«Hindra dei ikkje!» Mark 10,13-16: Ein dåpstekst?

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "«Hindra dei ikkje!» Mark 10,13-16: Ein dåpstekst?"

Transkript

1 «Hindra dei ikkje!» Mark 10,13-16: Ein dåpstekst? AVH504 Spesialavhandling med metode (30 ECTS) Studieprogram for cand.theol. Kandidat: Torbjørn Sæle Hausten 2010 Rettleiar: Professor Karl Olav Sandnes Det teologiske Menighetsfakultet

2 Innhald 1 Innleiing Motivasjon Tema og problemstilling Formkritisk metode Formkritikkens historie og kjenneteikn Sitz im Leben Avgrensing Framgangsmåte Disposisjon Forskingshistorisk innblikk Eit utval Joachim Jeremias og Kurt Aland Jeremias sitt forsvar av barnedåpen Debatten med Aland Oscar Cullmann Cullmann sin tese Einar Molland G. R. Beasley-Murray Samanfatning Tolking av Mark 10,13-16 par Innleiande merknader Teksttolking Mark 10,13-14a: Narrativ skildring av situasjonen Mark 10,14b-15: Jesu ord Mark 10,16: Jesu handling Samanfatning Hindra-spørsmålet i NT Bruken av kwlu,w i Bibelen Teologisk forståing av kwlu,w kwlu,w og bapti,zw i Apg Samanfatning

3 5 Dåp i tidlege kristne tekstar Eit utval aktuelle tekstar Tertullian Utblikk Kyprian Gud gjer ikkje forskjell på folk Pseudo-Klementinske tekstar Apostoliske konstitusjonar Samanfatning Dåpstekst, hermeneutisk potensiale og kwlu,w-tese Mark 10,13-16: Ein dåpstekst? Mark 10,13-16: Hermeneutisk potensiale? Vurdering av Cullmann sin kwlu,w-tese Samanfatning Litteraturliste Kjelder Bibeltekstar Apokryfar Rabbinske kjelder Kristne kjelder Andre kjelder Hjelpemiddel Sekundærlitteratur

4 1 Innleiing 1.1 Motivasjon Spørsmålet om barnedåpens grunnlag i Bibelen har til alle tider vekkja interesse, og ulike personar og konfesjonar har løfta fram ulike løysingsforslag. På spørsmålet om barnedåpen har eit bibelsk grunnlag, vil kritikarane svara avvisande og ha rett i at Det nye testamentet ikkje gjev eksplisitte bevis for dåp av små barn. bapti,zw (å døypa) eller ba,ptisma (dåp) er ikkje brukt i direkte samanheng med barn, og uttrykk som kan omsetjast med barnedåp eller dåp av barn er ikkje å finna. Derimot er det fleire NT-tekstar som vitnar om at personar vart døypte med heile sitt hus, slik det om Lydia står at evbapti,sqh kai. o` oi=koj auvth/j (ho og heile huslyden hennar var døypte) (Apg 16,15). Slik er oi=koj også nytta i samband med dåp av fangevaktaren til Paulus og Silas (Apg 16,31-33), synagogeforstandaren Krispus (Apg 18,8), Stefanas (1 Kor 1,16; jf. 16,15) og av Peter då han omtalar dåp hos Kornelius (Apg 11,14). Dersom det var barn i desse husa, er det naturleg å spørja om også dei vart døypte eller om var det noko som hindra dei dåpen? Då disiplane ville visa bort småborna som vart borne til Jesus, tok Jesus ordet og sa: mh. kwlu,ete auvta, ( Hindra dei ikkje! ) Dei orda er ein del av avsnittet Mark 10,13-16, som i lang tid har blitt brukt i samband med dåp. Det gjeld også i Den norske kyrkja, der teksten òg er med i utkast til ny dåpsliturgi. 1 Det viser at evangelieteksten den dag i dag blir brukt som grunngjeving for dåp av små barn. Kvifor har så akkurat denne teksten, der verken vatn, Ande eller nokre ord for dåp er nemnt, blitt brukt som grunngjeving for dåp av barn? Vidare er det klart at spørsmålet om barnedåpens bibelske opphav har vore aktuelt gjennom lange tider. På 1960-talet gjekk diskusjonen varmt mellom Joachim Jeremias ( ) og Kurt Aland ( ), og den debatten vil liggja som eit bakteppe for denne oppgåva. 2 Men i staden for ei ny og generell vurdering av barnedåpens bibelske opphav, vil eg nærma meg spørsmålet om dåp i NT og tidleg kristen tid gjennom ein innfallsvinkel som så langt ikkje har vore like mykje framme i forskinga. 1 Den norske kyrkje, Gudstenestebok for Den norske kyrkja (Oslo: Verbum, 1996), 130. Den norske kyrkje, Dåpsliturgi og høringsdokument: Saksutredning, forslag til dåpsliturgi for Den norske kirke (Bergen: Eide, 2008), Ein kort presentasjon av denne debatten vil bli gjort i punkt

5 1.2 Tema og problemstilling Tittelen for denne oppgåva er: «Hindra dei ikkje!» - Mark 10,13-16: Ein dåpstekst? Ut frå den tittelen er det klart at Jesu ord om ikkje å hinda står sentralt, og ei undersøking knytt til bruken av det greske verbet kwlu,w (å hindra) i samband med dåpen vil bli vektlagt. I den samanhengen vil NT-forskaren Oscar Cullmann ( ) sin tese om kwlu,w vera ein naturleg inngang. 3 Vidare vil det med Mark 10,13-16 som utgangspunkt bli gjort ein synoptisk analyse med parallelltekstane i Matt 19,13-16 og Luk 18, Desse tre tekstane synest i utgangspunktet ikkje å handla om dåp, men likevel er det klart at dei etter kvart har blitt brukt som grunngjeving for dåp av barn. Når og kvifor skjedde dette? Er det noko i desse evangelietekstane som legg til rette for ein slik bruk av desse tekstane? Har dei eit hermeneutisk potensiale? Alle desse spørsmåla leiar meg fram til ei samla problemstilling: Har bruken av kwlu,w ein spesiell plass i samband med dåpen slik at Mark 10,13-16 par. kan kallast barndåpstekstar? For å nærma meg eit svar på dette spørsmålet vil eg sjå nærare på forståinga og bruken av kwlu,w-omgrepet og vurdera om dette verbet er særleg knytt til dåpen, slik vi skal sjå at Cullmann hevdar. Eg vil òg sjå på om det er noko eller nokon som kan hindra barn dåpen, sett i lys av Jesu ord i Mark 10,13-16 om ikkje å hindra barna i å koma til han. 1.3 Formkritisk metode Formkritikkens historie og kjenneteikn Formkritikken utvikla seg på tysk mark og er eit verktøy i bibelfagleg forsking for å rekonstruera sosialt liv i ei svunnen tid. 4 GT-forskaren, Hermann Gunkel ( ), var den som først tok i bruk denne metoden i sitt studium av Genesis. 5 Seinare kom Sigmund Mowinckel ( ), som gjekk i lære hos Gunkel, med nye bidrag til formkritikken mellom anna ved å gjera det klart at Salmane reflekterte tilbedinga i kulten. 6 For NTforskinga vart den tyske termen Formgeschichte introdusert av Martin Dibelius ( Cullmann sin kwlu,w-tese vil bli presentert i punkt John Barton, Reading the Old Testament: Method in Biblical Study (London: Darton, Longman and Todd, 1996), John Barton, og Vernon K. Robbins, Form Criticism, ABD 2: , Craig A. Evans, Form Criticism i EHJ: ,

