Rapport frå fagtur til Det Norske Amerika

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Rapport frå fagtur til Det Norske Amerika"

Transkript

1 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 1 Rapport frå fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Innhald: Side: Innleiing 2 Program 2 Deltakarliste 4 Kart 5 Besøk på USA-turen 6 Amerikansk mål og vekt 21 Statistikk 22 Arrangørar: TINE Meieriet Vest BA Postboks 6030 Postterminalen 5892 Bergen i samarbeid med Norse America Travel AS Storgata Halden

2 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 2 Innleiing: I eit samarbeid mellom TINE Meieriet Vest og reisebyrået Norse America Travel AS vart det i tida 22. september 1. oktober 2004 arrangert ein fagtur til Det Norske Amerika. Programmet var lagt opp av Norse America Travel med assistanse av det amerikanske reisebyrået Brekke Tours & Travel i Grand Forks i North Dakota. Reiseleiar på turen var Harald Fevang. Han har arbeidd i Amerika, og er svært godt kjend i området. Bjørn Klette frå TINE Meieriet Vest var med som fagleg reiseleiar og har utarbeidd denne rapporten. Program: Dag 1 - Onsdag 22. september Avreise med Icelandair frå Oslo lufthavn Gardermoen kl lokal tid. Kort mellomlanding ca 1 time på Keflavik flyplass ved Reykjavik, Island. Ankomst Charles Lindbergh Intl. Airport i Minneapolis/St. Paul kl lokal tid. Busstransport til Hospitality Inn and Suites i Bloomington like sør for Minneapolis, der vi budde dei to fyrste nettene. Om kvelden: Bli kjent med einannan - samling på hotellet. Flytida var 9 timar fordelt med 2 timar og 40 minuttar på Oslo-Reykjavik og 6 timar og 20 minuttar på Reykjavik-Minneapolis/St. Paul. Tidsskilnaden mellom Noreg og Midtvesten i USA er 7 timar. Dag 2 - Torsdag 23. september Vi starta dagen med besøk på kornbørsen i Minneapolis, der vi fekk ei grundig orientering og omvising. Så var vi på ein rundtur i tvillingbyane Minneapolis/St. Paul med svensktalande guide. Vi såg ymse område i byane, innsjøane, Minnehaha-parken og Capitolbygningen. Vi avslutta dagen med eit besøk på Mall of America, kjent som verdens største kjøpesenter. Dag 3 - Fredag 24. september Vi forlet Minneapolis og køyrde nordvestover mot Red River Valley, eit av dei mest fruktbare jordbruksområda i verda. Fyrste stopp var The Runestone Museum i den vesle byen Alexandria. Deretter vitja vi mjølkeprodusenten Orin Sorum i Pelican Rapids lenger vest, og i kveldinga kom vi fram til Fargo, North Dakota, til middag hos Sons of Norway i Kringen Lodge med påfølgjande samvær med norskætta amerikanarar. Dag 4 - Laurdag 25. september Vi vitja fyrst The Heritage Hjemkomst Interpretive Center i Moorehead, som er bygt rundt Hjemkomsten, ein kopi av Gokstadskipet, som vart bygt i USA og segla til Bergen og Oslo i Museet har også ein nøyaktig kopi av Hopperstad stavkyrkje i Vik i Sogn, og ei utstilling frå livet i Red River Valley. Så køyrde vi eit par mil sør-austover til Sabin, der vi vitja Claris og Rodny Smith, som driv potet-, sukkerbete-, og kornproduksjon i stor skala, ca mål i alt. Etter lunch vitja vi Bonanzaville Museum i West Fargo, som er eit museum med sam-lingar og ulike bygningar frå nybyggjartida. Det inneheld også eit bil- og flymuseum.

3 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 3 Dag 5 - Sundag 26. september Vi køyrde sørover frå Fargo til Wyndmere, North Dakota, der fyrste stopp var Riverwiev Bison Farm, som vert driven av Dave og Debbie Krause. Produksjon av bisonkjøt (buffalokjøt) er ein nisjeproduksjon i landbruket. Kjøtet er dyrt, og vert marknadsført som meir helsesamt og smakfullt enn anna kjøt. Så vitja vi the Bagg Bonanza Farm i Mooreton. Bonanza-farmane var store farmar som oppsto i samband med at jernbanen i området vart bygd ut. Dei hadde sin glans-periode frå 1870 til fyrst på 1900-talet. Etter ein velsmakande lunch i hovudbygningen på the Bagg Bonanza Farm, held vi fram mot sør til Pipestone heilt sørvest i Minnesota. Dette er eit såkalla National Monument, dvs. ein nasjonalpark. Grunnen til at Pipestone National Monument vart oppretta var at det var der indianarane fann den spesielle raude steinen som dei laga fredspiper av. Etter besøket i Pipestone køyrde vi vestover til Sioux Falls i Sør-Dakota for overnatting. Dag 6 - Måndag 27. september Vi starta dagen med besøk på Krogstad Brothers Dairy Farm. Dette er eit mjølkeproduksjonsbruk med ca. 400 kyr, som ligg i Baltic, Sør-Dakota, eit par mil nord for Sioux Falls. Så følgde ein lang transportetappe gjennom Minnesota og Iowa til Waterloo i Iowa og overnatting. Dag 7 Tysdag 28. september Einaste besøk denne dagen var traktorfabrikken til John Deere i Waterloo. I tillegg til omvising i fabrikken fekk vi orientering om John Deere frå starten i eit skur i 1837 til dagens multinasjonale konsern. Etter besøket hos John Deere køyrde vi austover til Madison i Wisconsin og overnatting. Dag 8 Onsdag 29. september Heile dagen vart brukt på World Dairy Expo i Madison. Dette er ei stor utstilling for mjølkeproduksjon med deltaking frå heile verda. M.a. har GENO (Norsk Rødt Fe) hatt stand der i fleire år. Om kvelden hadde vi avsluttingsmiddag for turen på hotellet med gjester frå GENO. Dag 9 Torsdag 30. september Fyrste stopp var American Breeding Services i Deforest, 15 km nord for Madison. Dette er ein avlsorganisasjon for storfe med seminstasjonar i 6 land og verda som marknad. Siste besøk på turen var the Schottler Family Dairy Farm i Somerset i Wisconsin, som er eit stort mjølkeproduksjonsbruk med ca 800 kyr og intensivt driftsopplegg. Etter besøket hos Schottler køyrde vi vestover inn i Minnesota til flyplassen i Minneapolis/St. Paul. Heimreisa skjedde same veg som reisa til USA. Avreise frå Charles Lindbergh Intl. Airport i Minneapolis/St. Paul kl lokal tid. Kort mellomlanding ca 1 time på Keflavik flyplass ved Reykjavik, Island. Ankomst Oslo lufthavn Gardermoen den 1. oktober kl lokal tid. Etter kvart besøk vart det føreteke ei oppsummering i bussen. Oppsummeringa omfatta faktiske opplysingar frå besøket og faglege kommentarar til drift m.m.

4 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 4 Deltakarliste: Av omsyn til personvernet vil vi ikkje leggja ut deltakarlista på internett. Turen var i utgangspunktet tenkt som ein tur for mjølkeprodusentar i TINE Meieriet Vest sitt område. Vi fekk ikkje nok påmelding til at det var mogeleg, og etter avtale med dei andre meieriselskapa i TINE vart turen annonsert i heile landet. Då var det ikkje problem med å fylla han opp, og ved utløpet av påmeldingsfristen hadde vi ein del folk på venteliste. Fordelt på områda til dei fem meieriselskapa i TINE fordelte deltakarane seg slik: TINE Meieriet Vest 13 TINE Meieriet Sør 24 TINE Meieriet Øst 4 TINE Meieriet Nord 3 TINE Midt-Norge ingen Tal deltakarar frå Noreg 44 I tillegg til dette kjem sjåføren vår i Amerika, som var tidlegare farmar i Minnesota, slik at vi i alt var 45 personar i bussen. Dei fleste deltakarane var praktiserande eller pensjonerte mjølkeprodusentar. Det var også med nokre med andre yrke.

5 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 5

6 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 6 Besøk på USA-turen: Nummeret framfor kvart besøk viser til nummeret på kartet på side 5. (1) Minneapolis Grain Exchange, Minneapolis Grain Exchange = kornbørs, dvs. ein plass der ein kjøper og sel korn. Kornbørsen held til i ein gedigen gamal bygning sentralt i Minneapolis. Ray (Raymond) Erickson tok mot oss, orienterte om børsen og viste rundt. Jernbanen vart bygd ut rundt 1860, og i åra kom det mange emigrantar til området. Styresmaktene i USA ynskte busetnad i Midtvesten og tildelte land gjennom den såkalla Homestead Act, som vart vedteken i Kvar busetjar fekk tildelt 160 acres (= 648 dekar) land. Vilkåra for å få land på denne måten var at ein forbetra eigedomen. Ein måtte byggja eit hus og dyrka jorda. Etter 5 år var busetjaren eigar av staden utan andre hefte enn ei registreringsavgift på 18 dollar. Eigedomane vart kalla Homesteads ( bureisingsbruk ) og eigarane Homesteaders ( bureisarar ). Somrane i området er som regel fine, og tilhøva for jordbruk er gode, men vintrane kan vera harde. Det siste opplyste ikkje styresmaktene om. Klimaet høver godt for dyrking av kveite til brødbaking. Det såkalla wheat belt (kveitebeltet) omfattar nordvestre delar av Minnesota, heile Nord-Dakota, nordre delar av Sør-Dakota og delar av Montana. Det strekkjer seg nordover og inn i Canada. Ein av dei viktigaste delane av kveitebeltet er The Red River Valley (Raud-elv-dalen). Det meste av Minnesota er rikt på innsjøar, men når ein kjem over i Red River Valley, som hallar nordover mot Canada, endrar dette seg. I starten ville ikkje emigrantane busetja seg i Red River Valley, m.a. fordi det ikkje var innsjøar der. I dag er Red River Valley eit av dei rikaste jordbruksområda i verda. Missisippi renn gjennom Minneapolis, og dannar delvis grensa mellom byane Minneapolis og St. Paul. I Minneapolis er det ein foss i elva, St. Anthony Falls, og ved denne vart det etter kvart bygt opp 25 møller som konkurrerte om kornet. Omsetnaden var ikkje organisert, og det var vanskar med å skaffa nok korn til møllene utanom innhaustingsperioden. Det var problem med transport for å få kornet fram til møllene. Kornbørsen starta i Minneapolis som ein møtestad for kornkjøparar og seljarar på ein open plass utandørs i I 1883 vart det bygt hus. Dette vart påbygt rundt 1900, og kornbørsen har vore i dagens bygning i litt over 100 år. I starten var det berre snakk om kjøp mot kontant betaling, såkalla cash trade. I starta ein med trading for future, handel for framtida, dvs. kjøp og sal av korn som ikkje er produsert. Problemet er å spå prisen, for ein veit ikkje korleis hausten vil bli. Ray Erickson fortalde at prisen i mai hadde vore $ 3.75 pr. bushel ved framtidig levering og i september $ 3.65 pr. bushel. Då vi var der var prisen ved cash trade $ Dette tilsvarer kr. 1,- pr. kg. Den vanlege eininga ved kjøp og sal er bushels. Dette tilsvarer 136 tonn. Børsen er framleis organisert på gamlemåten. Handelen foregår i ein stor sal. Dei som handlar, The Traders (kjøparar og seljarar), held til nede på golvet i salen, som vert kalla The Pit (gropa). På eit podium, The Pulpit (preikestolen), sit kontrollørar som overvakar at alt går rett for seg. Alt kjøp og sal vert ført på skjema som må leverast til kontrollørane kvar halve time. Ved dagens slutt vert det kontrollert at kvantum kjøpt stemmer med kvantum selt. Alle traders må vera medlemer i kornbørsen. Det kostar ca kroner pr. år å vera medlem. Kornbørsen har for tida 402 medlemer. For å sikra trygg handel må medlemene ha bankgaranti. Sjølve handelen forgår ved at prisane vert ropte ut, og ved teikn med hendene. For ein som ikkje kjenner systemet

