falle i første halvdel av 9. I andre halvdel trur vi på ei stabilisering. Omsetningstida er òg ein viktig indikator på temperaturen i bustadmarknaden. I desember 8 tok det i gjennomsnitt 38 dagar frå ein bustad i Bergen var lagd ut for sal, til han var seld. På eitt år har altså omsetningstida minka med 12 dagar. I desember 6 var omsetningstida i Bergen nede i 16 dagar. I utanom Bergen har omsetningstida auka frå 38 dagar i desember 7 til 56 i desember 8. Fallhøgda ikkje like stor i Sjølv om etterspurnaden etter bustader i Sogn og Fjordane òg har gått mykje ned hausten 8, ser vi ikkje den same dramatikken som i. Tore Bergkvam i Eiendomsmegler Vest i Førde rapporterer om færre omsette bustader og nedgang i prisane. Mange ventar på at bustadprisane skal falle ytterlegare. Men vi har ikkje hatt like stor prisoppgang dei siste åra som dei store byane, og dermed er ikkje fallhøgda like stor, seier Bergkvam. og Figur 2: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9 samanlikna med forventingane for 8 (n = 71). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober 8. LARS MORTEN KYTE Kyte Næringsmegling Ekstremjazz på Voss. Foto: Vossa Jazz. Kulturnæringane ventar stabil eller aukande omsetning Mange bedrifter slit med dårleg lønnsemd Festivalar byggjer image og styrkjer grunnlaget for ny næring Nøkterne utsikter Etter fleire år med vekst og positiv marknadsutvikling er det no berre ein fjerdedel av bedriftene innanfor kulturnæringane som trur på ein betra marknadssituasjon i 9. Likevel ventar omkring halvparten av utvalet framleis vekst i omsetninga neste år. Nettodelen som ventar auka omsetning, er rundt prosent. Kvar tredje bedrift planlegg å auke sysselsetjinga i 9 samanlikna med 8. Mange bedrifter innanfor kulturnæringane slit med dårleg lønnsemd. Over halvparten av bedriftene i utvalet gjekk med underskot i 7, og rundt 45 prosent trur at også 8-rekneskapen vil vise negativt driftsresultat. Nettodelen som ventar styrkt lønnsemd i 9, er rundt prosent. Festivalar i vekst Talet på festivalar i Europa har auka frå rundt til omtrent dei siste 6 åra, og sidan tidleg i 199-åra har ein heil global industri av festivalar og events utvikla seg. Ifølgje Statistisk sentralbyrås undersøking om bruk av kulturtilbod går nesten tre av ti nordmenn Vi samlast på festivalen på festival, og halvparten av befolkninga meiner at kulturtilbod like i nærleiken er ein viktig trivselsfaktor. Folk flest er villige til å bruke meir ferie, pengar og tid på å dyrke ein festivallivsstil avgrensa i tid og rom. Festivalane engasjerer og set folk i bevegelse. Agderforskning har lagt fram ein rapport som viser at det er store økonomiske og marknadsmessige ringverknader av festivalar. I tillegg til økonomiske ringverknader kjem meirverdi knytt til det sosiale og kulturelle miljøet, turisme, identitet, sjølvbilde og omdømme. Ekstreme Voss På Voss er dei svært bevisste på at festivalane er viktige, både for innbyggjarane, reiselivet og anna næringsliv. Derfor har Vossajazz, Ekstremsportveko, Voss Cup og Osafestivalen stifta partslaget Festival Voss, som skal vere eit kompetansesenter for store arrangement knytte til kultur og sport. Formålet med Festival Voss er å sikre samarbeid, samordning og kompetanseoverføring mellom dei enkelte festivalane og mellom oss og andre festivalarrangørar både lokalt og nasjonalt, seier Trude Storheim, dagleg leiar for Vossajazz. Vi har stor nytte av å stå samla og vere med på å byggje opp under eit felles image for Voss. Derfor legg vi òg vekt på å ha cross over -arrangement som trekkjer element frå den eine festivalen over i andre festivalar. Eit døme på det er ekstremjazz, der vi legg konsertar til nye og spektakulære arenaer kvart år, seier Storheim, som understrekar at sjølv om dei arbeider med straumlinjeforming og profesjonalisering av festivalarbeidet, er det entusiasme, lidenskap og galskap som er det viktigaste fundamentet for ein vellykka festival. Turtagrø for fjellentusiastar Entusiasme og lidenskap er det i fullt mon på Turtagrø. Der har dei i seks år arrangert Fjellfilmfestival i midten av september. Festivalen, som har som formål å fremje naturfilm og fjellkultur på ein positiv måte, blei grunnlagt av den tidlegare eigaren av Turtagrø hotell Ole Drægni, saman med magasinet Fri Flyt og Den Norske Turistforening. Over 8 menneske var samla på Fjellfilmfestival i 8. Det kunne sikkert vore dobbelt så mange, men vi har ikkje kapasitet til fleire, seier festivalsjef Trygve Sunde Kolderup. Kolderup er òg ansvarleg for HighCamp Turtagrø, som blir marknadsført som verdas største topptursamling. Hyggjelege menneske, tindar, bratte fjellsider, heftige rytmar, underhaldande lysbileteshow og nyttige kurs. Slik kan ein kort og greitt oppsummere topptursamlinga på Turtagrø, seier Kolderup. og Figur 1: Nettodelen bedrifter som ventar vekst i 9, samanlikna med forventingane for 8 (n = 47). Kjelde: Næringsbarometeret, oktober 8. Kulturnæringane er definerte som næringar som framstiller produkt med primært kommunikative eigenskapar. I denne artikkelen omfattar næringsgruppa bedrifter innanfor annonse- og reklameverksemd, design, og næringsgruppa fritidsverksemd, kulturell tenesteyting og sport