6 1947) i Han blir saman med Rudolf Bultmann ( ) rekna som grunnleggjaren av den nytestamentlege formkritikken. 7 Bultmann sitt formkritiske arbeid har gjort andre forskarar merksame på verdien av den munnlege tradisjonen i overleveringa av evangelietradisjonen. 8 Den formkritiske metoden har så utvikla seg til å bli ein sentral disiplin i NT-forskinga og særleg som eit middel for analyse og tolking av dei synoptiske evangelia. 9 Vi har allereie nemnt noko, men kva er det vidare som kjenneteiknar den formkritiske metoden? I følgje David E. Aune er formkritikken a critical method formulated to identify and analyse units of originally oral discourse that have been incorporated into ancient Israelite and early Christian written texts. 10 I ein annan definisjon, seier Randolph W. Tate følgjande: Form critics are concerned with the ways in which individual forms were utilized in the ancient culture of Israel and the life of the early church before the forms became fixed in writing. 11 Definisjonane har klare likskapstreff, men Tate får tydelegast fram at fokuset er på bruken før formene vart ein fastlagt del av eit skrifteleg materiale. Det samsvarar med at kvar perikope i evangelia har si historie også før den skriftlege samlinga, og oppgåva til forskarane er å finna ut kva religiøs interesse den enkelte perikopen har hatt. 12 Det er derfor viktig å få fram at formkritikken ikkje fokuserer på tekstane i seg sjølv, men i NT-samanheng er oppteken av å få fram korleis tekstane reflekterer situasjonar i tideleg kristen tid. Merksemda er retta mot små deler av tradisjonen og korleis desse delane vart nytta innafor ei gruppe. 13 Det er klart at formkritikken handlar om meir enn berre situasjonen teksten er brukt i. Det tyske Formgeschichte får fram det historiske aspektet og er med på å syna at formkritikken ønskjer å få med heile prosessen frå opphavleg kontekst gjennom utvikling til notidig samanheng. 14 Slik vert det gjennom formhistoriske undersøkingar lagt ei ny vekt på den munnlege tradisjonen og prosessen som låg bak det skriftlege dokumentet. 15 Poenget ved 7 David E. Aune, Form Criticism i The Blackwell Companion to the New Testament (Red. David E. Aune. [Chichester]: Wiley-Blackwell, 2010), , Russell Morton, Bultmann, Rudolf i EHJ: Barton, og Robbins, ABD 2: Aune, Form Criticism, Randolph W. Tate, Biblical Interpretation: An Integrated Approach (Third edition. Peabody, Mass.: Hendrickson Publishers, 2008), Einar Molland, Barnedåpens opprinnelse og alder i NTT 43 (1942): 1-23, Tate, Biblical Interpretation, Ibid. 15 Synnes, Martin. Hvordan arbeide med nytestamentlige tekster: Innføring i bibelfaglig metode ([Høvik]: Kolofon, 2008), 56. 6

7 formanalyse er å se klart hva slags tekst vi har for oss og avdekke dens teologiske profil og funksjon. 16 Det er eit positivt trekk ved formkritisk metode at den rettar merksemda mot det individuelle særpreget ved tekstane og løftar fram spørsmålet om ein tekst sin eigentlege funksjon. 17 Den legg vekt på forteljingar og ord som uttrykk for noko, heller enn som historiske hendingar knytt til ein person. Slik er ikkje denne metoden berre oppteken av det historiske, men også tekstens bruk, kva den betyr og korleis den vart forma i det religiøse samfunnet. 18 Samstundes er det verd å visa varsemd i høve til å tru at formkritikken kan gje ei eksakt skildring av korleis ein bestemt tekst vart brukt. Sjølv om ein perikope har hatt sin normale funksjon i ein bestemt situasjon, kan det også vera ein sekundær bruk av denne perikopen for andre formål. 19 Formkritikken ønskjer gjennom eit kritisk studium av utviklinga og bruken av litterære perikopar å forstå meir av funksjonen dei særskilde delane av bibelmaterialet har hatt i den tidlege kristne kyrkja. 20 Slik vil også denne oppgåva gjera bruk av den formkritiske metoden i arbeidet med å søkja ei større innsikt i korleis ein evangelietekst og eit særskild ord er blitt forstått og brukt i den første kristne tid Sitz im Leben Formkritikken legg vekt på at den munnlege tradisjon og forteljingar oppstod i bestemte sosiale samanhengar både under Jesu virke og i den første kristne kyrkja. Dermed høyrer det også med til formkritikkens oppgåve å plassera perikopar i evangelia i ein bestemt Sitz im Leben. Uttrykket Sitz im Leben vart først teke i bruk av nemnde Gunkel. 21 Det har ikkje nokon god omsetjing verken på engelsk eller norsk, men det kan seiast at Sitz im Leben svarar til den sosiale situasjonen som ein tekst har blitt brukt i. Dette må ikkje forvekslast med den historiske utviklinga ein tekst kan ha hatt, men siktar snarare til den konteksten ein tekst har blitt brukt i, der bruken gjerne har vore gjentakande. 22 Døme på ein tekst sin Sitz im Leben kan vera ein misjonssituasjon i den tidlege kyrkja, ein 16 Synnes, Hvordan arbeide med nytestamentlige tekster, Ibid., Tate, Biblical Interpretation, Barton, og Robbins, ABD 2: Evans, Form Criticism, Aune, Form Criticism, Barton, og Robbins, ABD 2:840. 7