7 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 7 ser det kaotisk ut, men for dei som kan det fungerer det tydelegvis. Prisane ved kjøp og sal vert vist på lystavler på veggen, og desse vert oppdatert fortløpande. Der vert også prisane på Chicago-børsen vist. I Minneapolis vert det berre handla med kveite. I Chicago vert det også handla med mais og soya. Vi fekk opplyst at kvart parti kveite i gjennomsnitt vert kjøpt og selt 10 gonger på vegen frå jord til bord. Dette er uttrykk for at dei som handlar på børsen prøver å tena pengar på sjølve handelen. Det skjer ikkje noko anna enn at kornet, som kanskje ikkje er produsert eingong, skifter eigar. Til slutt kom vi inn på framtida til kornbørsen, og Ray Erickson fortalde at det vi hadde sett mest truleg ville vera museum om få år. Framtida er elektronisk. Det går i retning av at kjøp og sal vil skje via Internett, og kornbørsen i Minneapolis vil starta med dette i desember (2) Minneapolis / St. Paul Guiden vår var ei svensk dame som hadde budd ca. 30 år i Minneapolis, og vi fekk orientering på behageleg svensk. Namnet Minnesota er sett saman av to indianske ord, minne som tyder vatn og sota som tyder himmelblå, dvs. himmelblått vatn. Bakgrunnen for namnet er alle innsjøane i staten. Bynamnet Minneapolis tyder byen ved vatna. Både i og utanfor byen er det mange innsjøar som rettferdiggjer namnet. Det bur ca. 2,5 mill innbyggjarar i Minneapolis/St. Paul med tilstøytande område (av 4,7 mill i staten Minnesota), og byane er eit viktig knutepunkt for samferdsle, finans, handel og industri i eit vidstrakt jordbruksområde. Byen Minneapolis ligg på begge sider av Missisippi. I starten var byen berre på austsida. Utbygginga vest for elva starta i 1837 etter avtale med indianarane. Grunnlaget for utviklinga av byen var fossen St. Anthony Falls. Ved denne vart det bygt opp møller på begge sida av elva for å ta unna den stadig aukande kornproduksjonen i området. Det seier noko om kor omfattande dette var at møllene i Minneapolis kontrollerte 97 % av alt mjøl i USA fyrst på 1900-talet, og byen var kjend som the Flour Milling Capital of the World (møllehovudstaden i verda). I dag er møllene nedlagde og området er museum. På grunn av alle våtmarkene er det mykje mygg i området, og vi fekk fortalt at når alle vindaugo såg ut til å vera mørke, var det pga. at alle hadde myggnett. Området er opphaveleg prerieland, og alle tre, som det er mange av, er planta dei siste 100 åra. I Minnesota bur det 50 tusen indianarar, og det er 11 indianar-reservat i staten. 6 for chipewyan-stamma og 5 for dakota-stamma. I Minneapolis/St.Paul bur det 15 tusen indianarar. Vi besøkte Minnehaha-parken, oppkalla etter ei indianarkvinne som heitte Minnehaha (= leande vatn). Parken ligg ved Minnehaha creek (= bekk). I parken er det ein foss (Minnehaha Falls), og ved den står ein statue av Minnehaha og Hiawatha. Ganske idyllisk. The Twin Cities, tvillingbyane, Minneapolis og St. Paul, har vakse saman, og for ein som ikkje er kjend er det det ikkje så lett å vita om ein er i den eine eller den andre byen. Eit spesielt trekk i bybiletet er såkalla crosswalks, innebygde bruer mellom bygningane i sentrum av byane. Klimaet kan vera hardt om vinteren, og for å sleppa å gå ut, har ein bygt bruer mellom bygningane. Desse er så høgt over bakken at trafikken passerer uhindra under, og gjer at ein kan gå frå hus til hus utan å gå ut. Ein kan gå på kontoret, i butikken, på restaurant, osv. utan å gå ut. St. Paul er hovudstaden i Minnesota. Alle amerikanske statar har ein capitolbygning, og vi besøkte capitolbygningen i St. Paul. Vi fekk fortalt at den var ganske lik den i Washington, berre mindre. Ein av dei mest kjende guvernørane i Minnesota er Knute Nelson, av mange

8 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 8 rekna som den mest kjende nordmann i Amerika. Han er heidra med ein statue på æresplassen framfor capitolbygningen. Der er han framstilt i tre livssituasjonar, på den eine sida av sokkelen som liten gut saman med mor si Ingebjørg, på den andre sida som soldat i den amerikanske borgarkrigen, og på toppen tronar han som guvernør og senator i all sin velde. Han heitte opphaveleg Knud Kvilekval og var frå Evanger vest for Voss. Som 6-åring reiste han i 1849 til Amerika saman med mor si, Ingebjørg. Mora var ikkje gift i Noreg, men gifte seg i Amerika med Niels Olson Grjotland frå Voss. Knud vart så glad over å få ein stefar at han tok namnet Nelson (etter Niels) og forandra Knud til Knute. 18 år gamal melde han seg i hæren til nordstatane og var med i den amerikanske borgarkrigen. Han vart såra og teken til fange. Etter krigen studerte han jus og opna advokatkontor i Alexandria, Douglas County i Minnesota (der Runestone Museum ligg). Dette opna vegen til politikken, og i 1875 vart han vald inn i senatet i staten Minnesota. I 1892 vart han vald til guvernør og i 1895 kom han inn i senatet i USA i Washington. Der vart han attvald heile 6 gonger, og han tente under 6 presidentar. Ingen dårleg karriere for ein liten gut som kom til det forjettede land utan anna jordisk gods enn det han sto og gjekk i. (3) Mall of America, Bloomington, Minnesota På nettsidene til Mall of America vert senteret presentert som the nations largest retail and entertainment complex (nasjonens største handels- og underhaldningskompleks). Nokre data om senteret: - byggjekostnad 4,5 mrd kroner - totalt golvareal 390 dekar - golvareal til utleige 233 dekar - forretningar over restaurantar 50 - nattklubbar 8 (!) - fast tilsette parkeringsplassar Midt inne i senteret ligg eit svært tivoli som heiter Camp Snoopy. Årleg omsetnad ligg på 12 mrd kroner. Det er for såvidt eit interessant tal. Det er om lag som TINE. Som nordmenn kan vi ha litt problem med å forstå kvifor amerikanarane legg slik vekt på eit kjøpesenter, men for dei er det ein attraksjon, og dei fortel historier om japanske reisebyrå som har arrangert turar frå Japan berre for å besøkja Mall of America. For nokre er det også ein stad å vera. Ein eldre mann vi snakka med fortalde at han bruka å dra til Mall of America and walk - gå tur. (4) Runestone Museum, Alexandria, Minnesota Under dyrkingsarbeid sommaren 1898, på farmen sin i den vesle bygda Kensington i Douglas County, fann den svenske utvandraren Olof Öhman ein flat stein innfiltra i røtene på ei stor osp. Den ti år gamle sonen hans Edvard var den fyrste som fekk auga på dei mystiske teikna på steinen. Indianarteikn, trudde guten. Greske, meinte naboen, som var frå Noreg. Men det viste seg å vera skandinaviske runer. Den tydinga som no er den offisielle, er følgjande: 8 göter og 22 nordmenn på oppdagingsferd frå Vinland til Vesten. Vi hadde leir ved to skjær ei dagsreis nord for denne stein. Vi var og fiska ein dag. Etter vi kom heim fann vi ti menn raude av blod og døde. Ave Maria. Frels frå det vonde. Har ti menn ved havet for å sjå etter skipa våre fjorten dagars reis frå denne øy. År The Runestone Museum er bygt opp omkring dette funnet, som er omstridd, for å sei det mildt. Kan det verkeleg vera mogeleg at skandinavar var på prærien i Minnesota 130 år før Columbus kom til Amerika? Vi veit at det var nordmenn på Newfoundland rundt år Dei kom frå Grønland, der det