20 Kjelder Hovedkjelder Bedriftsundersøkinga for Næringsbarometeret/ NHO Kommuneundersøkinga for Næringsbarometeret NAV Statistisk Sentralbyrå (SSB) Arbeidsmarknaden Artikkelen er utarbeidd av Erik Andersen i NAV Sogn og Fjordane. Norsk og internasjonal økonomi Artikkelen er utarbeidd av Kristoffer Eide Hoen i NHO. Samferdsel - Effektiv transport ein forutsetning for videre vekst EUs reviderte hvitbok for transportpolitikken Lerum AS, Sogndal ved konsernsjef Trine Lerum Hjellhaug NHO Samferdselsløftet Nasjonal transportplan Statens Vegvesen Bygg og anlegg NCC Anlegg Vest ved distriktssjef Henning Simonsen Eigedom Eiendomsmegler Vest Kyte Næringsmegling NEF Industri Bergens Tidende Eidsvik Skipsbyggeri Uskjedalen, Kvinneherad ved dagleg leiar Svein Arne Eidsvik Norsk industri Norges rederiforbund Olje- og energidepartementet Petroleum Conoco Phillips Olje- og energidepartementet Oljeindustriens Landsforening Safety Tools Allmet ved Reidar Olsen Samfunns- og næringslivsforskning AS, SNF Vindkraft til havs Artikkelen er utarbeidd av Rolf Middelthon-Moe i Innovasjon Norge NFR Foresight 7: Offshore vindenergi RENERGI. Rapport: HOUSE OF LORDS, European Union Committee, 27th Report of Session 7 8, The EU s Target for Renewable Energy: % by. Fiskeri og fiskeindustri Artikkelen er utarbeidd av professor Ragnar Tveterås ved Universitetet i Stavanger. Fiskeridirektoratet Havbruk Artikkelen er utarbeidd av professor Frank Asche ved Universitetet i Stavanger. Fiskeridirektoratet Kontali Transport og skipsfart Eidesvik AS, Bømlo ved administrerende direktør Jan Fredrik Meling Norges Rederiforbund Sparebanken Vest Reiseliv Cruise Norway ved Wenche Eeg Fjord Norge ved adm. dir Kristian Jørgensen Gloppen hotell ved Dag Moen Innovasjon Norge Landbruk Balholm AS ved dagleg leiar Åge Eitungjerde Fylkesmannen i ved seniorrådgiver Torbjørn Takle Hardanger Fjordfrukt ved daglig leder Øyvind Dagestad Norsk Institutt for Landbruksforskning, NILF Forretningsmessig tenesteyting Acos, Straume ved dagleg leiar Tina Fardal PSWinCom AS ved dagleg leiar Ivar Presttun Varehandel Sunnfjord Auto ved dagleg leiar Frank Kirkebø Offentleg sektor og privat tenesteyting Distriktssenteret - Sogndal ved leiar Steinar Fredheim Finansdepartementet, statsbudsjettet 9 Kulturnæringane Agderforskning Destinasjon Voss Fri Flyt ved Trygve Sunde Kolderup Vossajazz ved Trude Storheim Ansvarlege utgjevarar Partnarane bak Næringsbarometeret Styringsgruppe Kenneth Stien, NAV Frode Henden, NAV Nina Broch Mathisen, Innovasjon Norge Halvor Flatland, Innovasjon Norge Tom Knudsen, NHO Liv Bodil Baug, NHO Jan Per Styve, fylkeskommune Endre Høgalmen, fylkeskommune Jørn Lekve, Sparebanken Vest Næringsbarometeret er utarbeidd i samarbeid mellom utgjeverane og Asplan Analyse ved prosjektleiar cand. polit. Lise Haaland Eriksen og prosjektmedarbeidarane siviløkonom Kristin Barvik, siviløkonom Adelhei Smeland og siviløkonom Sven Haugberg. Redaksjon Erik Andersen, NAV Liv Bodil Baug, NHO Liv Næss, Sparebanken Vest Lars Tveit, Fylkeskommune Bjarne Hollund, Innovasjon Norge Lise Haaland Eriksen (prosjektleiar) Produksjon Markedsavdelingen AS/Printers AS ved Wenche Slettebø Redaksjonen er avslutta 5. januar 9 Regional utvikling Region Folketal per 1. januar 8 Folketalsvekst 1. januar 3 1. januar 8 Sysselsette etter arbeidsstad per Sysselsetjingsvekst i 7 Arbeidsledige i prosent av arbeidsstyrken per desember 8 Framtidsutsikter per oktober ,8 % ,9 % 1,8 % Bergen/Os ,6 % ,8 % 1,9 % Region Vest ,8 % ,8 % 1,9 % Nordhordland , % ,5 % 1,6 % Sunnhordland ,3 % ,1 % 1,2 % Hardanger/Voss , % ,1 % 1,6 % Halvparten av bedriftene ventar ei stabil marknadsutvikling i 9, mens prosent ventar ei forverring. Det er særleg byggje- og anleggsnæringa som ventar nedgang i marknaden. 6 prosent av bedriftene planlegg stabil sysselsetjing i 9, mens 15 prosent ventar nedgang. Samla reknar ein med ein sysselsetjingsnedgang på 1 2 prosent. 696 bedrifter har svart på undersøkinga. Halvparten av bedriftene ventar ei stabil marknadsutvikling i 9, mens kvar tredje bedrift ventar ei forverring. Det er særleg byggje- og anleggsnæringa og transport som ventar nedgang i marknaden. 75 prosent av bedriftene planlegg stabil sysselsetjing i 9, mens cirka prosent ventar nedgang. 137 bedrifter har svart. 6 prosent av bedriftene ventar ei stabil marknadsutvikling i 9, mens 25 prosent ventar ei forverring. Det er særleg innanfor bygg og anlegg og industri det er venta nedgang. 65 prosent av bedriftene planlegg stabil sysselsetjing i 9, mens vel prosent ventar nedgang. 112 bedrifter har svart. 6 prosent av bedriftene ventar ei stabil marknadsutvikling i 9, mens vel prosent ventar ei forverring. Det er særleg innanfor industri det er venta nedgang i marknaden. Det gjeld oljerelatert så vel som landbasert industri. 7 prosent av bedriftene planlegg stabil sysselsetjing i 9, mens cirka prosent ventar auka sysselsetjing. Industrien ventar stabil sysselsetjing i bedrifter har svart. 5 prosent av bedriftene ventar ei stabil marknadsutvikling i 9, mens nesten prosent ventar ei forverring. Det er særleg innanfor reiseliv, industri og transport det er venta nedgang i marknaden. To av tre bedrifter planlegg stabil sysselsetjing i 9, mens cirka prosent ventar ein auke i sysselsetjinga. 141 bedrifter har svart ,9 % ,5 % 1,4 % Sogn ,7 % ,4 % 1,1 % Nordfjord ,6 % ,6 % 1,9 % Sunnfjord ,5 % ,7 % 1,3 % 5 prosent av bedriftene ventar ei stabil marknadsutvikling i 9, mens nesten prosent ventar ei forverring. Det er særleg innanfor industri det er venta nedgang i marknaden. Tre av fire bedrifter planlegg stabil sysselsetjing i 9. Få planlegg å redusere bemanninga. 124 bedrifter har svart. 55 prosent av bedriftene ventar ei stabil marknadsutvikling i 9, mens 25 prosent ventar nedgang i marknaden. Det er særleg innanfor industri, transport og forretningsmessig tenesteyting det er venta nedgang i marknaden. Byggje- og anleggsbransjen er relativt optimistisk. Halvparten av bedriftene planlegg stabil sysselsetjing i 9, mens 25 prosent planlegg å tilsetje fleire. 135 bedrifter har svart. Halvparten av bedriftene ventar ei stabil marknadsutvikling i 9, mens prosent ventar ei forverring. Det er særleg byggje- og anleggsnæringa som ventar nedgang i marknaden. To av tre bedrifter ventar stabil sysselsetjing i 9, mens cirka prosent ventar å tilsetje fleire. 3 bedrifter har svart