8 undervisningssituasjon, liturgisk samanheng, apologi eller polemikk. 23 Formkritikken meiner at kvar individuell munnleg perikope vaks fram og vart bestemt i ein spesiell sosial situasjon, Sitz im Leben. Dette var anten ein situasjon i Jesu liv eller ein annan situasjon i den tidlege kristne kyrkja Avgrensing La det vera klart det at målet med denne oppgåva ikkje er å koma med nokon uttømmande presentasjon av barnedåpsspørsmålet. I staden vil eg prøva å gje ei fyldig framstilling knytt til spørsmålet om noko kan hindra barn dåpen. Sidan dette er ei oppgåve innanfor fagfeltet Det nye testamentet og med utgangspunkt i synoptiske tekstar, vil hovudfokuset liggja på nytestamentleg tid. Samstundes vil det i ei oppgåve med formkritisk metode og vekt på bruken av evangelietekstar også vera naturleg å retta blikket til andre tekstar i tidleg kristen tid. I den samanhengen er utgangspunktet at di eldre ein tekst er, di meir interessant er den, men i hovudsak vil berre tekstar der anten Mark 10,13-16 par. eller hindra-omgrepet er brukt, bli vektlagt. Det betyr at andre sentrale tekstar knytt til dåpen i NT og tidleg kristen tid, vil falla utanfor omfanget til denne oppgåva. 1.5 Framgangsmåte Dei første formkritikarane i NT aksepterte H. J. Holtzmann ( ) sin tokjeldehypotese lansert i Denne hypotesen reknar Markus-evangeliet som det eldste og mest truverdige vitnet når det gjeld biletet som er teikna frå Jesu liv og virke. 25 Til tokjeldehypotesen høyrer også at Matteus og Lukas har kjent til Markus-evangeliet og brukar det saman med ei anna kjelde, forkorta Q frå det tyske ordet for kjelde, Quelle. Ei slik forståing blir også lagt til grunn i denne oppgåva og er årsaka til at Markus-teksten er valt som utgangspunkt i den synoptiske framstillinga. Framgangsmåten vil langt på veg vera kronologisk, og eg vil byrja med å sjå på evangelieteksten og den første bruken av den, for seinare å sjå på kjelder frå i hovudsak det andre, tredje og fjerde hundreåret. Først og fremst vil eg derfor gå fram nedanfrå ved bruk av formkritisk metode og tolking av tidlege kristne tekstar, kombinert med eit særleg fokus på kwlu,w med utgangspunkt i Cullmann sin tese. 23 Synnes, Hvordan arbeide med nytestamentlige tekster, Aune, Form Criticism, Ibid.,

9 1.6 Disposisjon Etter dette første innleiingskapittelet med presentasjon av tema, problemstilling og metode, vil eg no i kapittel to gje eit innblikk i forskingshistoria ved først å gjera greie for debatten mellom Joachim Jeremias og Kurt Aland. Deretter vil eg leggja fram Oscar Cullmann sin kwlu,w-tese, samt koma med ein kort presentasjon av Einar Molland og G. R. Beasley- Murray. I det tredje kapittelet står teksttolkinga i sentrum, og det vil bli gjort eit eksegetisk arbeid med utgangspunkt i Mark 10,13-16, men med blikk mot parallelltekstane i Matt 19,13-15 og Luk 18, Kapittel fire tek opp hindra-spørsmålet, og der vil det i hovudsak bli sett på bruken og forståinga av kwlu,w i NT. Det femte kapittelet rettar fokuset mot andre kristne tekstar. Der skal vi sjå korleis Tertullian og Kyprian, samt dei Pseduo-Klementiske skrifter og dei Apostoliske konstitusjonar på ulikt vis brukar Mark 10,13-16 par. og hindra-omgrepet i samband med dåp. I kapittel seks vil eg venda tilbake til spørsmålet om Mark 10,13-16 er ein dåpstekst eller om den har eit hermeneutisk potensiale for å bli det, før det blir gjort ei samla vurdering av kwlu,w-tesen. I det sjuande kapittelet vil eg kort samanfatta det viktigaste eg har kome fram til, og heilt til slutt vil det i kapittel åtte bli gjeve ein oversikt over primærkjelder, hjelpemiddel og sekundærlitteratur som er nytta i oppgåva. Samla sett gjev dette følgjande disposisjon: 1 Innleiing 2 Forskingshistorisk innblikk 3 Tolking av Mark 10,13-16 par. 4 Hindra-spørsmålet i NT 5 Dåp i tidlege kristne tekstar 6 Dåpstekst, hermeneutisk potensiale og kwlu,w-tese 7 Samanfatning 8 Litteraturliste 9

10 2 Forskingshistorisk innblikk 2.1 Eit utval Forskarar har sidan 1500-talet debattert om barn eller spedbarn vart døypte i den første kristne tid. Ved inngangen til 1900-talet var den rådande oppfatninga i historisk-kritisk metode at den første kristne kyrkja ikkje praktiserte barnedåp, men frå 1920-åra og utover vart denne tankegangen utfordra av forskarar som Albrecht Oepke, Johannes Leipold, Joachim Jeremias og Oscar Cullmann. 26 Etter den tid har mange sagt mykje om barnedåpens opphav og utvikling, ei fullstendig framstilling av dette er ikkje mogleg å koma med her. For først og fremst er ønsket å gje ein presentasjon av forsking som er aktuell med tanke på problemstillinga om kwlu,w-omgrepets bruk i samband med dåp. I tilknyting til dette er det naturleg å ta med noko om korleis ulike forskarar stiller seg til spørsmålet om barnedåp i NT og tidleg kristen tid. Dette fordi det seinare vil bli sett på om Mark 10,13-16 kan kallast ein dåpstekst. Dette utvalet startar med ein presentasjonen av Joachim Jeremias. Etter kvart vil det bli slått vekslar på den omfattande meiningsutvekslinga mellom han og Kurt Aland. Den debatten dannar eit viktig bakteppe til denne oppgåva, til dels også når det gjeld kwlu,wspørsmålet, der ein annan tyskspråkleg forskar står særleg sentralt, Oscar Cullmann. Tesen hans om bruken av kwlu,w i samband med dåpen vil bli utførleg presentert, då denne står svært sentralt for det vidare arbeidet i oppgåva. Også norske Einar Molland kjem med interessante moment til bruken av kwlu,w i tidleg kristen tid. Nyttige motargument kjem frå engelske G. R. Beasley-Murray. Han står som representant for den delen av forskingshistoria som stiller seg kritisk til barnedåpens opphav i Det nye testamentet. Samlande vil denne presentasjonen også fungera som ei utgreiing og dermed danna eit grunnlag for det vidare arbeidet, der desse forskarane, saman med andre, vil bli trekt inn i drøftinga. 26 For vidare referansar til desse forfattarane sjå O. M. Bakke, When Children became people: The Birth of Childhood in Early Christianity (Overs. Brian McNeil; Minneapolis: Fortress Press, 2005),

