1-99. Leiar: Stø kurs 2. Nytt fra LAU 3. LAGs arbeidsplan Ein felles bodskap 4. Ny investeringsavtale 5. Consulta Nacional in Mexico 8

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "1-99. Leiar: Stø kurs 2. Nytt fra LAU 3. LAGs arbeidsplan 1999 3. Ein felles bodskap 4. Ny investeringsavtale 5. Consulta Nacional in Mexico 8"

Transkript

1 1-99 MAI-MOTSTAND LAG er en av over 20 norske miljø-, bistands-, solidaritets- og, fagorganisasjoner som har tilsluttet seg Nettverk for MAI-motstand i Norge. I nettverkets plattformen heter det at «MAI vil gi rettigheter til dem som vil investere, og tar vekk rettigheter fra regjeringer og lokale folkevalgte organ. (...) MAI-avtalen vil gi mer makt til selskaper i Nord, på bekostning av folk og nasjoner i Sør.» Plattformen slår fast at Nettverk for MAI-motstand har stikk motsatt utgangspunkt: Det er ikke flernasjonale selskaper som trenger beskyttelse, men ethvert «land skal kunne velge de virkemidlene som trengs for å sikre levedyktige lokalsamfunn og en allsidig og forsvarlig ressursutnyttelse. De land som ønsker det, må kunne ha styringsmuligheter og kunne fastlegge omfanget og betingelsene for utenlandske oppkjøp av bedrifter, naturressurser og eiendom». Nettverket vil fortsatt jobbe mot en liberal investeringsavtale, selv om den ikke vil bli gitt navnet MAI. side 5 Leiar: Stø kurs 2 Nytt fra LAU 3 LAGs arbeidsplan Ein felles bodskap 4 Ny investeringsavtale 5 Consulta Nacional in Mexico 8 Tortura a Presos Políticos en Chile 8 Aksjon 12

2 2 Leiar: Stø kurs! Av Halldor Hustadnes, leiar i Latin- Amerikagruppene i Norge Med fare for skuldingar om å trekkje ting for langt: Det siste halvårets innsats viser at LAG er inne på ein god og stø kurs. For eksempel har vi gjort ein god jobb i Pinochet-saka, noko som mellom anna har gitt folk i Norge meir kunnskap om situasjonen i Chile både under diktaturet og i dag. (Dessutan har det gitt oss ein ny VG-»kjendis», Stavanger-mannen Francisco Castro!) Flaumen i Nicaragua følgde vi opp på ein måte som kjennest naturleg, med det personlege forholdet mange av oss har til dette landet. Dei innsamla ca (!) kronene, og arbeidsinnsatsen til Nicaragua-brigaden, har heilt sikkert dempa lidingane til mange av våre vener i Matagalpa-området. Colombia-gruppa har lukkast bra med å få fokus på fredsprosessen i Colombia, medan friskusane i Chiapas-gruppa no i midten av februar er i ferd med å gå nye og spennande vegar. Deira samarbeid med zapatistrørsla EZLN i Mexico, det anerkjente Black Box Theatre i Oslo, og Studentfestivalen i Trondheim - samtidig - er eit inspirerande eksempel på kva slags alliansar vi kan byggje, og på utradisjonell, kreativ tenking. Men vi må ikkje kvile på laurbæra. Etter ein fersk ringerunde til lokal-laga, kan eg slå fast at vi held stø kurs også i det store «Samrådet» vi har sett i gang i LAG denne vinteren (for meir utførleg informasjon, les brevet til lokal- LAGa som står gjengitt ein annan stad i LAG-Kontakt). Opplegget ser ut til å samle ikkje berre velvilje, men til dels regelrett entusiasme. Slik tolkar i alle fall eg haldninga i dei fleste lokal-laga eg har ringt til den siste månaden. Etter ein både lang og inspirerande samtale med Janne i LAG-Tromsø, tydar mykje på at det ikkje vil mangle idear på bordet i Ishavsbyen. Likeså andre stader i landet. Og når ein toneangivande LAGar som Ivar Rød signaliserer ei sterk og klar positiv haldning, og sjølv tek hovudansvaret for å gjennomføre samrådet i Bergen, får eg endå meir håp om at vi alle saman skal greie å gå i LAG om noko, og få resultat så det monnar. Jobb nummer ein er å få kampen mot nyliberalismen på agendaen i 1999, året då vi har meir drahjelp frå både fagrørsle og andre progressive krefter enn på lenge. Jobb nummer to er å få feira 20- årsjubileet for revolusjonen i Nicaragua på ein måte vi kan vere bekjent av, og synleggjere for opinionen kva denne revolusjonen betyr og har betydd. (Intelligente lesarar meiner kanskje at dei to jobbane ikkje nødvendigvis må sjåast kvar for seg.) Før vi avsluttar første etappe med å «banke» fast eit opplegg på landsstyremøtet i Bergen mars, trur eg vi bør samle trådane litegrann, slik at ikkje oppgåva skal bli altfor omfattande for utsendingane som skal ta avgjerdene. Derfor vil eg be alle lokal-laga om å sende inn ei liste med sine forslag straks dei har kome fram til noko. Så skal vi i LAU ta ansvaret for å få sirkulert forslaga rundt til dei andre lokal-laga før landsstyremøtet. Det er ein fordel for alle at forslaga frå dei andre lokal-laga ikkje kjem som «landsstyremøtet på kjerringa», når vi skal bli einige om noko. Så håpar eg at lokal-laga og delegatane kan vere opne for at andre sine forslag nokre gonger kan vere vel så gode som deira eigne, og vice versa. Eg reknar med dykk. Stø kurs! LAG-KONTAKT utgis av Latin- Amerikagruppene i Norge. Bladet trykkes i Solidaritetshuset, Oslo. Ansvarlig redaktør : Tor Einar Loftesnes. Redaksjonssekretær : Francisco Castro. Layout: Omar Olsen Innlegg til LAG-KONTAKT sendes: LAG-KONTAKT postboks 1505 Kjelvene, 4093 Stavanger Tlf : (norsk), (spansk) adresser : Frist for innlegg til LAG-KONTAKT Nr er : 15.mai Red. for nr. 1/-1999 avsluttet kl. 21:00

3 Nytt fra LAU 15. februar Line Hegna for LAU Vi er godt igang med et nytt LAG år. På den økonomiske fronten ser det ut til å bli et svært godt år for oss. Fra NORAD har vi fått bevilget kroner for Dette er en økning på fra i fjor. Økningen begrunnes hovedsakelig med LAGs internettsatsning. I disse dager setter vi oss ned med lokallagenes innsendte søknader og regner med å gi dere svar så fort som mulig. Når det gjelder informasjonsmidler fra UD, som mange av dere har søkt på, venter vi fortsatt på svar. Så smør dere med tålmodighet. LAGs innsamlingsaksjon til ofrene for Mitch i Nicaragua er nå avsluttet. Utrolig innsats over hele landet resulterte i nærmere kroner til gjenoppbyggingen! Halldor sendte i januar ut et brev til lokallagene om invitasjon til SAMRÅD samt oppfordring til å tenke rundt markeringen av 20- årsjubileet for den sandinistiske revolusjonen. Her har vi en glimrende mulighet til å få satt våre saker på dagsordenen. Revolusjonsdagen 19.juli faller sammen med agurktid i norsk media. La oss invadere avissider, fjernsynsskjermer og radiofrekvenser over hele landet! Tenk høyt og mye og send med gode idèer til landsstyremøtet i mars. Ellers kan det meldes at LAGs informasjonssekretær Nils Herman nå deltar på møter i WTOgruppa til organisasjonen FORUT. Vi håper samarbeid med likesinnede kan føre med seg noe konstruktivt i LAGs eget arbeid med våre prioriterte saker. Nils Herman deltok også på en idédugnad om menneskerettigheter i regi av NORAD i januar. Der holdt han et innlegg på vegne av LAG hvor han bl.a. la vekt på betydningen av også økonomiske og sosiale menneskerettigheter, sett i lys av nyliberalismen. Redaksjonen til «Årbok 2000» er i full gang og tema for neste utgave blir MAKT. Videre vil LAU lufte en idé om en BRIGADEBOK. I forbindelse med jubiléet neste år kunne det kanskje være en idé å lansere boken om LAGs kanskje mest vellykkede aktivitet; de ulike brigadene. Så til slutt en liten forandring i LAU ; Camilla Gjellebeck, tidligere vara, er ny lokallagskontakt og studieansvarlig i LAU. Savner du informasjon om LAGs arbeid, ta kontakt med lokallaget ditt. Solidarisk hilsen, LAU! LAGs arbeidsplan for På landsmøtet til Latin- Amerikagruppene i Norge (LAG) i september 1998 ble følgende arbeidsplan for 1999 vedtatt: l Politiske prioriteringer 1. Kampen mot nyliberalismen. LAG støtter arbeidet for å finne alternativer til nyliberalismen, lokal kamp mot nedbygging av fellesgoder og en rettferdig økonomisk fordeling nasjonalt og internasjonalt Støtte arbeidet for opphevelse av den økonomiske blokaden av Cuba. - Støtte fredsprosessen i Colombia, gjennom de politiske og sosiale organisasjoner som har reelle muligheter til å påvirke de strukturelle problemene i Colombia. - Støtte de politiske krefter som har reelle muligheter til å forandre/ påvirke de sosiale, økonomiske og politiske forhold i Mellom-Amerika og Brasil. Særlig FMLN, FDNG/ URNG, EZLN, FZLN, PT og MST. - Støtte arbeidet mot impunidad (straffefrihet) for torturister og mordere i Chile, og for menneskerettigheter og frihet for politiske fanger i Chile. 3. Diverse. Spontan respons på aktuelle hendelser i Latin- Amerika. l Organisatoriske prioriteringer 1. Arrangere/ lage vervekampanje hvert semester 2. Videreutvikle pressegruppe 3. Oppdatere materiale for studiesirkler og gjennomføre disse 3