Utfordringar i vente. Januar 2009

Utfordringar i vente. Januar 2009 Januar 9 Utfordringar i vente Bedriftene ventar redusert aktivitetsnivå. Prognosar bedriftene gav i desember 8 tyder på nullvekst i sysselsetjinga i 9. Næringsbarometeret er utarbeidd i samarbeid mellom

Detaljer

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Folketalsutviklinga i PANDA vert bestemt av fødselsoverskotet (fødde minus døde) + nettoflyttinga (innflytting minus utflytting). Fødselsfrekvensar og dødsratar

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Framtidas bustadbehov blir i hovudsak påverka av størrelsen på folketalet og alderssamansettinga i befolkninga. Aldersforskyvingar i befolkninga forårsakar

Detaljer

Næringsbarometeret for Hordaland januar 2012. Utarbeidd av ideas2evidence i samarbeid med partane bak Næringsbarometeret

Næringsbarometeret for Hordaland januar 2012. Utarbeidd av ideas2evidence i samarbeid med partane bak Næringsbarometeret Næringsbarometeret for Hordaland januar 2012 Utarbeidd av ideas2evidence i samarbeid med partane bak Næringsbarometeret Partnarskapet bak Næringsbarometeret Innovasjon Norge Hordaland NAV Hordaland NHO

Detaljer

Barnevern 2012. Tall fra Statistisk Sentralbyrå (SSB)

Barnevern 2012. Tall fra Statistisk Sentralbyrå (SSB) Barnevern 2012 Tall fra Statistisk Sentralbyrå (SSB) Fleire barn under omsorg I 2012 mottok 53 200 barn og unge i alderen 0-22 år tiltak frå barnevernet, dette er ein svak vekst på 2 prosent frå 2011,

Detaljer

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11 Konsekvensanalyse Vegomlegging Etnesjøen Juni 2011 AUD-rapport nr. 12-11 Utgivar: Hordaland fylkeskommune, Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) http://www.hordaland.no/aud Tittel: Konsekvensanalyse

Detaljer

Kompetansearbeidsplassar i Hordaland

Kompetansearbeidsplassar i Hordaland Kompetansearbeidsplassar i Hordaland AUD-rapport nr. 8 11 September 211 1 Tal kompetansearbeidsplassar i Hordaland har vekse med 21 % i perioden 22 29, mot 17 % i landet som heile. Alle regionane i Hordaland

Detaljer

Godt nytt år? Januar 2010

Godt nytt år? Januar 2010 Januar 21 Godt nytt år? Framtidsutsiktene er blitt langt betre det siste året, men framleis er investeringslysta minimal. Verkstadsindustrien har tøffe tak med vesentleg svakare ordresituasjon. Næringsbarometeret

Detaljer

Mai 2008. Lyse utsikter - men veksten blir dempa. Næringsbarometeret er utarbeidd i samarbeid mellom Asplan Analyse og partnarane bak barometeret:

Mai 2008. Lyse utsikter - men veksten blir dempa. Næringsbarometeret er utarbeidd i samarbeid mellom Asplan Analyse og partnarane bak barometeret: Mai 2008 Lyse utsikter - men veksten blir dempa Næringsbarometeret er utarbeidd i samarbeid mellom Asplan Analyse og partnarane bak barometeret: Innhald Næringsbarometeret tek pulsen på næringslivet Næringsbarometeret

Detaljer

Presentasjon mai januar 2006 2010. Utarbeidet i samarbeid mellom Asplan Analyse og Partnerne bak Næringsbarometeret:

Presentasjon mai januar 2006 2010. Utarbeidet i samarbeid mellom Asplan Analyse og Partnerne bak Næringsbarometeret: Presentasjon mai januar 2006 2010 Sogn Bergen og Næringsråd Fjordane Utarbeidet i samarbeid mellom Asplan Analyse og Partnerne bak Næringsbarometeret: Samarbeid mellom ulike fagområder i to Vestlandsfylker

Detaljer

Kunnskapsbaserte næringsklyngjer

Kunnskapsbaserte næringsklyngjer Bergensregionen Kunnskapsbaserte næringsklyngjer Bergensregionen har sterke kunnskapsmiljø og utviklingsaktørar innan dei prioriterte næringane i regionen: ENERGI: Olje, gass og fornybar energi MARITIME

Detaljer

Vestlandet ein stor matprodusent

Vestlandet ein stor matprodusent Vestlandet ein stor matprodusent Halvparten av sjømatproduksjonen i Norge skjer på Vestlandet Hordaland Vestlandet 2001 Mill. kr % av landet Mill. kr % av landet Jordbruk 499 4,7 3 084 29,2 Fiske og fiskeoppdrett

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Samandrag Om lag 46 400 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 2. kvartal 2007. Dette er ein nedgang frå 1. kvartal i år då 69 700 hushaldskundar skifta leverandør.

Detaljer

ARBEIDSMARKNADEN I 2014

ARBEIDSMARKNADEN I 2014 ARBEIDSMARKNADEN I 2014 Av Jorunn Furuberg Samandrag Gjennom fleire år har norsk økonomi vore prega av ein høg oljepris og høge oljeinvesteringar. I fjor flata veksten i oljeinvesteringane ut, og i andre

Detaljer

Kor mange blir vi i Hordaland? Fylkesordførar Tom-Christer Nilsen

Kor mange blir vi i Hordaland? Fylkesordførar Tom-Christer Nilsen Kor mange blir vi i Hordaland? Fylkesordførar Tom-Christer Nilsen Verden 2050 1400 Befolkningsendring 1200 1000 800 600 400 200 0-200 5000000 BNP/Etterspørselsvirkning 4000000 3000000 2000000 1000000

Detaljer

8. Museum og samlingar

8. Museum og samlingar Kulturstatistikk Liv Taule 8. I var det 34 millionar sgjenstandar og fotografi, 9 millionar besøk, 2 660 utstillingar og 4 765 kulturhistoriske bygningar i dei 88 seiningane som er inkluderte i sstatistikken.