11 døypte. 29 Mark 10,13-16 er den tredje og mest interessante teksten for denne framstillinga, sjølv 2.2 Joachim Jeremias og Kurt Aland Jeremias sitt forsvar av barnedåpen Joachim Jeremias var ein av dei største forsvararane av at barnedåpen har sitt opphav i NT. Det var framfor nokon han som gjekk i bresjen for å forsvara hypotesen om at barnedåpen kan sporast tilbake til apostolisk tid. 27 I den samanhengen undrast Jeremias på kva som skjedde med barn av kristne foreldre. På veg mot eit svar viser han til tre tilfelle i NT. Det første er 1 Kor 7,14 der Paulus talar om ekteskap mellom ein truande og ein ikkje truande: For mannen som ikkje trur, blir helga ved kona, og kona som ikkje trur, blir helga ved mannen fordi han er ein kristen bror. Elles hadde borna dykkar vore ureine, men no er dei heilage. Teksten har ikkje noko referanse til dåp, men Jeremias meiner den er eit uttrykk for eit av Det nye testamentets største ting som vert sagt om ekteskapet, nemleg at éin truande i familien gjer heile huset heilagt. 28 Den andre teksten Jeremias trekkjer fram for å seia noko om kva som skjedde med barn av kristne foreldre, er Apg 21,21 der det står: Men no har dei høyrt om deg at du lærer alle jødar som bur mellom heidningane, å venda seg frå Moses, og at du seier at dei ikkje skal omskjera borna sine, og ikkje leva etter dei gamle skikkane. Sidan det vert referert til at Paulus gjev påbod om ikkje å omskjera barna, forstår Jeremias det slik at alle nyfødde guteborn i Jerusalem-kyrkja vart omskorne i tidleg kristen tid. Så er spørsmålet om dei nyfødde også vart døypte på denne tida. Sidan Paulus i Kol 2,11ff peikar på dåpen som erstatning for omskjeringa, er det i følgje Jeremias svært sannsynleg at desse barna vart om denne forteljinga i seg sjølv ikkje handlar om dåp. Jeremias meiner at denne, samt alle andre forteljingar i dei synoptiske evangelia høyrer til i ein dobbel historisk samanheng. Den eine er den gitte situasjonen i Jesu liv, den andre er plassen i læra og livet til den første kyrkja. Det siste handlar om Sitz im Leben 30, og Jeremias spør: Why did the primitive Church hand down the story? What in it was important for the Church? 27 Bakke, When Children became people, Joachim Jeremias, Infant baptism in the first four centuries (Overs. David Claims; London: SCM Press, 1960), Først utgjeve under tittelen Die Kindertaufe in den ersten vier Jahrhunderten (Vandenhoeck & Ruprecht: Göttingen, 1958). 29 Jeremias, Infant baptism in the first four centuries, Til forståinga av Sitz im Leben sjå punkt

12 Når det gjeld barn av heidningkristne er det framfor noko oi=koj-tekstene som er relevante. Til oi=koj-formelen meiner Jeremias at tillegg med o[loj, pa/j og a[pantej gjer det klart at ikkje noko medlem av hushaldet var ekskludert frå dåpen. Det betyr ikkje at små barn er med i kvart tilfelle der dåp av eit heilt hus er nemnt. Derimot tenkjer Jeremias at Paulus og Lukas ikkje ville ha brukt oi=koj-formelen viss ønsket var å formidla at berre vaksne hadde blitt døypt Debatten med Aland Jeremias møtte sterk motstand frå Kurt Aland som syntest at argumentasjonen og konklusjonen hans var uakseptabel. Aland var klar på at den tidlege kristne kyrkja ikkje praktiserte barnedåp og meinte det først på 200-talet fanst udiskutable vitne om barnedåp i den kristne kyrkje. 32 Dermed var debatten mellom Jeremias og Aland i gang, ein debatt som står i ein spesiell stilling når det gjeld barnedåpsspørsmålet i tidleg kristen tid. 33 Sjølv om denne oppgåva ikkje først og fremst handlar om barnedåpens historiske opphav, er debatten eit sentralt fundament også for denne framstillinga. Vi skal derfor no peika på nokre fellestrekk og motsetningar i Jeremias-Aland-debatten. Medan Jeremias tek utgangspunkt i NT og arbeider seg kronologisk framover, startar Aland med dei seinare og sikraste vitna og går motsett veg. Vidare meiner Jeremias at proselyttdåp av barn måtte til. Han såg det derfor som sjølvsagt at barna blei døypte saman med foreldra for å markera overgangen frå den heidenske fortid. Aland brukar derimot svært liten plass på spørsmålet om proselyttdåpen som bakgrunnsmateriale for dåp i urkyrkja. Jeremias meiner at normaltilfellet er dåp av vaksne, men at dåp av barn ikkje kan avvisast. Aland hevdar at ei viss prøvetid før dåpen er på sin plass, med undervisning og faste i minimum to dagar. Ei slik ordning krev ein viss alder, noko som gjer dåp av små barn vanskeleg Jeremias, Infant baptism in the first four centuries, Kurt Aland, Did the early church baptize infants? (Overs. G. R. Beasley-Murray; London: SCM Press, 1961), 46. Tysk originalutgåve er Die Säuglingstaufe im Neuen Testament und in der alten Kirche: Eine Antwort an Joachim Jeremias (München: Kaiser, 1961). Joachim Jeremias svarar seinare Aland i The origins of infant baptism: A Further study in reply to Kurt Aland (Overs. M. Barton. London: SCM Press, 1963). 33 Ei kortfatta, men oversiktleg framstilling av denne debatten finst på norsk av Ove Conrad Hanssen, Om barnedåpens historiske opprinnelse: En innføring i debatten mellom J. Jeremias og K. Aland i UT 2 (1969): Hanssen, Om barnedåpens historiske opprinnelse,

13 Vi har allereie sett at Jeremias trekkjer inn Mark 10,15 i spørsmålet om opphavet til barnedåpen. Jeremias meiner dette vert tydeleg ved at verset i likskap med Joh 3,3-5 uttrykkjer ein ny fødsel gjennom dåp. Ved ei slik tilknyting til Mark 10,15 meiner Jeremias at forfattaren av Johannes-evangeliet har fortsått Marksus-teksten i samband med dåp. Aland poengterer at det ikkje er det same å bli som barn (Matt 18,3) eller å bli fødd av vatn og Ande (Joh 3,5) som å ta imot Guds rike slik som eit lite barn (Mark 10,15). Derfor ser Aland heller ingen samanheng mellom desse versa og meiner at Joh 3,5 ikkje byggjer på Mark 10, Vidare poengterer Jeremias at bruken av verbet kwlu,w (å hindra) viser at allereie urkyrkja har knytt denne Markus-teksten til dåpen. Aland støttar Jeremias i at kwlu,w i enkelte tekstar er brukt som teknisk term i samband med dåp, men meiner det ikkje er tilfellet i Mark 10,14, der kwlu,w verkar å vera det naturlege ordet å bruka i den opphavlege historiske situasjonen. 36 Med bruken av kwlu,w i samband med dåp er vi inne på eit felt der Oscar Cullmann framfor nokon er mannen å retta merksemda mot. 2.3 Oscar Cullmann Oscar Cullmann er spesielt interessant i høve til denne framstillinga. Det vil derfor bli gjort plass til ein noko fyldigare presentasjon av Cullmann og tesen hans om bruken av kwlu,w i samband med dåpen. For å forstå bakgrunnen for denne tesen betre, vil vi aller først seia noko generelt om Cullmann si oppfatning av dåpsspørsmålet i tidleg kristen tid. For det første er Cullmann oppteken av å akseptera at NT ikkje gjev materiale som tydeleg seier noko om barnedåpens eventuelle praksis. Heller ikkje oi=ko,j-tekstane gjev eit fullstendig bilete ettersom det ikkje er råd å vita heilt sikkert om det var små barn i desse husa. NT gjev derimot klare vitnemål om dåp av vaksne heidningar og jødar, men der finst ingen bevis for vaksendåp av barn som er fødde av kristne foreldre. Samstundes meiner Cullmann det er verdt å leggja vekt på at alt som gjeld dåpen òg må gjelda dåp av spedbarn. For dersom menneska i dåpen døyr og oppstår med Kristus, 37 må det takast med at det som skjedde på krossen var for alle menneske. Vidare ser Cullmann eit viktig skilje mellom dåp av barn der i det minste den eine av foreldra var kristne, og dåp av barn av konverterte jødar. I 1 35 Aland, Did the early church baptize infants?, 23, Hanssen, Om barnedåpens historiske opprinnelse, 8. Trass i at Aland er skeptisk til barnedåpens historiske opphav i NT, konkluderer han med at barna må få del i dåpen i dag, sjå Aland, Did the early church baptize infants?, Jf. Rom 6,3ff. 13