9 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 9 var norsk busetnad då. Men i 1362? Då hadde busetjarane på Grønland slutta å gje lyd frå seg, og den norsk/svenske kongen Magnus Eriksson sende ut ein ekspedisjon i 1354 under leiing av Paul Knutsson for å finna ut kva som hadde skjedd. Tilhengjarane av at Kensingtonsteinen er ekte, hevdar at det må vera denne ekspedisjonen som hamna på prærien 8 år seinare. Dei kom til Grønland, men der fann dei ikkje folk. Så segla dei vidare til Amerika og held fram leitinga der. Etter kvart kom dei inn i Hudson Bay, tok seg opp Nelson River, over Lake Winnipeg og opp Red River. Der var dei nær vasskiljet før elvane byrjar å renna sørover og austover. Kanskje dei ville ta snarvegen heimatt då dei kom ut for indianarar og miste livet. Vi veit ikkje. Kanskje kan det finnast opplysingar i eit arkiv ein eller annan stad som kan kasta ljos over hendinga. Til så lenge står steinen der i glasmonteren sin og dei lærde stridest. I tillegg til runesteinen inneheld museet ein rekkje historiske gjenstandar, utstillingar og bygningar som det er interessant å sjå. (5) Orrin Sorum Farm, Pelican Rapids, Minnesota Vi vart mottekne av Orrin og Bonnie Sorum og son deira, Todd. Orrin Sorum snakka godt norsk. Han fortalde at bestefar hans kom frå Noreg i Då var han 19 år gamal. Før han emigrerte hadde han m.a. arbeidd på Hadelands Glassverk. I Noreg var namnet Sørum. På engelsk har dei ikkje ø, difor vart det til Sorum i Amerika. Eldste son til Orrin og Bonnie, Todd, hadde teke over farmen. Han snakka ikkje norsk, men gav uttrykk for at det var interessant med besøk og at han framleis ville ta mot grupper frå Noreg. Arealet på farmen var 1600 dekar. Avlinga på dekar av dette vart brukt til mjølkekyrne. Resten vart selt. Foret som vart dyrka var Alfa-alfa (luserne), mais og betar. Buskapen var på 107 mjølkekyr og 200 storfe i alt. Det var bygt nytt fjøs i Det var eit lausdriftsfjøs med tradisjonell mjølkestall med 2 x 6 fiskebeinssystem der det vart mjølka med 6 organ. Lite automatikk og mykje handarbeid. T.d. hadde dei ikkje automatisk avtakar i mjølkestallen. Dei nyfødde kalvane vart plassert i glasfiberboksar som sto utandørs. Det var ei god halmseng i kvar boks, men elles var boksane uisolerte. Vi fekk opplyst at dette fungerte godt også om vinteren, sjølv om det kunne vera kaldt. Mjølkinga starta klokka kvart over 4 om morgonen og kvart på 4 om ettermiddagen. Dvs. mjølking 2 gonger i døgeret. Ytinga vart oppgjeven til ca liter pr. ku. Celletalet i mjølka låg i medel på 200 tusen pr. ml. Brukaren hadde gått kurs i inseminering og inseminerte sjølv. Dei hadde avtale med veterinær om fast besøk ein gong i månaden. Innleigd arbeidskraft var stort sett ungdomar frå Japan, Korea og Brasil. Ikkje amerikararar. Dei hadde eit par av desse utanlandske ungdomane på farmen om gongen, og dei fekk positiv omtale som flinke arbeidarar. Mjølkeprisen vart oppgjeven til 15 dollar pr. hundredweight (CWT), dvs. 15 dollar pr. 100 pund som er 45,4 kg. Med ein kurs på 7 kroner pr. dollar tilsvarer dette kr. 2,30 pr. liter. Statsstøtta varierte mellom og dollar ( kroner) etter marknaden. (Høg mjølkepris = lågare støtte og omvendt.) Etter at alle utgifter var betalt hadde familien att kroner til å leva av.

10 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 10 (6) Sons of Norway, Kringen Lodge, Fargo, North Dakota Nord-Dakota er den einaste staten i USA der etterkomarar til norske utvandrarar er den største befolkningsgruppa. Sons of Norway er ei forening for amerikanarar med norsk bakgrunn og har avdelingar over heile Amerika. Midtvesten er nok ein av dei stadene der foreninga står sterkast. Kringen Lodge er Sons of Norway sitt hus i Fargo. Det er ein stor låg bygning som inneheld ein møtesal, spisesal, kjøkken, bar (vi er i Amerika), diverse mindre rom og bibliotek med norske aviser og bøker. Då vi kom sto det ei gruppe amerikanarar utanfor inngangen. Den eine hadde ein plakat på brystet. På den sto det Lillestol. Det var Douane Lillestol som var på utkikk etter slektningen sin, Olav, frå Hornindal. Vi vart mottekne av Alice. Far hennar var frå Tynset, og ho snakka godt norsk. Ho fortalde frå oppveksten sin i Amerika at dersom det var nokon som prøvde å snakka engelsk i heimen hennar så sa faren: Hald opp med det tullet! Ho meinte likevel at det hadde vore heilt avgjerande å kunna engelsk for å klara seg i Amerika og ta del i samfunnslivet. Det slo oss at det var få av dei amerikanarane av norsk ætt vi møtte som kunne norsk, og vi konkluderte med at dei som lever no sannsynlegvis er siste generasjon amerikanarar som kan snakka norsk. Vi la også merke til at dei fleste av dei vi møtte i Kringen Lodge var godt vaksne. Laget har ei ungdomsgruppe og har ein del yngre medlemer. Nokre av dei var til stades, og dei sa at dei var stolte av opphavet sitt og interesserte i å føra tradisjonane vidare. Det er vel likevel slik at no har det gått over 100 år sidan dei fleste innvandrarane kom, og etterkomarane deira er amerikanarar med amerikansk språk og leversett. Dei er assimilerte i det amerikanske samfunnet, og det spørst kor lenge det norske kan overleva. Etter ein velsmakande middag samlast vi i baren, og Harald Fevang intervjua Douane Lillestol om hans liv som farmar i Red River Valley. Douane slo fast at den beste tida hadde vore tida som mjølkeprodusent. Diverre hadde han måtta gje seg med dette av helsemessige grunnar. Om utviklinga på landsbygda sa han dette: Everything is going big. Rural life in America is dying. (Alt blir større. Livet på landsbygda i Amerika døyr.) Det var ikkje noko ukjend problemstilling for oss heller. (7) Heritage Hjemkomst Interpretive Center, Moorhead, Minnesota Moorhead er tvillingbyen til Fargo. Dei to byane ligg i kvar sin stat, men dei heng saman og er berre skilde av Red River. Vi vart mottekne av direktøren for senteret, Dean Sather, og nestkommanderande John Peterson. Senteret har tre hovudattraksjonar. Det er Hjemkomsten, som er ein kopi av Gokstadskipet, ein kopi av Hopperstad stavkyrkje i Vik i Sogn, og Red River Valley Exhibit, som er ei utstilling frå livet i Red River Valley. Heritage tyder arv og interpret tolka, så eit forsøk på å omsetja namnet på senteret kan sjå slik ut: Hjemkomst-senteret for tolking av arven vår. Historia bak Hjemkomsten, som senteret er bygt opp rundt, er følgjande: Robert Asp, som var rådgjevar ved Moorhead Jr. High School, byrja i 1971 å leika med tanken om å byggja eit vikingskip og segla det til Oslo. I 1974 leigde han eit tidlegare potetlager i Hawley, 35 km aust for Moorhead, og starta bygginga. Som namn på skipet valde han Hjemkomst koma heim. Seks år seinare vart skipet sjøsett i Duluth, og Robert Asp fekk oppleva å segla

11 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 11 det på Lake Superior før han døydde av leukemi i desember same året. Borna og venene til Robert Asp gav likevel ikkje opp tanken på å segla skipet til Noreg, og sommaren 1982 la dei ut frå Duluth og segla over dei store sjøane, gjennom Erie-kanalen, ned Hudson River til New York og tvers over Atlanterhavet til Bergen. Ein strekning på nesten km. Skipper på turen var nordmannen Erik Rudstrøm frå Nesodden. Nokre av oss, inkl. underteikna, såg Hjemkomsten då ho låg på heidersplassen ved Festningskaien i Bergen, og å sjå skipet att var som å møta ein gamal kjenning. Frå Bergen segla skipet til Oslo, slik Robert Asp opphaveleg hadde tenkt. Der vart mannskapet m.a. mottekne av kong Olav om bord i kongeskipet. Etter avslutta tur vart Hjemkomsten teken attende til USA på ein fraktebåt. Originalen til den andre attraksjonen, Hopperstad stavkyrkje, står på garden Hopperstad i Vik i Sogn. Kyrkja i Moorhead er ein nøyaktig kopi i full skala. Mannen bak prosjektet er Guy Paulson frå Sør-Dakota. Han har norsk bakgrunn, er utdanna i husdyrbruk og har ein doktorgrad i biokjemi. Han arbeidde i mange år i Fargo som forskar for det amerikanske landbruksdepartementet før han førtidspensjonerte seg i Då hadde han drive med treskjæring som hobby i mange år. Stavkyrkjeprosjektet starta han på i januar 1997, og det tok 5 år å fullføra det. Det som tok mest tid, ca. 4 år, var treskjæringane, som er laga av Paulson sjølv. Kyrkja er bygd i furu, med utsmykking utandørs av redwood og takspon av sedertre. Ho er ei gåve til byen Moorhead frå Guy Paulson, kona hans Beva og systera hans DeMaris Mathison. Utanfor kyrkja står ein kopi av ein keltisk kross, som er ei gåve frå pastor Arial Molldrem og kona hans Myrtle Sellie Molldrem (det må vel vera Moldrheim!). Originalen, som er over 1000 år gamal, står på kyrkjegarden i Loen i Nordfjord. Den tredje attraksjonen, utstillinga frå Red River Valley vart det lite tid til å sjå på. Vi konsentrerte oss om Hjemkomsten og stavkyrkja. Mottoet til senteret er Dare to Dream (våg å drøyma), og dei har to draumar som har vorte verkelege, vikingskipet og stavkyrkja. (8) Clarice and Rodney Schmidt Farm, Sabin, Minnesota Farmen til Clarice og Rodney Schmidt ligg i Sabin, eit par mil sør-aust for Fargo/Moorhead. Det er ein kjempefarm etter våre forhold. Eige areal er dekar. I tillegg vert det leigt dekar. Dvs dekar under plogen. Produksjonane er potet, sukkerbetar og vårkveite i eit 3-årig vekstskifte. Det hadde vore regn i ca ein månad, og Rodney Schmidt beklaga at vi ikkje kunne få sjå haustemaskinane i arbeid. Til det var det for blautt. Det var fyrste solskinsdag etter regnet, og han måtte ha 3-4 dagar med godt ver før han kunne koma utpå. Ein stor firehjulsdriven traktor som sto på tunet fanga interessa, særleg til mannfolka, og fleire måtte prøva å sitja på han. Schmidt var ikkje heilt sikker på kor tung han var, men motoren var på 350 hestekrefter. Schmidt fortalde at både far og bestefar hans hadde vore potetfolk. Bestefaren hadde kome til USA frå Tyskland. Han fortalde om son sin, som var 13 år og hadde lama som 4H-oppgåve. Sonen var interessert i gardsdrifta, men Schmidt ville ikkje rå han til å bli bonde. Det gjorde inntrykk på oss. Når ein farmar, som utan tvil var svært dyktig, med mål i eit av dei beste jordbruksområda i verda ikkje vil rå sonen til å overta, kva skal vi sei då? Sabin ligg i Red River Valley, som er botnen av ein gamal innsjø som blir kalla Lake Agassiz. Sjøen vart demd opp av is som låg over Canada lenger nord. Avløpet var sørover gjennom Missisippi. På sitt