Detaljer

// PRESSEMELDING nr 1/2013. Pressemelding fra NAV Sør-Trøndelag 01.02.2013

// PRESSEMELDING nr 1/2013. Pressemelding fra NAV Sør-Trøndelag 01.02.2013 Pressemelding fra NAV Sør-Trøndelag 01.02.2013 // PRESSEMELDING nr 1/2013 Stabil ledighet i Sør-Trøndelag I januar sank arbeidsledigheten i Sør-Trøndelag med 3 prosent sammenlignet med samme tid i fjor.

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

Talet på bedrifter innan eigedom har auka særleg sterkt i nokre av regionane rundt Bergen.

Talet på bedrifter innan eigedom har auka særleg sterkt i nokre av regionane rundt Bergen. Endringar i talet på bedrifter i Hordaland Fleire bedrifter med tilsette Talet på bedrifter i Hordaland auka 2002-2005 med 7 %. I same periode har talet på bedrifter med tilsette auka med 4,5 %. Auken

Detaljer

Avdeling for regional planlegging

Avdeling for regional planlegging Møte med Avdeling for regional planlegging MD Presentasjon av utfordringar i fylket Fylkesrådmann Jan Øhlckers Tysdag 22.september 2009 DN: Størst variasjon er det i Sogn og Fjordane som har 22 vegetasjonsgeografiske

Detaljer

Arbeidsmarkedet i handels- og tjenesteytende næringer

Arbeidsmarkedet i handels- og tjenesteytende næringer Tusen personer Virkes arbeidsmarkedsbarometer gir oversikt over statistikk og analyser for dagens situasjon når det gjelder sysselsetting og ledighet relatert til handels- og tjenesteytende næringer. Arbeidsmarkedet

Detaljer

FAFO 5. februar 2009. Arbeidsinnvandrere og arbeidsledighet v Stein Langeland Arbeids- og velferdsdirektoratet

FAFO 5. februar 2009. Arbeidsinnvandrere og arbeidsledighet v Stein Langeland Arbeids- og velferdsdirektoratet FAFO 5. februar 2009 Arbeidsinnvandrere og arbeidsledighet v Stein Langeland Arbeids- og velferdsdirektoratet Markert omslag i arbeidsmarkedet 120000 110000 100000 90000 80000 70000 60000 50000 40000 30000

Detaljer

HORDALANDD. Utarbeidd av

HORDALANDD. Utarbeidd av HORDALANDD FYLKESKOMMUNE Utflyttingar frå Hardanger Utarbeidd av Hordaland fylkeskommune Analyse, utgreiing og dokumentasjon August 28 INNLEIING: Analysen er utarbeidd som ein del av Hordaland fylkeskommune

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Om tabellene. April 2014

Om tabellene. April 2014 Om tabellene "Om statistikken - Arbeidssøkere", "Om statistikken - Ledige stillinger" og "Om statistikken - Sesongjustering" finner du på nav.no ved å følge lenkene under relatert informasjon på siden

Detaljer

Folketal, verdiskaping og kunnskapsproduksjon på Vestlandet

Folketal, verdiskaping og kunnskapsproduksjon på Vestlandet Folketal, verdiskaping og kunnskapsproduksjon på Vestlandet Mai 2010 AUD- rapport nr. 6-10 Folketal, verdiskaping og kunnskapsproduksjon på Vestlandet Dei fire vestlandsfylka Rogaland, Hordaland, Sogn

Detaljer

13. Sendetida på TV aukar

13. Sendetida på TV aukar Kulturstatistikk 2004 Radio og TV 3. Sendetida på TV aukar Dei siste fire åra ser det ut til at folk brukte mindre tid på radiolytting og fjernsynssjåing. Samstundes har sendetida i TV auka, medan sendetida

Detaljer

Finnmarks fremtidige arbeidsmarked. Av Sveinung Eikeland og Ivar Lie, Norut NIBR Finnmark as

Finnmarks fremtidige arbeidsmarked. Av Sveinung Eikeland og Ivar Lie, Norut NIBR Finnmark as Finnmarks fremtidige arbeidsmarked Av Sveinung Eikeland og Ivar Lie, Norut NIBR Finnmark as 1 Finnmarks fremtidige arbeidsmarked handla 1.1.26 om 37762 personar (35614 sysselsette og 2148 ledige), som

Detaljer

Utviklingen på arbeidsmarkedet

Utviklingen på arbeidsmarkedet Utviklingen på arbeidsmarkedet SAMMENDRAG Den registrerte arbeidsledigheten var ved utgangen av april på 38 800 personer, noe som tilsvarer 1,6 prosent av arbeidsstyrken. Det er over 20 år siden arbeidsledigheten

Detaljer

Gode utsikter frå toppen. Januar 2008. Behovet for arbeidskraft er framleis svært høgt God lønnsemd blir teken ut i auka investeringar

Gode utsikter frå toppen. Januar 2008. Behovet for arbeidskraft er framleis svært høgt God lønnsemd blir teken ut i auka investeringar Januar 28 Gode utsikter frå toppen Behovet for arbeidskraft er framleis svært høgt God lønnsemd blir teken ut i auka investeringar Næringsbarometeret er utarbeidd i samarbeid mellom Asplan Analyse og partnarane

Detaljer

Mai 2006. Utarbeidd i samarbeid mellom av Asplan Viak og:

Mai 2006. Utarbeidd i samarbeid mellom av Asplan Viak og: Mai 26 Veksten og optimismen i næringslivet held fram Halvparten av bedriftsleiarane trur på auka omsetnad Kapasitetsgrensa er i ferd med å bli nådd Næringslivet treng over 7 fleire medarbeidarar Det er

Detaljer

Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning

Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning Framtidig tilbod av arbeidskraft med vidaregåande utdanning Av: Jorunn Furuberg Samandrag Dersom framtidige generasjonar vel utdanning og tilpassing på arbeidsmarknaden slik tilsvarande personar gjorde

Detaljer

resultat Innovasjon Noreg Akersgata 13 Postboks 448 Sentrum 0104 Oslo T: 22 00 25 00 F: 22 00 25 01 post@innovasjonnorge.no www.innovasjonnorge.

resultat Innovasjon Noreg Akersgata 13 Postboks 448 Sentrum 0104 Oslo T: 22 00 25 00 F: 22 00 25 01 post@innovasjonnorge.no www.innovasjonnorge. Innovasjon Noreg Akersgata 13 Postboks 448 Sentrum 0104 Oslo T: 22 00 25 00 F: 22 00 25 01 post@innovasjonnorge.no www.innovasjonnorge.no 09viktige resultat Design og layout: Creuna Foto: Bjørn Jørgensen/Samfoto

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

12. Færre besøk ved norske kinoar

12. Færre besøk ved norske kinoar Kulturstatistikk 004. Færre besøk ved norske kinoar I 004 rapporterte kinoane om millionar besøkjande. Dette er ein nedgang på litt over million eller om lag 8 prosent. Nedgangen kom sjølv om kinoane hadde