4 4 LAG bør ha ein felles bodskap Brev til lokal-laga og LAG-medlemar frå Halldor Hustadnes, leiar i LAG Dette er eit spesielt år av i alle fall to grunnar: Det er 20-årsjubileum for revolusjonen i Nicaragua, og det er vår siste sjanse til å setje vårt preg på dette årtusenet. Eg skriv dette brevet fordi vi i LAU (landsarbeidsutvalget) gjerne vil ha flest mogleg medlemmer med på noko heilt nytt i LAG-samanheng, sjølv om vi ikkje kan ta æra for å lansere ordet: SAM- RÅD. Uansett kva assosiasjonar ordet måtte vekkje, synest vi ideen om å tenkje saman og til slutt kome fram til noko vi er einige om, er god. På dagsorden for dette samrådet vil vi setje to ting: Jobb nr. 1: Korleis kan vi få temaet «kampen mot nyliberalismen», LAGs førsteprioritet etter vedtak på sist landsmøte, på dagsorden? Jobb nr. 2: Korleis skal vi markere 20-årsjubileet for revolusjonen i Nicaragua, og samtidig skape PR for LAG og våre saker, i heile landet? Bakgrunn for jobb nr. 1: LAG har kampen mot marknadsliberalismen øvst på vår arbeidsplan, som vart vedteken på landsmøtet. Dette er eit vedtak som forpliktar. Dersom vi grip sjansen, kan vi nettopp i år få mykje gratis drahjelp, fordi: * Kommuneforbundets leiar Jan Davidsen har stilt seg i spissen for eit nettverk mot privatisering, der ei lang liste med leiarar innan norsk fagrørsle og organisasjonsliv er med. Nettverket vart presentert i Dagbladet i haust (kjem tilbake med meir info om dette seinare). Frå før har vi svært gode forbindelsar med fagrørsla, spesielt Norsk Kjemisk som har støtta oss med femsifra summar dei siste åra. Denne fantastiske godviljen og støtten bør vi bli flinkare til å utnytte. Vi har også gode kanalar sentralt inn i Fellesforbundet. * Nyliberalismen og globaliseringa blir for tida heftig debattert i media, og blir no aktualisert gjennom Asia- og Russland-krise som står på vippen til å forplante seg til Latin-Amerika. Temaet «Vil Brasil falle?» kan f. eks. godt kome til å bli verande på agendaen i media i månadsvis. * Nettverket mot MAI (du veit ikkje kva det er du heller, nei?) er stifta, og vi er med. Med vår kunnskap om Latin-Amerika, mellom anna vår spisskompetanse på Brasil, Chiapas, Cuba, El Salvador, Nicaragua, Guatemala og Colombia, bør vi vere i stand til å gi denne viktige debatten eit meir internasjonalt og solidarisk perspektiv. Som de ser av vedlagte artiklar frå LO-Aktuelt, er også fagrørsla oppteken av nettopp eit slikt perspektiv. Denne samanfallande interessa bør det vere mogleg å utnytte til felles beste. Bakgrunn for jobb nr. 2: Det er 19. juli 20 år sidan revolusjonsdagen i Nicaragua. Denne revolusjonen har betydd mykje for oss i LAG, og var saman med konflikten i El Salvador avgjerande for at LAG Norge vart danna i 1980 (etter det undersøkingane til no har klarlagt). LAG Oslo vart for øvrig danna i 1978, med Dan Børge Akerø, Vegard Bye og Per Erik Borge i leiinga! Jubileet må markerast, noko anna ville vere å svikte både vår historie og og våre vener i Nicaragua. Dette bør vi greie å få fram i media. Organisering: Vi i LAU ber difor lokal- LAGa om å samle flest mogleg medlemmer til diskusjon om kva vi bør gjere med jobb nummer ein og to, innan utløpet av februar. Det kan for eksempel skje i form av eitt eller fleire møte, helgesamling, eller i samband med andre arrangement som de har. Det er kort sagt opp til kvart lokal-lag. Poenget er at de må bli einige om nokre forslag som dykkar delegat(ar) til landsstyremøtet i mars (det blir jobba med å fastsetje nøyaktig stad og dato) kan ha med i kofferten. Det er meininga å setje av tid i samband med landsstyremøtet til å finne fram til dei beste ideane, og bli einige om når og korleis vi vil gjennomføre planane. Vi i LAU ser det nemleg som ein fordel om vi kan kome fram til felles aksjonsformer, og helst nokolunde felles tidspunkt for aksjonar, slik at LAG, vårt standpunkt til nyliberalismen, og revolusjonen i Nicaragua kan bli synleg (om ikkje «på alles lepper») rundt om i landet samtidig. Synergieffekt heiter det på fint. LAUs tankar om korleis vi kan gjere Jobb nr. 1 og 2: * LAG bør ha ein felles bodskap, eksemplifisert gjennom eitt eller fleire land (her kan for eksempel lokal- LAGa bruke det/dei landa dei er spesielt opptekne av). Bodskapen bør vere konkret og enkel nok til at han kan nå fram til folk flest. * Bodskapen bør vere «vid» nok til å kunne inngå i samarbeidsopplegg med andre organisasjonar, spesielt fagrørsla, og spennande/aktuell/ nytenkande nok til å interessere media. * Om mogleg samtidig gjennomføring i alle byar/lokalsamfunn, slik at vi får synergieffektar og vi gir inntrykk av slagkraft. * Vi kan gjerne vere meir «spektakulære» enn vi har vore dei siste åra, slik at folk/media legg merke til oss. * Det vi gjer bør vekkje mest mogleg debatt. * Ikkje ver redd for å trekkje inn andre organisasjonar og enkeltpersonar. Det er sunt, nyttig og forfriskande å byggje alliansar! Nokre eksempel på idear: Debattmøte med f.eks. økonomiprofessor frå universitet, fagforeiningsleiar, person frå Latin-Amerika. Fakkeltog (ikkje så veldig originalt, kanskje) Teaterframsyning/ gateteater/dokketeater Dessutan skadar det sjølvsagt ikkje at vi har det moro og sosialt! (Det er vel tvert i mot nærmast ei forutsetjing!) Eg håpar verkeleg at de vil vere med på å få eit slikt opplegg til å fungere! Venceremos!

5 I de flernasjonale selskapers tjeneste av Øystein L. Pedersen, informasjonsansvarlig i LAG Innenfor EU, OECD og Verdensbanken arbeides det for å få gjennom en verdensomfattende, liberal investeringsavtale - til fordel for de flernasjonale selskapene. Taperne er de fattige og undertrykte i Latin-Amerika og i andre land som har en underordnet stilling i verdensøkonomien. Mektige krefter ønsker å skape verdensomfattende, felles kjøreregler for investeringer over landegrensene. Selv om forhandlingene rundt den omstridte multilaterale investeringsavtalen MAI er lagt død, er det liten tvil om at lignende forslag vil dukke opp i månedene som kommer under andre navn. Lekkasjer fra EUkommisjonen viser at EU er på offensiven for å få en omfattende investeringsavtale med i WTO. En liberal investeringsavtale - hvor de kontroversielle punktene fra MAI ikke er tatt ut - som vil gi større rettigheter til flernasjonale selskaper og som vil frata fattige land kontrollen over utenlandske investeringer og dermed lokal utvikling. Bare et par uker etter at MAI-forhandlingene offisielt var avsluttet i fjor hadde EUkommisjonen klare sine anbefalinger om at nye forhandlinger om investeringer bør startes i WTO. Dette har kommet fram av et internt dokument fra kommisjonen. MAI ble betegnet som den mest vidtgående, revolusjonerende og dramatiske forslaget om endringer av internasjonal økonomi som noen gang er nedfelt i en avtaletekst. Meningen var at flernasjonale selskaper skulle få bedrede vilkår, ved at de enkelte statene ikke skulle kunne nekte dem samme tilgang til ressurser som lokale bedrifter, urbefolkningsgrupper og andre som er avhengig av ressursene i nærområder. Manglende lovverk Det ble hevdet at MAIavtalen skulle hindre at land kunne senke sine arbeids- og miljøstandarer. Her ble det spesielt tenkt på utviklingsland. Men faktum er at det nesten ikke er noen u-land som har et arbeids- eller miljøregelverk av betydning eller som blir praktisert på en god måte. De som bidrar til å senke standardene er ofte de utenlandske investorene, som Statoil i Nigeria og Venezuela. Men når mange land ikke har noen standarder kan de ikke bli dårligere. Og med de utenlandske selskapenes nærvær kan det bli vanskelig for mange land å utvikle et lovverk som ikke blir beskyldt for indirekte å begrense utenlandske investorers muligheter til inntjening. En liberal investeringsavtale kan på samme måte også være med på å hindre jordfordeling og bedring av menneskrettighetssituasjonen i Latin-Amerika. Dermed kan en MAI-avtale - i beste fall - bidra til å forsegle eksisterende lovverk og hindre utvikling av skjerpede miljøog arbeidsbestemmelser og fordeling av ressurser. Protester fra u-land Det er en tendens til å argumentere for at åpnere grenser for investeringer og felles kjøreregler vil øke interessen for å investere i u-land. Men til tross for at land som India, Kina, Chile og tidligere Brasil har hatt strenge vilkår på investeringer, har utenlandske selskaper stått i kø for å investere i disse landene. Mye tyder derfor på at det interne grunnlaget for investeringer er av langt større betydning. En velfungerende infrastruktur og stabile politiske og økonomiske forhold er noen av mange faktorene som er av avgjørende betydning. I dag er det særlig land i Den tredje verden som har bruk for å skjerme deler av eget næringsliv mot effektive og mektige selskaper fra utlandet. Det er slik skjerming som blir betegnet som diskriminering i MAI-avtalen. Dette er hovedgrunnen til at forslaget har utløst en storm av protester fra mange hold i Den tredje verden. U-land og solidaritetsbevegelser protesterer fordi MAI først og fremst er et redskap for å 5