12 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 12 største hadde Lake Agassiz, saman med Lake Ojibway lenger aust, ei overflate om lag dobbel så stor som det Kaspiske havet. Her må vi ta med litt meir: For om lag 8400 år sidan braut isen som låg over Hudson Bay saman, og Lake Agassiz tømde seg nordover i løpet av ca. 1 år. Det kom så mykje ferskvatn ut i Nord-Atlanteren at det påverka Golfstraumen, og det er registrert ei markert breframrykking fleire stader i Sør-Noreg i denne perioden. På oss verkar det rart å kalla Red River Valley for ein dal. Det er ein del av prerien, og det er heilt flatt. Det er ikkje fjell eller andre høgdedrag nokon stad. Det einaste som stikk opp i landskapet er hus og eit og anna tre. Men lendet hallar så mykje at vatnet sig inn mot Red River, som snakes (slangar seg) nordover mot Canada og Hudson Bay. Grunnlaget for jordbruket er cm svart jord som ligg på leire. Vi konsentrerte oss om potetproduksjonen. Schmidt fortalde at han dyrka 12 ulike sortar. Dette var lokale sortar med lokale namn, ukjende for oss. Det var både raude og kvite sortar. Avlinga låg på 200 hundredweights pr. acre. Dette tilsvarer 2,2 tonn pr. dekar. Ca. 10 % av potetene vart sortert frå og kasta. Potetene vart sprøytte kvar veke frå riset var 20 cm høgt. I løpet av sesongen vart det 6-8 sprøytingar. Han hadde vore i Danmark og Sverige og sett på sprøyteutstyr, og hadde to danske Hardy-sprøyter. Haustinga føregjekk ved at potetene vart køyrde opp med ein opptakar som tok 6 rader om gongen. Kapasiteten låg på dekar i timen. Etter at potetene hadde tørka på jordet, vart dei plukka opp med ein annan maskin og køyrde til eit lager nokre km unna. Det hadde han nyleg kjøpt av ei skild bondekone. Der føregjekk også pakkinga av potetene. Pakningsstorleikane var 10 pounds (4,5 kg), 50 pounds (22,7 kg) og 100 pounds (45,4 kg). Han selde berre uvaska poteter. For å auka innteninga tok Schmidt seg av omsetnaden av potetene sjølv. Kundane var grossistar over heile USA, mest sørover. Han leigde lastebilar og ordna med transporten sjølv. I haustetida hadde han 8 tilsette, og i pakkesesongen frå november og utover 5-6 tilsette. Han kom fleire gonger inn på at det var vanskar med å skaffa arbeidskraft i området. Mexikanarane, som er viktige i jordbruket andre stader i USA, ville ikkje arbeida der fordi det var for kaldt og amerikanarar var vanskelege å få. Betaling til arbeidarane låg på dollar pr. time ( kroner). (9) Bonanzaville Museum, West Fargo, North Dakota Museet vert drive av Cass County Historical Society. Foreninga vart starta i 1954 av Daughters of the Dakota Pioneers i eit kjellarrom ved North Dakota State University i Fargo. I 1967 flytta Red River Valley Fair (Raud-elv-dals-marknaden) til West Fargo, og foreninga fekk spørsmål om å byggja den historiske landsbyen ved marknadsplassen. Ein meinte at ei slik samlokalisering ville styrkja både marknaden og museet. Foreninga aksepterte tilbodet og 20 dekar land, og har sidan halde til på denne staden. I dag er arealet utvida til 60 dekar og samlingane består av 40 bygningar og over dokumenterte gjenstandar. Det minner om eit folkemuseum, slik vi finn dei i Noreg. I tillegg til hovudbygninga, som inneheld kontor og utstillingar, er det ei rekkje historiske bygningar som er flytt til området. Mellom dei finn vi kyrkje, skule, rettssal, bank, brannstasjon, ymse forretningar og bustadhus. Samlingane har det fyrste huset i Fargo og hus av torv ( sod house ) som var brukt som bustadhus på farmane i nybyggjartida. Det er også eit traktor-museum, bilmuseum og eit flymuseum på området. Nokre av bygningane er i aktiv bruk. Vi var der ein laurdag ettermiddag, og då kom det eit ungt par som skulle gifta seg i kyrkja på museet.

13 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 13 Bakgrunnen for namnet Bonanzabyen er dei mange bonanzafarmane som var i området. (10) Riverwiew Bison Farm, Wyndmere, North Dakota Eigarane av farmen, Dave og Debbie Krause, orienterte og viste rundt. Foreldra til Dave, William og Arlene Krause, deltok også. Dei dreiv med kjøtproduksjon på Aberdeen Angus på ein annan farm. Som namnet tyder på hadde familien Krause tysk bakgrunn. Bison vert ofte kalla buffalo, men det rette namnet er bison. Dei mest kjende typane er amerikansk og europeisk bison. Amerikansk bison er det største landdyret i Nord-Amerika. Handyra kan ha ei mankehøgde på 180 cm og vekt på over 900 kg. Hodyra er mindre, mankehøgde 150 cm og vekt 450 kg. Fyrst på 1800-talet var det 60 millionar bison i Canada, USA og delar av Mexico. I perioden 1830 til 1899 vart det drive jakt på bison i stor stil, mykje som sport. Dette var rein rovdrift, som regel vart berre dei beste delane av dyra nytta, og i 1899 var det berre ca 1500 dyr att. Då greip regjeringa i USA inn og oppretta spesielle parkar der det ikkje var lov å driva jakt, og etter det har stamma teke seg gradvis opp. Produksjon av bisonkjøt er teke opp som ein nisjeproduksjon i landbruket. I Nord-Dakota er det 130 farmar som driv med bison. Kjøtet er dyrt og vert marknadsført som tastyer and healtier meat (smakfullare og helsesamare kjøt). Det er magrare, og har lågare kolesterol og høgare mineralinnhald enn storfekjøt. Dyra til Krause går på eit område som er inngjerdt med eit høgt elektrisk gjerde med fleire trådar. Dei kan til ein viss grad venja seg til folk, men dei er ikkje tamme, og dei kan vera farlege å arbeida med, særleg hvis dei er åleine. Det er viktig å vera roleg og forsiktig under arbeidet. Dave fortalde at han sende grupper av levande dyr til slakteri, men dersom han skulle slakta enkeltdyr, vart dei skotne ute på beitet som på jakt. Dyra vart slakta ved 18 månaders alder. Levandevekta var då 450 kg og slaktevekta 270 kg. Pris til produsent vart oppgjeve til $ 1.65 pr. pound varm vekt, dvs. 25 kr. pr. kg. Pr. dyr blir det kroner. Det var ikkje noko klassifisering av kjøtet. Bisonkjøt blir brukt på same måten som storfekjøt. Familien Krause hadde 4 farmar på dekar i alt. Bisonproduksjonen var under oppbygging, og førebels hadde dei 50 mordyr. Knapt 500 dekar av arealet vart nytta til beite til desse. Det vart drive skiftebeiting. Hodyra er kjønnsmodne ved to års alder og paringa skjer i august/september. Dei går drektige i 9 månader, og kalvane vert fødde i mai/juni. Dei er godt tilpassa det barske klimaet på prærien, t.d. kalvar dei berre i godt ver. Ved fødselen er kalvane gule. Handyra er ikkje klar til å para seg før dei er ca 6 år gamle. Alle dyra vart avhorna, vaksinerte og handsama mot innvolsorm. Når dette skulle gjerast vart dyra drivne inn i ein innretning som vart kalla for the shoot. Det var ei renne av solide stålrøyr der eitt og eitt dyr vart låst fullstendig fast under behandlinga. Avhorninga skjedde utan bedøving når dei var litt under 1 år gamle. Det blir drive avl på bison. Det skjer ved at ein kjøper avlsdyr av gode stammer. Dave rekna The Custer Blood frå Black Hills i Sør-Dakota for å vera den beste stamma. Dyra vert omsette på offentlege auksjonar. Dyra er svært raske, og kan springa opp til 65 km i timen. Dave viste til bilete av indianarar som jakta bison med pil og boge på hesteryggen. Dette var berre tull, sa han. Bison var så raske at dei sprang frå hestane. I staden hadde indianarane jakta ved å jaga dyra utfor stup o. l. Ved slutten av besøket sa Krause senior, William, noko som vi merka oss. Det