Detaljer

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning navn på profil/kortversjon NORSKE ARBEIDSTAKARAR MED BERRE GRUNNSKOLE BØR TA MEIR UTDANNING 1 Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning Årets Vox-barometer syner at tilsette med

Detaljer

Bli verande eller reise vidare? avgjerande faktorar når høgt utdanna vel å bu og arbeide i distrikta

Bli verande eller reise vidare? avgjerande faktorar når høgt utdanna vel å bu og arbeide i distrikta Bli verande eller reise vidare? avgjerande faktorar når høgt utdanna vel å bu og arbeide i distrikta Bygdeforskingdagen, Trondheim 5. november 2013 Finn Ove Båtevik Ein studie av bedrifter og tilsette

Detaljer

5. Informasjons- og kommunikasjonsteknologi

5. Informasjons- og kommunikasjonsteknologi Geir Martin Pilskog 5. Informasjons- og kommunikasjonsteknologi i næringslivet Informasjons- og kommunikasjonsteknologi (IKT) har dei siste 25 åra vorte teke i bruk av stendig fleire føretak. I mange land

Detaljer

Statusrapportering for reiselivsnæringa i Møre og Romsdal - heile 2015

Statusrapportering for reiselivsnæringa i Møre og Romsdal - heile 2015 saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 12.02.2016 9256/2016 Lillian Sæther Sørheim Saksnr Utval Møtedato Regional- og næringsutvalet 01.03.2016 Statusrapportering for reiselivsnæringa i Møre

Detaljer

NAV Nord-Trøndelag Innvandrere og arbeidsliv

NAV Nord-Trøndelag Innvandrere og arbeidsliv NAV Nord-Trøndelag Innvandrere og arbeidsliv NAV, 26.11.21 Side 1 Hovedmålene til NAV flere i arbeid og aktivitet, færre på stønad et velfungerende arbeidsmarked rett tjeneste og stønad til rett tid god

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 200903324-51 Arkivnr. 520 Saksh. Farestveit, Linda Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 17.09.2013 EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER

Detaljer

Korleis skape samhandlig lokal og regionalt Solstrand, 26.september 2012

Korleis skape samhandlig lokal og regionalt Solstrand, 26.september 2012 Korleis skape samhandlig lokal og regionalt Solstrand, 26.september 2012 Steinar Johnsen, Seniorrådgivar, Innovasjon Norge Møre og Romsdal partnerskapen hoppid.no Hovudutfordring og strategi Auka tilfang

Detaljer

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Frå 1. juli i år vert det innført eit nytt regelverk for regionalstøtte i EØS-området, noko som krev

Detaljer

NORSK PETROLEUMSVERKSEMD

NORSK PETROLEUMSVERKSEMD 2014 NORSK PETROLEUMSVERKSEMD Send meininga di om Fakta 2014 til fakta@oed.dep.no Redaktør: Yngvild Tormodsgard, Olje- og energidepartementet Design: Artdirector/Klas Jønsson Papir: Omslag: Galerie art

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik SAKA GJELD: Omdømmemåling 2014 ARKIVSAK: 2014/816/ STYRESAK: 145/14 STYREMØTE: 08.12. 2014 FORSLAG

Detaljer

Konsekvensanalyse Ålvik/ Kvam

Konsekvensanalyse Ålvik/ Kvam Konsekvensanalyse Ålvik/ Kvam Reduksjonar i verksemda ved Bjølvefossen i 2001 Agnes Mowinckelsgt. 5, Postboks 7900 5020 Bergen Bergen, JUNI 2001 Rapport Rapporten er utgjeven av Avdeling for regional utvikling,

Detaljer

Forsiktig, men sårbar vekst

Forsiktig, men sårbar vekst Mai 2010 Forsiktig, men sårbar vekst Næringsbarometeret er utarbeidd i samarbeid mellom Asplan Viak og partnarane bak barometeret: 2 Næringsbarometeret tek pulsen på næringslivet Næringsbarometeret byggjer

Detaljer

Forsiktig, men sårbar vekst

Forsiktig, men sårbar vekst Mai 21 Forsiktig, men sårbar vekst Næringsbarometeret er utarbeidd i samarbeid mellom Asplan Viak og partnarane bak barometeret: 2 LEIAR 3 Næringsbarometeret tek pulsen på næringslivet Næringsbarometeret

Detaljer

10. Arkiv. Kulturstatistikk 2010 Statistiske analysar 127. Riksarkivet og statsarkiva leverer ut færre arkivstykke

10. Arkiv. Kulturstatistikk 2010 Statistiske analysar 127. Riksarkivet og statsarkiva leverer ut færre arkivstykke Kulturstatistikk 200 Statistiske analysar 27 0. Arkiv Riksarkivet og statsarkiva leverer ut færre arkivstykke Auke i lesesalbesøka ved dei statlege arkiva 0.. Nokre resultat Arkivverket består av Riskarkivet,

Detaljer

Saksframlegg. Sakshandsamar: Jostein Aanestad Arkivsaksnr.: 14/1629-4. Selskapstrukturen - Sogndal kulturhus. * Tilråding:

Saksframlegg. Sakshandsamar: Jostein Aanestad Arkivsaksnr.: 14/1629-4. Selskapstrukturen - Sogndal kulturhus. * Tilråding: Saksframlegg Sakshandsamar: Jostein Aanestad Arkivsaksnr.: 14/1629-4 Arkiv: Selskapstrukturen - Sogndal kulturhus * Tilråding: Sogndal Kulturhus AS vert vidareførd som eit heileigd kommunalt aksjeselskap.

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

Kjelde: Senter for fornybar energi, NTNU-ife-SINTEF J. Hals, Fornybar energi frå havet

Kjelde: Senter for fornybar energi, NTNU-ife-SINTEF J. Hals, Fornybar energi frå havet 1 Kjelde: Senter for fornybar energi, NTNU-ife-SINTEF 2 Mulegheiter innan fornybar energi frå havet Jørgen Hals, Senter for fornybar energi Stortingsauditoriet, 18. juni 2007 Om du ønsker, kan du sette

Detaljer

13. Er ikkje film lenger best på kino?

13. Er ikkje film lenger best på kino? Kulturstatistikk Hossein Moafi 13. Er ikkje film lenger best på kino? Nøkkeltal for kinoåret viser ein nedgang både når det gjeld besøk og kinobygg samanlikna med tidlegare år. Like fullt auka talet på

Detaljer

Bustadmarknaden i Sogn. Presentasjon for Sogn Regionrådsdag Tirsdag 21.april 2015 Leikanger

Bustadmarknaden i Sogn. Presentasjon for Sogn Regionrådsdag Tirsdag 21.april 2015 Leikanger Bustadmarknaden i Sogn Presentasjon for Sogn Regionrådsdag Tirsdag 21.april 2015 Leikanger Bakgrunn Mangel på adekvate bustader for sal eller leige er i stigande grad dei siste åra trekt fram som ein viktig

Detaljer

1. Krav til ventetider for avvikla (behandla) pasientar skal i styringsdokumenta for 2015 vere:

1. Krav til ventetider for avvikla (behandla) pasientar skal i styringsdokumenta for 2015 vere: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 16.01.2015 SAKSHANDSAMAR: Baard-Christian Schem SAKA GJELD: Differensierte ventetider ARKIVSAK: 2015/1407/ STYRESAK: 012/15 STYREMØTE: 04.02.