6 6 bedre vilkårene for investeringer i Den tredje verden. OECD-landene er allerede bundet til hverandre gjennom regionale avtaler - EU, EØS og NAFTA - som sikrer mye av det MAI skulle gjennomføre. I tillegg er det en fare for at mange u- land kan føle seg presset til å underskrive en liberal investeringsavtale, for ikke å miste verdifulle investeringer: Hvis dere vil h a investeringer, må dere godta spillereglene - spilleregler som i stor grad er tilpasset investorenes interesser og ikke u- landenes behov og ønsker. Beskyttet økonomi Etter at de r i k e landene h a r beskyttet s i n e økonomier i oppbyggingsfasen, ønsker de nå frihet til å investere i de landene som gikk glipp av den økonomiske utviklingen. Oppbyggingen av norsk industri har i stor grad blitt hjulpet fram av at staten har favorisert nasjonale selskap. Staten bygget opp Statoil og støttet opp om næringspolitikk ut fra nasjonale og distriktsmessige behov. Norge har også konsesjonslover som sier at selskaper må se etter muligheter for å selge bedriften før den blir lagt ned eller at produksjonsmidlene blir flyttet. Også de andre landene i OECD har hatt restriksjoner på hva slags investeringer de har mottatt fra andre land - når de har bygget opp sin industri. Forslaget til en MAI-avtale inneholdt en lang liste over industripolitiske virkemidler som statene ikke skal tillates å bruke. Blant annet skal man ikke kunne sette krav om at det utenlandske selskapet skal benytte seg av lokale produsenter. Krav om teknologioverføringer eller inngåelse av ledelsessamarbeid (joint venture) hadde heller ikke blitt tillatt i et MAI-system. Dette er imidlertid virkemidler som brukes for å sørge for at utenlandske investeringer får lokale ringvirkninger. Markedssvikt De fleste økonomiske eksperter - også flertallet av dem som sogner til liberalistiske teorier - innser at småskalaproduksjon er en nødvendighet for en utvikling av en sunn økonomi og et velfungerende marked. En for stor dominans av én aktør vil ødelegge selve markedsmekanismene. Denne markedssvikten - ved at de store har en tendens til å utkonkurrere de små - fører til at de små bedriftene må støttes for å overleve i konkurransen med de store, da målet for de store bedriftene ofte er monopolisering av markeder. Hvis u-landene skal ha en sjanse til å bedre sin økonomiske stilling,bør de gis mulighet til å velge mellom et bredt s p e k t e r avnæringspolitiske strategier. I så henseende bør det være åpning for åbeskytte og - eventuelt - forskjellsbehandle nasjonale bedrifter. Alternativet kan være at de flernasjonale selskapene dominerer det nasjonale markedet og trekker ressursene ut av landet. Dette er allerede tilfellet i mange afrikanske land. Juridisk bindene Det var meningen at MAI skulle være juridisk bindene og ha en tvisteløsningsmekanisme - tilsvarende den nordamerikanske investeringsavtalen NAFTA. Innenfor NAFTA kan selskaper

7 som investerer i andre land reise sak mot vertslandet, hvis de mener at de er urettferdig behandlet på grunnlag av offentlige ordninger som verner miljø, helse og rettigheter i arbeidslivet. Stater med demokratisk vedtatte reguleringer som beskytter utsatte grupper, kunne i følge forslaget til MAI-avtale rammes av søksmål fra utenlandske selskaper og av økonomiske sanksjoner. I MAI har nemlig ekspropriering fått et nytt og utvidet innhold, ved at det er innført begrepet ekspropriasjonslignende rådighetsinnskrenkninger. Her refereres det til så og si alle tiltak som senker verdien til utenlandskeinvesteringer. I følge denne klausulen kan utenlandske investorere søke om erstatning for tapt inntjening på grunn av diskriminerende lover. Store erstatningskrav I forslaget til MAI-avtale var det skrevet at de går imot «ekspropriasjon eller tiltak som vil ha samme effekt». Det skulle dermed være myndigheters oppgave å sikre framtidige fortjenestemuligheter. Det betyr at myndighetene forplikter seg til å arbeide for å opprettholde fortjenestemuligheter, ro og orden og å motarbeide boikotter, aksjonerog streiker mot spesielle produkter eller firmaer. Erstatningen skulle dermed også kunne inkludere tap av framtidige inntekter og renommé, på grunn protester mot virksomheten fra frivillige organisasjoner eller forbud fra myndigheter. Faren med å la utenlandske selskap anlegge sak mot lands lover som fører til ekspropriering av verdier, er tydelig demonstrert i to saker innenfor NAFTA (Canada, Mexico og USA). Det USAbaserte kjemikonsernet Ethyl Corporation gikk til sak mot Canada, hvor selskapet krevde 251 millioner dollar i erstatning for forbudet mot å bruke et kreftframkallende tilsetningstoff i bensin (MMT) - som selskapet har monopol på. Ethyl mente at Canada diskriminerte dem i forhold til andre kjemikonsern som ikke har fått forbud på sine produkter. Saken ble brakt inn for NAFTAs domsutvalg som arbeider uten offentlig innsyn. Resultatet var at den canadiske regjeringen inngikk forlik, trakk forbudet og betalte Ethyl en erstatning på 13 millioner dollar! Hemmelige forhandlinger Under Uruguay-runden i Verdens handelsorganisasjon (WTO) kom medlemslandene frem til den såkalte TRIMs. Denne avtalen sier at landene ikke kan diskriminere innenlandske bedrifter framfor utenlandske. Da landene i OECD (verdens 29 rikeste land) foreslo videre forhandlinger på ministermøtet i WTO i 1996 protesterte G77-landene (sammenslutning av 130 u-land). Dermed ble forhandlingene overført til OECD og fikk navnet MAI. Det er mange som har vært kritiske til hvordan forhandlingene rundt MAI har foregått innen OECD. Forhandlingene ble ført i lukkede rom mellom de ulike regjeringene. Helt til en internasjonal gruppering av menneskerettighetsorganisasjoner kunne legge fram en kopi, benektet myndighetene i USA at det eksisterte en avtaletekst. En storm av protester Etter at flere fikk kjennskap til avtaleutkastet, oppsto det en storm av protester mot MAIavtalen. Her spilte mange ikkestatlige organisasjoner (NGO-er) en viktig og sentral rolle ved å belyse de negative konsekvensene av en slik avtale. Motstanden står spesielt sterkt i Canada, Frankrike, USA og en del lavinntektsland. I løpet av 1998 ble et nettverk for MAImotstand dannet i Norge. Forhandlingene ble lagt på is i april 1998 etter økende motstand og søkelys på de negative konsekvensene, samt intern uenighet mellom OECD-landene. På slutten av det samme året trakk Frankrike seg ut. Den franske statsministeren, Lionel Jospin, sa at de ikke kunne forhandle om en avtale som ga fordeler til private interesser og et avtaleutkastet som truet nasjonal suverenitet. Dette har også fått støtte fra canadiske myndigheter, som mener at MAI ville undergrave nasjonal kontroll. Mange hevder at truslen mot selvbestemmelse i enda større grad ville gjelde for små og mindre økonomisk sterke stater og kulturer og ulike typer urfolkskulturer. I Det internasjonale pengefondet (IMF) ligger det allerede forslag om nye betingelser for lån, som mange betrakter som en bakdør til MAI. Og hvis det viser seg umulig å gjenoppta forhandlingene i WTO - slik EUkommisjonen ønsker - er særlig USA beredt til å presse fram tilsvarende ordninger gjennom andre kanaler. På tross av den massive kritikken som kom mot MAIavtalen, er knapt noen av de kontroversielle delene i forhold til MAI tatt bort i EU-kommisjonens forslag. I møte ned frivillige organisasjoner den 27. januar i år presenterte kommisjonen et diskusjonsnotat om investeringer. Men her var de kontroversielle punktene - som nå er kommet fram - tatt ut! Organisasjonene mener derfor at EU-kommisjonen driver med tilsløringer og dobbeltspill. 7

8 8 Consulta Nacional in Mexico and in Skandinavia by Fernando Ugarte, from LAG Tromsø As you may know, the EZLN has called for a «consulta nacional» in Mexico. On the 21sth of March all Mexicans are invited to give their opinion about whether the rights of the indigenous people in Mexico should improve and the army should move out of Chiapas. The «consulta» is intended to put pressure on the Mexican government to solve the conflicts in Chiapas and will serve as a measure of how big is the support that the zapatistas receive from the general public. Mexicans all over the world have been invited to participate. LAG Tromsø has taken the responsibility of receiving the votes of the Mexican people in Scandinavia. We would like to spread the news and invite all Mexicans who are interested in participating to take contact with us: LAG Tromsø box 1162, 9000, Tromsø tel fax Rådgivende Folkeavstemming i Mexico og i Skandinavia av Fernando Ugarte, LAG Tromsø (Redaksjonens oversettelse:) Som dere kanskje vet har EZLN oppfordret til en «consulta nacional» i Mexico. Den 21. Mars er alle meksikanere invitert til å si sin mening om hvorvidt rettighetene til urbefolkningen i Mexico bør forbedres og om hæren bør trekkes seg ut av Chiapas. Hensikten med «consulta en» er å legge press på den meksikanske regjeringen for at den skal løse konflikten i Chiapas, og den vil tjene som en målestokk på hvor stor støtte zapatistene har i opinionen. Meksikanere over hele verden har blitt invitert til å delta. LAG Tromsø har tatt ansvaret for å motta stemmene fra meksikanere i Skandinavia. Vi vil gjerne spre nyheten og be alle meksikanere som er interessert i å delta om å ta kontakt med oss: LAG Tromsø box 1162, 9000 Tromsø tel fax Gendarmería torturó a presos políticos en Chile Terror en la cárcel de alta seguridad Mauricio Buendia / Punto FInal Es intolerable que el mismo gobierno que defiende al dictador Pinochet reprima brutalmente a los presos políticos. Indignante, pero de ninguna manera sorprendente, puesto que poco ha cambiado desde que senegociara la transición entre la Concertación y las Fuerzas Armadas. La dictadura reprimió y la actual democradura también lo hace sin asco. De ello dan cuenta informes de Naciones Unidas y de Amnistía Internacional y, lo que es más importante, los dramáticos testimoniosde muchos chilenos que han experimentado la tortura o los denominados «apremios ilegítimos» a manos de la policía o de Gendarmería. Esto, por cierto, aparte de la represión directa y violenta ejercida contra el pueblo cuando éste se manifiesta por sus legítimas reivindicaciones o en conmemoración de eventos históricos significativos como -por ejemplo- el derrocamiento del gobierno popular cada 11 de septiembre. Lo más deleznable de la acción gubernamental en esta ocasión, es que la represión estuvo dirigida contra gente inerme, un conjunto de personas privadas de su libertad en la cárcel de alta seguridad (CAS). Es decir, contra personas sin posibilidad alguna de defenderse de la brutal agresión del grupo especial antimotines de Gendarmería. Además de la fuerza, se utilizaron los mismos métodos de manipulación de la opinión pública