14 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 14 var at grunnlaget for suksess i eikvar bedrift var leiarskap og å vera til stades. Han viste til eit par tilfelle i området der finansfolk hadde prøvt å driva store farmar med leigefolk. Dette hadde ikkje gått bra, og dei hadde gjeve opp. (11) The Bagg Bonanza Farm, Mooreton, North Dakota I 1860-åra bestemte ei gruppe av entreprenørar frå austkysten av USA seg for å byggja ein jernbane frå Wisconsin til Stillehavet. Prosjektet fekk namnet The Northern Pacific Railroad (NP). Regjeringa i USA gav fri grunn. Dette er den største tildelinga av land i amerikansk historie. For å finansiera prosjektet allierte entreprenørane seg med finansmannen Jay Cooke, og i 1872 hadde jernbanen kryssa Red River og var komen inn i Nord-Dakota. Diverre gjekk selskapa til Cooke konkurs året etter, og dermed hamna NP-selskapet i ei finansiell krise. For å skaffa pengar til å halda fram med arbeidet vart delar av den jorda NP-selskapet hadde fått av regjeringa seld til aksjonærarane til gunstige prisar. Dette er bakgrunnen for Bonanza-farmane, som vi berre finn i Minnesota og Nord- Dakota, og spesielt i Red River Valley. Ordet Bonanza tyder lukke eller hell, og vart fyrst brukt då sølvgruvene i Nevada vart oppdaga i Bonanza-farmane var svært store. Hiram Drache definerer ein Bonanza-farm som ein farm på 3000 acres (= dekar) eller meir. Dei største var på opp til acres (= dekar). Dei dyrka berre kveite, og baserte seg i stor grad på leigd sesongarbeidskraft. I starten var det ingen som ville kjøpa land i Nord-Dakota, som på dei fleste kart i den tida var avmerkt som Great American Desert (Den store amerikanske ørkenen). For å bevisa at landet var fruktbart etablerte direktøren og ein av styremedlemene i NP Railroad ein demonstrasjonsfarm 3 mil vest for Fargo. I 1885 var denne farmen, The Cass-Cheney Farm, på acres ( dekar) og produksjonen var bushels kveite pr. år (= tonn). Arbeidsstyrken var 600 mann om våren og 800 mann om hausten. Farmen hadde 200 plogar, 200 sjølvbindarar og 30 dampdrivne treskjeverk. Det var 400 hesteog muldyrspann, som regel to dyr pr. spann. Det gjekk ikkje lenge før andre store farmar såg dagens ljos i Red River Valley. Klimaet, topografien (heilt flatt) og jorda var ideell for storskala-farming. Og straumen av emigrantar frå Europa forsynte området med folk som ikkje var redde for dei kalde vintrane. Glanstida for Bonanza-farmane var frå 1870 til fyrst på 1900-talet. Farmane var svært lønsame på grunn av effektivt utstyr og god tilgang på billeg arbeidskraft. I 1920-åra tok bonanza-perioden slutt. Prisane på arbeidskraft og utstyr hadde auka og kveiteprisane hadde gått ned. Skattane og prisane på jord hadde auka. Dei store farmane vart delte opp og selde eller leigde bort. Dei hadde likevel hatt sin misjon. Dei hadde vist at Red River Valley var fruktbar og mange busetjarar hadde kome til området. Investorane i NP hadde fått att pengane sine og jernbanen var bygd ut. Bonanza-farmane bidrog også til den teknologiske utviklinga i jordbruket. The Bagg Bonanza Farm, som vi besøkte, er eit museum som vert drive av The Bagg Bonanza Farm Historic Preservation Society, ein ideell stiftelse med ca. 400 medlemer, stifta i Stiftelsen har overteke tunet på farmen på 60 dekar med 21 bygningar. Målet er å restaurera alle bygningane og å driva historisk jordbruk frå Bonanza-perioden på areala ved tunet. Museet er den einaste restaurerte Bonanzafarmen i Amerika. Vi vart mottekne Pat Warden, som driv museet, og Wayne Egenes, som er barnebarn til grunnleggjarane av farmen, F. A. Bagg og Sophia Larson. F. A. Bagg var fødd i Massachusetts, så han var amerikanar, men Sophia Larson var norsk, fødd i Kristiania i Borna deira, Roy Bagg og

15 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 15 Ella Bagg Egenes, som er døde no, var sentrale i arbeidet med å oppretta museet. Det vart fyrst vist ein film som tok for seg historia til Bonanza-farmane, og så vart det servert ein velsmakande lunch i hovudhuset på farmen. Til slutt gjekk vi rundt og såg på dei ulike bygningane og dei utstilte gjenstandane. Det hadde møtt fram fleire amerikanarar av norsk ætt, som det var gildt å få møta. (12) Pipestone National Monument, Pipestone, Minnesota For lenge sidan sto Den Store Ånd på klippeveggen i skikkelsen til ein stor fugl og kalla alle stammene til seg. Han braut eit stykke av den raude steinen, forma det som ei pipe og røykte det. Røyken rulla over heile folkemengda. Så fortalde han dei raude borna sine at den raude steinen var deira kjøt, at dei var laga av steinen, at dei måtte røykja til han gjennom steinen, at dei ikkje måtte bruka han til noko anna enn piper, at steinen høyrde like mykje til alle stammer, at grunnen var heilag, og at ingen våpen måtte verta brukt eller bringa opp på han. Dette er sioux-legenden om opphavet til pipesteinen, nedskrive av George Catlin i Piper av stein har lenge vore kjent mellom indianarane. Det ser ut for at steinbrota ved Pipestone vart opna på talet. Det var Dakota Sioux-stamma som kontrollerte dei, og steinen var ei handelsvare. Seremoniell røyking vart brukt for å markera hendingar i livet indianarane, og den raude steinen, som var god å arbeida med og lett å forma, var eit ettertrakta materiale å laga piper av. Pipesteinen er rosa til raudbrun på farge, og så mjuk at han kan filast med ei vanleg fil eller skjærast med skjærfil. Men han er ikkje lett å få tak i fordi han ligg under eit ca. 2 meter tjukt lag av kvartsitt, som er noko av det hardaste som finst av stein. Pipesteins-laget er berre ca 10 cm tjukt, og det ligg på eit nytt lag av kvartsitt. Utover på 1800-talet overtok den føderale amerikanske regjeringa etter kvart landet frå indianarane. Det siste området i Minnesota som indianarane held fast på var eit 2500 dekar stort område omkring steinbrota i Pipestone. Dette overtok ikkje regjeringa før i Etter lokalt initiativ vart Pipestone National Monument oppretta i I dag er det berre indianarar som har lov til å utvinna pipestein, og det meste av han blir brukt til å laga suvenirar som blir selt til turistar som besøkjer parken. Det er mogeleg å få kjøpt seg ei ekte fredspipe, om ein skulle ha bruk for det. (13) Krogstad Brothers Dairy Farm, Baltic, South Dakota Krogstad Brothers Dairy Farm er eit familiebruk med foreldra Ordell og Doris og sønene Ronald og Kristi, Rob og Jana og Craig og Lora som deltakarar. Bestefar til Ordell Krogstad kom til USA frå Trondheim i 1880 og far til Doris kom frå Vintertun ved Odda like etter Bakgrunnen er altså svært så norsk og både han og kona hadde vore i Noreg. No var han 75 år gamal, og dreiv farmen saman med sønene og familiane deira. Arealet var på 600 acres (= dekar). Av dette vart 80 acres leigt. Buskapen var på 450 mjølkekyr. Av desse var det 350 som var i produksjon. Gjeldkyrne sto i ein annan bygning. Alle kvigekalvane vart påsette, og oksekalvane vart selde til kjøtprodusentar. Prisen for ein oksekalv var $ 150 (ca kr. ikkje så verst). Kyrne var av Holstein-rase (amerikansk frieser), som er den mest talrike rasen i USA. Om lag 80 % av alle mjølkekyr i USA er Holsteins. Driftsbygningen var frå 1995, og var ei såkalla curtain barn ( gardinløe ), dvs. at veggene er av duk som kan heisast opp og ned etter kor varmt det er. Det var montert

16 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 16 vifter inne i bygningen for kjøling av dyra på varme dagar. Det var liggjebåsar med gummimatter. Oppå mattene vart det lagt ca 10 cm sagflis. Det var tett betonggolv utan kjellar under. Måkinga skjedde med ein Bobcat (liten frontlastar) og gjødsla vart pumpa til ein utandørs lagune for lagring. Mjølkestallen var eit 2 x 8 fiskebeinssystem. Gardstanken var på liter. Dei var i gang med å planleggja nybygg. Då vi kom pågjekk innhaustinga av mais til ensilering for fullt. Foret vart lagt i plansiloar utandørs og pakka med traktor. Dei hadde tre plansiloar ( bunkers ), to med støypt botn, og ein som berre var ei grop i bakken. I alt rekna dei med å ha tonn silo når dei var ferdige + høy. Forsetelen til dyra besto av ensilert mais og alfa-alfa, høy, bomullsfrø, maismjøl, konsentrat, mineral og vitaminar. Det meste av dette dyrka dei sjølve. Dei kjøpte maismjøl, konsentrat, mineral, vitamin og litt høy. Foringa skjedde med fullfor etter appetitt og kyrne inndelt i grupper etter yting. Det vart mjølka 3 gonger i døgeret. Mjølkinga starta kl 6 om morgonen, kl 2 om ettermiddagen og kl 10 om kvelden. Ytinga pr. år låg på pund (= kg) pr. ku. Medelytinga pr. dag låg på 35 liter pr. ku. Dei som mjølka mest kom opp mot 70 liter. Med den oppgjevne ytinga ligg dagsproduksjonen på liter. Mjølkeprisen vart oppgjeven til $ 14 pr. hundredweight (= kr. 2,15 pr. liter) som basispris. Det vart gjeve tillegg for kvalitet, celletal, valium/premium (bonus) og PPD (= producer price differential eit slags trofasthetstillegg som meieriet betaler for å halda på produsentane noko å tenkja på i konkurransen med Q?) I området er det 4-5 meieri som konkurrerer om mjølka. Prisen då vi var der låg på $ 16 pr. hundredweight (= kr. 2,47 pr. kg), som vart rekna for ein god pris. Dette hadde samanheng med restriksjonar på flytting av dyr på grunn av sjukdom (kugalskap). M.a. fekk ein ikkje importera livdyr frå Canada. Resultatet var lite mjølk og høg pris. Det hadde også ført til høge livdyrprisar, $ 1800 (= kr ) for ei kvige og $ 600 (kr ) for ein kvigekalv. Dei hadde besøk av klauvskjærar nokre gonger i året. Halane på dyra var kutta av omsyn til reinhaldet. Brukstida på dyra vart oppgjeven til 3 år, dvs. at dei er 5 år gamle ved utrangering. Det vart brukt hormon (BST) i produksjonen til om lag halvparten av kyrne. Dette vert gjeve som eit shot kvar 14 dag frå 80 dagar etter kalving til 6 veker før avgjelding. Verknaden er at ytinga held seg oppe utover i laktasjonen. Alt i alt må ein sei at Krogstadfarmen hadde eit typisk amerikansk opplegg. Det kunne kanskje vore litt ryddigare nokre stader, og nokre av dyra såg ut til å ha litt problem med beina. Foringa var amerikansk med ein forsetel som vi berre kan drøyma om i Noreg. Mykje av grunnlaget for den høge ytinga ligg her. I tillegg har vi mjølking 3 gonger i døgeret og bruk av hormon, som også aukar ytinga. (14) John Deere Waterloo Works, Waterloo, Iowa John Deere er i dag eit multinasjonalt konsern med verksemd i 160 land og tilsette. Som for Kvernelandkonsernet var starten meir beskjeden, og parallellen er tydeleg. Det heile starta i Grand Detour i Illinois i 1837, då smeden John Deere laga sin fyrste plog av eit sagblad. I 1848 flytta han verksemda til Moline i Illinois, der hovudkontoret for det verdsomspennande konsernet framleis ligg. I 1868 vart Deere & Company skipa med John Deere som adm. direktør og sonen Charles Deere som viseadm. direktør. Selskapet er i dag den største produsenten i verda av utstyr til landbruket. Det er også det einaste, saman med Caterpillar, som har overlevt heilt frå starten utan å verta innlemma i eller oppkjøpt av andre selskap.