Detaljer

Produksjon og ringverknader i reiselivsnæringane

Produksjon og ringverknader i reiselivsnæringane HORDALAND FYLKESKOMMUNE Analyse, utgreiing og dokumentasjon NOTAT Til: Arbeidslag for reiseliv Dato: 14. august 2008 Frå: Analyse, utgreiing og dokumentasjon Arkivsak: 200705160-4/RSTR Produksjon og ringverknader

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Sakshandsamar: Johannes Sjøtun Arkiv: 613 Arkivsaksnr.: 15/32. Kjøp av husvære. Vedlegg: Behov for kommunale husvære for vidare utleige

SAKSFRAMLEGG. Sakshandsamar: Johannes Sjøtun Arkiv: 613 Arkivsaksnr.: 15/32. Kjøp av husvære. Vedlegg: Behov for kommunale husvære for vidare utleige SAKSFRAMLEGG Sakshandsamar: Johannes Sjøtun Arkiv: 613 Arkivsaksnr.: 15/32 Kjøp av husvære Vedlegg: Bakgrunn: Lovheimel: Behov for kommunale husvære for vidare utleige SAKSOPPLYSNINGAR Behov Kommunstyret

Detaljer

Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret. Forvalting av særavtalekraft og konsesjonskraft

Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret. Forvalting av særavtalekraft og konsesjonskraft Vinje kommune Økonomi, plan og utvikling Arkiv saknr: 2015/2106 Løpenr.: 18241/2015 Arkivkode: 150 Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret Sakshandsamar: Gry Åsne Aksvik Forvalting av særavtalekraft

Detaljer

Om tabellene. Februar 2016

Om tabellene. Februar 2016 Hovedtall om arbeidsmarkedet. Om tabellene "Om statistikken - Arbeidssøkere", "Om statistikken - Ledige stillinger" og "Om statistikken - Sesongjustering" finner du på nav.no ved å følge lenkene under

Detaljer

Om tabellene. Mars 2015

Om tabellene. Mars 2015 Hovedtall om arbeidsmarkedet. Om tabellene "Om statistikken - Arbeidssøkere", "Om statistikken - Ledige stillinger" og "Om statistikken - Sesongjustering" finner du på nav.no ved å følge lenkene under

Detaljer

Vegbygging eit klimatiltak?

Vegbygging eit klimatiltak? Vegbygging eit klimatiltak? Eit studie av energi- og miljøsparande tiltak i Lerum Frakt SA. Eit samarbeid mellom Lerum Fabrikker AS, Lerum Frakt SA, Transnova og Vestlandsforsking. Om Lerum Det starta

Detaljer

Utviklingen på arbeidsmarkedet

Utviklingen på arbeidsmarkedet SAMMENDRAG Norge er nå inne i en høykonjunktur med lav arbeidsledighet og svært sterk sysselsettingsvekst. Arbeidsledigheten er på sitt laveste siden 1988 og går ned for alle yrkesgrupper og i alle fylker.

Detaljer

14. Radio og TV. Liv Taule

14. Radio og TV. Liv Taule Kulturstatistikk Liv Taule 4. Det norske radio- og TV-landskapet har varierte programtilbod. Dei fleste kanalane sender no stort sett heile døgnet. Folk ser meir på TV og lyttar meir på radio. Radio- og

Detaljer

I landet er det 79 623 heilt ledige. Dette er 2,9 prosent av arbeidsstokken, og er ei auke på 7,4 prosent samanlikna med same periode i fjor.

I landet er det 79 623 heilt ledige. Dette er 2,9 prosent av arbeidsstokken, og er ei auke på 7,4 prosent samanlikna med same periode i fjor. Nr.: 9/ 215 2. oktober 215 Mindre auke i arbeidsløysa enn frykta Med tanke på utviklinga i arbeidsmarknaden hadde vi frykta ei større auke i arbeidsløysa enn det vi nå ser ved utgangen av september. Når

Detaljer

Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes. AUD-notat nr. 1-2015

Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes. AUD-notat nr. 1-2015 Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes AUD-notat nr. 1-2015 Bakgrunn og metode Undersøkinga er utført på oppdrag frå Næringsseksjonen i Hordaland fylkeskommune Bakgrunnen

Detaljer

ARBEIDS- OG VELFERDSDIREKTORATET / STATISTIKK OG UTREDNING

ARBEIDS- OG VELFERDSDIREKTORATET / STATISTIKK OG UTREDNING ARBEIDS- OG VELFERDSDIREKTORATET / STATISTIKK OG UTREDNING // NOTAT Arbeidsmarkedet nå - desember 2011 Arbeidsmarkedet nå er et månedlig notat fra seksjon for Utredning i Arbeids- og velferdsdirektoratet.

Detaljer

Vurdering av allianse og alternativ

Vurdering av allianse og alternativ Leiinga Høgskulen i Volda Kunnskapsdepartementet Postboks 8119 Dep 0032 OSLO Postboks 500 6101 Volda Telefon: 70 07 50 00 Besøksadresse: Joplassvegen 11 6103 Volda postmottak@hivolda.no www.hivolda.no

Detaljer

ARBEIDSNOTAT ref. Nordmørskonferansen 2008

ARBEIDSNOTAT ref. Nordmørskonferansen 2008 Postadresse: Fylkeshuset, 6404 Molde Besøksadresse: Julsundveien 9 Telefon 71 25 80 00 Telefaks: 71 25 87 21 e-post: post@mrfylke.no www.mrfylke.no ARBEIDSNOTAT ref. Nordmørskonferansen 2008 Av Heidi-Iren

Detaljer

Med fleire bein å stå på.