9 que se hicieran lugar común para justificar los crímenes de la dictadura. A este patrón responden, sin duda, las informaciones aparecidas en la prensa la semana previa al traslado de los presos políticos desde la CAS hacia otros penales del país. En ellas se manifestaba que el servicio de seguridad de Gendarmería había detectado la preparación de un motín con toma de rehenes producto del rechazo a un petitorio reivindicativo de los presos de la CAS. Tal movilización estaría liderada, siempre de acuerdo a la información proporcionada por Gendarmería, por dirigentes del Movimiento Lautaro. Es efectivo que los presos políticos plantearon cinco demandas a fin de humanizar su estadía en prisión. Pero afirman categóricamente- no existió jamás la intención de llevar a cabo un motín. Se exigía el término de la segregación de los internos y de sus actividades, que a las visitas dominicales de los niños puedan concurrir también sus madres y el acceso a beneficios carcelarios que, por ahora, son prerrogativa de otros presos, como las visitas de amigos sin el uso de locutorios. Es decir, peticiones que se habían planteado en varias oportunidades y cuya discusión no había derivado en conflictos graves como los acaecidos ahora. Sólo dos peticiones quedaban pendientes. Sin embargo, Gendarmería prefirió optar por la variante represiva y, para ello, comenzó a preparar las condiciones psicológicas, logísticas y de movilización de fuerzas, mucho antes del violento traslado efectuado en la madrugada del sábado 6 de febrero. Resulta ridícula y ofensiva para la inteligencia de los chilenos, la pueril explicación entregada por Hugo Espinoza,director de Gendarmería, quien señaló sin vergüenza alguna que el traslado de los presos políticos obedecía a necesidades de «reparación y mantenimiento de la cárcel». Entonces quién miente? Se les trasladó por razones de seguridad, porque supuestamente preparaban un motín y una fuga o porque se realizarán reparaciones en la CAS? O será que sencillamente Espinoza no puede sustraerse de su pasado como subdirector de la Dirección de Seguridad Pública e Informaciones, dependiente del Ministerio del Interior. Valga recordar que «la Oficina», como se conoció originalmente a l organismo creado p a r a reprimir a sectores de l a Izquierda q u e lucharon contra la dictadura, utilizó -y continúa utilizando- cuestionables métodos, como la delación compensada, para lograr sus objetivos. Hugo Espinoza es socialista, como muchos integrantes e informantes de «la Oficina», sociólogo y magister en asuntos de defensa. Durante la dictadura militar trabajó al menos seis años para Gendarmería. Al ser designado como director de la misma, en agosto del año pasado, manifestó estar consciente de que Gendarmería «es una institución que está siempre en los medios de prensa por cosas negativas, pero creo que hay aspectos positivos que hay que rescatar como los programas de rehabilitación». Peculiar sentido de la rehabilitación tiene Espinoza, ya que sus subordinados del grupo antimotines y gendarmes encapuchados, torturaron a medio centenar de presos desarmados. Los allanamientos, golpizas y vejaciones de toda índole constituyeron parte del tratamiento hacia los prisioneros políticos durante la dictadura, y lo sucedido el 6 de febrero demuestra que esto poco ha cambiado. E n declaración pública, la Red de Familiares y Amigos de los P r e s o s Políticos señaló: «Los antimotines pateaban las caras de los compañeros, los pisoteaban y les pisaban las cabezas aplastándoles la cara contra el pavimento, golpeándoles con bastones y dándoles de culatazos. Al cabo de aproximadamente dos horas de tortura que culminó con zambullidas submarinas en una piscina plástica, los antimotines recibieron la orden de manguerearlos y golpearlos selectivamente. Los compañeros más torturados del módulo fueron: Marcos Andrade, Alvaro Rodríguez, Marcelo Villarroel, entre otros». 9

10 10 ODIO Y BESTIALIDAD El operativo de castigo fue encabezado por el coronel Edmundo Letelier, jefe de seguridad de Gendarmería, y miembro también de «la Oficina», quien no escatimó medios para garantizar el «éxito» de su cobarde acción. Se utilizaron bombas lacrimógenas, bastones, escopetas y armas cortas, entre otros implementos de combate. En un escrito presentado ante la Corte de Apelaciones de Santiago por el abogado Alberto Espinoza, se establece que «cada uno de ellos fue sacado violentamente desde sus celdas por un gran contingente de gendarmes fuertemente armados y con vestimenta llamada antimotines, que consiste en el chaleco antibalas, cascos blindados y máscaras antigases, razón por la cual la identificación de sus personas es imposible. Todos fueron trasladados a un patio interior con una violencia inusitada, sin mediar provocación alguna de parte de los presos. Mientras iban saliendo de las celdas los esposaron con las manos en la espalda, dejando tan apretadas las esposas que a todos les han causado serias lesiones en sus muñecas llegando a hacerlos perder la sensibilidad de sus manos. Una vez en el patio y esposados con las manos en la espalda los arrojaron al suelo en posición de cúbito abdominal, quedando el rostro de cada uno de ellos pegado al suelo. En esa posición comenzó a desarrollarse una acción macabra y delirante de parte de los gendarmes que se prolongó por espacio de una hora y media aproximadamente. Caminaron sobre sus espaldas y les pisotearon las cabezas mientras al mismo tiempo les daban coces en sus cuerpos y golpes de palos. Les arrojaron mediante un dispositivo spray, gas lacrimógeno en el rostro en varias oportunidades, dejándolos enceguecidos y con fuertes dolores por la irritación que el gas les provocaba en las lesiones que les habían causado. En un momento los mojaron con agua provocándoles ahogamiento y serias dificultades de respiración e irritación en la piel sintiendo como si se tratara de quemaduras por efecto de la impregnación del gas lacrimógeno. Los golpes se sucedieron de manera ininterrumpida por más de una hora, utilizando incluso las culatas de sus armas de fuego frente a la mirada indolente y coautora de toda la jerarquía institucional de Gendarmería a cargo de la cárcel de alta seguridad, que se encontraba presente». HUELLAS DE LA TORTURA Es esta la «fuerza racional y prudente» que, de acuerdo al director de Gendarmería, fue empleada en el traslado de los 56 p r e s o s políticos? Hay que decir, no obstante, que tanto la institución directamente involucrada, como el gobierno a través del ministro secretario general de Gobierno (s), Claudio Huepe, habían negado terminantemente el uso de la fuerza. Ahora, fundamentalmente por la presión y accionar de los familiares de los presos y de abogados de derechos humanos, se han visto obligados a reconocerla. Aunque, claro está, continúan negando la tortura de prisioneros. Es más, Hugo Espinoza, jefe máximo de Gendarmería, ha indicado que iniciará acciones legales contra todos aquellos que han osado acusar a la institución de malos tratos. Para el ofendido y sensible director todos mienten, pues -por cierto- él es el dueño de la verdad, como en los tiempos de la dictadura cuando en el país sólo existía la verdad oficial. No cuentan los testimonios de los presos, abogados, familiares o al limitado número de personas que ha tenido oportunidad de visitar a alguna de las víctimas, como la consejera de la CUT, Patricia Coñomán quien señaló que el sindicalista Dante Ramírez -quien tiene una bala alojada en su cabeza desde su detención- «fue torturado»; del sacerdote Juan Pinto Agloni, capellán de Gendarmería en San Javier cuyo hermano Jaime es preso político lautarista. El sacerdote señaló -en querella criminal contra Gendarmeríaque de fuentes fidedignas conoció de las torturas a las cuales fueron sometidos los prisioneros, pero «no puedo dar nombres por secreto de confesión». De Jaime Castillo Velasco, presidente de la Comisión de Derechos Humanos, quien fue autorizado a visitar a los presos días después de ocurridos los hechos y pudo constatar que «es efectivo que hay huellas de golpes, especialmente en los muslos y estómago, así como quemaduras de cigarrillos en los brazos». Todo ello a pesar de la negativa de las