17 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side var eit merkeår innan traktorproduksjon. Då lanserte Henry Ford den fyrste Fordson-traktoren, og John Deere satsa for fullt på jordbrukstraktorar ved at selskapet kjøpte The Waterloo Gasoline Engine Company og rettane til Waterloo Boy-traktoren. Deere hadde nokre år tidlegare utvikla ein motorisert plog, som det vart laga ca. 100 eksemplar av, men etter kjøpet av fabrikken i Waterloo vart produksjonen av plogen innstilt og i staden satsa ein for fullt på the Waterloo Boy. Denne traktoren er utgangspunktet for dei berømte modellane som kom seinare, og som vart kjende som Johnny Poppers på grunn av den spesielle lyden frå den to-sylindra motoren dei var utstyrde med. I fabrikkhallen i Waterloo står det eit eksemplar av the Waterloo Boy, nydeleg restaurert. Under den andre verdskrigen produserte fabrikken krigsutstyr. Krigen markerte eit skifte på den måten at kvinner byrja å arbeida i fabrikken. Dette var naudsynt for å skaffa arbeidskraft. I dag er kvinnene eit naturleg innslag i arbeidsstokken, og til ein del arbeid, som krev særleg fingernemme arbeidarar, vil ein helst bruka kvinner. M.a. gjeld dette for innreiingsarbeid i traktorhyttene. Fram til 1950-åra held John Deere seg stort sett til USA. Rett nok eksporterte selskapet maskinar og utstyr til andre land, men det var i hovudsak eit amerikansk selskap som produserte for heimemarknaden. I 1956 kjøpte John Deere Heinrich Lanz Aktiengesellschaft i Mannheim i Tyskland, og dermed var kursen mot ei verdsomfattande verksemd sett. Lanzselskapet var etablert av Heinrich Lanz i 1859 og er kjent for Lanz Bulldog-traktorane. I dag ligg Europa-kontoret til John Deere i Mannheim, og fabrikken der er ein av dei viktigaste i John Deere-konsernet. Elles har selskapet fleire fabrikkar kringom i verda, og det eit utstrakt samarbeid mellom dei for å rasjonalisera produksjonen. Fabrikken i Waterloo, som vi besøkte, er ny, bygd i åra , og produksjonen er konsentrert om traktorar i 7000, 8000 og 9000 serien. Det er 1240 tilsette. Vi vart mottekne av ein kvinneleg avdelingsleiar som ganske snart overlet ordet til assistenten sin. Kvifor ho gjorde det forsto vi då han byrja å snakka på klingande trønderdialekt. Han var frå Nord-Fosen og var utdanna elektroingeniør i Amerika. Besøket omfatta ein video om John Deere og ein rundtur i fabrikken. På rundturen fekk vi utlevert vernebriller og headsets og vart plasserte på to små tog (små vogner som vart trekte av ein liten John Deere traktor). Vi fekk ikkje forlata vognene under rundturen. Omvisaren orienterte heile tida om det vi såg, og Harald Fevang tolka det til norsk etter kvart, slik at alle fekk det med seg. Alle som arbeider i fabrikken arbeider på akkord. Traktorane som er under montering står på vogner som går sakte framover. Normalt vert traktoren flytt til ein ny stasjon kvart 8. minutt. Det tar 10 timar å setja saman ein traktor. Fabrikken har ei eiga avdeling for store traktorar (9000-serien). Dei største av desse går på gummibelte, har motor på 450 hestekrefter og ein drivstofftank som tar over 1000 liter. Men dei fleste av traktorane vi såg var ikkje så ulike det som er vanleg i Noreg, sjølv om dei nok gjennomgåande var litt større. For kundane er det høve til å koma på fabrikken og henta traktoren. Kunden får då lov til å vera den fyrste som startar traktoren, og køyrer sjølv traktoren ut av fabrikken. Desse kundane vert kalla Gold Key Customers (Gullnøkkelkundar), og dei får ein spesiell gullnøkkel som er deira personlege nøkkel til traktoren. Vi såg eit ungt par ved enden av samlebandet som tydelegvis var Gold Key Customers. (15) World Dairy Expo, Madison, Wisconsin Med sine 1,2 millionar mjølkekyr fordelt på knapt buskapar var Wisconsin lenge mjølkeprodusentstaten framom nokon i USA. California gjekk forbi

18 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 18 når det gjeld kutal i 1993, og har no 1,7 millionar. Wisconsin er framleis den staten som produserer mest ost. Det er difor ikkje så rart at det som amerikanarane kallar for The largest dairyfocused trade show in the world (det største handels-show i verda med fokus på mjølkeproduksjon) kom i gang nettopp her. Og stort er det. 650 selskap deltar, det er 1500 utstillingar og besøkjande er innom dei 5 dagane utstillingar varer. Det offisielle programmet for utstillinga er på 100 sider. Vi gjev oss likevel ikkje over. Når det gjeld besøkstal er Dyrsku n i Seljord like stor, om ikkje større, og Etne-marknaden og Trøndersk landbruk med ca besøkjande er heller ikkje å forakta. Messeområdet i Madison er ikkje større enn at det går greitt å få oversikt over det med hjelp av kartet i programmet. Det som skil utstillinga frå våre heimlege utstillingar er det internasjonale tilsnittet. Vi var der berre ein kort dag, men rakk på den stunda å snakka med husdyrfolk frå Australia, Sverige, Tyskland, USA og Noreg. Arrangørane legg stor vekt på å ta seg godt av utlendingane, som har status som internasjonale gjester. Dei har tilgang til spesielle lokale og blir invitert til særskilde arrangement. Utstillinga er også meir showprega enn vi er van med, og det er meir dyr. I USA blir det rekna med at ein har 7 rasar av mjølkekyr. Det er Ayrshire, Brown Swiss, Red & White, Holstein, Milking Shorthorn, Guernsey og Jersey. For alle desse blir det køyrt show i utstillingshallen (Coliseum). Den dagen vi var der var det Guernsey og Milking Shorthorn som var i ringen. Dyra var strigla som mannekengar, og ringen var fint strødd og vart halden eksemplarisk rein. Dersom nokon av dyra var uheldige og sleppte frå seg noko, vart det fjerna øyeblikkeleg. Den beste kua uansett rase blir kåra til Supreme Champion, og det er ei stor ære. Det betyr også mykje for sal av alvsmateriale etter kua, t.d embryo. GENO har hatt stand på World Dairy Expo i fleire år, og i år var standen bemanna med avlssjef Torstein Steine, dagleg leiar i GENO Global Tor-Arne Sletmoen og avlsforskarane Astrid Karlsen og Ina Ranberg. Vi hadde gleda av å ha dei to damene med oss på avsluttingsmiddagen for turen på hotellet i Madison om kvelden. GENO har dei siste åra satsa meir på eksportmarknaden og då er World Dairy Expo ein viktig møteplass. Interessa for Norsk Rødt Fe har auka etter vellukka forsøk i Irland og California. Det er særleg når det gjeld fruktbarhet og livskraft hos kalvane at NRF har vist seg å vera betre enn andre rasar. Det viktigaste grunnlaget for å driva avl på desse eigenskapane er den norske husdyrkontrollen, som er eit verktøy dei fleste land, inkl. USA, ikkje har. - Dette er eit konkurransefortrinn som norske storfebønder kan vera svært stolte av, og som dei må ta vel vare på, sa avlsforskar Astrid Karlsen til oss. Vi deltok også på ein såkalla Virtual Farm Tour (virtuelt gardsbesøk). Dette er bønder som held foredrag med lysbilete om farmen sin og drifta. Dei vi høyrde på var Monica og Andy Dejno frå Dejno Acres Family Farm. Det som slo oss var kor flinke dei var, og kor stolte dei var av det dei hadde å fortelje om. Her har norske bønder mykje å læra. For meir opplysingar blir det vist til programmet, World Dairy Expo 2004 Official Program, som alle turdeltakarane fekk utdelt. (16) American Breeding Services Global, Deforest, Wisconsin ABS Global er eit av dei største selskapa i verda for produksjon og sal av sæd og embryo frå storfe. Dei har seminstasjonar i 6 land, USA, Canada, Storbritannia, Italia, Australia og Brasil. Totalt har dei over 1000 representantar i meir enn 70 land. Hovudkontoret og den største seminstasjonen ligg i Deforest. Selskapet sitt motto er Service Science Success, utdjupa slik: Service is