14 Kor 7,14 er det tale om barn av kristne foreldre, medan oi=ko,j-formelen med dåp av heile sitt hus gjeld dåp av heidningekristne. 38 Cullmann vil seia at det er klare bevis for at dåp i NT gjeld vaksne jødar og heidningar som kjem over til kristendommen, medan ein i beste fall kan finna indirekte bevis for barnedåp. Likevel konkluderer Cullmann med at både barnedåp og vaksendåp må sjåast på som like bibelske. Det kan synast urimeleg, men kan betre forståast når Cullmann set barnedåpen i samanheng med NT si lære om ein universaldåp for alle menneske Cullmann sin tese 40 Cullmann synest det er påfallande korleis verba kwlu,w og diakwlu,w er brukt i samband med dåp og listar i første omgang opp følgjande fem tekstar: 41 1) I Apg 8,36 er det den etiopiske hoffmannen som ser vatn og spør Filip: ti, kwlu,ei me baptisqh/naiè (Kva er til hinder for at eg blir døypt?) 2) I Apg 10,47 er det Peter som i møte med heidningane retorisk spør: mh,ti to. u[dwr du,natai kwlu/sai, tij tou/ mh. baptisqh/nai tou,toujè (Kan då nokon nekta dei vatnet og hindra at dei blir døypte?) 3) I Apg 11,17 er det igjen Peter som undrast: evgw. ti,j h;mhn dunato.j kwlu/sai to.n qeo,nè (kven er då eg, at eg skulle hindra Gud?) 4) I Matt 3,14 kjem Jesus for å bli døypt o` de. VIwa,nnhj diekw,luen auvto.n (Men Johannes ville hindra han). 5) I Ebjonitterevangeliet 42 (Epifanius 30,13) 43 er det Johannes som ber om å bli døypt av Jesus, o` de. evkw,lusen auvto.n (men Jesus hindra han). 38 Oscar Cullmann, Baptism in the New Testament (Overs. J.K.S. Reid; London: SCM Press, 1950), 24-29, Cullmann, Baptism in the New Testament, Cullmann sitt forsøk på å finna spor av ein gamal dåpsformel i NT vart først publisert i 1937 under tittelen Les traces d'une vieille formule baptismale dans le Nouveau Testament i Revue d'histoire et de philosophie religieuses, I denne oppgåva vert det teke utgangspunkt i Baptism in the New Testament (Overs. J.K.S. Reid; London: SCM Press, 1950), 71-80, som er ei omsetjing av Die Tauflehre des Neuen Testaments (Zürich: Zwingli-Verlag, 1948), Ei omsetjing er også å finna på svensk, Nya Testamentets lära om dopet: Vuxendop och barndop (Overs. Erik Beijer; Stockholm: Svenska Kyrkans Diakonistyrelses bokförlag, 1952), Cullmann, Baptism in the New Testament, Ebjonitterevangeliet er berre kjent gjennom å bli sitert hos kyrkjefedrane, sjå Reidar Aasgaard, red., Det nye testamentet: Studieutgave ([Oslo]: Det Norske Bibelselskap, 2008),

15 Ved å sjå litt nærare på desse kwlu,w-tekstane ser vi at i dei tre første døma frå Apg er kwlu,w brukt i spørsmål. Vidare er det i den narrative framstillinga frå Matteus-evangeliet døyparen Johannes som vil hindra Jesus dåpen, medan det er Jesus som hindrar Johannes å bli døypt av han i Ebjonitterevangeliet. I Apg 10,47 er vatnet objektet, medan det i Apg 11,17 er Gud sjølv som fører til vassdåpen. 44 Ein merkverdig skilnad er at det i Apg 8,36 og Matt 3,14 er dåpskandidaten som tek hindra-ordet i sin munn, medan spørsmålet om noko er til hinder i Apg 10,47 og 11,17 blir stilt av ein annan, i desse tilfella Peter. Cullmann meiner Apg 8,36-37 vitnar om det eldste dåpsritualet, fordi det i utgangspunktet ville vore meir naturleg å spørja kan eg bli døypt? enn kva er til hinder for at eg blir døypt? Kan derfor spørsmålet den etiopiske hoffmannen stilte Filip reflektera ein bruk av kwlu,w i den første kristne kyrkje? Har det vore kjent at noko kan hindra dåpen, og at ein dermed måtte få klarlagt nettopp om noko var til hinder før dåpen blei utført? Cullmann vil svara stadfestande til begge spørsmåla og synest det er sannsynleg at hoffmannens spørsmål høyrer heime i ein rituell samanheng. Slik ser vi også korleis Cullmann sin framgangsmåte gjer bruk av den formkritiske metoden. Han går bak teksten og har fokus på bruken i den første kristne kyrkja. Allereie i det første hundreåret har spørsmålet om noko er til hinder for dåp i følgje Cullmann blitt spurt. På den måten fann ein ut om den truande dåpskandidaten verkeleg oppfylte dei naudsynte krava for dåpen. Cullmann tenkjer vidare at bruken av kwlu,w i samband med dåpen i desse tilfella vitnar om ein viss liturgisk karakter, som så gradvis har utvikla seg til eit rituelt spørsmål i samband med dåp. 45 Det er klart at det i Mark 10,13-16 med parallellar i utgangspunktet ikkje er tale om dåp, men om velsigning av barna gjennom handspålegging. Likevel meiner Cullmann det er naturleg å sjå på desse tekstane i samband med dåp. Ein grunn til det er at Tertullian sette spørsmålet om barnedåp i samband med dette avsnittet. 46 Ein viktigare grunn er at Cullmann meiner situasjonen i Mark 10,13-16 er den same som dei overfor nemnde kwlu,wdåpstekstane, og då særleg med likskapstrekk til Apg 10,47 og 11,17. Den einaste skilnaden 43 Panarion 30 hos Epifanus er kjelda til utsegna om Jesu dåp og døyparen som vil hindra i Ebjonitterevangeliet, sjå Everett Ferguson, Baptism in the early Church: History, Theology, and Liturgy in the First Five Centuries (Grand Rapids, Mich.: Eerdmans, 2009), Ferguson, Baptism in the early Church, Ibid., Meir om Tertullian i punkt