11 autoridades de permitir el ingreso a prisión de médicos independientes, ya sea del Instituto Médico Legal o del Colegio Médico, con la evidente intención de ganar tiempo para que éste se encargara de cicatrizar las heridas y hacer más difícil la comprobación de las secuelas de tortura. Esto hizo que Hugo Gutiérrez, abogado del CODEPU, expresara que «Gendarmería intenta ocultar la verdad al no permitir el ingreso de médicos ajenos a la institución». Pueden ser sólo reminiscencias de la época dictatorial, cuando se ocultaban las violaciones a los derechos humanos tanto a la comunidad nacional como internacional, o una práctica sistemática de la democradura existente. En cualquier caso, como se señala en el escrito presentado ante la Corte de Apelaciones, «los hechos descritos constituyen una violación del Convenio contra la Tortura, tratado internacional ratificado por Chile y que lo obliga en el concierto de las naciones». LOS DERECHOS DE PINOCHET Y LOS DERECHOS DE LOS PRESOS POLITICOS Desafortunadamente, para el gobierno continúan siendo más importantes los derechos humanos de un dictador asesino que la suerte de un grupo de personas que luchó contra este último. Los presos políticos ni siquiera han encontrado apoyo en sectores del Partido Socialista (PS), supuestamente más sensibles al tema de los derechos humanos. Por el contrario, el PS ha manifestado su incondicional apoyo al director de Gendarmería, militante socialista, por cierto. En carta enviada a los medios de comunicación el abogado Hernán Valenzuela, quien tuvo oportunidad de hablar con al menos cinco de los presos políticos afectados, expresa su consternación ante la actitud adoptada por el gobierno. Especial preocupación le merece que el gobierno respalde plenamente a Gendarmería sin haber visitado a ninguno de los internos de la CAS, justificando su accionar con el argumento de que éstos serían delincuentes peligrosos. No obstante, «lo único peligroso que aquí existe es un gobierno que olvida sus compromisos internacionales en materia de respeto irrestricto a los derechos fundamentales de la persona humana». Qué diferente es el trato que se otorga a los pocos militares encarcelados por violaciones a los derechos humanos durante la dictadura! Crímenes horrendos, crímenes de odio, el mismo que han manifestado abiertamente los partidarios de Pinochet desde que éste fuera arrestado en Londres. Sin embargo en el penal de Punta Peuco viven como reyes. Allí no sufren las constantes vejaciones de los presos políticos de la CAS, no existen locutorios, o cámaras vigilando cada paso, cada palabra, cada mirada. Allí no se tortura, son «vigilados» por un destacamento especial de militares cumpliendo comisión de servicios en Gendarmería. De los 56 presos involucrados en la acción represiva, tan sólo uno -Rafael Escorza- está condenado y rematado. La mayoría tiene varias causas pendientes en fiscalías militares y lleva muchos años en prisión. De ahí que comenzaran tiempo atrás el rechazo a ciertas medidas de régimen interno de la CAS, como por ejemplo la negativa a encerrarse por las noches. El movimiento fue iniciado por los lautaristas y fue apoyado por Kamina Libre, una escisión del mismo Lautaro. Los otros presos políticos, rodriguistas, miristas e independientes, solidarizaron con el movimiento reivindicativo, a pesar de que su postura general tiende a privilegiar la salida legal, la agilización de los procesos y los indultos. En la actualidad la mayoría de ellos se encuentra en huelga de hambre y aislado en celdas individuales en el penal de máxima seguridad de Colina II, al norte de Santiago. El resto fue enviado a distintos penales. En Concepción están Jaime Antipil y Sergio Vásquez; en Antofagasta, René Salfate; Juan Aliste en Buin; Sergio Olivares en la cárcel de Valparaíso, aislado en el sector de internos enfermos de SIDA; finalmente, en La Serena se halla Alvaro Rodríguez. «Los pueden golpear y aislar todo lo que quieran, pero no lograrán quebrantarlos. Y eso es lo que más les duele», dice categórica un familiar, «no pueden entender lo que son la dignidad y el orgullo». Quizás por eso el odio, la ira, la histeria del coronel Letelier cuando les gritaba a los presos en medio de la golpiza que se convencieran de que están derrotados. Qué pensarían él y los gendarmes encapuchados cuando forzaban a los presos a sumergirse y casi ahogarse en la piscina plástica donada por la Cruz Roja en diciembre? Sólo una mente enfermiza puede reeditar la tortura del «submarino» en el mismo receptáculo utilizado por los niños en sus visitas dominicales. Sin embargo el gobierno continúa negando todo, en particular la existencia de presos políticos. Belisario Velasco, ministro del Interior (s) ha sido claro en decir que «en Chile no hay presos políticos, sino tan sólo homicidas». Como si esto diera carta blanca al 11

12 12 gobierno para reprimir, vejar, torturar. De acuerdo a la lógica gubernamental es legítimo golpear a gente inerme, sumergirles en agua, quemarles con cigarrillos, esposarlos, patearlos en el suelo, utilizar la picana eléctrica y rociarles con spray lacrimógeno, porque al fin y al cabo son sólo criminales. Ni para el gobierno ni para Gendarmería los presos políticos son seres humanos y, precisamente cuando éstos luchan por la dignificación y humanización de su estadía en prisión, son brutalmente reprimidos. DIGNIDAD DE LOS PRESOS Y SUS FAMILIARES No deja de llamar la atención, también, de que la mayoría de los chilenos ignora la existencia de presos políticos a casi diez años de haberse instaurado los gobiernos civiles. Tan sólo el incansable bregar de los familiares, de un grupo de amigos y de la ODEP, ha permitido mantener viva la llama de la esperanza para este grupo de hombres y mujeres que se consume en prisión. De hecho, ha sido el digno accionar de familiares y amigos lo que permitió denunciar la represión y traslado llevado a cabo en la CAS y, luego, desenmascarar la hipócrita actitud, tanto de Gendarmería como del gobierno.las movilizaciones han incluido la toma de la sede de la Democracia Cristiana en Santiago, donde cabe mencionar la positiva recepción por parte del diputado Edgardo Riveros y de la Juventud Democratacristiana; la ocupación de la sede del Partido Socialista, donde fueron recibidos por el secretario general subrogante Osvaldo Andrade, quien suscribió un acuerdo con los manifestantes para luego negarlo ante la prensa. (La diputada Fanny Pollarolo, otrora luchadora anti dictatorial y defensora de los derechos humanos, también apoyó incondicionalmente al director de Gendarmería, Hugo Espinoza). La ocupación pacífica de la embajada de Australia a fin de decir al mundo que en Chile se tortura y que la tortura es avalada por el gobierno; participación en la marcha del Partido Comunista contra la tortura; manifestación de la Asamblea Nacional por los Derechos Humanos frente al penal de Colina II; además, el sábado 20 de febrero a las 19 horas se efectuará un acto por la libertad de los prisioneros políticos en el salón de actos de la CUT, al cumplirse cinco años del traslado de los presos a la cárcel de alta seguridad Lo más importante, quizás, es que los presos políticos continúan en huelga de hambre y requieren de solidaridad para evitar una nueva ola represiva por parte de Gendarmería. El gobierno ha manifestado que los presos serán devueltos a la CAS a la brevedad posible, pero que se reimplantará el riguroso régimen penitenciario existente hasta antes de la fuga de cuatro militantes del Frente Patriótico Manuel Rodríguez, en diciembre de Esta fuga aún les duele y, ahora que ha retornado como jefe de la CAS el tenebroso coronel Edmundo Letelier, removido de su cargo a raíz precisamente de esa fuga, nada bueno puede esperar a los presos políticos. La lucha por su libertad es un imperativo y la única forma de impedir más humillaciones, porque en Chile se sigue torturando a los presos políticos A LOS REPRESENTANTES DEL GOBIERNO DE CHILE A través de estas líneas quiero expresar mi más profundo rechazo, por lo hechos acaecidos durante el trasalado de 56 presos políticos, desde la Cárcel de Alta Seguridad hacia el penal de Colina II. La tortura como elemento cohersitivo, es un atentado contra la persona humana, tanto para quienes la sufren, como para quienes ven con espanto el hecho. Rechazamos las excusas vanas que el gobierno de Chile intenta esgrimir para ocultar y falsear los hechos acontecidos. La imágen que hoy se perfila nítida es la de un gobierno que aplica la TORTURA sistemática contra los presos políticos y defiende y ampara al genocida de Pinochet y los que cometieron asesinatos, secuestros, desapariciones y torturas. NUNCA MAS TORTURA A LOS PRESOS POLITICOS EN CHILE!! LIBERTAD PARA TODOS LOS PRESOS POLITICOS!! TIL DEN CHILENSKE REGJERING: Med disse linjene vil jeg erklære min dypeste avsky for de hendelsene som fant sted under overføringen av de 56 politiske fangene fra Cárcel de Alta Seguridad (Sikkerhetsfengselet) til Colina II fengeselet. Tortur som undertrykkelsesmiddel er en kriminell handling mot mennesker, både mot de som er utsatt for torturen og mot de som er vitne til den. Vi nekter å godta unnskyldningene den chilenske regjeringen forsøker å komme med for å skjule og forfalske det som har skjedd. Det bilde man sitter igjen med, er en regjering som bruker TORTUR mot de politiske fangene, og forsvarer Pinochet og de som har begått drap, kidnapping og tortur. ALDRI MER TORTUR MOT DE CHILENSKE POLITISKE FANGENE!! FRIHET FOR DE POLITISKE FANGENE!! Send faks til: Eduardo Frei ( Chiles president) : Raúl Troncoso (Chiles Innenriksminister) : Embajada de Chile (Chilenske ambassaden i Norge)

13 13

14 14

15 15

16 16

Eksamen 20.11.2013. FSP5095/PSP5051/FSP5098 Spansk nivå II / I + II Elevar og privatistar / Elever og privatister. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 20.11.2013. FSP5095/PSP5051/FSP5098 Spansk nivå II / I + II Elevar og privatistar / Elever og privatister. Nynorsk/Bokmål Eksamen 20.11.2013 FSP5095/PSP5051/FSP5098 Spansk nivå II / I + II Elevar og privatistar / Elever og privatister Nynorsk/Bokmål Oppgåve 1 Svar på spansk på spørsmålet under. Skriv ein tekst på 3 4 setningar.

Detaljer

Eksamen 19.11.2013. FSP5092/PSP5049 Spansk nivå I Elevar og privatistar / Elever og privatister. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 19.11.2013. FSP5092/PSP5049 Spansk nivå I Elevar og privatistar / Elever og privatister. Nynorsk/Bokmål Eksamen 19.11.2013 FSP5092/PSP5049 Spansk nivå I Elevar og privatistar / Elever og privatister Nynorsk/Bokmål Oppgåve 1 Svar på spansk på desse spørsmåla: Te gusta pasar tiempo con gente mayor? Por qué?