19 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 19 everything (service er alt) Grounded in science (på grunnlag av vitskap) Motivated by success (motivert av suksess). Vi vart mottekne av Vern Meier som orienterte om drifta og viste ein video om ABS Global. Deretter vart vi vist rundt på stasjonen. Under omvisinga deltok også Stormy Cooley, som hadde ansvaret for dyra på stasjonen. Omvisinga føregjekk på den måten at Vern og Stormy var med i bussen og orienterte medan den køyrde rundt på området. Dette har vi vore med på andre stader i USA også, og det blir ofte gjort på den måten for å sikra seg mot skadar på besøkjande, og dermed unngå evt. erstatningssøksmål. Eit anna moment er å redusera faren for smittspreiing, og før vi fekk køyra inn på stasjonsområdet vart hjula på bussen desinfiserte. Ved inntak på stasjonen står dyra 60 dagar i karantene. Kvar bygning, som det er 6 av, blir handsama separat om helseomsyn. Alle som arbeider med dyra har sin personlege hund som dei har med seg under arbeidet. Dette blir gjort av omsyn til tryggleiken for dei tilsette. På stasjonen er det ca. 800 dyr. (Den dagen vi var der var det 853 heilt nøyaktig.) I Deforest har dei to rasar, Holstein og Jersey. Hovudvekta er på Holstein (amerikansk frieser). Minstekravet til kalvar som skal inn på stasjonen er eliteforeldre i USA. Prisen pr. oksekalv er $ (= kr.). Dei er då dagar gamle. Tal testa oksar pr. år ligg på 275. Av desse står 200 på stasjonen i Deforest og resten på dei andre stasjonane. 1 av 10 testa oksar når fram til sædproduksjon. I gjennomsnitt står dei oksane som blir godkjende i sædproduksjon i 5 år. Dei beste står på livstid. Det blir teke dosar sæd pr. okse til testing (avkomsgransking). ABS har avtale med 1000 testbuskapar. Her er vi ved kjernen i det amerikanske avkomsgranskingssystemet jamført med det norske. Amerikanarane har ikkje husdyrkontroll slik vi kjenner han, og dermed ikkje moglegheit til å bruka nesten heile kupopulasjonen som testgrunnlag, slik vi gjer. I staden har avlsselskapa avtaler med testbuskapar som utfører dei naudsynte registreringane mot betaling frå avlsselskapet. Dette fører til at avkomsgruppene blir små, døtrer pr. okse, medan vi ligg på over døtrer er nok til å driva avl på eigenskapar med høg arvegrad, som eksteriør og mjølkeyting, men altfor lite til å gjera eit sikkert utval for eigenskapar med låg arvegrad, som fruktbarhet og helse. Det er dette norske storfebønder, gjennom samvirkeavl og husdyrkontroll, har fått til, og det er det som er bakgrunnen for utlendingane si interesse for NRF. Eit anna motiv er ynskjet om å driva kryssingsavl for å oppnå heterosis (kryssingsfrodighet) og dermed høgare produksjon og livskraft. Kryssingsavl er vanleg når det gjeld gris og fjørfe, men har til no ikkje vore mykje brukt for storfe. I eit kryssingsforsøk i California der ein samanlikna rein Holstein med Holsteinkryssingar med ulike rasar, kom kryssingane av Holstein og Scandinavian best ut, og betre enn rein Holstein, for eigenskapane mjølkeyting, feitt og protein, kalvingsvanskar og dødfødslar. (Scandinavian er her brukt som fellesbetegnelse på NRF og SRB, som er dei raude rasane i Noreg og Sverige.) Etter at vi kom heim frå Amerika har GENO signert ein avtale om distribusjon av sæd med det kanadiske selskapet Semex Alliance. Dette selskapet er om lag 10 gonger så stort som GENO, og er den største eksportøren av oksesæd i verda med 4 millionar eksporterte dosar i ABS Global, som vi vitja, ligg på andreplass med 3,5 mill eksporterte dosar. GENO og NRF er i ferd med å ta steget ut i verda, og det blir interessant å sjå kva det vil føra til når ein skal eta kirsebær med dei store.

20 Fagtur til Det Norske Amerika 22. september 1. oktober 2004 Side 20 (17) The Schottler Family Dairy Farm, Somerset, Wisconsin Schottler-farmen er på acres (= dekar) og har 800 mjølkekyr med fullt påsett. Eigarane, John og Georgine Schottler, var i Madison på World Dairy Expo, og vi vart mottekne og vist rundt av driftsleiaren, Travis. Sjølv om besøket vart relativt kort fordi vi måtte tenkja på heimreisa, vart det eit godt og interessant besøk. Travis var flink å fortelja og hadde god oversikt, og farmen presenterte seg på ein god måte. Driftsopplegget var svært intenst. Etter kalving vart kyrne mjølka 4 gonger i døgeret dei to fyrste månadene. Deretter gjekk ein over til mjølking 3 gonger i døgeret. Det vart mjølka 24 timar i døgeret, og dei stoppa berre for vask av mjølkeanlegget. Mjølkinga føregjekk i ein side by side mjølkestall med 18 plassar på kvar side. ( Side by side vil sei at kyrne står ved sida av einannan med bakenden rett mot mjølkegrava.) Det vart brukt hormon (BST) kvar 14. dag frå 80 dagar etter kalving til 6 veker før avgjelding. Ytinga låg på kg pr. ku pr. år. Celletalet i mjølka vart oppgjeve til 150 tusen pr. ml, og bakterietalet til 1-2 tusen. M.a.o. god mjølkekvalitet. Med levering kvar dag, og ein dagsleveranse på ca liter, er kvaliteten sikkert også svært stabil. Foringa var tradisjonell amerikansk, dvs. fullfor med surfor av mais og alfa-alfa som grovfor. Det var 100 % kunstig inseminasjon i buskapen. Dette vart utført som eigeninseminering, og det var 4-5 personar på farmen som var utdanna som inseminørar. Drifsbygningen var spesiell på den måten at det var spaltegolv med gjødselkjellar under. Dette er ikkje vanleg i USA. Som regel har ikkje bygningane kjellar, og gjødsla blir lagra i ein lagune ute. Datateknikken gjer at ein kan halda god oversikt også i store buskapar. Mjølkeanlegget er kobla direkte til data-anlegget på farmen, der ein også legg inn opplysingar om inseminering, kalving og veterinærbehandling av kvart dyr. På Schottlerfarmen oppdaterte dei registera dagleg, og dei tok vare på data om selde dyr

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjon

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer leseser ie Nynorsk Julius Cæsar Norsk for barnetrinnet slaget Ved alesia Den mest berømte av motstandarane til Cæsar under gallarkrigen var gallarhovdingen

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1 Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 1 Gaular, ein flott kommune i vakre Sogn og Fjordane. 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 2 Gaular, med dei tre ruteområda (2.923 innbyggjarar

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Folketalsutviklinga i PANDA vert bestemt av fødselsoverskotet (fødde minus døde) + nettoflyttinga (innflytting minus utflytting). Fødselsfrekvensar og dødsratar

Detaljer

Setring ved Håbakkselet Hareid

Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet. Erling Hovlid og Einar Jacobsen Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet Steinar Hovlid (f. 1926) fortel til Leif Arne Grimstad om Håbakkselet i Vikebladet/Vestposten laurdag 22. desember

Detaljer

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Oppsummering/ evaluering av mars/april Mål og innhald april I mars har me hatt fokus på språk. Me har hatt språksamlingar saman med Rosa kvar veke, der har me sett på

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Månadsbrev for Hareid Rotaryklubb januar 2016 Referent Øystein Alme

Månadsbrev for Hareid Rotaryklubb januar 2016 Referent Øystein Alme Månadsbrev for Hareid Rotaryklubb januar 2016 Referent Øystein Alme 04.januar Møtet denne kvelden starta med songen Du ska få ein dag i mårå av Alf Prøysen, 1971. Bernhard H. ønskte vel møtt og informerte

Detaljer

TIDSUR. Svartedauden. Dei første norske byane vert grunnlagt. Dei første menneske kjem til Noreg. Julius Cæsar

TIDSUR. Svartedauden. Dei første norske byane vert grunnlagt. Dei første menneske kjem til Noreg. Julius Cæsar TIDSUR Dei første norske byane vert grunnlagt Julius Cæsar 10 11 Svartedauden 12 Dei første menneske kjem til Noreg 1 2 9 8 Jordbruk vert innført i Noreg Pyramidane i Egypt vert bygd Skriftspråk vert 7

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

M/S NYBAKK SI HISTORIE

M/S NYBAKK SI HISTORIE M/S NYBAKK SI HISTORIE M/S Nybakk vart bygd på Vaagland Båtbyggeri, rett nord for Kristiansund N, i 1961. Nybygget vart tildelt kallesignalet JXPH då kjølen vart strekt. Bueland Det var brødrene Jakob,

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Kom skal vi klippe sauen

Kom skal vi klippe sauen Kom skal vi klippe sauen KOM SKAL VI KLIPPE SAUEN Kom skal vi klippe sauen i dag Klippe den bra, ja klippe den bra Så skal vi strikke strømper til far Surr, surr, surr, surr, surr. surr Rokken vår går,

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Lundefuglnettene av ruce McMillan Kvart år får den islandske øya Heimaøy besøk av svartkvite fuglar med oransjefarga nebb som kjem for

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

Notat om historie og kulturlandskap

Notat om historie og kulturlandskap Notat om historie og kulturlandskap på del av g.nr. 40, br.nr. 1 og 13 Hauge i Kvinnherad planlagt regulert til bustadføremål. Tunet 2012 Hatlestrand november 2012 Karin Rabben Vangdal og Svein-Åge Vangdal

Detaljer

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette?

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette? Norsk etnologisk gransking Desember 1955 Emne nr. 53 TRESKING II I 1. Kva tid på året var det dei til vanleg tok til å treskja? Var det visse ting dei i så måte tok omsyn til, t. d. om kjølden var komen?

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage!

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss! Dette heftet er ei samling av ulik informasjon som me håper kan være grei for deg når du skal vær

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 -------------------------------------------------------------------------------- DATO: LOV-1950-12-08-3 OPPHEVET DEPARTEMENT: AID (Arbeids- og inkluderingsdepartementet)

Detaljer

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten.

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten. Rapport. Innbyggjarundersøkinga 2015 Ulvik herad. Generelt om spørsmåla: Spørsmåla kunne graderast på ein skala frå 1-6, kor 1 var dårlegast. Eit gjennomsnitt på 3,5 vil seie ein vurderingsscore midt på

Detaljer

Teknikk og konsentrasjon viktigast

Teknikk og konsentrasjon viktigast Teknikk og konsentrasjon viktigast Karoline Helgesen frå Bodø er bare 13 år, men hevdar seg likevel godt i bowling der teknikk og konsentrasjon er viktigare enn rein styrke. Ho var ein av dei yngste finalistane

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

Her er Monica, Stian, Kenneth, Tor Andrè og Matias dei vaskar poteter.