Kva seier bibelen om dåp? Ein presentasjon utarbeida av Styret for Holdhus Kristne Forsamling September 2011 www.hkrf.net

Kva seier bibelen om dåp? Ein presentasjon utarbeida av Styret for Holdhus Kristne Forsamling September 2011 www.hkrf.net Kva seier bibelen om dåp? Ein presentasjon utarbeida av Styret for Holdhus Kristne Forsamling September 2011 www.hkrf.net Kommentarar til innhald Presentasjonen er skrive på nynorsk, men bibelsitata er

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,

Detaljer

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7 Bønn «Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet: «I ein by var det ein dommar som ikkje hadde ærefrykt for Gud og ikkje tok omsyn til noko menneske.i same byen var det

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Velkomsthelsing. Leiar: Forsamlinga skal i dag ta imot dette barnet (bruk gjerne namnet). Vi gjer dette med glede og i bevissthet om det ansvaret dette legg på

Detaljer

2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B

2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B ORDNING FOR Vigsel Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå bryllaupsfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda, og det kan vera tillegg til handlinga

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

STRUKTUR FOR FAMILIEGUDSTENESTE TIL INFORMASJON I KYRKJELYDANE IMSLAND, VIKEDAL OG SANDEID

STRUKTUR FOR FAMILIEGUDSTENESTE TIL INFORMASJON I KYRKJELYDANE IMSLAND, VIKEDAL OG SANDEID STRUKTUR FOR FAMILIEGUDSTENESTE TIL INFORMASJON I KYRKJELYDANE IMSLAND, VIKEDAL OG SANDEID I. samling 1 Førebuing Kyrkjerommet kan vera ope ei stund før gudstenesta, med høve til å tenna lys og sitja stille,

Detaljer

Er Jesus den einaste vegen til frelse?

Er Jesus den einaste vegen til frelse? 1 Er Jesus den einaste vegen til frelse? Innleiing på opningsseminaret på Misjonsveka, MF, 5. Februar 2008 Munntleg form, Anne Anita Lillebø Takk for invitasjonen! Er Jesus den einaste vegen til frelse?

Detaljer

Ordinasjon og innsetjing av forstandar og/eller eldste i same gudsteneste

Ordinasjon og innsetjing av forstandar og/eller eldste i same gudsteneste ORDNING FOR Ordinasjon og innsetjing av forstandar og/eller eldste i same gudsteneste Den Evangelisk Lutherske Frikyrkja Orientering 1. Til tenesta med Ord og sakrament (hyrdingtenesta) kallar og ordinerer

Detaljer

Ordning for dåp i hovudgudstenesta

Ordning for dåp i hovudgudstenesta Vedlegg til KR-sak 41/15 Revisjon av dåpsliturgien KR 41.2/15 Omsetjing til nynorsk av NFGs framlegg til revidert Ordning for dåp i hovudgudstenesta, vedteke i møtet 18.juni 2015 Ordning for dåp i hovudgudstenesta

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no tidebøn Efrem Forlag 2009 Rune Richardsen Boka er laga i samarbeid med Svein Arne Myhren (omsetjing) etter mønster av Peter Halldorfs og Per Åkerlunds Tidegärd, Artos 2007. Med løyve. Bibeltekstane er

Detaljer

LIKNINGAR. N Nynorsk SNAKKE TENKJE SJØLV EI ANNLEIS VERD LESE GRUPPER

LIKNINGAR. N Nynorsk SNAKKE TENKJE SJØLV EI ANNLEIS VERD LESE GRUPPER TENKJE SJØLV SNAKKE LESE GRUPPER JESUS FORTALDE OFTE HISTORIER SOM OVERRASKA FOLK. OPP NED ER EIT SAMTALEOPPLEGG PÅ ÅTTE SAMLINGAR BASERT PÅ LIKNINGAR SOM JESUS FORTALDE. DET KAN BRUKAST MED MANGE ELLER

Detaljer

Opplegg for ei samling i kyrkjerommet, gjerne før utdeling av Skatten i Liljedal av Runar Bang

Opplegg for ei samling i kyrkjerommet, gjerne før utdeling av Skatten i Liljedal av Runar Bang Skattejakt for 8-åringar Opplegg for ei samling i kyrkjerommet, gjerne før utdeling av Skatten i Liljedal av Runar Bang Kort sagt Dette opplegget bygger på boka Skatten i Liljedal der dei tre hovudpersonane

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

VELSIGNING AV HUS OG HEIM

VELSIGNING AV HUS OG HEIM KR 15.4/12 VELSIGNING AV HUS OG HEIM 1 Denne liturgien kan brukast når folk bed presten eller ein annan kyrkjeleg medarbeidar om å koma og velsigna den nye heimen deira. 2 Dersom presten blir beden om

Detaljer

8 tema for godt samspel

8 tema for godt samspel PROGRAM FOR FORELDRERETTLEIING BUF00032 8 tema for godt samspel Samtalehefte for foreldre og andre vaksne PROGRAM FOR foreldrerettleiing Dette heftet inngår i ein serie av materiell knytta til foreldrerettleiings

Detaljer

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt Ser du det? Hvordan jobbe med trosopplæring og bibelfortellinger med hovedvekt på det visuelle. Vi lever i en mer og mer visuell tid, og dette bør få konsekvenser for hvordan kirken kommuniserer med og

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

ORDNING FOR KONFIRMASJON

ORDNING FOR KONFIRMASJON ORDNING FOR KONFIRMASJON NYNORSK INNHALD KVA ER KONFIRMASJONEN?... 2 MÅLSETJING FOR KONFIRMASJONSTIDA... 2 KONFIRMASJONSHANDLINGA... 2 ORDNING FOR KONFIRMASJON... 3 Godkjent av Hovudstyret mai 2011. 1

Detaljer

ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA LEVELD SOKN 2. Gudsteneste utan nattverd

ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA LEVELD SOKN 2. Gudsteneste utan nattverd ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA LEVELD SOKN 2. Gudsteneste utan nattverd I. SAMLING Klokkeringing Informasjon om gudstenesta i dag. (Evt. Korte kunngjeringar) Informasjonen blir avslutta med: Lat oss vera

Detaljer

Treeiningssøndag. Ståle Aklestad. Preike Molde Domkirke 31.05.2015

Treeiningssøndag. Ståle Aklestad. Preike Molde Domkirke 31.05.2015 Ståle Aklestad Preike Molde Domkirke 31.05.2015 Treeiningssøndag Det er treeinigssøndag. Og vi skal langt bort. Og djupt ned i jorda. For i Roma, nede i ei av katakombane, som er tidlege, kristne gravplassar,

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Oversikt over hjelpemidler tillatt ved eksamen Det teologiske Menighetsfakultet

Oversikt over hjelpemidler tillatt ved eksamen Det teologiske Menighetsfakultet Oversikt over hjelpemidler tillatt ved eksamen Det teologiske Menighetsfakultet Gjeldende fra vårsemesteret 2016, sist oppdatert 25.01.16 LISTE A... 2 LISTE A2... 2 LISTE B... 2 LISTE C... 3 LISTE C2...