Detaljer

SPA 1014: Praktisk spansk II

SPA 1014: Praktisk spansk II Universitetet i Tromsø / HSL-fak Side 1 Universitetet i Tromsø / HSL-Fak SPA 1014: Praktisk spansk II Mandag / Måndag 30. november 2009, kl. 09:00-15:00 Ingen hjelpemidler er tillatt. Ingen hjelpemiddel

Detaljer

SISTEMAS ELÉCTRICOS DE POTENCIA PRÁCTICA 4: MEDICIÓN DE FACTOR DE POTENCIA LIRA MARTÍNEZ MANUEL ALEJANDRO DOCENTE: BRICEÑO CHAN DIDIER

SISTEMAS ELÉCTRICOS DE POTENCIA PRÁCTICA 4: MEDICIÓN DE FACTOR DE POTENCIA LIRA MARTÍNEZ MANUEL ALEJANDRO DOCENTE: BRICEÑO CHAN DIDIER SISTEMAS ELÉCTRICOS DE POTENCIA PRÁCTICA 4: MEDICIÓN DE FACTOR DE POTENCIA LIRA MARTÍNEZ MANUEL ALEJANDRO DOCENTE: BRICEÑO CHAN DIDIER ENTREGA: 25/11/2010 1 INTRODUCCIÓN El factor de potencia es un valor

Detaljer

MED KJERRINGA MOT STRØMMEN

MED KJERRINGA MOT STRØMMEN MED KJERRINGA MOT STRØMMEN 16 MARS 2013 Felles språklærerdag. Med kjerringa mot strømmen, for framtida. Interkulturell og muntlig kompetanse i fremmedspråk Sted: Hellerud Vgs. Gloria Hernández EL PUNTO

Detaljer

Usar las 4 destrezas para contar una historia

Usar las 4 destrezas para contar una historia Usar las 4 destrezas para contar una historia http://bscw.rediris.es/pub/bscw.cgi/d90681 5/CAPERUCITA.pdf Está dirigida a nivel II, Vg2, Vg3 (se puede adaptar a otros niveles si se cambian los tiempos

Detaljer

http://eksamensarkiv.net/ http://eksamensarkiv.net/ Oppgåve 1 Svar på spansk på spørsmåla under. Skriv ein kort, samanhengande tekst på 2 4 setningar. Te gusta mirar fútbol en la tele? Por qué o por qué

Detaljer

I Norge er det fem landsdeler som har fått navnet sitt etter hvilken del av landet de ligger i.

I Norge er det fem landsdeler som har fått navnet sitt etter hvilken del av landet de ligger i. RETNINGER Det er fire hovedretninger: øst, vest, nord og sør. Det er også fire retninger til som ligger mellom de fire hovedretningene: nord-øst, sør-øst, nordvest, sør-vest. Vi bruker retningene for å

Detaljer

VÅR- 10 SPA21 01. Lee las siguientes instrucciones antes de empezar a trabajar con este hjemmeoppgave:

VÅR- 10 SPA21 01. Lee las siguientes instrucciones antes de empezar a trabajar con este hjemmeoppgave: SPA21 01. HJEMMEOPPGAVE Nombre:.. Lee las siguientes instrucciones antes de empezar a trabajar con este hjemmeoppgave: 1) Descarga a tu ordenador el hjemmeoppgave con el que vayas a trabajar y nombra el

Detaljer

Eksamen 21.05.2013. FSP5092/PSP5049 Spansk nivå I Elevar og privatistar / Elever og privatister. http://eksamensarkiv.net/ Nynorsk/Bokmål

Eksamen 21.05.2013. FSP5092/PSP5049 Spansk nivå I Elevar og privatistar / Elever og privatister. http://eksamensarkiv.net/ Nynorsk/Bokmål Eksamen 21.05.2013 FSP5092/PSP5049 Spansk nivå I Elevar og privatistar / Elever og privatister Nynorsk/Bokmål Oppgåve 1 Svar kort på spansk med fullstendige setningar på spørsmåla: a) Cuándo no llevas

Detaljer

Innlegg på KAI 2015 16.09.2015. Gaute Chr. Molaug

Innlegg på KAI 2015 16.09.2015. Gaute Chr. Molaug Innlegg på KAI 2015 16.09.2015 Gaute Chr. Molaug Hvordan bruke nettet til å øke synligheten, interessen og bruken av historiske arkiv? Keiserens nye klær? Eksempel på et konsept Utgangspunktet Hvordan

Detaljer

2-02. Colombia: Business med paramilitær støtte 5. Fra Landsstyremøtet 6. Historiens første brigade til Brasil 8

2-02. Colombia: Business med paramilitær støtte 5. Fra Landsstyremøtet 6. Historiens første brigade til Brasil 8 2-02 Colombia: Business med paramilitær støtte 5 Fra Landsstyremøtet 6 Historiens første brigade til Brasil 8 Chile: Remozamiento del Estado Policial 9 Sjefen på Landsstyremøtet i Stavanger Qué es el neoliberalismo?

Detaljer

2 En Ecuador I Kapittel 2 får vi et gjensyn med den fiktive hovedpersonen Eduardo fra Ecuador, som har vært utvekslingsstudent i Norge, men som nå er tilbake i sitt hjemland. Han får besøk av sin venn

Detaljer

4-98. Sett i gang og jobb 2. El Salvador staffeten 3. LAG mot MAI 3. Declaración del gobierno cubano 4

4-98. Sett i gang og jobb 2. El Salvador staffeten 3. LAG mot MAI 3. Declaración del gobierno cubano 4 4-98 Sett i gang og jobb 2 El Salvador staffeten 3 LAG mot MAI 3 Declaración del gobierno cubano 4 PRONTUARIO DEL TI- RANO AUGUSTO JOSE RAMON Movimiento Patriótico Manuel Rodríguez Nombre: Augusto José

Detaljer

Eksamen 22.05.2012. FSP5095/PSP5051/FSP5098 Spansk nivå II / I + II Elevar og privatistar / Elever og privatister. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 22.05.2012. FSP5095/PSP5051/FSP5098 Spansk nivå II / I + II Elevar og privatistar / Elever og privatister. Nynorsk/Bokmål Eksamen 22.05.2012 FSP5095/PSP5051/FSP5098 Spansk nivå II / I + II Elevar og privatistar / Elever og privatister Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid Hjelpemiddel Bruk av kjelder Vedlegg

Detaljer

SPANIAMAGASINET.NO NIVÅ 2 LEKSJON 5. Prueba. Spaniamagasinet.no gratis spanskkurs. (Prøve)

SPANIAMAGASINET.NO NIVÅ 2 LEKSJON 5. Prueba. Spaniamagasinet.no gratis spanskkurs. (Prøve) Prueba (Prøve) Vi har nå gått gjennom fire leksjoner på nivå 2, så i denne femte leksjonen er det prøve! PS: Fasiten finner du på side 4. Oppgave leksjon 1 Sett inn de manglende endelsene på adjektivene:

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Eksamen 17.11.2015. FSP5092/PSP5049 Spansk nivå I Elevar og privatistar / Elever og privatister. http://eksamensarkiv.net/ Nynorsk/Bokmål

Eksamen 17.11.2015. FSP5092/PSP5049 Spansk nivå I Elevar og privatistar / Elever og privatister. http://eksamensarkiv.net/ Nynorsk/Bokmål Eksamen 17.11.2015 FSP5092/PSP5049 Spansk nivå I Elevar og privatistar / Elever og privatister Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid Hjelpemiddel Bruk av kjelder Vedlegg Informasjon om

Detaljer

- Drømmen om Europa 1

- Drømmen om Europa 1 . FELLESUNDERVISNING HØST-07 Nombre:.. Skriftlig oppgave 1 (En la última página encontrarás unas instrucciones para realizar este ejercicio. Léelas antes de empezar). I. Del noruego al español: - Drømmen

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

LOV FOR IDRETTSLAGET JOTUN

LOV FOR IDRETTSLAGET JOTUN LOV FOR IDRETTSLAGET JOTUN Lov for Jotun, skipa 30.03.1923. Vedteken den 10.06.1945, med seinare endringar seinast av 29.06.2000. Revidert etter årsmøte i 2007 og 2011. Godkjend av Idrettsstyret: 18.02.02

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Información sobre Hepatitis A, B y C y sobre cómo prevenir el contagio

Información sobre Hepatitis A, B y C y sobre cómo prevenir el contagio Información sobre Hepatitis A, B y C y sobre cómo prevenir el contagio Spansk/norsk Fakta om hepatitt A, B og C og om hvordan du unngår smitte Hva er hepatitt? Hepatitt betyr betennelse i leveren. Mange

Detaljer

NIÑOS E IDIOMAS ANPE

NIÑOS E IDIOMAS ANPE NIÑOS E IDIOMAS ANPE NIÑOS E IDIOMA INTRODUCCIÒN DE LAS LENGUAS EXTANJERAS EN LA ESCUELA PRIMARIA QUIÉN DECIDIÓ? QUIÉN PARTICIPÓ? CÓMO SE ORGANIZÓ? 3 EXISTE UN PLAN DE IDIOMAS EXTRANJEROS PARA LA PRIMARIA?

Detaljer

Five tips for learning a new language or a second Language:

Five tips for learning a new language or a second Language: Learning a new language or a second language is not easy or quick. Especially the first few months, it requires a lot of time, a lot of patience, and commitment. Learning a new language or a second language

Detaljer

TID TEMA KOMPETANSEMÅL ARBEIDSMETODER VURDERINGSFORMER RESSURSER

TID TEMA KOMPETANSEMÅL ARBEIDSMETODER VURDERINGSFORMER RESSURSER Obj108 RENDALEN KOMMUNE Fagertun skole Årsplan i spansk for 8. trinn 2014/15 Læreverk: Amigos uno, Gyldendal Med forbehold om endringer! TID TEMA KOMPETANSEMÅL ARBEIDSMETODER VURDERINGSFORMER RESSURSER

Detaljer

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii KoønnWEK v/sidgr.1- or 11(0I: iii &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. Opplysningar om søkjaren: Namn:Jorun Larsen Adresse: Seimsvegen 73 Postnr./stad: 5472 SEIMSFOSS Telefon: 91398512 Organisasjonsnr:

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Eksamen 21.05.2012. FSP5092/PSP5049 Spansk nivå I Elevar og privatistar / Elever og privatister. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 21.05.2012. FSP5092/PSP5049 Spansk nivå I Elevar og privatistar / Elever og privatister. Nynorsk/Bokmål Eksamen 21.05.2012 FSP5092/PSP5049 Spansk nivå I Elevar og privatistar / Elever og privatister Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid Hjelpemiddel Bruk av kjelder Vedlegg Informasjon om

Detaljer

Evaluering av offentleglova bakgrunn, ramme, tematikk, prosess, erfaringar og status. Vegen vidare?