Med fleire bein å stå på. Med fleire bein å stå på. Forventningar til den nye fylkesplanen Ulsteinvik 15.05.08 Magne Gurskevik Kleven Maritime Adm dir Ståle Rasmussen Avdeling Myklebust ca 130 tilsette Avdeling Kleven ca 215 tilsette

Detaljer

Konjunktursvingninger og arbeidsinnvandring til Norge

Konjunktursvingninger og arbeidsinnvandring til Norge Fafo Østforums årskonferanse 2009 Konjunktursvingninger og arbeidsinnvandring til Norge Frøydis Bakken, Arbeids- og velferdsdirektoratet Arbeidsmarkedet 2004-2008 Årsskiftet 2003/2004: arbeidsmarkedet

Detaljer

Verdiskapning i landbruksbasert matproduksjon

Verdiskapning i landbruksbasert matproduksjon L a n d b r u k e t s Utredningskontor Verdiskapning i landbruksbasert matproduksjon Margaret Eide Hillestad Notat 2 2009 Forord Dette notatet er en kartlegging av verdiskapningen i landbruksbasert matproduksjon

Detaljer

DB 836 327 883 604 702 254 597 522 750 184

DB 836 327 883 604 702 254 597 522 750 184 Svineøkonomi Per Herikstad Hå Gardsrekneskapslag Peder Skåre Sparebank 1 SR-Bank Det siste året har vore prega av stort fokus på ubalanse i svinemarkedet. Overproduksjon gir lågare prisar for svineprodusentane

Detaljer

Næringsbarometer for Hordaland, januar 2013: Optimistar trass alt. Utarbeidd av ideas2evidence i samarbeid med partnarane i Næringsbarometeret

Næringsbarometer for Hordaland, januar 2013: Optimistar trass alt. Utarbeidd av ideas2evidence i samarbeid med partnarane i Næringsbarometeret Næringsbarometer for Hordaland, januar 2013: Optimistar trass alt Utarbeidd av ideas2evidence i samarbeid med partnarane i Næringsbarometeret Partnarskapen bak Næringsbarometeret Innovasjon Norge Hordaland

Detaljer

Gjeldsbøra i kommunane Møre og Romsdal

Gjeldsbøra i kommunane Møre og Romsdal Gjeldsbøra i kommunane Møre og Romsdal Høg gjeld = færre teneste? For å yte gode tenester til innbyggarane treng kommunane gode barnehage- og skulebygg, vegar, gode infrastrukturar for vassforsyning,

Detaljer

FJORDVARMENYTT. Kjære kundar! Her kjem juleavisa vår! Informasjon om drifta av fjordvarmeanlegget. Statistikk og økonomi:

FJORDVARMENYTT. Kjære kundar! Her kjem juleavisa vår! Informasjon om drifta av fjordvarmeanlegget. Statistikk og økonomi: Nordfjordeid, 23.desember 2014 FJORDVARMENYTT Kjære kundar! Her kjem juleavisa vår! Informasjon om drifta av fjordvarmeanlegget Statistikk og økonomi: Det er no 50 varmepumper i drift i fjordvarmeanlegget.

Detaljer

Permitteringer i en nedgangskonjunktur

Permitteringer i en nedgangskonjunktur Arbeid og velferd Nr 3 // 2009 Permitteringer i en nedgangskonjunktur Av: Johannes Sørbø og Magne Bråthen Sammendrag En vesentlig del av veksten i den registrerte ledigheten det siste året kommer som følge

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Havbruk. Bygg. Industri. Landbruk. Turid Lande Solheim, Marine Harvest. Svein Bjarte Veastad og Frank Søllesvik, Kvinnherad Bygg

Havbruk. Bygg. Industri. Landbruk. Turid Lande Solheim, Marine Harvest. Svein Bjarte Veastad og Frank Søllesvik, Kvinnherad Bygg Havbruk Turid Lande Solheim, Marine Harvest Bygg Svein Bjarte Veastad og Frank Søllesvik, Kvinnherad Bygg Industri Svein Arne Eidsvik, Eidsvik Skipsbyggeri Tor Bringedal, Sør Norge Aluminium Landbruk Lars

Detaljer

Ungdom arbeid og velferd. Truls Nordahl, NAV Rogaland

Ungdom arbeid og velferd. Truls Nordahl, NAV Rogaland Truls Nordahl, NAV Rogaland De yrkesaktive 16-19 år 20-24 år 25-29 år 30-49 år 50-59 år 60-74 år Utviklingen i arbeidsstyrken 2005-2030 5 % 15 % 16 % 3 % 9 % 62 % Side 2 alder Presentasjon fra NAV 12.04.2011

Detaljer

Januar 2007. Næringslivet treng 12 000 nye medarbeidarar. Side 4. Mykje overtid og høg arbeidsbelasting. Side 10. Rekordhøg eksport.

Januar 2007. Næringslivet treng 12 000 nye medarbeidarar. Side 4. Mykje overtid og høg arbeidsbelasting. Side 10. Rekordhøg eksport. Januar 27 Næringslivet treng 12 nye medarbeidarar Næringslivets behov for nye medarbeidarar er dobla frå 26 til 27. Side 4 Mykje overtid og høg arbeidsbelasting Næringsbarometeret har spurt bedriftene

Detaljer

HALLINGDAL 2020, PROSJEKTPLAN

HALLINGDAL 2020, PROSJEKTPLAN SAK 57/12 HALLINGDAL 2020, PROSJEKTPLAN Saksopplysning I sak 41/12 gjorde Regionrådet for Hallingdal slikt vedtak: 1. Regionrådet for Hallingdal vedtek å setja i gang eit 3-årig prosjekt; Hallingdal 2020,

Detaljer

Læringsarena 14. juni 2013

Læringsarena 14. juni 2013 Kva særpregar ungdommar og unge vaksne som har lyst til å bu og arbeide i Sogn og Fjordane? Jon Gunnar Nesse og Torbjørn Årethun Læringsarena 14. juni 2013 Tema 1. Utval: Kven har vi spurt? 2. Ønskjer

Detaljer

SAKSDOKUMENT. Utvalsaksnr Utval Møtedato Formannskapet

SAKSDOKUMENT. Utvalsaksnr Utval Møtedato Formannskapet VOLDA KOMMUNE SAKSDOKUMENT Sakshandsamar: Henrik Skovly Arkivsak nr.: 2014/2240 Arkivkode: 250 Utvalsaksnr Utval Møtedato Formannskapet NIVÅ PÅ RENTESIKRING Administrasjonen si tilråding: Formannskapet

Detaljer

Driftsassistansen i Sogn og Fjordane (snart) 10 år - erfaringar

Driftsassistansen i Sogn og Fjordane (snart) 10 år - erfaringar Driftsassistansen i Sogn og Fjordane (snart) 10 år - erfaringar Fagmøte 4 og 5 mars 2015 Litt om meg sjølv; 1. Frå Finsland, om lag 30 km nordvest frå Kristiansand (Songdalen kommune, Vest Agder). 2. Utdanna

Detaljer

Vi må ta vare på matjorda. Om jordvern og eigedomspolitikk

Vi må ta vare på matjorda. Om jordvern og eigedomspolitikk Vi må ta vare på matjorda Om jordvern og eigedomspolitikk Jordvern for meir mat Jordvern er viktig fordi vi må ta vare på all matjorda for å mette dagens og komande generasjonar. Behovet for mat er venta

Detaljer

FINANSRAPPORT 2. TERTIAL 2012

FINANSRAPPORT 2. TERTIAL 2012 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Økonomiavdelinga Arkivsak 201010513-21 Arkivnr. 160 Saksh. Skeie, Ingvar Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 26.09.2012-27.09.2012 16.10.2012-17.10.2012 FINANSRAPPORT 2.