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

L Nåde vere med dykk og fred frå Gud vår Far og Herren Jesus Kristus.

L Nåde vere med dykk og fred frå Gud vår Far og Herren Jesus Kristus. ORDNING FOR Gravferd frå kyrkje eller krematorium 1 Klokkeringing Medan det vert ringt saman, tek liturgen plass i koret. 2 Preludium Som preludium kan det framførast høveleg instrumentalmusikk, korsong

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV.

BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV. BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV. Hensikten med denne artikkelen er å visa kva Bibelen lærer om kor lenge det er sidan Adam og Eva levde og kva tid me kan forventa Jesu gjenkomst. Dette seier Bibelen: år e.

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Brødsbrytelsen - Nattverden

Brødsbrytelsen - Nattverden Brødsbrytelsen - Nattverden 1.Kor 11:17-34 17 Men når eg gjev dykk desse påboda, kan eg ikkje rosa at de kjem saman til skade, og ikkje til gagn. 18 For det fyrste høyrer eg at det er usemje mellom dykk

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

BREV I BIBELEN Av Marit og Preben

BREV I BIBELEN Av Marit og Preben BREV I BIBELEN Av Marit og Preben Brev Tid Forfattar Adressat Romarbrevet 56-57. e. kr. Paulus Romarane 1. Korintarane 55 e. kr. Paulus Korintarane 2. Korintarane 56 e. kr. Paulus Korintarane Galatarane

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Da psbrosjyre ver nov 2007 1 21-01-08 15:03:33

Da psbrosjyre ver nov 2007 1 21-01-08 15:03:33 Da psbrosjyre ver nov 2007 1 21-01-08 15:03:33 Jesus var svært moderne! Den gong tenkte folk flest at barna ikkje var verdfulle. Mange foreldre kjenner at Jesus gjorde det einaste rette. For han såg barna

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Om ordning for dåp... 2. Om dåpen... 4. Dåp av barn... 6. Dåp ved neddykking... 9. Dåp utan at forsamlinga er til stades... 10. Dåp av vaksne...

Om ordning for dåp... 2. Om dåpen... 4. Dåp av barn... 6. Dåp ved neddykking... 9. Dåp utan at forsamlinga er til stades... 10. Dåp av vaksne... ORDNING FOR DÅP NYNORSK INNHAD Om ordning for dåp... 2 Om dåpen... 4 Dåp av barn... 6 Dåp ved neddykking... 9 Dåp utan at forsamlinga er til stades... 10 Dåp av vaksne... 11 Dåp ved neddykking... 14 Dåp

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

VIGSEL. 3. Handlinga skjer i kyrkja eller ein annan gudstenestestad som etter avgjerd av biskopen kan brukast til vigsel.

VIGSEL. 3. Handlinga skjer i kyrkja eller ein annan gudstenestestad som etter avgjerd av biskopen kan brukast til vigsel. VIGSEL Allmenne føresegner 1. Ekteskap vert inngått ved at kvinne og mann offentleg, i nærvere av vitne og for godkjend (borgarleg eller kyrkjeleg) styremakt, gjev løfte til kvarandre om at dei vil leva

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd VISJON I arbeidet for og med dei medarbeidarane i Fjell sokn har vi utarbeida ein visjon: I Fjell sokn vil vi

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Hans Johan Sagrusten P52. historia om Bibelen. Lunde forlag

Hans Johan Sagrusten P52. historia om Bibelen. Lunde forlag Hans Johan Sagrusten P52 historia om Bibelen KVAR den som er av sanninga, høyrer mi røyst Lunde forlag Copyright 2007 Lunde Forlag AS Sinsenveien 25, 0572 Oslo www.lundeforlag.no Illustrasjonar Hans Johan

Detaljer

APOSTELGJERNINGANE Av Linn og Jonas

APOSTELGJERNINGANE Av Linn og Jonas APOSTELGJERNINGANE Av Linn og Jonas 1,6 Kristi himmelferd: Jesus reiste frå jorda og opp til himmelen. Han skal koma att på same måten som han reiste. 2,1 Anden kjem pinsedagen: Læresveinane vart fylte

Detaljer

MØTEBOK BREMNES SOKNERÅD

MØTEBOK BREMNES SOKNERÅD DEN NORSKE KYRKJA Bremnes sokneråd MØTEBOK BREMNES SOKNERÅD Møtestad: Rådhuset Tid: Tysdag 26.11.2013 kl. 19.30-22.00 Desse møtte: Berit Hallaråker, Asbjørn Gundersen, Bjarte Aartun, Karl Mæland, Elin

Detaljer

I dag er starten på resten av K15. www.t-dagen.no. Ei helsing til deg på konfirmasjonsdagen. - dagen. trus pplæringsdagen i Fjell

I dag er starten på resten av K15. www.t-dagen.no. Ei helsing til deg på konfirmasjonsdagen. - dagen. trus pplæringsdagen i Fjell K15 I dag er starten på resten av livet www.t-dagen.no Ei helsing til deg på konfirmasjonsdagen trus pplæringsdagen i Fjell Eg trur på Gud Fader... Velkomen heim! Innimellom kan foreldre vere ei utfordring!

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Forbønn for borgarleg inngått ekteskap

Forbønn for borgarleg inngått ekteskap ORDNING FOR Forbønn for borgarleg inngått ekteskap Den Evangelisk Lutherske Frikyrkja I løpet av handlinga kan ein gje rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved enkelte

Detaljer

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Kvifor kan ikkje alle krølle tunga Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Innhaldsliste: Framside med problemstilling Hypoteser Plan Spørjeskjema Arbeid med prosjektet Kjønn Trening Alder

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Strategidokument 2016-2018

Strategidokument 2016-2018 Strategidokument 2016-2018 Årsmøtet Varhaug Misjonshus 2015 12. Mars 2015 www.varhaug-misjonshus.no 1. Om Varhaug Misjonshus Varhaug Misjonshus er eit flott anlegg midt i Varhaug sentrum. Misjonshuset

Detaljer

ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA TORPO SOKN 5. Folkemusikkgudsteneste

ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA TORPO SOKN 5. Folkemusikkgudsteneste ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA TORPO SOKN 5. Folkemusikkgudsteneste I. SAMLING Klokkeringing Informasjon om gudstenesta i dag. (Evt. Korte kunngjeringar) Informasjonen blir avslutta med: Lat oss vera stille

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

IKT-kompetanse for øvingsskular

IKT-kompetanse for øvingsskular Notat / Svein Arnesen IKT-kompetanse for øvingsskular Spørjeundersøking ved Vartdal skule VOLDA Forfattar Ansvarleg utgjevar ISSN Sats Distribusjon Svein Arnesen Høgskulen i Volda -7 Svein Arnesen http://www.hivolda.no/fou