Evaluering av offentleglova bakgrunn, ramme, tematikk, prosess, erfaringar og status. Vegen vidare? bakgrunn, ramme, tematikk, prosess, erfaringar og status. Vegen vidare? Kst. lovrådgjevar Ole Knut Løstegaard Evalueringskonferansen, Bergen 19. september 2014 Evaluering av offentleglova bakgrunn Prosessen

Detaljer

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Alternative titlar: Vurderingsarbeid: Arbeid med kvalitet i skolen i spenning mellom

Detaljer

Sakspapir. Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015

Sakspapir. Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015 Sakspapir Saksbehandlar Arkiv ArkivsakID Ingvild Hjelmtveit FE - 002 15/709 Saksnr Utvalg Type Dato 24/2015 Kommunestyret PS 25.03.2015 Kommunestruktur - oppstart reelle drøftingar Vedlegg: Etablering

Detaljer

ORGANISATORISK PLATTFORM FOR UNGE VENSTRE

ORGANISATORISK PLATTFORM FOR UNGE VENSTRE ORGANISATORISK PLATTFORM FOR UNGE VENSTRE 2016-2019 INNLEIING Organisatorisk plattform er vedteken av Unge Venstres landsmøte 2015 og gjeld for perioden 2016-2019. Det er berre landsmøte som i perioden

Detaljer

Requerimientos de margen Actualizado

Requerimientos de margen Actualizado Requerimientos de margen Actualizado Tabla de contenidos 1. Programación... 2 1.1 Cronograma de eventos... 2 2. Requerimientos de Margen... 3 2.1 Requerimientos de margen para cuentas denominadas en USD...

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

11 España en el siglo XX

11 España en el siglo XX 11 España en el siglo XX Dette kapitlet handler om Spania i det 20. århundre. Den første teksten, La cultura en Barcelona, begynner med en kommentar til romanen La sombra del viento (Vindens skygge), av

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

Parte 1 - Cuestionario

Parte 1 - Cuestionario Copyright! ll rights reserved www.anestesi.no 2010- Spansk side 1 av 6 Språk: Spansk Oversatt av: Maria Victoria Rieber-Mohn Dato: Juni 2010 Parte 1 - Cuestionario Del 1 Spørreskjema: Queremos hacerle

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

12 Retrato de un personaje

12 Retrato de un personaje 12 Retrato de un personaje Kapittel 12 handler om Che Guevara. Mens artikkelen Che Guevara bidrar med sentrale biografiske trekk, gir teksten La Ruta del Che både et innblikk i ulike syn på Che Guevara

Detaljer

Kvalitetsplan mot mobbing

Kvalitetsplan mot mobbing Kvalitetsplan mot mobbing Bryne ungdomsskule Januar 2016 Kvalitetsplan for Bryne ungdomsskule 1 Introduksjon av verksemda Bryne ungdomsskule ligg i Bryne sentrum i Time kommune. Me har om lag 450 elevar

Detaljer

Psykolog Elin Hordvik Senter for Krisepsykologi, Bergen

Psykolog Elin Hordvik Senter for Krisepsykologi, Bergen Å leve med kreft over tid. Psykososiale utfordringar og hensiktsmessige tiltak ved kreftsjukdom Psykolog Elin Hordvik Senter for Krisepsykologi, Bergen Å leve med kreft Det er mange utfordringar, f.eks:

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Rettleiing for revisor sin særattestasjon

Rettleiing for revisor sin særattestasjon Rettleiing for revisor sin særattestasjon Om grunnstønad til nasjonalt arbeid til frivillige barne- og ungdomsorganisasjonar, statsbudsjettets kap. 857, post 70 (Jf. føresegn om tilskot til frivillige

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A Skriftlig eksamen i Matematikk 1, 4MX15-10E1 A 15 studiepoeng ORDINÆR EKSAMEN 19. desember 2011. BOKMÅL Sensur faller innen onsdag 11. januar 2012. Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag

Detaljer

Tepui http://es.wikipedia.org/wiki/tepuy http://www.nationalgeographic.com/traveler/articles/1017venezuela.html

Tepui http://es.wikipedia.org/wiki/tepuy http://www.nationalgeographic.com/traveler/articles/1017venezuela.html Tema 2: Cruzar fronteras 5 Clara en Venezuela I Kapittel 5 møter vi igjen den fiktive hovedpersonen Clara fra Cuba. Hun har nettopp arbeidet tre måneder som lege i Venezuela, som en del av Misión Barrio

Detaljer

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmeldinga frå Austevoll maritime fagskule gjev ein oppsummering av dei viktigaste funna i student

Detaljer

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar.

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. Vårt ynskje: Alle barn skal ha eit trygt miljø i barnehagen utan mobbing.

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Lotteri- og stiftingstilsynet

Lotteri- og stiftingstilsynet www.isobar.no Isobar Norge Org.nr. 990 566 445mva Pilestredet 8 / N- 0180 Oslo. hello@isobar.no Lotteri- og stiftingstilsynet - Vurdering av publiseringsløysingar basert på open kjeldekode Utarbeida for:

Detaljer

Innspelsundersøking. Kommunestruktur i Vest-Telemark GUNN KRISTIN AASEN LEIKVOLL

Innspelsundersøking. Kommunestruktur i Vest-Telemark GUNN KRISTIN AASEN LEIKVOLL Innspelsundersøking Kommunestruktur i Vest-Telemark GUNN KRISTIN AASEN LEIKVOLL Innhald 1. Innleiing... 3 1.1 Status og mål... 3 1.2 Vurderingar av mål knytt til kommunesamanslåing... 4 1.3 Haldningar

Detaljer

FILM I KLASSE- ROMMET KULTUR- OG SPRÅKUNDERVISNING FØR, UNDER OG ETTER

FILM I KLASSE- ROMMET KULTUR- OG SPRÅKUNDERVISNING FØR, UNDER OG ETTER FILM I KLASSE- ROMMET KULTUR- OG SPRÅKUNDERVISNING FØR, UNDER OG ETTER KJELL GULBRANDSEN Lena-Valle videregående skole. Ø. Toten (norsk, engelsk, spansk og fransk) Eksamenssekretariatet, Læringssenteret

Detaljer

Lee las siguientes instrucciones antes de empezar a trabajar con el ejercicio:

Lee las siguientes instrucciones antes de empezar a trabajar con el ejercicio: . FELLESUNDERVISNING Vår-09 Nombre:.. Skriftlig oppgave 1 Lee las siguientes instrucciones antes de empezar a trabajar con el ejercicio: 1) Descarga a tu ordenador el hjemmeoppgave con el que vayas a tu

Detaljer

11 Mi casa. Referanser til minigrammatikken i tekstboka Refleksive verb: side 163-164. Verbet ir: side 161 og. Verbene ser og estar: side 158-159

11 Mi casa. Referanser til minigrammatikken i tekstboka Refleksive verb: side 163-164. Verbet ir: side 161 og. Verbene ser og estar: side 158-159 11 Mi casa Kapittel 11 inneholder tekstene Dos vidas diferentes, La casa de Eduardo en Bergen, La postal de Eduardo og fordypningsteksten Vivir en casa. I den første teksten sammenliknes Eduardos liv i

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

Valdres vidaregåande skule

Valdres vidaregåande skule Valdres vidaregåande skule Organiseringa av skriftleg vurdering på vg3 Kvifor prosesskriving? Opplegg for skriveøkter Kvifor hjelpe ein medelev? Døme på elevtekst Kva er ei god framovermelding? KOR MYKJE

Detaljer

KVALITETSPLAN OLWEUS ÅGOTNES SKULE 2014

KVALITETSPLAN OLWEUS ÅGOTNES SKULE 2014 KVALITETSPLAN OLWEUS ÅGOTNES SKULE 2014 1 INTRODUKSJON AV VERKSEMDA Ågotnes skule ligg på Ågotnes, og er ein av seksten skular i Fjell kommune i Hordaland fylke. Skulen er ein middels stor barneskule om

Detaljer

MØTEINNKALLING SAMNANGER KOMMUNE. Utval: Kommunestyret Møtedato: 26.08.2010 Møtetid: - Møtestad: Kommunehuset

MØTEINNKALLING SAMNANGER KOMMUNE. Utval: Kommunestyret Møtedato: 26.08.2010 Møtetid: - Møtestad: Kommunehuset SAMNANGER KOMMUNE MØTEINNKALLING Utval: Kommunestyret Møtedato: 26.08.2010 Møtetid: - Møtestad: Kommunehuset Varamedlem skal ikkje møta utan nærare innkalling Forfall til møtet eller ugildskap må meldast

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

STORD IDRETTSLAG. STORD IDETTSLAG LOVHEFTE LAGSNAMN 1 FØREMÅL 2 ORGANISATORISK TILKNYTING. Revisjon. 2009

STORD IDRETTSLAG. STORD IDETTSLAG LOVHEFTE LAGSNAMN 1 FØREMÅL 2 ORGANISATORISK TILKNYTING. Revisjon. 2009 Revisjon. 2009 LAGSNAMN Laget sitt fulle namn er Stord Idrettslag (Forkorta til S.I.L) 1 FØREMÅL LOVHEFTE FOR Laget er sjølveigande og firttståande med berre personlege medlemmer. Laget sitt føremål er

Detaljer

M06/2/A2NOR/SP2/NOR/TZ0/XX NORWEGIAN A2 STANDARD LEVEL PAPER 2 NORVÉGIEN A2 NIVEAU MOYEN ÉPREUVE 2 NORUEGO A2 NIVEL MEDIO PRUEBA 2

M06/2/A2NOR/SP2/NOR/TZ0/XX NORWEGIAN A2 STANDARD LEVEL PAPER 2 NORVÉGIEN A2 NIVEAU MOYEN ÉPREUVE 2 NORUEGO A2 NIVEL MEDIO PRUEBA 2 IB DIPLOMA PROGRAMME PROGRAMME DU DIPLÔME DU BI PROGRAMA DEL DIPLOMA DEL BI NORWEGIAN A2 STANDARD LEVEL PAPER 2 NORVÉGIEN A2 NIVEAU MOYEN ÉPREUVE 2 NORUEGO A2 NIVEL MEDIO PRUEBA 2 M06/2/A2NOR/SP2/NOR/TZ0/XX

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer leseser ie Nynorsk Julius Cæsar Norsk for barnetrinnet slaget Ved alesia Den mest berømte av motstandarane til Cæsar under gallarkrigen var gallarhovdingen

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

Felles forståing av ord og omgrep (1.1) Beste praksis (1.2) Fagleg grunngjeving (1.3) Kvaliteten på tilpassa opplæring er god når:

Felles forståing av ord og omgrep (1.1) Beste praksis (1.2) Fagleg grunngjeving (1.3) Kvaliteten på tilpassa opplæring er god når: Prosessplan for arbeidet med standarden Sett inn einingsnamn her Standard: Tilpassa opplæring og tidleg innsats Sist oppdatert: 15.09.2014 Sjå nedst for rettleiing utfylling og frist for innsending. For

Detaljer

Årsplan Pasiones 1, VG1 1. termin

Årsplan Pasiones 1, VG1 1. termin Årsplan Pasiones 1, VG1 1. termin Denne årsplanen tar utgangspunkt i et løp der hvert kapittel er beregnet til 4 økter. Den kan gjennomføres på 32 undervisningsuker. Hvert kapittel inneholder mer stoff

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

6. trinn. Veke 24 Navn:

6. trinn. Veke 24 Navn: 6. trinn Veke 24 Navn: Takk for ei fantastisk fin førestilling i går! Det var veldig kjekt å sjå dykk, både på formiddagen og på ettermiddagen. Eg vart veldig stolt! No må vi få rydda opp og pakka litt

Detaljer

Invitasjon til Entreprenørskap Sunnfjord 2012

Invitasjon til Entreprenørskap Sunnfjord 2012 Invitasjon til Entreprenørskap Sunnfjord 2012 Onsdag 28 mars inviterer vi entreprenørskapsungdom, lokale bedrifter og andre lag og organisasjonar til årets entreprenørskapsmesse i Naustdalshallen. Her

Detaljer

Forsøk på å flytte ein koloss EU/Norge landbruk 1993/94. Presentasjon NILF 1. mars 2007 Alf Vederhus

Forsøk på å flytte ein koloss EU/Norge landbruk 1993/94. Presentasjon NILF 1. mars 2007 Alf Vederhus Forsøk på å flytte ein koloss EU/Norge landbruk 1993/94 Presentasjon NILF 1. mars 2007 Alf Vederhus KVA ER DETTE? Ein analyse av medlemskapsforhandlingane EU/Norge på landbruksområdet 1993/94 Basert på

Detaljer

Kvifor ikkje berre bruke engelsk? Ei haldningsundersøking blant økonomistudentarar.

Kvifor ikkje berre bruke engelsk? Ei haldningsundersøking blant økonomistudentarar. Kvifor ikkje berre bruke engelsk? Ei haldningsundersøking blant økonomistudentarar. Trude Bukve Institutt for lingvistikk, litteratur og estetiske fag Kort om masteroppgåva.. Ei undersøking av finansterminologi

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013

EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER 2013 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 200903324-51 Arkivnr. 520 Saksh. Farestveit, Linda Saksgang Møtedato Opplærings- og helseutvalet 17.09.2013 EVALUERING AV FORSØK MED ANONYME PRØVER

Detaljer

Foto: Jo Straube Verv en venn! Hvert nye medlemskap er viktig for oss. Jo flere medlemmer vi er, jo større gjennomslagskraft har vi i miljøkampen. Verv en venn og registrer ham eller henne på www.naturvernforbundet.no/verving

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

NOKUT-strategiar Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020

NOKUT-strategiar Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020 NOKUT-strategiar Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020 Oktober 2014 Tittel: Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020 Dato: Oktober 2014 www.nokut.no Forord NOKUT har vore i kontinuerleg endring sidan

Detaljer

Arbeidsplan for Hordaland Senterungdom 2013-2014

Arbeidsplan for Hordaland Senterungdom 2013-2014 Arbeidsplan for Hordaland Senterungdom 2013-2014 Møtestruktur: Fylkesstyremøte ein gong kvar månad. Ein bør setja dato for neste møte når ein er samla slik at flest mogleg har høve til å notera seg datoen

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Unngår kvarandre Irritasjon Det vert stille Alliansar Terror. Brotne relasjonar

Unngår kvarandre Irritasjon Det vert stille Alliansar Terror. Brotne relasjonar Godøya 23.02.2014 Unngår kvarandre Irritasjon Det vert stille Alliansar Terror Brotne relasjonar Vi kan gjere det verre Ignorere Angripe person i staden for sak Manipulere Involvere feil menneske Snakke

Detaljer

Lokalavisa og politikken

Lokalavisa og politikken Lokalavisa og politikken På vegner av innbyggjarane følgjer lokalavisa di den lokale politikken. Om rammevilkåra avisene arbeider innanfor. Utgjevar: Landslaget for lokalaviser (LLA). Lokalavisa tek samfunnsansvar

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald Innhald Introduksjon... 1 Teori... 2 Den første beskrivelsen... 2 Den sekundære betydinga... 2 Assosiasjonar... 3 Målgruppa... 4 Kvifor har dei gjort det slik, og kvifor seier bildet kva det seier?...

Detaljer

NIURI EN INTERKULTURELL MØTE-OG KURSPLASS FOR KVINNER I INDRE SOGN.

NIURI EN INTERKULTURELL MØTE-OG KURSPLASS FOR KVINNER I INDRE SOGN. PEDAGOGISK UTVIKLINGSARBEID. RAPPORT. SOGNDAL FOLKEHØGSKULE 2003. NIURI EN INTERKULTURELL MØTE-OG KURSPLASS FOR KVINNER I INDRE SOGN. Bakgrunn. Sogndal kommune har i de seinare åra teke i mot mange flyktningar

Detaljer

SFSK-INFO. Ordet fritt - ved fylkesleiar Gunn Sande SENTERKVINNENE I SOGN OG FJORDANE. Senterkvinnene. gjer fylket til ein endå betre plass å vere!

SFSK-INFO. Ordet fritt - ved fylkesleiar Gunn Sande SENTERKVINNENE I SOGN OG FJORDANE. Senterkvinnene. gjer fylket til ein endå betre plass å vere! SENTERKVINNENE I SOGN OG FJORDANE Å R G A N G 2 0 1 3 N R. 3 2 5. 1 0. 2 0 1 3 ningslaust å gjere masse arbeid for å få l noko som vi meinar er eit bra opplegg dersom dei vi lagar det for ikkje bryr seg/prioriterar

Detaljer

Den nye seksjon for applikasjonar

Den nye seksjon for applikasjonar Nye IT-avdelinga Den nye seksjon for applikasjonar Ei kort innleiing om prosessar basert på ITIL som eg brukar litt i presentasjonen Seksjonen sine ansvarsområde 3 av mange områder som seksjonen skal handtera

Detaljer

Krav ved godkjenning av lærebedrifter

Krav ved godkjenning av lærebedrifter OPPLÆRINGSAVDELINGA Fagopplæringskontoret - OPPL AVD Notat Dato: 20.01.2015 Arkivsak: 2015/727-1 Saksbehandlar: aseloh Til: Yrkesopplæringsnemnda Frå: Fagopplæringssjefen Krav ved godkjenning av lærebedrifter

Detaljer

Plassebakken Barnehage

Plassebakken Barnehage Plassebakken Barnehage Plassebakken Post Austigard Februar 2012 www.plassebakken.no Hei alle sammen! Plassebakken Barnehage BA I januar har vi nytta oss av det fine veret å vøre mykje ute! Sjølv om det

Detaljer

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2007

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2007 Rapport om målbruk i offentleg teneste 27 Institusjon: Adresse: Postnummer og -stad: Kontaktperson: E-post: Tlf.: Dato: Høgskolen i Sør-Trøndelag 74 Trondheim Lisbeth Viken lisbeth.viken@hist.no 7355927

Detaljer

Plassebakken Barnehage

Plassebakken Barnehage Plassebakken Barnehage Plassebakken Post Sørigard Februar 2012 www.plassebakken.no Hei og hå! I månaden som er gått har vi leika oss ute i snøen, så nær som kvar dag. Vi sila i bakkane og mala på snøen

Detaljer

EKSAMEN. Eksamenstid: kl. 10.00 til kl. 15.00

EKSAMEN. Eksamenstid: kl. 10.00 til kl. 15.00 1 EKSAMEN Emnekode: Emne: SSP10410 Spansk og latinamerikansk litteratur, kultur og historie (Vår 2014) Dato: Eksamenstid: kl. 10.00 til kl. 15.00 28 04 2014 Hjelpemidler: Faglærer: - Ordbok (spansk-norsk,

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE GRUNNSKULELÆRARUTDANNINGANE HØGSKULEN I VOLDA STUDIEA RET 2015 2016. www.hivolda.no/glu

INFORMASJONSHEFTE GRUNNSKULELÆRARUTDANNINGANE HØGSKULEN I VOLDA STUDIEA RET 2015 2016. www.hivolda.no/glu INFORMASJONSHEFTE GRUNNSKULELÆRARUTDANNINGANE HØGSKULEN I VOLDA STUDIEA RET 2015 2016 www.hivolda.no/glu 1 2 Innhald Tid til studiar og undervising... 4 Frammøte... 4 Arbeidskrav, eksamen og progresjon

Detaljer

Søknad om vidareføring av prosjektet. Utdanningsrøyret - Teknisk utdanningssenter i Sunnhordland

Søknad om vidareføring av prosjektet. Utdanningsrøyret - Teknisk utdanningssenter i Sunnhordland Søknad om vidareføring av prosjektet Utdanningsrøyret - Teknisk utdanningssenter i Sunnhordland Prosjektansvarleg: Gro Jensen Gjerde, Samarbeidsrådet for Sunnhordland Prosjektleiar: Trond Haga, Kværner

Detaljer