Detaljer

Industrielle muligheter innen offshore vind. Bergen 01.04.2011 Administrerende direktør, Tore Engevik

Industrielle muligheter innen offshore vind. Bergen 01.04.2011 Administrerende direktør, Tore Engevik Industrielle muligheter innen offshore vind Bergen 01.04.2011 Administrerende direktør, Tore Engevik Vestavind Offshore Etablert august 2009 15 % Kjernevirksomhet innen marin fornybar energiproduksjon

Detaljer

ÅRDAL - FULLSKALA FORSØKSHALL

ÅRDAL - FULLSKALA FORSØKSHALL ÅRDAL - FULLSKALA FORSØKSHALL 26. oktober 2012 Møte i Sogn Regionråd. Kvifor vil Årdal informere Sogn Regionråd no? 2 Hydro har signalisert satsing i Norge 3 ekspansjonsprosjekt er greidd ut i Norge No

Detaljer

Regional Næringsstrategi for Hardanger. Hardangerkonferansen, torsdag 13. november 2014

Regional Næringsstrategi for Hardanger. Hardangerkonferansen, torsdag 13. november 2014 Regional Næringsstrategi for Hardanger Hardangerkonferansen, torsdag 13. november 2014 Bakgrunn Initiativ frå Hardanger Næringsråd Vedtak i Hardangerrådet Prosjektleiing frå Næringshagen i Odda Styringsgruppe

Detaljer

Forsiktig, men sårbar vekst

Forsiktig, men sårbar vekst Mai 21 Forsiktig, men sårbar vekst Næringsbarometeret er utarbeidd i samarbeid mellom Asplan Viak og partnarane bak barometeret: 2 LEIAR 3 Næringsbarometeret tek pulsen på næringslivet Næringsbarometeret

Detaljer

HSD ASA RESULTATREKNESKAP Konsernet 30.9.04 30.9.03 3. kv.04 3. kv. 03 i 1000 kr 30.9.04 30.9.03 3. kv.04 3. kv. 03

HSD ASA RESULTATREKNESKAP Konsernet 30.9.04 30.9.03 3. kv.04 3. kv. 03 i 1000 kr 30.9.04 30.9.03 3. kv.04 3. kv. 03 Svak resultatutvikling for HSD-konsernet i tredje kvartal. HSD sitt resultat før skatt var i tredje kvartal NOK 2,5 mill. mot NOK 41,2 mill.i tredje kvartal 2003. I dei første ni månadar av 2004 var HSD

Detaljer

Mai 2007. Veksten held fram. Side 9. Aukande mangel på arbeidskraft. Side 14. Vasskilje for klimaspørsmålet. Side 20

Mai 2007. Veksten held fram. Side 9. Aukande mangel på arbeidskraft. Side 14. Vasskilje for klimaspørsmålet. Side 20 Mai 2007 Veksten held fram Bedriftene trur at veksten held fram med full styrke i 2007 Side 9 Aukande mangel på arbeidskraft Kvar andre bedrift innanfor mekanisk industri og bygg og anlegg slit med å skaffe

Detaljer

EnergiKompe- tansesenteret

EnergiKompe- tansesenteret EnergiKompe- tansesenteret Regional satsing med nasjonal attraktivitet Presentasjon av: Ove Kjøllesdal EnergiKompetanseSenteret EnergiKompetanseSenteret AS (EKS) vart stifta 7.februar 2014 av: Moderne

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008

Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008 Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008 Samandrag Omlag 51 700 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 4. kvartal 2008 (veke 40 til 52). Dette er omlag det same som førre kvartal då 51 000 hushaldskundar

Detaljer

Fylkesmannen har motteke særutskrift av kommunestyresak om budsjett for 2015, vedteke i kommunestyremøte 11.desember 2014.

Fylkesmannen har motteke særutskrift av kommunestyresak om budsjett for 2015, vedteke i kommunestyremøte 11.desember 2014. Sakshandsamar, innvalstelefon Håvard Rød, 5557 2143 Vår dato 11.02.2015 Dykkar dato 06.02.2015 Vår referanse 2015/1128 331.1 Dykkar referanse Voss kommune, Postboks 145, 5701 Voss VOSS KOMMUNE - BUDSJETT

Detaljer

6. Arbeidsliv og sysselsetting

6. Arbeidsliv og sysselsetting 6. Arbeidsliv og sysselsetting Norsk arbeidsliv kjennetegnes av høy sysselsettingsgrad, dvs. at andelen som deltar i arbeidslivet er høyt, sammenliknet med andre land i Europa. Det er særlig inkludering

Detaljer

ANALYSE AV TAL PERSONAR SOM BUR INNAFOR EIN AVSTAND PÅ 45 MINUTT MED BIL FRÅ UTVALDE REGIONSENTER I SOGN OG FJORDANE.

ANALYSE AV TAL PERSONAR SOM BUR INNAFOR EIN AVSTAND PÅ 45 MINUTT MED BIL FRÅ UTVALDE REGIONSENTER I SOGN OG FJORDANE. ANALYSE AV TAL PERSONAR SOM BUR INNAFOR EIN AVSTAND PÅ 45 MINUTT MED BIL FRÅ UTVALDE REGIONSENTER I SOGN OG FJORDANE. Målsetting for analysen Målsettinga for analysen er og vise kor mange personar som

Detaljer

Enova-tildelingar, 2008 og 2009

Enova-tildelingar, 2008 og 2009 Enova-tildelingar, 2008 og 2009 Kva fekk Hordaland? AUD- rapport nr. 1-11 Februar 2011 2 Enova-tildelingar, 2008 og 2009 Kva fekk Hordaland? AUD-rapport nr. 1-11 Innhald Innleiing... 4 Oversikt over støtteordningane

Detaljer