Detaljer

Strategiplan for Nordhordland Indremisjon 2011-2020

Strategiplan for Nordhordland Indremisjon 2011-2020 Strategiplan for Nordhordland Indremisjon 2011-2020 Vi vil DISIPPELGJERE ved å vinne, utruste og sende! Denne strategiplanen er vorten til for at vi saman skal verte inspirerte og utfordra til å gå vidare

Detaljer

Metodiske verktøy ved kursleiing

Metodiske verktøy ved kursleiing Metodiske verktøy ved kursleiing Lærings- og Meistringssenter Helse Fonna 30.03.2015 Metodiske verktøy - LMS Helse Fonna 1 Runde Enkel måte å få alle til å delta: Gi ei enkel oppgåve som er mogeleg for

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

1. ORDNING FOR FORENKLA GUDSTENESTE UTAN NATTVERD

1. ORDNING FOR FORENKLA GUDSTENESTE UTAN NATTVERD 1. ORDNING FOR FORENKLA GUDSTENESTE UTAN NATTVERD I. SAMLING 1. FØREBUING Kyrkjerommet er ope ein halv time før gudstenesta, med høve til å tenna lys, sitja stille i ettertanke og bøn. Ei krukke for skrivne

Detaljer

FANTASTISK FORTELJING

FANTASTISK FORTELJING FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går det

Detaljer

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A Skriftlig eksamen i Matematikk 1, 4MX15-10E1 A 15 studiepoeng ORDINÆR EKSAMEN 19. desember 2011. BOKMÅL Sensur faller innen onsdag 11. januar 2012. Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

ABC for Barne- og ungdomsleiarar - Praktisk hjelp til betre planlegging og gjennomføring

ABC for Barne- og ungdomsleiarar - Praktisk hjelp til betre planlegging og gjennomføring ABC for Barne- og ungdomsleiarar - Praktisk hjelp til betre planlegging og gjennomføring Innleiing Alle som er, eller har vore, leiar i eit barne- eller ungdomslag veit at det ikkje finns enkle eller lettvinte

Detaljer

04.04.2015. Martin Anstey - The Romance of Bible Chronology. Martin Anstey - The Romance of Bible Chronology

04.04.2015. Martin Anstey - The Romance of Bible Chronology. Martin Anstey - The Romance of Bible Chronology Lukas 24:44-48 44 Så sa han til dei: Dette er orda mine, som eg tala til dykk medan eg endå var hjå dykk, at det laut oppfyllast alt det som er skrive om meg i Moselova og profetane og salmane. 45 Då opna

Detaljer

DEI HISTORISKE BØKER Av Kristian og Peter Alf

DEI HISTORISKE BØKER Av Kristian og Peter Alf DEI HISTORISKE BØKER Av Kristian og Peter Alf Bok Tid Forfatter Adressat Josva 400 f.kr Ukjent Jødane Dommarane Ukjent Rut 800 f.kr Ukjent 1. Samuelsbok 400 f.kr Ukjent 2. Samuelsbok 400 f.kr Ukjent 1.

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

Tale, Ivar Aasen-stemnet 29.6.14

Tale, Ivar Aasen-stemnet 29.6.14 Tale, Ivar Aasen-stemnet 29.6.14 «Gode stemnelyd!», kunne eg valt å innleia denne talen med. Eit «Signe dagen» kunne også vore på sin plass. Det vakre «freden god», blant anna brukt i Trondenes, kunne

Detaljer

ÅRSPLAN(TRUSOPPLÆRING Kvar%T'dag%er%merka%med%"T"%og%nummer,%samt%"S"%(for%Stord%kyrkjelyd)%eller%"N"%(for%Nysæter%kyrkjelyd) T14%er%ikkje%sett%inn%,%fordi%den%er%sett%saman%av%ei%rekkje%med%hendingar%over%eit%heilt%skuleår.%Det%pregar%likevel%oppsettet%av%andre%T'dagar,%t.d.%ved%at%det%er%liten%aktivitet%i%april/mai%som%er%tida%for%konfirmasjonar%hos%oss.

Detaljer

04.04.2015. 2. Mos.25:23-30, 3.Mos. 24:5-9 Av akasietre. Kledd med gull. Berestenger Fat, skåler, kanner og beger av gull.

04.04.2015. 2. Mos.25:23-30, 3.Mos. 24:5-9 Av akasietre. Kledd med gull. Berestenger Fat, skåler, kanner og beger av gull. Vi kan lese om offer gjennom heile Bibelen. Både Kain og Abel, Noah, Abraham, Isak, Jakob osv. bar fram offer. Seinare vart det gitt særskilte ordningar knytta til ofringa ved heialgdomen / tabernakelet.

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Februar 1955 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR

Norsk etnologisk gransking Februar 1955 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR Norsk etnologisk gransking Februar 1955 Emne nr. 48 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR Med denne lista vil vi freista å få greie på dei nemningane ( benevnelsene ) som bygdemålet frå gamalt nytta

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen Denne eksamensrettleiinga gir informasjon om sentralt gitt eksamen, og korleis denne eksamen skal vurderast. Rettleiinga skal vere kjend for elever,

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Innleiande ritar. Syndevedkjenninga

Innleiande ritar. Syndevedkjenninga Norsk Den hellige Messe Innledende riter I Faderens og Sønnens og Den Hellige Ånds navn. Vår Herres Jesu Kristi nåde, Guds kjærlighet og Den Hellige Ånds samfunn være med dere alle. Og med din ånd. Nynorsk

Detaljer

Valdres vidaregåande skule

Valdres vidaregåande skule Valdres vidaregåande skule Organiseringa av skriftleg vurdering på vg3 Kvifor prosesskriving? Opplegg for skriveøkter Kvifor hjelpe ein medelev? Døme på elevtekst Kva er ei god framovermelding? KOR MYKJE

Detaljer

Velkomen til soknerådskurs

Velkomen til soknerådskurs Velkomen til soknerådskurs 1 Rop det ut med hjertets jubel, gledesbudet fra ham selv: Livet kan bli nytt fra nå av, slettet ut er synd og gjeld! Ordet vitner høyt og hellig om hans kjærlighet og makt.

Detaljer

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016 Hovudområda i norsk er munnleg kommunikasjon, skriftleg kommunikasjon og språk, litteratur og kultur. Kvart av kompetansemåla er brotne ned i mindre einingar. Vi sett

Detaljer

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge KPI-Notat 2/2006 Kven skal bera børene? Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Ca. 65000 menneske er i

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

Farleg avfall i Nordhordland

Farleg avfall i Nordhordland Farleg avfall i Nordhordland Handsaminga av farleg avfall hjå ulike verksemder i Nordhordland. April, 2004 Samandrag Naturvernforbundet Hordaland (NVH) har gjennomført ei undersøking om korleis 15 ulike

Detaljer