Her er Monica, Stian, Kenneth, Tor Andrè og Matias dei vaskar poteter. RAPPORT FRÅ STRANDEBARM SKULE TYSDAG 18/10-05 Gruppa vart delt i 3. Det me skulle gjera i dag var: gjera klar grønsaker til marknad, stell i fjøset og steike pannekaker på stormkjøkken. Poteter og gulrøter

Detaljer

USA-TUR 2015 23/9 8/10

USA-TUR 2015 23/9 8/10 USA-TUR 2015 23/9 8/10 TURBESKRIVELSE Kart med reiserute på siste side On. 23/09: NORGE USA Avreise Gardermoen kl. 08.35 SK 480 Ankomst Arlanda kl. 09.40 Avreise Arlanda kl. 10.20 SK 045 Ankomst Chicago

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

KappAbel 2010/11 Oppgåver 1. runde - Nynorsk

KappAbel 2010/11 Oppgåver 1. runde - Nynorsk Reglar for poenggjeving på oppgåvene (sjå konkurransereglane) : Rett svar gir 5 poeng. Galt svar gir 0 poeng Blank gir 1 poeng. NB: På oppgåvene 3, 4, 7 og 8 får ein 5 poeng for 2 rette svar. Eitt rett

Detaljer

Månadsbrev for Rosa september 2014

Månadsbrev for Rosa september 2014 Månadsbrev for Rosa september 2014 Oppsummering/ evaluering av september Språkutvikling Omsorg Ser at borna no stort sett er trygge både på rutinane, dei andre barna og dei vaksne på avdelinga. Dette fører

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Månadsbrev for ROSA mars 2015

Månadsbrev for ROSA mars 2015 Månadsbrev for ROSA mars 2015 Oppsummering/ evaluering av mars Mars har vore ein lunefull månad med tanke på veret, men vi gledar oss over mange fine dagar med sol og vårleg varme. Har vore mykje ute og

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar «Alt kveg bør ut å beite i utmarka», skriv Torbjørn Tufte. Foto: Mariann Tvete Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar Jordbruksnæringa no må samle seg og velje kva kampar dei vil ta til fulle,

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

KappAbel 2010/11 Oppgåver 2. runde - Nynorsk

KappAbel 2010/11 Oppgåver 2. runde - Nynorsk Reglar for poenggjeving på oppgåvene (sjå konkurransereglane) : Rett svar gir 5 poeng. Galt svar gir 0 poeng Blank gir 1 poeng. NB: På oppgåvene 2 og 5 får ein 5 poeng for 2 rette svar. Eitt rett svar

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

6. trinn. Veke 24 Navn:

6. trinn. Veke 24 Navn: 6. trinn Veke 24 Navn: Takk for ei fantastisk fin førestilling i går! Det var veldig kjekt å sjå dykk, både på formiddagen og på ettermiddagen. Eg vart veldig stolt! No må vi få rydda opp og pakka litt

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

Referat frå tur til USA januar 2010.

Referat frå tur til USA januar 2010. Referat frå tur til USA januar 2010. Norsk Fjordhestsenter har eit godt samarbeid med fjordhestmiljøet i USA. Ein har gjennom mange år hatt kontakt med Phillp Odden om samarbeid og eksport av frosen sæd.

Detaljer

Sommartur til Sverige,

Sommartur til Sverige, Sommartur til Sverige, 7 dagarstur med avreise 30. juni 2015, Storby, «glasriket» i Småland og grensehandel På denne turen skal vi i tillegg til Stockholm og Gøteborg, mellom anna innom salmediktaren Lina

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Skjervheim 279 1/6. Moderne gardsdri i pakt med kulturlandskapet. Myrkdalen Voss kommune

Skjervheim 279 1/6. Moderne gardsdri i pakt med kulturlandskapet. Myrkdalen Voss kommune Skjervheim 279 1/6 Moderne gardsdri i pakt med kulturlandskapet Myrkdalen Voss kommune Kulturlandskapsprisen for Hordaland 2012 Garden Historie Gardsnamnet Skjervheim med endinga heim vitnar om gamal busetnad.

Detaljer

Stavkirken fra Strandheim «Heimatt» til Orkanger

Stavkirken fra Strandheim «Heimatt» til Orkanger Stavkirken fra Strandheim «Heimatt» til Orkanger Dag 1 Torsdag, 3. september Orkanger Værnes - København Chicago, IL Bussen går fra Orkanger kl. 03:00. Vi kjører til Værnes og tar flyet til København kl.

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Straumen går Vatnet kom som regn frå skyene det kom inn frå havet i tunge mørke skyer dei drog seg lågt inn over kysten og lét dropane falle det

Detaljer

Internasjonal vidaregåande skule

Internasjonal vidaregåande skule Internasjonal vidaregåande skule Tilbod om eit skuleår i utlandet Elevar som tek Vg1 på Studiespesialiserande utdanningsprogram i år, kan ta Vg2 i Skottland neste år. Møre og Romsdal fylkeskommune 1. Innleiing

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

Søknad om treningstid for Øystese Idrettshall 2003/2004.

Søknad om treningstid for Øystese Idrettshall 2003/2004. Vår ref. Dykkar ref. Dato: 03/1009-1/N-244//AGNH 23.07.2003 Søknad om treningstid for Øystese Idrettshall 2003/2004. Vedlagt ligg søknadsskjema for treningstid ved Øystese Idrettshall for hausten 2003

Detaljer

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne?

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne? Norsk etnologisk gransking Desember 1956 Emne 61 TURKESTOVA 1. Var det vanleg i Dykkar bygd å ha eit hus som dei kalla turkestova, tørrstugu, tørrstua, tørrstoga, trøstogo, tørrstugu, trystugu, trysty,

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

4. 11.september 2001 styrta to fly i World Trade Center. Men det var og to andre fly som vart kapra. Kvar styrta dei to andre flya?

4. 11.september 2001 styrta to fly i World Trade Center. Men det var og to andre fly som vart kapra. Kvar styrta dei to andre flya? Velkomen til blåtur. Under køyreturen nå og litt utover kvelden skal de få ein Quiz å kose dykk med. De som er i denne bilen er ei gruppe. Gi gruppa eit namn og set igong. QUIZ GRUPPENAMN:. 1. Kva verdsdel

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema. 1 Oppdatert 16.05.09 Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.) Velkommen til Hordaland fylkeskommune sin portal

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmeldinga frå Austevoll maritime fagskule gjev ein oppsummering av dei viktigaste funna i student

Detaljer

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din.

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din. Skal skal ikkje Har du ein draum om å driva Inn på tunet verksemd? Gjennom dette kapittelet i netthandboka får du tankehjelp og praktisk hjelp i dei første fasane mot etablering; frå draum til forretningsplan.

Detaljer

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under :

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under : Excel som database av Kjell Skjeldestad Sidan ein database i realiteten berre er ei samling tabellar, kan me bruke eit rekneark til å framstille enkle databasar. I Excel er det lagt inn nokre funksjonar

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Fagtur til Romania med Nasjonalt Museumsnettverk for kulturlandskap 12.-21. august 2016

Fagtur til Romania med Nasjonalt Museumsnettverk for kulturlandskap 12.-21. august 2016 Fagtur til Romania med Nasjonalt Museumsnettverk for kulturlandskap 12.-21. august 2016 Sekretariatet har fått mange ynskje om å få til ein studietur til utlandet, og spesielt til Romania. Med bakgrunn

Detaljer

nynorsk fakta om hepatitt A, B og C

nynorsk fakta om hepatitt A, B og C nynorsk fakta om hepatitt A, B og C Kva er hepatitt? Hepatitt betyr betennelse i levra. Mange virus kan gi leverbetennelse, og dei viktigaste er hepatitt A-viruset, hepatitt B-viruset og hepatitt C-viruset.

Detaljer

Plassebakken Barnehage

Plassebakken Barnehage Plassebakken Barnehage Plassebakken Post Austigard Februar 2012 www.plassebakken.no Hei alle sammen! Plassebakken Barnehage BA I januar har vi nytta oss av det fine veret å vøre mykje ute! Sjølv om det

Detaljer

10/60-14/N-211//AMS 22.05.2013

10/60-14/N-211//AMS 22.05.2013 INTERNT NOTAT MASFJORDEN KOMMUNE «SSE_NAVN» Til: Kommunestyret Frå: Alf Strand Dok. ref. Dato: 10/60-14/N-211//AMS 22.05.2013 Vedtekter for barnehagane i Masfjorden Vedlagt følgjer reviderte vedtekter

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

Velkomen til LONEVÅG BARNEHAGE. Informasjon til foreldre ved Lonevåg barnehage

Velkomen til LONEVÅG BARNEHAGE. Informasjon til foreldre ved Lonevåg barnehage Velkomen til LONEVÅG BARNEHAGE Informasjon til foreldre ved Lonevåg barnehage Kjære foreldre/føresette Me ynskjer dykk og barnet dykkar hjarteleg velkomen til Lonevåg barnehage! Barnet dykkar har no fått

Detaljer

Nasjonale prøver 2005. Matematikk 7. trinn

Nasjonale prøver 2005. Matematikk 7. trinn Nasjonale prøver 2005 Matematikk 7. trinn Skolenr.... Elevnr.... Gut Jente Nynorsk 9. februar 2005 TIL ELEVEN Slik svarer du på matematikkoppgåvene I dette heftet finn du nokre oppgåver i matematikk. Dei

Detaljer

LEAN Sunt bondevett satt i system

LEAN Sunt bondevett satt i system LEAN Sunt bondevett satt i system Vi fokuserer på; LEAN i TINE, NORTURA og GENO i dag Litt av historia bak LEAN tankegangen Faktiske resultat i norske bedrifter LEAN fungerer i praksis 5 S system og orden

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Møteprotokoll for møte i

Møteprotokoll for møte i Møteprotokoll for møte i Masfjorden Kyrkjelege Fellesråd 27.01. 2015 kl. 1815 i kantina på kommunehuset. Desse møtte: Ragnhild Skuggedal Britt E. Nordland Åse Dyrkolbotn Øyvind Kristoffersen Egil Kvingedal

Detaljer

MØTEBOK BREMNES SOKNERÅD

MØTEBOK BREMNES SOKNERÅD DEN NORSKE KYRKJA Bremnes sokneråd MØTEBOK BREMNES SOKNERÅD Møtestad: Rådhuset Tid: Tysdag 26.11.2013 kl. 19.30-22.00 Desse møtte: Berit Hallaråker, Asbjørn Gundersen, Bjarte Aartun, Karl Mæland, Elin

Detaljer

Innhaldsliste. 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt

Innhaldsliste. 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt Innhaldsliste 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt Sidetal Innleiing 3 Helsetvatnet 3 Insekt i Helse tvatnet 4 Planter i og ved Helsetvatnet 6 Fisk i Helsetvatnet 7 Fisk og ph 8 Kva kvalitet

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer